Linksnių atrakcija lyginamosiose konstrukcijose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 1–17 Atrakcia przypadków w konstrukcjach porównawcLietuvių kalbos institutas zych” VESLAVA ČIŽIK Artykuł dotyczy oznaczania przypadków rzeczowników w zredukowanych zdaniach porównawczych w języku litewskim. Mianownik, oczekiwany w zredukowanym zdaniu porównawczym ze względu na funkcję podmiotu w odpowiadającym mu pełnym zdaniu porównawczym (jak w Reikia gyventi kaip drugelis zamiast Reikia gyventi (taip), kaip gyvena drugelis), jest często opcjonalnie zastępowany przypadkiem zależnym, ponieważ rzeczownik przejmuje oznaczenie przypadka rzeczownika zdania nadrzędnego, dla którego pełni funkcję wzorca porównania. Zjawisko to występuje (i) w przysłówkowych zdaniach porównawczych wprowadzanych przez (taip), kaip, np. Reikia gyventi kaip drugeliui zamiast Reikia gyventi kaip drugelis, oraz (ii) w przymiotnikowych zdaniach porównawczych typu (toks), kaip, np. Malonu gauti tokias dovanas kaip žaislus zamiast Malonu gauti tokias dovanas kaip žaislai. Wydaje się, że tej atrakcji przypadkowej przeciwdziałają dwa czynniki: (i) hierarchia żywotności (zaimki i nazwy własne rzadko podlegają atrakcji) oraz (ii) hierarchia przypadków (mianownik jest często zastępowany biernikiem, rzadziej dopełniaczem lub celownikiem, a praktycznie nigdy narzędnikiem). 1. WPROWADZENIE Akademicka gramatyka języka litewskiego i Gramatyka współczesnego języka litewskiego wyróżniają konstrukcje porównawcze, wyrażenia porównawcze i zdania porównawcze. W gramatykach nie podano definicji żadnego z tych pojęć (zob. Ulvydas, red., 1976: 653, 893; Ambrazas, red., 1996: 634, 690), a konstrukcje porównawcze nie są omawiane osobno. Różnicę między tymi pojęciami ustala się na podstawie budowy gramatycznej: konstrukcje porównawcze tworzą przyimki z rzeczownikami, np.: cięższy od kamienia, podobny do ojca, najlepszy ze wszystkich. Pod względem swojej budowy gramatycznej wyrażenia porównawcze są bliskie zdaniom porównawczym: zdania mają wyrażone orzeczenie, natomiast wyrażenia nie mają orzeczenia. Wyrażenia porównawcze są jakby zredukowanymi zdaniami porównawczymi — pomija się powtarzającą się lub łatwo z kontekstu zrozumiałą informację, t. y. pomija się osobową formę czasownika, np.: (1) Uwierz, twoje troski przeminą jak noc. Zamiast dwukrotnie użyć czasownika praeiti (Patikėk, tavo vargai praeis, kaip praeina naktis), nie powtarza się go już w zdaniu porównawczym. Zgodnie z terminologią dotychczasowych gramatyk języka litewskiego zdanie podrzędne porównawcze w takich przypadkach przekształca się w oO 4 ~] LS « tr - Problem atrakcji przypadków został wysunięty przez prof. Axeliego Holvocta. Pomógł sformułować podstawowe warunki atrakcji przypadków, ustalić typy konstrukcji porównawczych, sformułować wnioski. Jestem mu za to bardzo wdzięczna. 2 | VESLAVA ČIŽIK wyrażeniem porównawczym — podstawowa różnica, jak już wspomniano, polega na obecności lub braku orzeczenia (jeżeli orzeczenie jest wyrażone — jest to zdanie podrzędne porównawcze, jeśli między „zdaniem porównawczym” a „wyrażeniem porównawczym” mogłaby istnieć pewna różnica neišreikštas — lyginamasis posakis). Gramatikų autorių formuluotės implikuoja, kad znaczeniowa (por. „jednak pod względem znaczenia czasami prawie się nie różnią”, Ambrazas, red., 1996: 634), ale nie wskazuje się, jaka mogłaby ona być, dlatego istnienie różnicy znaczeniowej należy na razie uznać za nieudowodnione. Gramatyka współczesnego języka litewskiego wyróżnia wyrażenia porównawcze jakości, ilości i różnicy oraz zdania porównawcze jakości, ilości, stosunku i różnicy, tj. w obu przypadkach wyróżnia się te same typy semantyczne (Ambrazas, red., 1996: 690). Z różnych punktów widzenia „wyrażenia porównawcze” można uznać za zredukowane zdania