Linksnių atrakcija lyginamosiose konstrukcijose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 1–17 Atrakcja przypadków w konstrukcjach porównawczych* VESLAVA ČIŽIK Instytut Języka Litewskiego Artykuł dotyczy oznaczania przypadków rzeczowników w zredukowanych zdaniach porównawczych w języku litewskim. Mianownik, oczekiwany w zredukowanym zdaniu porównawczym ze względu na funkcję podmiotu w odpowiadającym mu pełnym zdaniu porównawczym (jak w Reikia gyventi kaip drugelis zamiast Reikia gyventi (taip), kaip gyvena drugelis), jest często opcjonalnie zastępowany przypadkiem zależnym, ponieważ rzeczownik przejmuje oznaczenie przypadku rzeczownika zdania nadrzędnego, dla którego stanowi standard porównania. Dzieje się tak (i) w okolicznikowych zdaniach porównawczych wprowadzanych przez (taip), kaip, np. Reikia gyventi kaip drugeliui zamiast Reikia gyventi kaip drugelis, oraz (ii) w przymiotnikowych zdaniach porównawczych typu (toks), kaip, np. Malonu gauti tokias dovanas kaip žaislus zamiast Malonu gauti tokias dovanas kaip žaislai. Ta atrakcja przypadków wydaje się ograniczana przez dwa czynniki: (i) hierarchię żywotności (zaimki i nazwy własne rzadko podlegają atrakcji) oraz (ii) hierarchię przypadków (mianownik jest często zastępowany biernikiem, rzadziej dopełniaczem lub celownikiem, a niemal nigdy narzędnikiem). 1. WPROWADZENIE Akademinė Gramatyka języka litewskiego oraz Gramatyka współczesnego języka litewskiego wyróżniają konstrukcje porównawcze, wyrażenia porównawcze i zdania porównawcze. W gramatykach nie podano definicji żadnego z tych pojęć (zob. Ulvydas, red., 1976: 653, 893; Ambrazas, red., 1996: 634, 690), a konstrukcje porównawcze nie są omawiane osobno. Różnicę między tymi pojęciami określa się na podstawie budowy gramatycznej: konstrukcje porównawcze składają się z przyimków i wyrazów nominalnych, np.: cięższy od kamienia, podobny do ojca, najlepszy ze wszystkich. Pod względem budowy gramatycznej wyrażenia porównawcze są bliskie zdaniom porównawczym: zdania mają wyrażone orzeczenie, a wyrażenia go nie mają. Wyrażenia porównawcze są jakby zredukowanymi zdaniami porównawczymi — pomija się powtarzającą się lub łatwą do wywnioskowania z kontekstu informację, tj. pomija się osobową formę czasownika, np.: (1) Uwierz, twoje troski przeminą jak noc. Zamiast dwukrotnie użyć czasownika praeiti (Patikėk, tavo vargai praeis, kaip praeina naktis), nie powtarza się go już w zdaniu porównawczym. Zgodnie z terminologią stosowaną w dotychczasowych gramatykach języka litewskiego podrzędne zdanie porównawcze w takich przypadkach staje się Problem atrakcji przypadków podniosła prof. Axel Holvoet. Pomógł sformułować podstawowe warunki atrakcji przypadków, określić typy konstrukcji porównawczych i sformułować wnioski. Jestem mu za to bardzo wdzięczna. 2 | VESLAVA ČIŽIK – podstawową różnicą między konstrukcjami porównawczymi jest, jak już wspomniano, obecność lub brak orzeczenia (jeśli orzeczenie jest wyrażone, mamy do czynienia ze zdaniem podrzędnym porównawczym, a jeśli nie jest wyrażone – z konstrukcją porównawczą). Sformułowania autorów gramatyk implikują, że między „zdaniem porównawczym” a „konstrukcją porównawczą” mogłaby zachodzić pewna różnica znaczeniowa (por. „jednak pod względem znaczenia niekiedy prawie się nie różnią”, Ambrazas, red., 1996: 634), ale nie wskazano, na czym mogłaby ona polegać, dlatego istnienie różnicy znaczeniowej należy na razie uznać za nieudowodnione. Dabartinės lietuvių kalbos gramatika wyróżnia konstrukcje porównawcze jakości, ilości i różnicy oraz zdania porównawcze jakości, ilości, relacji i różnicy, czyli w obu przypadkach wyróżnia się te same typy semantyczne (Ambrazas, red., 1996: 690). Z różnych punktów widzenia „konstrukcje porównawcze” można uznać za zredukowane zdania porównawcze, ale ponieważ takie pojęcie jest nietypowe w tradycji gramatyki języka litewskiego, w niniejszym artykule konstrukcje takie jak kaip naktis w zdaniu Tavo vargai praeis kaip naktis będą nazywane nie zdaniami porównawczymi, lecz konstrukcjami porównawczymi. Ponadto w Lietuvių kalbos enciklopedijoje konstrukcja porównawcza jest definiowana jako „konstrukcja wyrażająca porównanie” (Morkūnas, Ambrazas, red., 1999: 379). Omawiane tu konstrukcje porównawcze składają się ze spójnika porównawczego kaip oraz określonej formy wyrazu, z wyjątkiem osobowej formy czasownika. Wyraz ten stanowi rdzeń konstrukcji porównawczej i jest nazywany jej wyrazem głównym. Gdyby w każdej konstrukcji porównawczej użyto osobowej formy czasownika, przekształciłaby się ona w zdanie porównawcze. Chociaż w samej konstrukcji porównawczej czasownik nie jest wyrażony, warunkuje on formę innych użytych w niej wyrazów, np.: (2) Lietuvos aš vardą švelnų tau nešu kaip saulę rankose. W tym zdaniu formy biernika saulę i miejscownika rankose wynikają z właściwości składniowych czasownika nešti: vardą nešu, kaip nešu saulę rankose, chociaż w samej konstrukcji porównawczej czasownik nie jest wyrażony. W Lietuvių kalbos gramatikoje czytamy: „Jeżeli wyraz główny konstrukcji porównawczej jest odmienny, jego przypadek jest uzgadniany z przypadkiem odmienionego wyrazu pełniącego w zdaniu funkcję podmiotu lub dopełnienia” (Ulvydas, red., 1976: 657). Podaje się następujące przykłady: (3) Dabar nelaimė trenkė kaip