Some preliminary remarks on spatial distinctions in Lithuanian

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 59–70 Kilka wstępnych uwag na temat rozróżnień przestrzennych w języku litewskim KRZYSZTOF MALESA Uniwersytet Warszawski Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie ram pojęciowych dla opisu wyrażeń przestrzennych w języku litewskim. Dotychczas przedstawiano jedynie strukturalistyczne opisy litewskich wyrażeń przestrzennych. Autor dowodzi, że należy porzucić podejście strukturalistyczne na rzecz kognitywnego, i wprowadza szereg podstawowych pojęć, które klasyczne już badania takich autorów jak Talmy i Herskovits wykazały jako użyteczne narzędzia do badania konceptualizacji przestrzeni w języku. 1. UWAGI WSTĘPNE Poznanie przestrzenne w językach bałtyckich nie było dotąd dogłębnie badane. Dotychczasowe badania lingwistyczne relacji przestrzennych, prowadzone przez takich autorów jak Valiulytė (1995, 1998) czy Sukys (1998), a także opisy zawarte w Akademickiej gramatyce języka litewskiego, mają raczej ograniczony zakres i opierają się na strukturalnej metodzie opisu. Ten sposób opisu dostarcza nam szerokiej gamy list, zestawionych na podstawie struktury morfologicznej lub składniowej czasowników bądź wyrażeń. Z punktu widzenia językoznawstwa kognitywnego nie jest to dokładnie ten rezultat, jaki powinny przynieść badania nad przestrzennym systemem języka. Jak postaram się wykazać w dalszych częściach niniejszego artykułu, aby opisać strukturyzację przestrzeni i zrozumieć pochodzenie niektórych dotąd dość pobieżnie opisywanych wyrażeń przestrzennych w języku litewskim (np. tak zwanych przyimków złożonych lub samplaikiniai prielinksniai), należy przede wszystkim rozpoznać i zrozumieć sposób, w jaki użytkownicy języka konceptualizują przestrzeń i znajdujące się w niej obiekty. Opis kognitywny jest obecnie powszechnie uznawany za najbardziej odpowiedni paradygmat badania systemów przestrzennych w języku naturalnym. Podstawy kognitywnego badania przestrzeni położono na początku lat siedemdziesiątych, wraz z pierwszymi opisami kategorii przestrzennych. Jest to zatem dyscyplina ustanowiona stosunkowo niedawno, a związane z nią zalety są niepodważalne. Podobnie jak inne nowe idee, sprzyja ona eksperymentom, rozwojowi nowych narzędzi badawczych i, co nie mniej ważne, kontaktom interdyscyplinarnym, ponieważ badania kognitywne chętnie korzystają z metod i koncepcji wypracowanych przez inne dyscypliny, które nie są ściśle związane z językoznawstwem. Drogę rozwoju językoznawstwa kognitywnego od jego początków do współczesnych badań przystępnie przedstawili Ungerer i Schmid (1996). 60 | KRZYSZTOF MALESA Głównym celem niniejszego artykułu jest przedstawienie, w sposób wstępny, podstawowych ram pojęciowych opisu litewskiego systemu przestrzennego. Podstawowe geometryczne i wymiarowe rozróżnienia zaznaczane w języku litewskim również zostaną krótko scharakteryzowane. Wykorzystane przeze mnie ramy opisu opierają się z jednej strony na badaniach koncentrujących się na strukturze przestrzennej pojmowanej w lingwistyce kognitywnej (Talmy 1983), a z drugiej strony na badaniach, których celem jest przedstawienie analizy semantyki i pragmatyki wyrażeń lokatywnych (Herskovits 1986). Z uwagi na istotne różnice między systemem angielskich wyrażeń przestrzennych badanym we wspomnianych wyżej pracach a systemem litewskim niektóre elementy opisu sformułowano w nieco odmienny sposób, dostosowując je do ogólnych właściwości strukturalnych języka litewskiego’. 