porównawcze, ale ponieważ takie pojęcie jest nietypowe w tradycji gramatyki języka litewskiego, w niniejszym artykule konstrukcje takie jak kaip naktis w zdaniu Tavo vargai praeis kaip naktis będą nazywane nie zdaniami porównawczymi, lecz konstrukcjami porównawczymi. Ponadto w Encyklopedii języka litewskiego wyrażenie porównawcze definiuje się jako „konstrukcję wyrażającą porównanie” (Morkūnas, Ambrazas, red., 1999: 379). Omawiane tutaj konstrukcje porównawcze składają się ze spójnika porównawczego kaip oraz określonej formy wyrazu, z wyjątkiem osobowej formy czasownika. Wyraz ten tworzy jądro konstrukcji porównawczej i nazywany jest jej wyrazem głównym. Po użyciu w każdej konstrukcji porównawczej osobowej formy czasownika przekształciłaby się ona w zdanie porównawcze. Chociaż w samej konstrukcji porównawczej czasownik nie jest wyrażony, to warunkuje on formę innych użytych w konstrukcji wyrazów, np. : (2) Ja niosę ci, Litwo, twe łagodne imię jak słońce w dłoniach. W tym zdaniu formy biernika saulę i miejscownika rankose są determinowane przez właściwości składniowe czasownika nešti: nazwę nesu, jak nešu saulę rankose, chociaż w samej konstrukcji porównawczej czasownik nie jest wyrażony. W gramatyce języka litewskiego napisano: „Jeżeli główny wyraz wyrażenia porównawczego jest odmienny, uzgadnia się go pod względem przypadka z odmiennym wyrazem pełniącym w zdaniu funkcję podmiotu lub dopełnienia” (Ulvydas, red., 1976: 657). Podaje się następujące przykłady: (3) Dabar nelaimė trenkė kaip griaustinis. (4) Aš tave mylėjau kaip ir savo vaiką. Stwierdza się, że „wyrażenie porównawcze kaip griaustinis jest przyłączone do czasownika trenkė, ale jego główny wyraz griaustinis jest uzgodniony pod względem przypadka z rzeczownikiem nelaimė pełniącym w zdaniu funkcję podmiotu. W zdaniu Aš tave mylėjau kaip ir savo vaiką główny wyraz wyrażenia porównawczego vaiką jest uzgodniony z zaimkiem tave pełniącym funkcję dopełnienia” (Ulvydas, red., 1976: 657). To wyjaśnienie gramatyczne nie jest dokładne. W gramatyce nie mówi się o takich przypadkach, gdy uzgodnienia nie ma, np.: (5) Mums nereikia tokio žmogaus kaip Jonas. PRZYCIĄGANIE PRZYPADKÓW | 3 Na podstawie sformułowanej w gramatyce reguły oczekiwalibyśmy: Mums nereikia tokio žmogaus kaip Jono. Jednak nie obserwuje się takiego użycia, dlatego nie mamy podstaw, by twierdzić, że wyraz nadrzędny konstrukcji porównawczej jest uzgadniany z podmiotem lub dopełnieniem zdania — a przynajmniej twierdzić, że uzgodnienie jest głównym czynnikiem decydującym o formie wyrazu nadrzędnego konstrukcji porównawczej. To, że wyraz nadrzędny jest odmieniany przez przypadki, nie przesądza jeszcze o uzgodnieniu przypadków; nie jest to główna zasada zbieżności przypadków. Dlatego nasuwa się pytanie, co w rzeczywistości decyduje o użyciu określonego przypadku lub na nie wpływa. Decydującym, tzn. głównym, czynnikiem jest funkcja semantyczna wyrazu nadrzędnego konstrukcji porównawczej. Porównajmy zdania: (6) Dziewczyna kwitnie jak róża. (7) I Wytukas kochał go jak swojego przyjaciela. W pierwszym zdaniu główne słowo rožė pełni funkcję podmiotu, a w drugim zdaniu główne słowo draugą pełni funkcję dopełnienia. Ustalić, jaką funkcję pełni rzeczownik, można po odtworzeniu całego zdania porównawczego: (8) Dziewczyna kwitnie tak, jak kwitnie róża. (9) I kochał go Vytukas tak, jak kochał swojego przyjaciela. Jeżeli zredukowanych wariantów kaip rožė, kaip savo draugą nie będziemy uważać za zdania, to nie możemy określić funkcji rzeczowników z punktu widzenia części zdania. Możemy jedynie mówić o zachowanej w konstrukcji porównawczej FUNKCJI SEMANTYCZNEJ. Ogólnie można ją określić jako funkcję podmiotu lub dopełnienia, zależnie od tego, czy rzeczownik w odpowiednim zdaniu porównawczym pełni funkcję podmiotu czy dopełnienia (bezpośredniego lub pośredniego- ). FUNKCJA SEMANTYCZNA w konstrukcji porównawczej odpowiada FUNKCJI SKŁADNIOWEJ w zdaniu porównawczym. Jeśli rzeczownik pełni funkcję podmiotu, oczekiwalibyśmy mianownika, jeśli zaś dopełnienia — innych — przypadków zależnych. Istnieją jednak zdania, w których forma konstrukcji porównawczej jest dostosowana do określonej formy rzeczownika w zdaniu głównym, mimo że ich funkcje semantyczne nie pokrywają się, np. : (10) Woda jest zimna, odbierało mu mowę i musiał łapać powietrze jak rybka. Gdybyśmy odtworzyli zdanie porównawcze (łapać powietrze tak, jak łapie powietrze rybka), zauważylibyśmy, że główne słowo konstrukcji pełni funkcję podmiotu, dlatego należałoby oczekiwać mianownika: ti (11) Woda jest zimna, odbierało mu mowę i musiał łapać powietrze jak rybka. W tym przypadku mamy do czynienia z atrakcją przypadków (case attraction albo case assimilation). Atrakcja — to uzgodnienie form dwóch słów, które nie są wzajemnie powiązane bezpośrednią relacją składniową (Matthews 1997: 29). W przytoczonym zdaniu główne słowo konstrukcji porównawczej žuvytei jest uzgodnione pod względem przypadka z formą rzeczownika w zdaniu głównym 4 | VESLAVA ČIŽIK logicznym podmiotem dla niego. Istnieje pewien rodzaj uzgodnienia przypadków, ale takich przypadków nie możemy nazywać prawdziwym uzgodnieniem, ponieważ użycie tego terminu implikuje określoną relację składniową: według istniejących gramatyk uzgodnienie jest „doborem morfologicznej formy (przypadku, liczby, rodzaju) wyrazu zależnego na podstawie wyrazu nadrzędnego” (Ambrazas, red., 1996: 480). Mówiąc o uzgodnieniu, powinniśmy jednemu z rzeczowników przypisać termin wyrazu nadrzędnego, a drugiemu — wyrazu zależnego. Jednak między rzeczownikiem zdania głównego a rzeczownikiem konstrukcji porównawczej nie ma bezpośredniego związku. Ponadto uzgodnienie nie jest normą, lecz tylko jedną z możliwości, ponieważ częściej używa się zdań, w których formy rzeczowników nie są uzgadniane. Dlatego w takich przypadkach trafniej byłoby mówić o atrakcji przypadków, a nie o uzgodnieniu. W niniejszym artykule podjęto próbę ustalenia, kiedy występują takie przypadki atrakcji przypadków. 2. OPIS EKSPERYMENTU W grudniu 2002 r. przeprowadzono ankietę wśród trzydziestu studentów I roku Wydziału MIF Uniwersytetu Wileńskiego (wiek — 18–20 lat). Pochodzili oni z Wilna, Poniewieża, Szawli, Kłajpedy, Janiszek, Olity i Mariampola. Studentom dwukrotnie przedstawiano ankiety zawierające zdania, w których można było oczekiwać atrakcji przypadków (większość zdań została wymyślona; w artykule zostanie również podanych kilka przykładów z Gramatyki języka litewskiego, zdania te będą opatrzone odsyłaczem; podanych zostanie także kilka przykładów znalezionych w korpusie tekstów VDU). Spośród dwóch podanych form rzeczownikowych studenci mieli wybrać jedną poprawną albo obie formy, jeśli ich zdaniem mogłyby zostać użyte. W obu przypadkach przedstawiano różne zdania (łącznie 75 różnych zdań; uzyskano — 2250 odpowiedzi), operowano zarówno kategoriami ogólniejszymi (przynależność do określonej części mowy), jak i podkategoriami (rodzaj, liczba): chciano ustalić, czy znaczenie ma to, jaka część mowy (np. zaimek, rzeczownik pospolity /własny), oraz jakimi właściwościami kategorialnymi (np. żywotny /nieżywotny, odmienny /nieodmienny przez liczby, liczba pojedyncza /mnoga) charakteryzują się rzeczowniki używane jako wyrazy główne konstrukcji porównawczych (więcej na ten temat zob. dalej). Atrakcja przypadków występuje tylko w konstrukcjach porównawczych, dlatego zdania porównawcze nie były przedmiotem badań; posługiwano się nimi w celu uwydatnienia funkcji semantycznych wyrazów głównych konstrukcji porównawczych oraz ukazania, dlaczego używane są jedne lub inne formy rzeczownikowe. Dopiero po