griaustinis. (4) Aš tave mylėjau kaip ir savo vaiką. Wskazuje się, że „konstrukcja porównawcza kaip griaustinis jest przyłączona do czasownika trenkė, ale jej wyraz główny griaustinis jest uzgadniany pod względem przypadka z rzeczownikiem nelaimė pełniącym w zdaniu funkcję podmiotu. W zdaniu Aš tave mylėjau kaip ir savo vaiką wyraz główny konstrukcji porównawczej vaiką jest uzgadniany z zaimkiem tave pełniącym funkcję dopełnienia” (Ulvydas, red., 1976: 657). To objaśnienie gramatyczne nie jest precyzyjne. Gramatyka nie omawia takich przypadków, w których uzgodnienie nie zachodzi, np.: (5) Mums nereikia tokio žmogaus kaip Jonas. LINKSNIŲ ATRAKCIJA 3 Na podstawie reguły sformułowanej w gramatyce oczekiwalibyśmy: Mums nereikia tokio žmogaus kaip Jono. Jednak nie obserwuje się takiego użycia, dlatego nie mamy podstaw, by twierdzić, że nadrzędny wyraz konstrukcji porównawczej jest uzgadniany z podmiotem lub dopełnieniem zdania — a przynajmniej by twierdzić, że uzgodnienie jest głównym czynnikiem determinującym formę nadrzędnego wyrazu konstrukcji porównawczej. Sam fakt, że wyraz nadrzędny podlega deklinacji, nie przesądza jeszcze o uzgodnieniu przypadków; nie jest to podstawowa zasada ich zgodności. Powstaje zatem pytanie, co rzeczywiście determinuje lub wpływa na użycie określonego przypadku. Czynnikiem rozstrzygającym, czyli głównym, jest funkcja semantyczna nadrzędnego wyrazu konstrukcji porównawczej. Porównajmy zdania: (6) Mergelė žydi kaip rožė. (7) Ir mylėjo jį Vytukas kaip savo draugą. W pierwszym zdaniu wyraz nadrzędny rožė pełni funkcję podmiotu, natomiast w drugim zdaniu wyraz nadrzędny draugą pełni funkcję dopełnienia. Funkcję, jaką pełni rzeczownik, można ustalić, odtwarzając pełne zdanie porównawcze: (8) Mergelė žydi taip, kaip žydi rožė. (9) Ir mylėjo jį Vytukas taip, kaip mylėjo savo draugą. Jeżeli zredukowanych wariantów kaip rožė, kaip savo draugą nie będziemy traktować jako zdań, nie możemy określić funkcji rzeczowników z punktu widzenia części zdania. Możemy mówić jedynie o SEMANTYCZNEJ FUNKCJI zachowanej w konstrukcji porównawczej. Ogólnie można ją zdefiniować jako funkcję podmiotu lub dopełnienia, zależnie od tego, czy rzeczownik w odpowiednim zdaniu porównawczym pełni funkcję podmiotu czy dopełnienia (bliższego lub dalszego). SEMANTYCZNA FUNKCJA w konstrukcji porównawczej odpowiada FUNKCJI SKŁADNIOWEJ w zdaniu porównawczym. Jeśli rzeczownik pełni funkcję podmiotu, oczekiwalibyśmy mianownika; jeśli dopełnienia — innych przypadków zależnych. Istnieją jednak zdania, w których forma konstrukcji porównawczej została dostosowana do określonej formy rzeczownika w zdaniu nadrzędnym, mimo że ich funkcje semantyczne się nie pokrywają, np.: (10) Vanduo šaltas, jam užimdavo žadą ir tekdavo gaudyti orą kaip žuvytei. Gdybyśmy odtworzyli zdanie porównawcze (gaudyti orą taip, kaip gaudo orą žuvytė), zauważylibyśmy, że nadrzędny wyraz konstrukcji pełni funkcję podmiotu, dlatego należałoby oczekiwać mianownika: (11) Vanduo šaltas, jam užimdavo žadą ir tekdavo gaudyti orą kaip žuvytei. W tym przypadku mamy do czynienia z atrakcją przypadków (case attraction lub case assimilation). Atrakcja to uzgodnienie form dwóch wyrazów, które nie są ze sobą powiązane bezpośrednią relacją składniową (Matthews 1997: 29). W przytoczonym zdaniu nadrzędny wyraz konstrukcji porównawczej žuvytei jest uzgodniony pod względem przypadka z rzeczownikiem w zdaniu nadrzędnym 4 | VESLAVA ČIŽIK jego podmiot logiczny. Istnieje pewna zgodność przypadków, ale w takim przypadku nie możemy mówić o właściwej zgodzie, ponieważ użycie tego terminu implikuje określoną relację składniową: według istniejących gramatyk zgoda to „dobór formy morfologicznej (przypadku, liczby, rodzaju) wyrazu zależnego na podstawie wyrazu nadrzędnego” (Ambrazas, red., 1996: 480). Mówiąc o zgodzie, powinniśmy jednemu z rzeczowników przypisać termin wyrazu nadrzędnego, a drugiemu – zależnego. Między rzeczownikiem w zdaniu głównym a rzeczownikiem w konstrukcji porównawczej nie ma jednak bezpośredniej relacji. Ponadto zgoda nie jest normą, lecz tylko jedną z możliwości, ponieważ częściej używa się zdań, w których formy rzeczowników nie są zgodne. Dlatego w takich przypadkach trafniej byłoby mówić o atrakcji przypadków, a nie o zgodzie. W niniejszym artykule podjęto próbę ustalenia, kiedy występują takie przypadki atrakcji przypadków. 2. OPIS EKSPERYMENTU W grudniu 2002 r. przeprowadzono ankietę wśród trzydziestu studentów I roku Wydziału MIF Uniwersytetu Wileńskiego (w wieku 18–20 lat). Pochodzili oni z Wilna, Poniewieża, Szawli, Kłajpedy, Janiszek, Olicy i Mariampola. Studentom dwukrotnie przedstawiono kwestionariusze zawierające zdania, w których można było oczekiwać atrakcji przypadków (większość zdań została wymyślona; w artykule podano również kilka przykładów z Lietuvių kalbos gramatikos; takie zdania będą opatrzone odsyłaczem; podano też kilka przykładów znalezionych w korpusie tekstów VDU). Spośród dwóch podanych form rzeczownika studenci mieli wybrać jedną poprawną albo obie formy, jeśli ich zdaniem można było użyć obu. W obu ankietach podawano różne zdania (łącznie 75 różnych zdań; uzyskano 2250 odpowiedzi); uwzględniano zarówno kategorie ogólniejsze (przynależność do określonej części mowy), jak i podkategorie (rodzaj, liczba): chciano