2. PODSTAWOWY PODZIAŁ SCENY PRZESTRZENNEJ. SCHEMATYZACJA Oczywistym i niepodważalnym faktem jest to, że każdy człowiek postrzega swoje otoczenie, a tym samym przestrzeń w ogólności, jako zbiór określonych elementów, widocznych lub lokalizowanych za pomocą zmysłów innych niż wzrok, jak w (1): (1) Uz sienos dainavo vaikai. „Dzieci śpiewały za ścianą’ Na poziomie struktury językowej scena przestrzenna nie może być reprezentowana przez wszystkie komponenty, które mogą być postrzegane za pomocą ludzkich zmysłów. Kiedy przyjrzymy się dowolnemu zdaniu opisującemu relacje przestrzenne, staje się jasne, że tylko kilka istotnych komponentów rzeczywistości zostaje wyodrębnionych w celu przedstawienia całej sceny referencyjnej. Pozostałe komponenty są pomijane. Zatem nie byłoby poprawne stwierdzenie, że scena przestrzenna jest reprezentowana w języku po prostu jako kompleks wielu elementów powiązanych ze sobą w określony sposób. Jak zauważa Talmy, język wykorzystuje elementy klasy zamkniętej? a także strukturę zdania, aby wyodrębnić pewne elementy istotne dla opisu relacji przestrzennych. Ten rodzaj procesu zyskał nazwę SCHEMATYZACJI. W toku tego procesu jedna część sceny przestrzennej zostaje wyodrębniona jako główny przedmiot uwagi. Jego cechy przestrzenne, tj. jego położenie w stanie spoczynku, jego trajektoria w ruchu oraz jego orientacja względem sceny referencyjnej, niezależnie od ruchu, są charakteryzowane w kategoriach innej części sceny. Czasami może być również zaangażowana trzecia część„. Obiekty te można prowizorycznie określić jako „obiekt pierwotny” i „obiekt wtórny”. 2 Chciałbym podziękować prof. Axelowi Holvoetowi za jego nieocenione uwagi dotyczące artykułu oraz poprawki do angielskiego tekstu. Klasa słów lub morfemów, których przynależność jest ustalona i które można wyliczyć, np. zaimki osobowe (por. Matthews 1997: 57). Tak zwane „Wtórne Tło”. Problem ten nie będzie omawiany w niniejszym artykule; dalszy opis por. Talmy (1983). a ROZRÓŻNIENIA PRZESTRZENNE W JĘZYKU LITEWSKIM | 61 Wybór elementów drugorzędnych lub OBIEKTÓW ODNIESIENIA, używanych do charakteryzowania cech przestrzennych Obiektu Podstawowego, nie jest przypadkowy. Wybrany w obrębie sceny obiekt odniesienia ma położenie, a czasami także właściwości geometryczne, które są już znane adresatowi lub zakłada się, że są mu znane. Jest to konieczny warunek wstępny, ponieważ tylko w takich warunkach obiekt może zostać użyty jako punkt odniesienia. Położenie, tor lub orientacja obiektu podstawowego mogą być wskazane w kategoriach odległości, a także poprzez opisanie jego relacji do geometrii drugiego obiektu: (2) _Rower stał obok szkoły. „Rower stał obok szkoły”. (3) Jonas leżał w poprzek łóżka. „Jonas leżał w poprzek łóżka”. Jak widzimy w (2), lokalizacja obiektu podstawowego, roweru, jest scharakteryzowana za pomocą šalia pod względem odległości od lokalizacji szkoły, bez żadnych dodatkowych informacji o właściwościach geometrycznych któregokolwiek obiektu. W (3) mamy do czynienia z informacją innego rodzaju, gdzie pewne oczywiste właściwości geometryczne obiektów oraz relacje między nimi są opisywane za pomocą przyimka skersai. Podstawowe informacje dotyczące orientacji przestrzennej i geometrii obiektów scharakteryzowanych w (3) można krótko podsumować następująco: (a) obiekty są współzlokalizowane (odległość), a (b) długość jednego z obiektów jest prostopadła do szerokości drugiego. Właściwości geometryczne obiektów podstawowego i wtórnego zostaną omówione bardziej szczegółowo w drugiej części niniejszego artykułu. Poza pewnymi właściwościami obiektów, znanymi adresatowi lub zakładanymi jako znane adresatowi, oraz orientacją w przestrzeni, rozkład funkcji referencyjnych jest zwykle określany przez pewne dodatkowe relacje między dwoma obiektami, wybranymi jako podstawowy i wtórny. Talmy proponuje dla tych relacji następujący rodzaj uporządkowania (tabela została przytoczona za Talmy, 1983: 230-231): TABELA 1. WŁAŚCIWOŚCI OBIEKTÓW PODSTAWOWEGO I WTÓRNEGO OBIEKT PODSTAWOWY OBIEKT WTÓRNY a ma zmienne przestrzenne, które należy określić działa jako obiekt odniesienia o znanych charakterystykach przestrzennych b bardziej ruchomy bardziej trwale zlokalizowany c mniejszy większy d pojmowany jako geometrycznie prostszy uznawany za charakteryzujący się większą złożonością geometryczną (często punktową) 62 | KRZYSZTOF MALESA