odtworzeniu całego zdania porównawczego i użyciu osobowej formy czasownika można było zrozumieć funkcje semantyczne wyrazów głównych konstrukcji porównawczych. W niniejszym artykule konstrukcje porównawcze dzieli się na określone grupy według funkcji składniowych w zdaniu głównym, według funkcji semantycznych rzeczownika w samej konstrukcji porównawczej, 0 grupy te z kolei dzieli się na określone typy według: 1) zależności od określonej części zdania, 2) przynależności do określonej kategorii lub podkategorii. Od typu zależy, czy atrakcja przypadków jest możliwa, czy nie. Stwierdzenie „atrakcja przypadków nie ma zastosowania” oznacza, że żadna z ankietowanych osób nie użyła zdania z atrakcją albo zdanie to zostało użyte tylko przez jedną osobę (stanowiłoby to około 296 wszystkich zdań danego typu i jest uznawane za błąd). Jeśli atrakcja przypadków ma zastosowanie, można mówić o atrakcji fakultatywnej (zdania z atrakcją stanowią mniej niż połowę wszystkich zdań danego typu) ATRAKCJA PRZYPADKÓW | 5 oraz o atrakcji dominującej (zdania z atrakcją stanowią więcej niż połowę wszystkich zdań danego typu). 3. TYPY KONSTRUKCJI PORÓWNAWCZYCH Ze względu na funkcję składniową konstrukcji porównawczych wyróżnia się dwa typy: a) konstrukcje porównawcze pełniące funkcję okolicznika sposobu (tj. konstrukcje ze spójnikiem kaip i korelatem taip), np.: (12) Romas kocha cię jak syna. [[tak [jak syna)) kocha) b) konstrukcje porównawcze pełniące funkcję przydawki (tj. konstrukcje ze spójnikiem jak i zaimkiem wskazującym taki, -a), np.: (13) Zawsze miło jest otrzymywać takie prezenty jak zabawki. [[takie [jak zabawki]) prezenty) Przysłówek tak i zaimek taki, -a mogą zostać pominięte. Gdybyśmy odtworzyli pełne zdanie porównawcze, zobaczylibyśmy, że funkcja wyrazu nadrzędnego konstrukcji porównawczych pierwszego typu może być dwojaka: albo dopełnienia, albo podmiotu, np. : (14) Romas kocha cię jak syna. = Romas kocha cię tak, jak kochałby syna. (15) Po co mamy się złościć jak jakieś nierozumne stworzenia. = Po co mamy się złościć, skoro złoszczą się jakieś nierozumne stworzenia. Konstrukcje porównawcze pełniące funkcję przydawki wszystkie odzwierciedlają jeden typ: konstrukcja porównawcza taki jak X odzwierciedla zdanie porównawcze taki, jaki jest X. Wyraz nadrzędny konstrukcji porównawczej zawsze pełni funkcję podmiotu (odpowiada funkcji podmiotu zdania porównawczego), np.: (16) Zawsze miło jest otrzymywać takie prezenty jak zabawki. = Zawsze miło jest otrzymywać takie prezenty, jakimi są zabawki. Z przytoczonych przykładów wynika, że atrakcja przypadka jest właściwa dla takich zdań jak (15) i (16), gdy wyraz nadrzędny konstrukcji porównawczej, mimo pełnienia funkcji podmiotu, przyjmuje tę formę przypadka zależnego, którą ma wyraz zdania nadrzędnego, względem którego wyraz nadrzędny konstrukcji porównawczej pełni funkcję wzorca porównania. Atrakcja nie jest właściwa dla takich zdań jak (14), ponieważ użyta w nich forma przypadka wyrazu nadrzędnego odzwierciedla funkcję obiektu pełnioną przez ten wyraz w zdaniu porównawczym. Zatem zasadę atrakcji przypadka można doprecyzować jako użycie przypadka zależnego zamiast przypadka bezpośredniego oczekiwanego na podstawie funkcji seman- 6 | VESLAVA ČIŽIK tycznej w konstrukcji porównawczej. Dalej zostanie omówiony jeden szczególny przypadek, gdy w takich zdaniach jak (14) jeden przypadek zależny (biernik) pod wpływem negacji zostaje zastąpiony innym przypadkiem zależnym (dopełniaczem). 4. LINKSNIŲ ATRAKCIJOS TIPAI 4.1. Najpierw omawiane są przypadki, gdy konstrukcja porównawcza pełni w zdaniu funkcję okolicznika sposobu, tj. przypadki ilustrowane przez przytoczone wcześniej przykłady (14) i (15). 