ustalić, czy znaczenie ma to, jaka część mowy (np. zaimek, rzeczownik własny/pospolity) oraz jakie właściwości kategorialne (np. żywotność/nieżywotność, odmiana przez liczby/brak odmiany, liczba pojedyncza/mnoga) mają rzeczowniki używane jako wyrazy nadrzędne konstrukcji porównawczych (więcej na ten temat niżej). Atrakcja przypadków występuje wyłącznie w konstrukcjach porównawczych, dlatego nie badano zdań porównawczych; posłużono się nimi, aby uwydatnić funkcje semantyczne wyrazów nadrzędnych konstrukcji porównawczych i pokazać, dlaczego używa się takich, a nie innych form rzeczowników. Semantyczne funkcje wyrazów nadrzędnych konstrukcji porównawczych można było zrozumieć dopiero po odtworzeniu całego zdania porównawczego i użyciu osobowej formy czasownika. W niniejszym artykule konstrukcje porównawcze podzielono na określone grupy według ich funkcji składniowych w zdaniu głównym oraz funkcji semantycznych rzeczownika w samej konstrukcji porównawczej; grupy te z kolei podzielono na typy według: 1) zależności od określonej części zdania, 2) przynależności do określonej kategorii lub podkategorii. Od typu zależy, czy atrakcja przypadków jest możliwa. Stwierdzenie „atrakcja przypadków nie zachodzi” oznacza, że żaden z ankietowanych nie użył zdania z atrakcją albo że użyła go tylko jedna osoba (stanowiłoby to około 2% wszystkich zdań danego typu i jest uznawane za błąd pomiaru). Jeśli atrakcja przypadków zachodzi, można mówić o atrakcji fakultatywnej (zdania z atrakcją stanowią mniej niż połowę wszystkich zdań danego typu) LINKSNIŲ ATRAKCIJA 5 oraz dominującej (zdania z atrakcją stanowią więcej niż połowę wszystkich zdań danego typu). 3. TYPY KONSTRUKCJI PORÓWNAWCZYCH Ze względu na funkcję składniową konstrukcji porównawczych można wyróżnić dwa typy: a) konstrukcje porównawcze pełniące funkcję okolicznika sposobu (tj. konstrukcje ze spójnikiem „jak” i korelatem „tak”), np.: (12) Romas kocha cię jak syna. [[tak [jak syna]] kocha] b) konstrukcje porównawcze pełniące funkcję przydawki (tj. konstrukcje ze spójnikiem „jak” i korelatem „taki, -a”), np.: (13) Zawsze miło jest dostawać takie prezenty jak zabawki. [[takie [jak zabawki]] prezenty] Przysłówek „tak” i zaimek „taki, -a” można pominąć. Gdybyśmy odtworzyli pełne zdanie porównawcze, zobaczylibyśmy, że wyraz nadrzędny w konstrukcjach porównawczych pierwszego typu może pełnić dwojaką funkcję: dopełnienia albo podmiotu, np.: (14) Romas kocha cię jak syna. = Romas kocha cię tak, jak kochałby syna. (15) Po co mamy się złościć jak jakieś nierozumne stworzenia. = Po co mamy się złościć, jak złoszczą się jakieś nierozumne stworzenia. Wszystkie konstrukcje porównawcze pełniące funkcję przydawki reprezentują jeden typ: konstrukcja porównawcza „taki jak X” odpowiada zdaniu porównawczemu „taki, jaki jest X”. Wyraz nadrzędny konstrukcji porównawczej zawsze pełni funkcję podmiotu (odpowiada funkcji podmiotu zdania porównawczego), np.: (16) Zawsze miło jest dostawać takie prezenty jak zabawki. = Zawsze miło jest dostawać takie prezenty, jakie są zabawki. Z przedstawionych przykładów wynika, że atrakcja przypadka jest charakterystyczna dla zdań takich jak (15) i (16), w których główny wyraz konstrukcji porównawczej, mimo że pełni funkcję podmiotu, przyjmuje tę formę przypadka zależnego, którą ma wyraz zdania nadrzędnego, względem którego główny wyraz konstrukcji porównawczej pełni funkcję standardu porównania. Atrakcja nie występuje w zdaniach takich jak (14), ponieważ użyta w nich forma przypadka wyrazu głównego odzwierciedla funkcję dopełnienia, jaką wyraz ten pełni w zdaniu porównawczym. Zatem zasadę atrakcji przypadka można doprecyzować jako użycie przypadka zależnego zamiast przypadka prostego oczekiwanego ze względu na funkcję seman- 6 | VESLAVA ČIŽIK tyczną w konstrukcji porównawczej. Dalej omówiony zostanie jeszcze jeden szczególny przypadek, w którym w zdaniach takich jak (14) jeden przypadek zależny (biernik) pod wpływem negacji zostaje zastąpiony innym przypadkiem zależnym (dopełniaczem). 4. TYPY ATRAKCJI PRZYPADKA 4.1. Najpierw omówione zostaną przypadki, w których konstrukcja porównawcza pełni w zdaniu funkcję okolicznika sposobu, czyli przypadki zilustrowane wcześniej przykładami (14) i (15). 4.1.1. Gdy funkcją wyrażenia nominalnego w konstrukcji porównawczej jest dopełnienie, atrakcja przypadka zasadniczo nie może wystąpić. W zdaniach tego typu forma wyrazu głównego konstrukcji porównawczej pokrywa się z określoną formą wyrażenia nominalnego w zdaniu nadrzędnym, ale nie wskutek atrakcji, lecz dlatego, że formy obu wyrażeń nominalnych są uwarunkowane walencją tego samego czasownika i pełnią tę samą funkcję dopełnienia: dopełniacz: (17) Żal mi ciebie jak matki. Ulvydas, red. (1976: 664) (Sruoga). por. żal mi ciebie, jak żal mi matki (18) Klerycy bali się go jak ognia. Ulvydas, red. (1976: 523) (Mykolaitis-Putinas). por. bali się go, jak bali się ognia celownik: (19) Radzę jak przyjacielowi. Ulvydas, red. (1976: 523) (Sruoga). por. radzę, jak radzę przyjacielowi (20) Wystarczy tylko skinąć na nią palcem – i wszystko zostaje wykonane jak prawdziwej pani. Ulvydas, red. (1976: 523) (Simonaitytė). por. wykonuje się dla niej, jak wykonuje się dla pani biernik: (21) Niósł ją przez góry, przez jałowcowy gaj, jak puch. Ulvydas, red. (1976: 