CIĄG DALSZY TABELI 1 OBIEKT PODSTAWOWY OBIEKT WTÓRNY e bardziej wyrazisty bardziej stanowiący tło f pojawił się na scenie /w świadomości później pojawił się na scenie /w pamięci wcześniej Tabela ta odzwierciedla założenie, że dwa obiekty znajdujące się w scenie odniesienia zwykle nie mają równego statusu. Założenie to można dogodnie zilustrować przykładem (2). Gdyby oba obiekty miały równy status, moglibyśmy po prostu je zamienić miejscami i utworzyć parę zdań niosących to samo znaczenie. Jak widzimy w (4) i (4'), taka zamiana nie prowadzi do powstania poprawnego zdania; chociaż w zdaniu oznaczonym gwiazdką (4') nie dochodzi do naruszenia reguł gramatycznych, brzmi ono nienaturalnie: (4) Dviratis stovėjo šalia mokyklos. „Rower stał obok szkoły”: (4) *Mokykla stovėjo šalia dviračio. **„Szkoła stała obok roweru”. Należy jednak zauważyć, że istnieją przypadki, w których stosunkowo duże i bardziej trwale zlokalizowane obiekty nie są używane jako punkty odniesienia. Ma to miejsce wtedy, gdy głównym celem użycia danego wyrażenia jest zidentyfikowanie obiektu, a nie opisanie jego właściwości przestrzennych. W takim przypadku pomija się położenie obiektu, jak w: (5) Kalnas, kuris šiuo momentu yra po lėktuvu, vadinasi Mount Shasta. „Góra znajdująca się właśnie teraz pod samolotem to Mount Shasta”. (6) Podaj mi tę książkę obok ołówka! „Podaj mi książkę znajdującą się obok ołówka!” Tak więc, gdy głównym celem jest jedynie zidentyfikowanie obiektu, bez zwracania uwagi na jego właściwości przestrzenne, kryteria wyboru obiektu pierwszoplanowego i drugoplanowego mogą odbiegać od zasad ogólnych. 2.1 Prototypy i znaczenia idealne Asymetria zaobserwowana w (4) jest uwarunkowana głównie przez funkcję semantyczną obu rzeczowników, tj. przez naszą powszechną wiedzę o świecie, zgodnie z którą budynki są na ogół większe niż obiekty takie jak rower, a także mają bardziej stałe położenie. Zgodnie z teorią prototypów znaczenia wyrazu, gdy myślimy o szkole i rowerze, posługujemy się prototypowymi przykładami budynków i pojazdów, a następnie odnosimy poszczególne typy obiektów do tych przykładów. par3 Por. Herskovits (1986: 36-38). ROZRÓŻNIENIA PRZESTRZENNE W JĘZYKU LITEWSKIM | 63 W ten sposób prototypy umożliwiają ustalenie przybliżonego rozmiaru i ruchliwości obiektów oraz sklasyfikowanie ich w ten sposób jako Obiekt Pierwszorzędny lub Drugorzędny, zgodnie z powyższą tabelą. Zastosowanie prototypów w opisie znaczeń pozwala przyjąć dość spójną kategoryzację świata i w bardziej bezpośredni sposób opisać niektóre aspekty modelowania przestrzennego. Pozwala nam to zrozumieć, jak użytkownicy języka traktują obiekty w swoich wypowiedziach. Oczywiście w świecie rzeczywistym nie ma prototypów, dlatego opisując desygnaty, powinniśmy raczej mówić o stopniach prototypowości. Prototypy należy zatem pojmować jako kategorię gradientową, która pozwala bardziej konsekwentnie klasyfikować obiekty i ich poznanie. Prototypy są ogólnie użyteczne w opisie przestrzennych właściwości poszczególnych obiektów. Aby dokładniej opisać relacje przestrzenne między dwoma lub większą liczbą opisanych obiektów, na przykład za pomocą fraz przyimkowych, potrzebne jest dodatkowe pojęcie, które mogłoby służyć jako pomocnicze narzędzie opisowe i przedstawiałoby najbardziej jasne i oczywiste sytuacje przestrzenne, dostarczając tym samym podstawy do dalszego opisu. Dla takich „najbardziej typowych” sytuacji Herskovits (1986) proponuje termin ZNACZENIE IDEALNE. Idealne znaczenie przyimka można rozumieć jako prostą relację, proponowaną jako znaczenie przyimka w gramatykach i opracowaniach językoznawczych. Jest to relacja między dwoma lub większą liczbą idealnych geometrycznie obiektów, takich jak punkty lub linie. Zatem wszystkie możliwe użycia przyimków konkretnych wywodzą się ze znaczenia idealnego, z wykorzystaniem różnorodnych, mniej lub bardziej istotnych przekształceń. Niektóre wyraźne przykłady znaczenia idealnego i jego