4.1.1. Gdy funkcją rzeczownika w konstrukcji porównawczej jest funkcja obiektu, atrakcja przypadka jest co do zasady niemożliwa. W tego typu zdaniach forma głównego wyrazu konstrukcji porównawczych pokrywa się z pewną formą rzeczownika zdania głównego, ale nie z powodu atrakcji, lecz dlatego, że formy obu rzeczowników są uwarunkowane walencją tego samego czasownika i pełnią tę samą funkcję dopełnienia: dopełniacz: (17) Żal mi ciebie jak matki. Ulvydas, red. (1976: 664) (Sruoga). por. żal mi ciebie, jak żal mi matki (18) Klerycy bali się go jak ognia. Ulvydas, red. (1976: 523) (Mykolaitis- -Putinas). por. bali się go, jak bali się ognia celownik: (19) Radzę jak przyjacielowi. Ulvydas, red. (1976: 523) (Sruoga). por. radzę, jak radzę przyjacielowi (20) Wystarczy jej tylko skinąć palcem — i wszystko zostaje wykonane jak dla prawdziwej pani. Ulvydas, red. (1976: 523) (Simonaitytė). por. jej wykonywana, jak wykonywana panią biernik: (21) Niósł ją przez jałowcowy zagajnik jak piórko. Ulvydas, red. (1976: 664) (Cvirka). por. niósł ją, jak niósł piórko (22) Wabi was jak małe niemowlęta. Ulvydas, red. (1976: 664) (Sruoga). por. wabi was, jak wabi niemowlęta narzędnik: (23) Marytė zalała się łzami jak żarami. Ulvydas, red. (1976: 664) (Vaižgantas). por. zalała się łzami, jak zalała się żarami (24) W świecie Adomukasa nie pozostała wierność, na której można było polegać jak na murze. Ulvydas, red. (1976: 665) (Vaižgantas). por. pasikliauti, kaip pasikliaunama miiru We wszystkich tych przypadkach rzeczownik zachowuje ten sam przypadek obiektu, który jest określany przez czasownik użyty w zdaniu głównym, a pominięty w zdaniu podrzędnym. Przypadek w konstrukcji porównawczej nie jest uwarunkowany uzgodnieniem z określonym rzeczownikiem zdania głównego. Można znaleźć tylko jeden przypadek, gdy na wybór przypadka wpływa wyraz zdania głównego, względem którego główny wyraz konstrukcji pełni funkcję standardu porównania. Biernik konstrukcji porównawczej może być zastąpiony dopełniaczem, jeigu pagrindinio sakinio veiksmažodis yra paneigtas, pvz.: ATRAKCJA PRZYPADKÓW | 7 (25) Paulius niczego tak nie uwielbia jak czekolady. por. niczego nie uwielbia, jak uwielbia czekoladę (26) Nauczyciel fizyki nikogo tak nie beszta jak mnie. por. nikogo nie beszta, jak beszta mnie (27) Romas nikogo tak nie szanuje jak przyjaciół. por. niczego nie szanuje tak, jak szanuje przyjaciół (28) Ona niczego tak nie lubi jak barszczu. por. niczego nie lubi tak, jak lubi barszcz Ta atrakcja przypadków jest fakultatywna: używane są również konstrukcje z zachowanym biernikiem, np. :: (29) Ana niczego tak często nie spotyka jak Petra. "wr — (31) Saulius niczego tak nie lubi jak tortów. Zdania z atrakcją stanowią 45,6%, a zdania bez atrakcji — 54,4%. Nie zauważono wpływu kategorialnych właściwości rzeczowników — atrakcja przypadków jest możliwa zarówno z zaimkami, jak i z nazwami własnymi oraz rzeczownikami pospolitymi (wpływu nie mają również takie właściwości jak liczba, żywotność ani nieżywotność przedmiotu). W tym przypadku jeden przypadek dopełnienia bliższego (biernik) zastępuje inny przypadek dopełnienia bliższego (dopełniacz). Tym ten typ atrakcji różni się od większości typów atrakcji, w których przypadek obiektowy zastępuje przypadek podmiotowy. 4.1.2. Omówimy jeszcze przypadki, gdy rzeczownik w konstrukcji porównawczej pełni funkcję podmiotu. Wyróżnia się kilka typów. 