664) (Cvirka). por. niósł ją tak, jak niósł puch (22) Wabi was jak małe dzieci. Ulvydas, red. (1976: 664) (Sruoga). por. wabi was, tak jak wabi dzieci narzędnik: (23) Marytė oblała się żarem niczym rozżarzonymi węglami. Ulvydas, red. (1976: 664) (Vaižgantas). por. oblała się żarem, tak jak oblała się rozżarzonymi węglami (24) W świecie Adomuka nie pozostała wierność, na której można by polegać jak na murze. Ulvydas, red. (1976: 665) (Vaižgantas). por. polegać tak, jak polega się na murze We wszystkich tych przypadkach rzeczownik zachowuje ten sam przypadek dopełnienia, wyznaczany przez czasownik użyty w zdaniu głównym i pominięty w zdaniu podrzędnym. Przypadek w konstrukcji porównawczej nie jest uwarunkowany uzgodnieniem z określonym rzeczownikiem zdania głównego. Można znaleźć tylko jeden przypadek, w którym na wybór przypadka wpływa wyraz zdania głównego, względem którego wyraz nadrzędny konstrukcji pełni funkcję standardu porównania. Biernik w konstrukcji porównawczej może zostać zastąpiony dopełniaczem, jeśli czasownik zdania głównego jest zaprzeczony, np.: LINKSNIŲ ATRAKCIJA 7 (25) Paweł niczego tak nie uwielbia jak czekolady. por. niczego nie uwielbia, tak jak uwielbia czekoladę (26) Nauczyciel fizyki niczego już tak nie ma jak mnie. por. niczego już nie ma, tak jak mnie beszta (27) Romas nikogo tak nie szanuje jak przyjaciół. por. nikogo nie szanuje, tak jak szanuje przyjaciół (28) Ona niczego tak nie lubi jak barszczu. por. niczego nie lubi, tak jak lubi barszcz Ta atrakcja przypadków jest fakultatywna: używane są również konstrukcje z zachowanym biernikiem, np.: (29) Ana nikogo tak często nie spotyka jak Petra. (30) Kristina niczego tak nie pilnuje jak samochodu. (31) Saulius niczego tak nie lubi jak tortów. Zdania z atrakcją stanowią 45,6%, a zdania bez atrakcji – 54,4%. Nie zaobserwowano wpływu kategorialnych właściwości rzeczowników – atrakcja przypadków jest możliwa zarówno z zaimkami, jak i nazwami własnymi oraz rzeczownikami pospolitymi (nie mają na nią wpływu również takie właściwości, jak liczba czy żywotność rzeczownika). W tym przypadku jeden przypadek dopełnienia (biernik) zostaje zastąpiony innym przypadkiem dopełnienia (dopełniaczem). Tym ten typ atrakcji różni się od większości typów atrakcji, w których przypadek dopełnienia zastępuje przypadek podmiotu. 4.1.2. Omówimy jeszcze przypadki, w których rzeczownik w konstrukcji porównawczej pełni funkcję podmiotu. Można wyróżnić kilka typów. 4.1.2.1. Funkcja konstrukcji porównawczej – okolicznik sposobu zależny od osobowej formy czasownika. W zdaniach tego typu atrakcja przypadków nie występuje, ponieważ rzeczownik w zdaniu głównym pełni funkcję podmiotu i ma formę mianownika, np.: (32) Zachowuje się jak małe dziecko. Ulvydas, red. (1976: 657). por. zachowuje się tak, jak zachowuje się dziecko (33) Sam będę siał, kosił siano, trudził się razem z ludźmi jak przodkowie. Ulvydas, red. (1976: 656). por. będę się trudził, jak trudzi­li się przodkowie 4.1.2.2. Funkcją konstrukcji porównawczej jest okolicznik sposobu zależny od bezokolicznika pełniącego funkcję podmiotu. Zdania tego typu charakteryzują się atrakcją. Konstrukcja porównawcza określa bezokolicznik zdania głównego, który pełni funkcję podmiotu, np.: (34) Nie pozostało nic innego, jak tylko zwinąć się w kłębek jak jeż. por. zwinąć się w kłębek, jak zwija się jeż (35) Przegranym nie pozostało nic innego, jak tylko uciec jak kojoty. por. uciec, jak uciekają kojoty 8 | VESLAVA ČIŽIK (36) Niewielka to chwała zniknąć jak bańka wodna. Ulvydas, red. (1976: 665) (Cvirka). por. zniknąć, tak jak znika bańka wodna W tym przypadku konstrukcje porównawcze odpowiadają zdaniom porównawczym z osobowymi formami czasownika. Po pominięciu czasownika główny wyraz konstrukcji porównawczej trafia do bezosobowego otoczenia zdania głównego i pod jego wpływem przyjmuje typową dla bezosobowych konstrukcji bezokolicznikowych formę podmiotu logicznego – celownik. Forma tego przypadka jest częstsza, choć używa się także mianownika, np.: (37) Jeśli pies przewróci dziecko, trzeba jak najszybciej zwinąć się w kłębek jak jeż i leżeć bez ruchu. Takie zdania należą do zdań z dominującą atrakcją (zdania z atrakcją stanowią 76,7%, a zdania bez atrakcji – 23,3%). 4.1.2.3. Funkcja konstrukcji porównawczej – okolicznik sposobu zależny od bezokolicznika pełniącego funkcję dopełnienia. Wyrażenie porównawcze charakteryzuje bezokolicznik pełniący funkcję dopełnienia. W zależności od tego, z czym jest koreferencyjny główny wyraz konstrukcji porównawczej, można wyróżnić kilka podtypów: a) domyślny podmiot bezokolicznika jest koreferencyjny z podmiotem zdania głównego (np.: obiecał śpiewać = obiecał, że (on) będzie śpiewać). Pod względem użycia przypadków ten typ nie różni się od omówionego wcześniej (4.1.2.1) przypadku, w którym konstrukcja porównawcza pełni funkcję okolicznika sposobu zależnego od osobowej formy czasownika (zdania (32), (33)), np.: (38) Obiecał śpiewać jak słowik. por. śpiewać tak, jak śpiewa słowik b) domyślny podmiot bezokolicznika jest koreferencyjny z dopełnieniem zdania głównego – podmiotem logicznym (np.: musi mu żyć = trzeba, żeby żył). Pod względem użycia przypadków ten typ nie różni się od przypadków, w których okolicznik sposobu zależy od bezokolicznika pełniącego