zmodyfikowanego użycia dostarcza jeden z podstawowych przyimków topologicznych, ant. Najbardziej charakterystycznym przykładem użycia ant będzie sytuacja, w której obiekt o przeciętnych rozmiarach (np. książka) znajduje się na płaskiej, poziomej powierzchni. Istnieją również dwa zasadnicze warunki, które muszą być spełnione, aby można było użyć tego przyimka: (a) obiekt główny musi pozostawać w bezpośrednim kontakcie z powierzchnią; (b) obiekt referencyjny musi podtrzymywać obiekt główny. Wszystkie wymienione wyżej postanowienia można z łatwością odnaleźć w wyrażeniach takich jak: (7) Knyga jest na stole. „Książka jest na stole”. To wyrażenie będzie zwykle interpretowane jako oznaczające, że książka znajduje się bezpośrednio na stole, bez obrusa, oraz że książka nie leży na stosie innych książek znajdujących się na stole; w tych okolicznościach można powiedzieć, że przykład (7) odzwierciedla idealne znaczenie przyimka ant”. Z drugiej strony można również wyobrazić sobie sytuację, w której położenie zostaje zastąpione ruchem i nie ma bezpośredniej styczności, choć nadal wymagane jest podparcie. Można to interpretować jako dalszą adaptację opisanego powyżej idealnego znaczenia: Herskovits (1986: 49) definiuje idealne znaczenie angielskiego przyimka on w następujący sposób: „[...] on: dla konstruka tu geometryX to be cznego stykającea go się z or powierzchnią liniową Y; if Y is powierzchnia of an obiekt i O, X is przestrzeń zajmowby ana przez O, inny obiekt przez O, to podpora O.” 64 | KRZYSZTOF MALESA (8) Jonuś bawił się na podłodze, bardzo brudząc dywan. „Johnny bawił się na podłodze, strasznie brudząc dywan”. W poniższym przykładzie wymagania dotyczące styczności i podpory nie są w ogóle spełnione: (9) Symbol jest wyryty na kamieniu. „Symbol wyrzeźbiony w kamieniu”. Wyrażenia (8) i (9) są dość odległe od idealnego znaczenia, ponieważ zastosowano różne adaptacje i przesunięcia. Jednakże oba przykłady nadal można interpretować jako odmiany „optymalnej sytuacji” przedstawionej w (7). Z drugiej strony, nasza wiedza o obiekcie wtórnym oraz pewne przypadki użycia wyrażeń lokatywnych sugerują drugą możliwość, ponieważ znaczenie przypadka lokatywnego jest pojęciowo bliskie przypadkom takim jak (9). Zatem dla części użytkowników języka litewskiego prawdopodobnie również akceptowalne będzie, obok (9), następujące wyrażenie: (10) Simbolis išraižytas akmenyje. „Symbol wyrzeźbiony w kamieniu”. 2.2 Figura i tło (obiekt odniesienia) Obiekty pierwotne i wtórne opisane powyżej na potrzeby schematyzacji i podstawowego rozbicia sceny przestrzennej są terminami roboczymi i brzmią dość nieprecyzyjnie. Dla bardziej zwięzłego i przejrzystego opisu przestrzennego należy używać konwencjonalnych, ustandaryzowanych terminów. Językoznawcy zajmujący się przestrzenią daleką stosowali wiele różnych, lecz w istocie bardzo podobnych pojęć. Spośród wszystkich tych terminów para używana przez Talmy’ego wydaje się dość sugestywna i użyteczna. Talmy zauważył ścisłe podobieństwo między teorią so on of „pierwszych” an „drugorzędnych” obiektów a psychologią Gestalt, która posługuje się pojęciami FIGURY i TŁA. Podaje następującą charakterystykę Figury i Tła, właściwą dla celów językoznawczych (Talmy 1983: 232): The Figure is a przemieszcor zający się konceptualnie przemieszczalny obiekt, którego or położenie, is droga, as a orientacja są ujmowane jako of zmienne, is przy czym szczególna wartość stanowi kwestię istotną. To Tło is a obiekt odniesienia (sam mający a stacjonarne położenie a w obrębie układu odniesienia), to względem którego położenie, droga, orientacja Figury otrzymują charakterystykę. or As Talmy przyznaje, że w przypadku niektóryof ch typów sytuacji pojęcie of Reference Object may be more expressive than that of Ground, so that it may be in use instead. This terminological usage will be followed in the further parts of this paper. SPATIAL DISTINCTIONS IN LITHUANIAN | 65 3. FIGURE AND GROUND