4.1.2.1. Funkcją konstrukcji porównawczej jest okolicznik sposobu, zależny od czasownika osobowego. Zdaniom tego typu nie jest właściwa atrakcja przypadków, ponieważ rzeczownik zdania głównego pełni funkcję podmiotu i ma formę mianownika, np. : (32) Zachowuje się jak małe dziecko. Ulvydas, red. (1976: 657). por. On zachowuje się tak, jak zachowuje się dziecko (33) Sam będę siadał, kosił i wraz z ludźmi trudził się jak przodkowie. Ulvydas, red. (1976: 656). por. będę się trudził, jak trudzi­li się przodkowie 4.1.2.2. Funkcja konstrukcji porównawczej — okolicznik sposobu, zależny od bezokolicznika pełniącego funkcję podmiotu. Zdania tego typu charakteryzuje atrakcja. Konstrukcja porównawcza określa bezokolicznik zdania głównego, który pełni funkcję podmiotu zdania, np. : (34) Nic innego nie pozostało, jak tylko zwinąć się w kłębek jak jeż. į por. zwinąć się, jak zwija się jeż (35) Przegranym nie pozostało nic innego, jak tylko umknąć niczym kojoty. por. umknąć, jak umykają kojoty 8 | VESLAVA ČIŽIK (36) Mała chwała zniknąć jak bańka wodna. Ulvydas, red. (1976: 665) (Cvirka). por. zniknąć, jak znika bańka wodna W tym przypadku konstrukcje porównawcze odpowiadają zdaniom porównawczym z osobowymi formami czasownika. Po pominięciu czasownika główny wyraz konstrukcji porównawczej trafia do bezosobowego otoczenia zdania głównego i pod jego wpływem przyjmuje formę podmiotu logicznego charakterystyczną dla bezosobowych konstrukcji bezokolicznikowych — celownik. Forma tego przypadku jest częstsza, choć używa się również mianownika, np. : 37) Jeśli pies atakuje dziecko, należy jak najszybciej zwinąć się w kłębek, jak jeż, i paść na ziemię, leżąc bez ruchu. Takie zdania należą do zdań z dominującą atrakcją (zdania z atrakcją stanowią 76,7%, a zdania bez atrakcji —23,3%). 4.1.2.3. Funkcją konstrukcji porównawczej jest okolicznik sposobu, zależny od bezokolicznika pełniącego funkcję dopełnienia. Wyrażenie porównawcze charakteryzuje bezokolicznik pełniący funkcję dopełnienia. W zależności od tego, z czym jest koreferencyjne główne słowo konstrukcji porównawczej, wyróżnia się kilka podtypów: a) domniemany podmiot bezokolicznika jest koreferencyjny z orzeczeniem zdania głównego (np.: он обещал петь = он обещал, что (он) будет петь). Pod względem użycia przypadka typ ten nie różni się od omówionego wcześniej (4.1.2.1) przypadku, gdy funkcją konstrukcji porównawczej jest okolicznik sposobu, zależny od czasownika osobowego (zdania (32), (33)), np.: (38) On obiecał śpiewać jak słowik. por. śpiewać tak, jak śpiewa słowik b) domniemany podmiot bezokolicznika jest koreferencyjny z dopełnieniem — podmiotem logicznym — zdania głównego (np.: jam reikia gyventi = reikia, kad jis gyventų). Pod względem użycia przypadka typ ten nie różni się od przypadków, gdy okolicznik sposobu zależy od bezokolicznika pełniącego funkcję podmiotu (4.1.2.2), np.: (39) Nesakau, kad reikia gyventi kaip drugeliui visą gyvenimą —nepavyks, jei žmogus turi šeimą, vaikus ir turės už juos atsakyti. por. reikia gyventi, kaip gyvena drugelis I w tym przypadku atrakcja przypadka jest zwyczajna. c) domniemany podmiot bezokolicznika jest koreferencyjny z dopełnieniem bliższym zdania głównego (np.: išmokė ją dainuoti, t. y. pasiekė, kad ji išmoktų dainuoti), np. : (40) Išmokė ją dainuoti kaip vyturėlį. por. dainuoti, kaip dainuoja vyturėlis ATRAKCJA PRZYPADKÓW | 9 Zdania tego typu również charakteryzuje przeważająca atrakcja przypadków (zdania z atrakcją stanowią 58,796, a zdania bez atrakcji —41,396). Jak wynika z przykładów, na wybór przypadka duży wpływ ma struktura składniowa zdania nadrzędnego. Jeżeli struktura zdania nadrzędnego jest bezosobowa, a konstrukcja porównawcza pełni funkcję okolicznika sposobu, charakteryzującego bezokolicznik użyty w tej konstrukcji bezosobowej, wówczas zauważalna jest silna tendencja do zastępowania mianownika podmiotu właściwym konstrukcjom bezosobowym celownikiem podmiotu. Jeżeli konstrukcja zdania nadrzędnego jest osobowa (choć konstrukcja porównawcza pełni funkcję okolicznika bezokolicznika zależnego od nieosobowej formy czasownika), mianownik zostaje zachowany. Osobno należy omówić przypadki, gdy konstrukcja porównawcza zależy od bezokolicznika pełniącego funkcję dopełnienia zdania nadrzędnego. Atrakcja przypadków może w tym przypadku różnicować