funkcję podmiotu (4.1.2.2), np.: (39) Nie mówię, że trzeba żyć jak motyl przez całe życie – to się nie uda, jeśli człowiek ma rodzinę, dzieci i będzie musiał za nie odpowiadać. por. trzeba żyć, tak jak żyje motyl Także w tym przypadku atrakcja przypadka jest typowa. c) domyślny podmiot bezokolicznika jest koreferencyjny z dopełnieniem bliższym zdania głównego (np.: nauczył ją śpiewać, tj. doprowadził do tego, że nauczyła się śpiewać), np.: (40) Nauczył ją śpiewać jak skowronkowi. por. śpiewać, tak jak śpiewa skowronek LINKSNIŲ ATRAKCIJA 9 W zdaniach tego typu również dominuje atrakcja przypadka (zdania z atrakcją stanowią 58,7%, a zdania bez atrakcji – 41,3%). Jak widać na przykładach, na wybór przypadka duży wpływ ma struktura składniowa zdania nadrzędnego. Jeżeli struktura zdania nadrzędnego jest bezosobowa, a konstrukcja porównawcza pełni funkcję okolicznika sposobu charakteryzującego bezokolicznik użyty w tej konstrukcji bezosobowej, wówczas obserwuje się silną tendencję do zastępowania mianownika podmiotu celownikiem podmiotu, charakterystycznym dla konstrukcji bezosobowych. Jeżeli konstrukcja zdania nadrzędnego jest osobowa (mimo że konstrukcja porównawcza pełni funkcję okolicznika zależnego nie od osobowej formy czasownika, lecz od zależnego od niej bezokolicznika), mianownik zostaje zachowany. Osobnego omówienia wymagają przypadki, w których konstrukcja porównawcza zależy od bezokolicznika pełniącego funkcję dopełnienia w zdaniu nadrzędnym. Atrakcja przypadka może w tym wypadku różnicować dwie interpretacje składniowe. Zdanie (41), bez atrakcji, ma dwie interpretacje składniowe i semantyczne, natomiast zdanie (42), z atrakcją, ma tylko jedną: (41) Nauczył ją śpiewać jak skowronek. (i) ‘Nauczył ją śpiewać tak, jak śpiewa skowronek’. (ii) ‘Nauczył ją śpiewać tak, jak nauczyłby ją skowronek’. (42) Nauczył ją śpiewać jak skowronka. ‘Nauczył ją śpiewać tak, jak śpiewa skowronek’. Należy sądzić, że atrakcja przypadka ma w tym wypadku motywację funkcjonalną: wskazuje, że konstrukcja porównawcza jest związana z bezokolicznikiem dainuoti, a nie z głównym czasownikiem išmokė. 4.1.2.4. Funkcją konstrukcji porównawczej jest okolicznik sposobu zależny od imiesłowu nieodmiennego. W zdaniach tego typu również dominuje atrakcja przypadka (zdania z atrakcją stanowią 60,6%, a zdania bez atrakcji – 39,4%). Konstrukcja porównawcza charakteryzuje imiesłów nieodmienny, np.: (43) Gdy zaczęła śpiewać jak słowik, wszyscy zamilkli. por. gdy zaczęła śpiewać, jak śpiewa słowik Jak wynika z danych badania, zależność konstrukcji porównawczej od imiesłowu nieodmiennego sprzyja użyciu celownika, podobnie jak w przypadku bezokolicznika. 4.2. Trudniej jest ustalić czynniki, które determinują atrakcję przypadka, gdy konstrukcja porównawcza pełni funkcję przydawki. Takie są konstrukcje porównawcze ze spójnikiem kaip i korelatem toks, -ia. Jak już wspomniano, konstrukcji porównawczych pełniących tę funkcję nie można podzielić według funkcji semantycznych wyrazów nadrzędnych, ponieważ wszystkie pełnią tylko jedną funkcję – podmiotu. Ponieważ wszystkie konstrukcje porównawcze tego typu są przydawkami rzeczowników, użyta w zdaniu nadrzędnym konstrukcja (osobowa, bezosobowa itd.) nie może mieć w tym przypadku bezpośredniego wpływu, może jednak oddziaływać pośrednio, gdyż struktura zdania nadrzędnego determinuje wybór formy przypadka rzeczownika określanego przez konstrukcję porównawczą. Aby ustalić wpływ przypadka, badane konstrukcje podzielono według przypadka, który po zastosowaniu atrakcji powinien zastąpić mianownik: 10 | VESLAVA ČIŽIK (a) zgodnie z atrakcją mianownik zostałby zastąpiony dopełniaczem – NOM / GEN (b) zgodnie z atrakcją mianownik zostałby zastąpiony celownikiem – NOM / DAT (c) zgodnie z atrakcją mianownik zostałby zastąpiony biernikiem – NOM / ACC (d) zgodnie z atrakcją mianownik zostałby zastąpiony narzędnikiem – NOM / INSTR. Wpływ form przypadkowych rzeczywiście został zaobserwowany: atrakcja występuje bardzo często, gdy mianownik można zastąpić biernikiem (c); atrakcja zazwyczaj nie jest obserwowana, gdy w zdaniu głównym użyta jest forma narzędnika – w konstrukcji porównawczej mianownik nie zostaje zastąpiony narzędnikiem (d); w przypadkach, gdy rzeczownik w zdaniu głównym wyrażony jest dopełniaczem lub celownikiem, atrakcję czasem się obserwuje, a czasem nie (a, b). Następnie próbowano ustalić, jakie inne czynniki, nie syntaktyczne, lecz związane z kategorialnymi właściwościami samego rzeczownika, mogłyby decydować o występowaniu atrakcji, gdy używane są konstrukcje zarówno z atrakcją przypadkową, jak i bez niej, tj. w zdaniach typu (a) i (b). Zaczęto od kategorii bardziej ogólnych, mianowicie od części mowy. Okazało się, że zaimki interpretuje się inaczej niż rzeczowniki. Próbowano także ustalić, z jakimi rzeczownikami stosuje się atrakcję przypadków, a z jakimi nie. Pod tym względem istotna okazała się opozycja nazw własnych i rzeczowników pospolitych. Na koniec próbowano ustalić, czy wpływ mają inne kategorialne właściwości rzeczownika: „żywotny: nieżywotny”, „odmienny przez liczby: nieodmienny przez liczby”, „liczba pojedyncza: liczba mnoga”. Ankieta nie pozwoliła ustalić, czy te podkategorie mają znaczenie. 