GEOMETRIES AND THEIR RELATIONS The constituent parts of the language system are related to space, and its closedclass elements ascribe to objects certain spatial properties. Spatial studies commonly term them GEOMETRIES. One should say that the geometry of the Figure is usually characterized by spatial elements in a more straightforward way than that of the Ground. Thus, in most cases, the Figure may be interpreted just as a point-like, i.e. symmetrical, non-biased object, or as a similar kind of simple form. Nevertheless, one can also find cases where the geometry ascribed to the Figure is quite complex. The most striking example of a preposition that attributes a set of geometrical features to the Figure is skersai ‘across’. One is able do describe at least a few of the properties indicated by this preposition, which is also possible for the English examples analyzed by Herskovits and Talmy. A typical instance is provided by sentence (11): (11) Lenta gulėjo skersai geležinkelio bėgių. “The board lay across the railway bed”. The basic meaning elements conveyed by this preposition are that lenta (the Figure) is linear and the Ground represented by bégiai is a narrow fragment of a plane with two parallel edges. One could describe such type of objects as ‘ribbonal’. Apart from this basic information, the Figure’s relations to the Ground may be specified in the following way’: 1) the Figure is a linear object, bounded at both ends; 2) the Ground is a ‘ribbonal’ type of object; 3) the Figure is horizontal and thus parallel to the plane of the Ground; 4) Figure and Ground are approximately perpendicular; 5) the Figure borders on the plane of the Ground and is supported by it; 6) the length of the Figure cannot be shorter than the width of the Ground; 7) both sides of the Figure stick out (approximately evenly) of the Ground’s plane. All factors specified above are equally relevant. It should be emphasized that one cannot describe them as components of the IDEAL MEANING of the preposition skersai. Within the ‘ideal meaning’ of a preposition, certain shifts and adaptations are acceptable, and such shifts do not cause another preposition to be used. On the other hand, the factors listed above are integral components of the meaning of the preposition skersai and if one of them is absent, another preposition must be used. For instance, when the Figure's length is smaller then the Ground's width (condition 6), the preposition ant must be used: 7 Cf. Talmy (1983: 234-235). 66 | KRZYSZTOF MALESA (12) Lenta gulėjo ant geležinkelio bėgių kelio. “The board lay on the railway bed’. Thus, in some cases the Figure’s geometries are depicted in more complex way than just as a point. There is one peculiar type of Figure, described in various ways in the linguistic literature, which seems to be commonly used in most languages. It refers to a point-like or linear Figure which is moving along a linear, specified path (the Ground). Sometimes one can refer in a similar way to a stationary, linear Figure by using a variety of verbs suggesting movement: (13) Kelias eina netoli kaimo. „Droga biegnie w pobliżu domu”.. Ten wirtualny ruch można tu implikować, ponieważ Figura jest linearna, tj. można ją konceptualizować w sposób wyraźnie odmienny od sposobu konceptualizowania obiektów punktowych. Według Talmy’ego taka Figura „jest skanowana na całej swojej długości przez skupienie uwagi”. Ten rodzaj interpretacji wydaje się bardzo użyteczny jako sposób opisu tego, co nazwano „dynamiczną lokalizacją”, tj. sytuacji, gdy używa się czasownika ruchu, choć w wyrażeniu nie zachodzi żadna fizyczna translo­- kacja. Strukturalna metoda opisu nie daje wyjaśnienia dla takich użyć, ponieważ skupia uwagę na strukturze gramatycznej, w której nie ma czynnika motywującego użycie czasownika ruchu. Wyjaśnienia można znaleźć jedynie poza strukturą — w sposobie konceptualizowania Figury. Jedynym sposobem wyjaśnienia