dwie interpretacje składniowe. Zdanie (41) bez atrakcji ma dwie interpretacje składniowe i semantyczne, natomiast zdanie (42) z atrakcją — tylko jedną: (41) Išmokė ją dainuoti kaip vyturėlis. (i) ‘Išmokė ją dainuoti taip, kaip dainuoja vyturėlis’. (ii) ‘Išmokė ją dainuoti taip, kaip būtų išmokęs vyturėlis’ . (42) Nauczyła ją śpiewać jak skowronka. “Nauczyła ją śpiewać tak, jak śpiewa skowronek’. Należy sądzić, że atrakcja przypadka w tym przypadku ma motywację funkcjonalną: wskazuje, że konstrukcja porównawcza jest związana z bezokolicznikiem dainuoti, a nie z głównym czasownikiem išmokė. 4.1.2.4. Funkcja konstrukcji porównawczej — okolicznik sposobu, zależny od imiesłowu. Zdania tego typu również charakteryzują się dominującą atrakcją przypadków (zdania z atrakcją stanowią 60,6%, a zdania bez atrakcji —39,4%). Konstrukcja porównawcza charakteryzuje imiesłów, np.: 43) Po tym, jak ona zaśpiewała jak słowik, wszyscy zamilkli. P 8! por. jai uzdainavus, kaip uzdainuoja lakštingala Jak pokazują dane z badania, zależność konstrukcji porównawczej od imiesłowu nieosobowego sprzyja użyciu celownika podobnie jak w przypadku bezokolicznika. 4.2. Trudniej jest ustalić czynniki, które determinują atrakcję przypadków, gdy konstrukcja porównawcza pełni funkcję przydawki. Takie są konstrukcje porównawcze ze spójnikiem kaip i korelatem toks, -ia. Jak już wspomniano, konstrukcji porównawczych pełniących tę funkcję nie można podzielić według funkcji semantycznych wyrazów głównych, ponieważ wszystkie pełnią tylko jedną funkcję — podmiotu —. Ponieważ wszystkie konstrukcje porównawcze tego typu występują jako określenia rzeczowników, w tym przypadku konstrukcja (osobowa lub bezosobowa itp.) użyta w zdaniu głównym nie może mieć bezpośredniego wpływu, ale wpływ może być pośredni, ponieważ struktura zdania głównego determinuje wybór formy przypadka rzeczownika oznaczanego przez konstrukcję porównawczą. Aby ustalić wpływ przypadka, badane konstrukcje podzielono według przypadka, który po zastosowaniu atrakcji powinien zastąpić mianownik: 16 | VESLAVA ČIŽIK niai z biernikiem: skłonność tego przypadka do stosowania atrakcji jest tak silna, że pokonuje nawet czynniki hamujące atrakcję. Według danych ankietowych skłonność do atrakcji jest najsilniejsza w przypadku biernika, tj. gdy mianownik po zastosowaniu reguły atrakcji powinien zostać zastąpiony przez biernik. Najsłabsza skłonność występuje w przypadku narzędnika (narzędnik prawie nigdy nie zastępuje mianownika), natomiast dopełniacz i celownik zajmują pozycję pośrednią. Schemat 2 pokazuje dwie hierarchie, na podstawie których można określić prawdopodobieństwo atrakcji: jedna opiera się na żywotności, druga — na przypadku. Im wyżej jakieś słowo znajduje się w każdej z tych hierarchii, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo atraktcji. Czynniki obu typów mogą się krzyżować, na przykład w przypadku biernika atrakcja dotyczy również zaimków i rzeczowników własnych: SCHEMAT II. PRAWDOPODOBIEŃSTWO ATRAKCJI WEDŁUG HIERARCHII ŻYWOTNOŚCI I WEDŁUG PRZYPADKU zaimki atrakcjowe przypadek narzędnik prawdopodobieństwo nazwy własne prawdopodobieństwo celownik i według rzeczowniki według dopełniacz żywotności pospolite przypadek biernik V. rzeczowniki V Wyniki badania pozwalają sądzić, że możliwość atrakcji jest determinowana nie tylko przez hierarchię żywotności, lecz także przez HIERARCHIĘ PRZYPADKÓW. Hierarchia ta została sformułowana przez Keenana i Comrie'a (1977), ale początkowo stosowano ją do części zdania (funkcji gramatycznych), a nie do form przypadków. Później zaczęto posługiwać się również hierarchiami samych form przypadków (np. Pittner 1991). Hierarchię przypadków (case hierarchy) należy rozumieć jako hierarchię określającą prawdopodobieństwo, że jakiś wyraz nominalny zostanie