4.2.1. Omówmy pierwszą grupę – NOM / GEN, w której w przypadku atrakcji mianownik zastępowany jest dopełniaczem. Jak już wspomniano, rozpoczęto od próby ustalenia, z jakimi rzeczownikami możliwa jest atrakcja przypadków, a z jakimi nie. Ustalono, że atrakcja nie dotyczy zaimków: (44) Nie potrzebuję takiego przyjaciela jak ty. por. takiego przyjaciela, jakim jesteś ty (45) Niewielu ludzi takich jak my pozostało. por. takich ludzi, jakimi jesteśmy my (46) *Nie potrzebuję takiego przyjaciela jak ciebie. (47) *Niewielu ludzi takich jak nas pozostało. Następnie próbowano ustalić, z jakimi rzeczownikami możliwa jest atrakcja przypadków, a z jakimi nie. Okazało się, że atrakcja nie dotyczy nazw własnych, np.: (48) Nie widzieliście jeszcze takich ludzi jak Baranauskai. por. takich, jakimi są Baranauskai (49) Ona nie lubi takich mężczyzn jak Antanas. por. takich, jaki jest Antanas (50) *Nie widzieliście jeszcze takich ludzi jak Baranauskowie. (51) *Ona nie lubi takich mężczyzn jak Antanasa. Nie udało się ustalić wpływu innych czynników. Wygląda na to, że atrakcja dotyczy wszystkich rzeczowników pospolitych: LINKSNIŲ ATRAKCIJA | 11 (i) z rzeczownikami pospolitymi oznaczającymi osoby, które odmieniają się przez liczby, por. (52), (53); częściej jednak używane są zdania z mianownikiem, por. (54), (55): (52) Nie potrzebuję takiego dziecka jak narkomana. (53) Nikt nie szanuje takich ludzi jak pijaków. (54) Nie potrzebuję takiego dziecka jak narkoman. (55) Nikt nie szanuje takich ludzi jak pijacy. (ii) z rzeczownikami pospolitymi odmieniającymi się przez liczby i oznaczającymi obiekty nieożywione: rzeczy, nazwy czynności, pojęcia abstrakcyjne, por. (56), (57); w tych przypadkach atrakcja przypadków również występuje rzadko, częściej używane są formy mianownika, por. (58), (59): (56) Takich dokumentów jak paszportów nie należy pokazywać każdemu. (57) Takiego końca jak więzienia się nie spodziewał. (58) Takich dokumentów jak paszporty nie należy pokazywać każdemu. (59) Takiego końca jak więzienie się nie spodziewał. (iii) z rzeczownikami pospolitymi nieodmieniającymi się przez liczby, por. (60), (61): również w tym przypadku liczba użyć atrakcji przypadków jest znacznie mniejsza niż liczba użyć bez atrakcji, które są częstsze, por. (62), (63): (60) W klasycznym języku chińskim nie ma tak abstrakcyjnego słowa jak prawda. (61) Nie chcemy takich kłopotów jak wydatki. (62) W klasycznym języku chińskim nie ma tak abstrakcyjnego słowa jak prawda. (63) Nie chcemy takich kłopotów jak wydatki. Wszystkie przypadki atrakcji przypadka, w których mianownik zostaje zastąpiony dopełniaczem, oraz przypadki, w których atrakcja przypadka nie występuje, można przedstawić zbiorczo — zob. schemat 1. SCHEMAT 1. KATEGORIALNE WŁAŚCIWOŚCI RZECZOWNIKÓW DETERMINUJĄCE PRAWDOPODOBIEŃSTWO ATRAKCJI 12 | VESLAVA ČIŽIK Część przedstawiona na tym schemacie kursywą mogłaby zostać doprecyzowana w dalszych badaniach: możliwe, że pewne wartości wymienionych cech kategorialnych wiążą się z większym lub mniejszym prawdopodobieństwem atrakcji, jednak dotychczas nie udało się znaleźć takiego związku. 4.2.2. Takie samo badanie przeprowadzono również dla zdań z drugiej grupy — NOM / DAT, w których w przypadku atrakcji mianownik powinien zostać zastąpiony celownikiem. Podobnie jak w pierwszym przypadku, próbowano ustalić, z jakimi rzeczownikami atrakcja przypadka jest możliwa, a z jakimi — nie, oraz jaki wpływ mają kategorie i właściwości rzeczownika. Ankieta wykazała, że sytuacja jest taka sama jak w pierwszym przypadku: atrakcja nie dotyczy zaimków i nazw własnych, ale jest możliwa ze wszystkimi rzeczownikami pospolitymi. Atrakcja przypadka nie dotyczy zaimków, np.: (64) Nie powierzyłbym takiej sprawy komuś takiemu jak ty. (65) Tacy studenci jak wy zdołają zdać egzamin. (66) *Nie powierzyłbym takiej sprawy komuś takiemu jak tobie. (67) Tacy studenci jak wy zdołają zdać egzamin. Atrakcja przypadka nie dotyczy również nazw własnych, np.: (68) Wszystko układa się pomyślnie takiemu mężczyźnie jak Artūras. (69) Takim jak Kalniowie nic nie obchodzi. (70) *Takiemu mężczyźnie jak Artūrasowi wszystko się udaje. (71) *Takim jak Kalniom nic nie obchodzi. Atrakcja przypadków dotyczy rzeczowników pospolitych: (i) rzeczowników pospolitych odmienianych przez liczby, oznaczających osoby i istoty żywe, por. (72), (73); częstsze jest użycie mianownika, por. (74), (75): (72) Dla takich ptaków jak wróble mrozy nie są straszne. (73) Dla takiego zwierzęcia jak lew zające nie są straszne. (74) Dla takich ptaków jak wróble mrozy nie są straszne. (75) Dla takiego zwierzęcia jak lew zające nie są straszne. (ii) rzeczowników pospolitych odmienianych przez liczby, oznaczających przedmioty nieożywione, por. (76), (77); częstsze jest użycie mianownika, por. (78), (79): (76) Amerykanie poświęcają bardzo dużo uwagi takim przedmiotom jak samochody. (77) Taki mechanizm jak rower wymaga obu kół. (78) Amerykanie poświęcają bardzo dużo uwagi takim przedmiotom jak samochody. (79) Taki mechanizm jak rower wymaga obu kół. (iii) rzeczowników pospolitych nieodmienianych przez liczby, por. (80), (81); podobnie jak w poprzednich przypadkach, częstsza jest forma mianownika, por. (82), (83): (80) Do takiego wydarzenia jak ślub potrzeba przynajmniej dwojga ludzi. LINKSNIŲ ATRAKCIJA 13 (81) Takiej aktywności jak malarstwo poświęca on zbyt wiele uwagi. (82) Do takiego wydarzenia jak ślub potrzeba co najmniej dwojga ludzi. (83) Takiej aktywności jak malowanie poświęca on zbyt wiele uwagi. Wszystkie przypadki atrakcji przypadka, w których mianownik zostaje zastąpiony celownikiem, oraz te przypadki, w których atrakcja przypadka nie występuje, można przedstawić w sposób uogólniony (zob. schemat 1). 