tego „wirtualnego ruchu” jest przyjęcie analizy kognitywnej. W odróżnieniu od tego, co obserwujemy w przypadku Figury, elementy języka należące do klas zamkniętych dostarczają nam w większości przypadków szerokiego zakresu rozróżnień geometrycznych dotyczących Tła (Obiektu Referencyjnego). Można na przykład mówić o stopniowalnej „częściowości” Obiektu Referencyjnego, którą można wyrażać za pomocą różnych części systemu językowego. Język angielski używa w tym celu odpowiednich przyimków; są one pogrubione w przykładzie (14). W języku litewskim zakres indeksów przyimkowych nie jest tak szeroki, lecz możliwe jest wyróżnienie podobnej liczby typów Ground, zależnie od jego złożoności. Przykłady w (14) ilustrują, jak różne stopnie złożoności Ground są wyrażane w języku litewskim, również za pomocą środków nieprzyimkowych: (14 a) Jonas stovėjo prie namo. „Jan stał w pobliżu domu”. (14 b) Jonas stovėjo tarp namų. „Jan stał między domami”. (14 c) Jonas dingo tarp medžių. „John zniknął wśród drzew”. (14 d) Jonas maszerował pośród tysięcy uczestników demonstracji. „John maszerował wśród tysięcy demonstrantów”. (14 e) Jonas brovėsi per minią. „John przedzierał się przez tłum”. ROZRÓŻNIENIA PRZESTRZENNE W JĘZYKU LITEWSKIM | 67 W wyrażeniach przedstawionych w (14) można zdefiniować „częściowość” Landmarku w następujący sposób: w (a) Landmark jest pojedynczym punktem, w (b) jest reprezentowany przez parę punktów, w (c) Landmark jest interpretowany jako zbiór punktów — więcej niż dwa, ale nie nazbyt wiele, a w (d) jako „agregat, ciągła masa” (zgodnie z definicją Talmy’ego). Zdanie w (e) przedstawia Landmark, który można scharakteryzować jako „ośrodek”, tj. coś bardziej wewnętrznie zespolonego i jednorodnego niż „ciągła masa” w przykładzie (d). 3.1 Ukierunkowana geometria Landmarku W większości opisanych powyżej przypadków geometrie Landmarków są w pełni regularne. Należy jednak pamiętać, że w większości przypadków Obiekty Odniesienia są asymetryczne, mają strukturę kierunkową, a często także wyraźnie rozróżnialne części. Taka „ukierunkowana” geometria leży u podstaw szerokiego zakresu szczegółowych rozróżnień przestrzennych. Obiekty Odniesienia z rozróżnialnymi częściami zwykle grupują je w przeciwstawne pary. Można łatwo wyróżnić obiekty z jedną taką parą (zwykle będzie to przeciwstawienie „przód–tył” lub „góra–dół”); bardziej typowym modelem jest obiekt typu sześciennego z trzema parami (np. budynek), który ma również lewą i prawą stronę. Wyrażenia odnoszące się do takiego obiektu mogą lokalizować Figurę w fizycznym kontakcie z Obiektem Odniesienia, jak w przykładzie: (15) Ant dešinės pastato sienos yra žibintas. „Na prawej ścianie budynku znajduje się latarnia uliczna”. Inny rodzaj wyrażeń umieszcza obiekt w bezpośrednim sąsiedztwie ukierunkowanej części Tła: (16) Dviratis yra prie pastato užpakalinio įėjimo. „Rower znajduje się przy tylnym wejściu do budynku’. Trzeci typ wyrażeń zawiera informację o tym, że Figura znajduje się w określonej odległości od zdefiniowanej części Obiektu Odniesienia, jak w: (17) Telefono būdelė yra dešinėn nuo neseniai nudažytos pastato pusės. „Budka telefoniczna znajduje się na prawo od świeżo pomalowanej strony budynku’. Jak widzimy, klasyfikację wyrażeń przestrzennych lokalizujących Figurę w odniesieniu do zdefiniowanych części Tła można przeprowadzić według różnych kryteriów; w powyższych przykładach uwzględnione jest kryterium odległości. Ukierunkowanie części obiektu nie jest jedynym rodzajem asymetrii, jaki można zaobserwować wśród Obiektów Odniesienia. Niektóre z nich mają również ukierunkowanie. Przeciwne kierunki są często wyznaczane przez oś łączącą parę przeciwległych, asymetrycznych części (jak na przykład kolejka, której kierunek określa oś łącząca jej początek i koniec). W niektórych przypadkach można opisać kierunek na podstawie pewnych właściwości obiektu, bez odwoływania się do żadnej jego konkretnej części, jak w często przytaczanym