objęty określoną regułą składniową, z uwzględnieniem tego, jaką ma formę przypadka lub jaką formę przypadka może przyjąć po zastosowaniu wspomnianej reguły. Im wyżej jakiś przypadek znajduje się w hierarchii przypadków, tym łatwiej wyrazy nominalne mające formę tego przypadka są obejmowane określonymi operacjami składniowymi lub tym łatwiej wyrazy nominalne mogą przyjąć formę tego przypadka, jeśli zostaną zastosowane te operacje składniowe. Dla języka niemieckiego Pittner podaje następującą hierarchię: mianownik < biernik < przypadki pośrednie (celownik, dopełniacz, wyrażenia przyimkowe) (Pittner 1991: 47). Funkcjonalna motywacja hierarchii przypadków mogłaby być związana z zaproponowanym przez Jakobsona modelem rozmieszczenia przypadków: w schemacie Jakobsona przypadki zajmujące pozycję peryferyjną (np. narzędnik) mogłyby zajmować niższe pozycje w hierarchii przypadków (por. Jakobson 1984). Hierarchia przypadków ustalona na podstawie danych ankietowych wskazuje na taki sam rozkład przypadków, jednak ze względu na ograniczony materiał nie udało się ustalić, w jakiej kolejności w tej hierarchii powinny występować dopełniacz i celownik; możemy ją przedstawić następująco: ATRAKCJA PRZYPADKÓW | 17 SCHEMAT III. HIERARCHIA PRZYPADKÓW JAKO CZYNNIK DETERMINUJĄCY PRAWDOPODOBIEŃSTWO kilmininkas ATRAKCJI mianownik < biernik < < narzędnik celownik Reguły atrakcji można sformułować następująco: (1) im wyżej jakiś wyraz znajduje się w hierarchii przypadków, tym łatwiej jest dostępny jako punkt wyjścia mechanizmu atrakcji; w istocie tylko dwa przypadki w przypadku atrakcji są zastępowane innymi przypadkami: mianownik i biernik. Oba są zastępowane przez przypadki znajdujące się niżej w hierarchii; (ii) im wyżej jakiś wyraz znajduje się w hierarchii przypadków, tym łatwiej może zostać wprowadzony jako rezultat atrakcji (ang. target); jak wspomniano wcześniej, mianownik najczęściej zastępowany jest biernikiem, najrzadziej (jeśli jest to w ogóle możliwe) —narzędnikiem; pozycję pośrednią zajmują dopełniacz i celownik; ich wzajemna pozycja w hierarchii jest jak dotąd niejasna, przynajmniej przeprowadzone badanie nie daje podstaw, by przypisywać tym przypadkom różne pozycje w hierarchii. Po przeprowadzeniu znacznie większej ankiety można by skorygować i doprecyzować te wyniki, dokładniej ustalić miejsce dopełniacza i celownika w hierarchii przypadków, być może udałoby się ustalić inne czynniki atrakcji przypadków. LITERATURA AMBRAZAS, V., red. 1996: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. ANDERSON, S. R. 1985: Morfologia fleksyjna. Shopen, T., red., Typologia językowa i opis składniowy 3. Kategorie gramatyczne i leksykon, Cambridge University Press, 151—201. JAKOBSON, W. 1984: Przyczynek do ogólnej teorii przypadka: znaczenie ogólne przypadków rosyjskich. Gramatyka rosyjska i słowiańska. Studia 1931–1981. Pod redakcją L. R. Waugha i M. Halle’a, Berlin, Nowy Jork, Amsterdam: Mouton Publishers (Janua Linguarum, Series Maior, 106), 59–103. KAVALIONAITE, G. 2001: Adesyw w przekładzie Nowego Testamentu autorstwa Chylińskiego. Acta Linguistica Lithuanica 45, 93-111. KEENAN, E. L., CoMRIE, B. 1977: Dostępność frazy rzeczownikowej i gramatyka uniwersalna. Linguistic Inquiry 8 (1), 63-99. MATTHEWS, P. H. 1997: Zwięzły słownik językoznawstwa Oxford, Oxford: Oxford University Press. MORKUNAS, K., AMBRAZAS, V. red. 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. PITTNER, K. 1991: Wolne zdania względne a hierarchia przypadków. Feldbusch, E., red., Neue Fragen der Linguistik, Tybinga: Niemeyer, 341–347. ULvypas, K., red. 1976: Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, Wilno: Mintis. Veslava Cizik Otrzymano 2003 03 25 ul. P. Lietuvių kalbos institutas Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa wieslawa- (@ mail.lt