4.2.3. Przeprowadzono takie samo badanie na przykładach z biernikiem i narzędnikiem: przedstawiono zdania z zaimkami, nazwami własnymi i rzeczownikami pospolitymi (odmiennymi i nieodmiennymi przez liczby, w różnych formach). Nie zaobserwowano, by kategorie rzeczownika miały wpływ na częstsze użycie zdań z atrakcją przypadka w trzecim przypadku lub na możliwość atrakcji w czwartym przypadku, na przykład: grupa trzecia – NOM / ACC: mianownik zawsze może zostać zastąpiony biernikiem, niezależnie od tego, z jakim rzeczownikiem występuje. (i) atrakcja przypadka jest możliwa z zaimkami, ale częściej używane są formy mianownika, por. (84), (85) oraz (86), (87): (84) Trudno zaskoczyć takich jak my. (85) Trudno rozweselić takiego ponuraka jak ciebie. (86) Trudno zaskoczyć takich jak my. (87) Trudno rozweselić takiego ponuraka jak ty. (ii) atrakcja przypadka jest możliwa z nazwami własnymi, choć częstsze są formy mianownika, por. (88), (89) oraz (90), (91): (88) Nie wstydziła się mieć takiego męża jak Brazauską. (89) Jako przykład dla wszystkich można wskazać takich ludzi jak Petrauskus. (90) Nie wstydziła się mieć takiego męża jak Brazauskas. (91) Jako przykład dla wszystkich można wskazać takich ludzi jak Petrauskai. (iii) atrakcja przypadka jest możliwa z rzeczownikami pospolitymi: (iii a) z rzeczownikami pospolitymi odmieniającymi się przez liczby, oznaczającymi osoby i istoty żywe, choć również w tym wypadku częstsze są zdania z mianownikiem, por. (92), (93) oraz (94), (95): (92) Nie każdy może sobie pozwolić na taki luksus jak dziecko. (93) Takie stworzenia jak węże można zobaczyć nie wszędzie. (94) Nie każdy może sobie pozwolić na taki luksus jak dziecko. (95) Takie stworzenia jak węże można zobaczyć nie wszędzie. (iii b) z rzeczownikami pospolitymi odmieniającymi się przez liczby, oznaczającymi obiekty nieożywione: rzeczy, nazwy czynności, abstrakty; również w tym przypadku częstsze są formy mianownika, por. (96), (97) oraz (98), (99): (96) Zawsze miło jest otrzymywać takie prezenty jak zabawki. 14 | VESLAVA ČIŽIK (97) Deputowani rzadko dotrzymują takich rzeczy jak obietnice. (98) Zawsze miło jest otrzymywać takie prezenty jak zabawki. (99) Deputowani rzadko dotrzymują takich rzeczy jak obietnice. (iii c) z rzeczownikami pospolitymi nieodmieniającymi się przez liczby; podobnie jak w poprzednich przypadkach częściej używa się zdań z mianownikiem, por. (100), (101), (102) oraz (103), (104), (105): (100) Taką potrawę jak twaróg dopraw śmietaną. (101) Taką substancję spożywczą jak cukier produkuje się również z buraków cukrowych. (102) Wielu ludzi lubi taką potrawę jak słonina. (103) Taką potrawę jak twaróg dopraw śmietaną. (104) Taką substancję spożywczą jak cukier produkuje się również z buraków cukrowych. (105) Wielu ludzi lubi takie jedzenie jak słonina. 4.2.4. Czwarta grupa – NOM / INSTR. Według danych ankietowych narzędnik nie zastępuje mianownika, niezależnie od kategorialnych właściwości rzeczowników: (i) atrakcja przypadków nie dotyczy zaimków, np.: (106) Można być dumnym z takich rodziców jak wy. (107) Łatwo stać się takim jak ty. (108) *Można być dumnym z takich rodziców jak wami. (109) *Łatwo stać się takim jak tobą. (ii) atrakcja przypadków nie dotyczy nazw własnych, np.: (110) Tylko Zasranai mogą się pochwalić takimi znajomymi jak Sopranowie. (111) Z takim mężczyzną jak Paleikis była gotowa na wszystko. (112) *Tylko Zasranai mogą się pochwalić takimi znajomymi jak Sopran ais. (113) *Z takim mężczyzną jak Paleikiu była gotowa na wszystko. (iii) atrakcja przypadków nie dotyczy rzeczowników pospolitych: (iii a) rzeczowników pospolitych odmieniających się przez liczby, oznaczających osoby i istoty żywe, np.: (114) Zawsze możesz stać się takim jak ojciec. (115) Każde dziecko zachwyca się takimi stworzeniami natury jak kocięta. (116) *Zawsze może stać się kimś takim jak ojciec. (117) *Każde dziecko zachwyca się takimi stworzeniami natury jak kocięta. (iii b) rzeczownikom pospolitym odmieniającym się przez liczby, oznaczającym obiekty nieożywione: rzeczy, nazwy czynności, abstrakty, np.: (118) Nie radziłbym wierzyć takim bzduróm jak plotki. LINKSNIŲ ATRAKCIJA 15 (119) Nie każdy lubi interesować się takimi wydarzeniami jak morderstwa. (120) *Nie radziłbym wierzyć takim bzduróm jak plotkom. (121) *Nie każdy lubi interesować się takimi wydarzeniami jak morderstwami. (iii c) rzeczownikom pospolitym nieodmiennym przez liczby, np.: (122) Zachorowanie na taką chorobę jak trąd nie jest niebezpieczne. (123) *Zachorowanie na taką chorobę jak trądem nie jest niebezpieczne. Zdania z pierwszych trzech grup (z dopełniaczem, celownikiem i biernikiem) ukazują fakultatywną atrakcję: w pierwszym przypadku zdania z atrakcją stanowią 14,9%, w drugim – 10,2%, w trzecim – 17,8%; w zdaniach czwartej grupy (z narzędnikiem) atrakcja nie występuje. 5. WNIOSKI Atrakcja przypadka jest charakterystyczna dla konstrukcji porównawczych, ale nie dla zdań porównawczych. Należy odróżnić fakultatywną atrakcję przypadka (zdania z atrakcją stanowią mniej niż połowę wszystkich zdań danego typu) oraz dominującą atrakcję przypadka (zdania z atrakcją stanowią więcej niż połowę wszystkich zdań danego typu). Można wyróżnić trzy przypadki atrakcji przypadka: – funkcją konstrukcji porównawczej jest okolicznik sposobu, funkcją wyrazu nadrzędnego – dopełnienie; pod wpływem negacji biernik zastępuje dopełniacz, np.: Nikogo nie kocha tak jak matki (zamiast jak matkę); – funkcją konstrukcji porównawczej jest okolicznik sposobu, funkcją wyrazu nadrzędnego – podmiot; mianownik zastępuje przypadek zależny (dopełnienia), np.: Dziecku przyszło zachorować jak jeżowi (zamiast jak jeż); – funkcją konstrukcji porównawczej jest przydawka, funkcją wyrazu nadrzędnego – podmiot; mianownik zastępuje przypadek zależny (dopełnienia), np.: Taki posiłek jak twaróg (zamiast jak twaróg) dopraw śmietaną. Atrakcję mogą nasilać lub hamować różne czynniki. Zaobserwowano następujące czynniki: • negacja: użycie negacji w zdaniu nadrzędnym wpływa na uzgadnianie form rzeczownikowych, mimo że w konstrukcji porównawczej nie ma negacji; • formy nieosobowe (bezokolicznik, imiesłów przysłówkowy): gdy konstrukcja porównawcza pełni funkcję okolicznika sposobu i określa bezokolicznik lub imiesłów przysłówkowy, obserwuje się silną skłonność do stosowania atrakcji przypadka; • kategorialne właściwości wyrazu rzeczownikowego: – inherentne właściwości kategorialne wyrazu rzeczownikowego (część mowy, nazwa własna / pospolita), – przypadek. To, że atrakcja przypadka nie jest obserwowana przy zaimkach i nazwach własnych, może być uwarunkowane HIERARCHIĄ ŻYWOTNOŚCI sformułowaną przez M. Silversteina (została ona zwięźle przedstawiona w artykule: Anderson 1985; por. też Kavaliaūnaitė 2001). W przypadku wyrazów zajmujących wysoką pozycję w hierarchii żywotności, czyli zaimków i nazw własnych, atrakcja zazwyczaj nie jest stosowana. W obu tych przypadkach wyjątek stanowią zdania- 16 | VESLAVA ČIŽIK … z biernikiem: skłonność tego przypadka do podlegania atrakcji jest tak silna, że przezwycięża także czynniki hamujące atrakcję. Dane z ankiety wskazują, że skłonność do atrakcji jest najsilniejsza w przypadku biernika, tj. gdy mianownik powinien zostać zastąpiony biernikiem w wyniku zastosowania reguły atrakcji. Skłonność ta jest najsłabsza w przypadku narzędnika (narzędnik niemal nigdy nie zastępuje mianownika), a dopełniacz i celownik zajmują pozycję pośrednią. Schemat II przedstawia dwie hierarchie, na podstawie których można określić prawdopodobieństwo atrakcji: jedna opiera się na żywotności, druga — na przypadku. Im wyżej znajduje się jakiś wyraz w każdej z tych hierarchii, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo atrakcji. Czynniki obu rodzajów mogą się krzyżować; na przykład w przypadku biernika atrakcja obejmuje również zaimki i nazwy własne: SCHEMAT II. PRAWDOPODOBIEŃSTWO ATRAKCJI W ZALEŻNOŚCI OD HIERARCHII ŻYWOTNOŚCI I PRZYPADKU prawdopodobieństwo atrakcji według żywotności ↓ zaimki nazwy własne rzeczowniki pospolite; prawdopodobieństwo atrakcji według przypadku ↓ narzędnik celownik i dopełniacz biernik Wyniki badania pozwalają sądzić, że możliwość atrakcji zależy nie tylko od żywotności, lecz także od HIERARCHII PRZYPADKÓW. Hierarchię tę sformułowali Keenan i Comrie (1977), początkowo stosując ją do części zdania (funkcji gramatycznych), a nie do form przypadkowych. Później zaczęto posługiwać się również hierarchiami samych form przypadkowych (np. Pittner 1991). Hierarchię przypadków (case hierarchy) należy rozumieć jako hierarchię określającą prawdopodobieństwo, że jakiś rzeczownik zostanie objęty daną regułą składniową, w zależności od tego, jaką ma formę przypadkową lub jaką formę przypadku może przyjąć po zastosowaniu wspomnianej reguły. Im wyżej dany przypadek znajduje się w hierarchii przypadków, tym łatwiej rzeczowniki mające jego formę są obejmowane określonymi operacjami składniowymi albo tym łatwiej mogą przyjąć tę formę, jeśli zastosowane zostaną te operacje składniowe. Dla języka niemieckiego Pittner proponuje następującą hierarchię: mianownik < biernik < przypadki zależne (celownik, dopełniacz, wyrażenia przyimkowe) (Pittner 1991: 47). Funkcjonalne uzasadnienie hierarchii przypadków może być związane z zaproponowanym przez Jakobsona modelem układu przypadków: przypadki zajmujące pozycję peryferyjną w schemacie Jakobsona (np. narzędnik) mogłyby zajmować niższe pozycje w hierarchii przypadków (por. Jakobson 1984). Hierarchia przypadków ustalona na podstawie danych z ankiety wykazuje taki sam rozkład przypadków, jednak ze względu na ograniczony materiał nie udało się ustalić, w jakiej kolejności w tej hierarchii powinny występować dopełniacz i celownik; można ją przedstawić następująco: LINKSNIŲ ATRAKCIJA 17 SCHEMAT III. HIERARCHIA PRZYPADKÓW JAKO CZYNNIK OKREŚLAJĄCY PRAWDOPODOBIEŃSTWO ATRAKCJI mianownik < biernik < dopełniacz < narzędnik celownik Reguły atrakcji można sformułować następująco: (i) im wyżej jakiś wyraz znajduje się w hierarchii przypadków, tym łatwiej może on być dostępny jako punkt wyjścia mechanizmu atrakcji; w praktyce tylko dwa przypadki są w wyniku atrakcji zastępowane innymi: mianownik i biernik. Oba są zastępowane przez przypadki znajdujące się niżej w hierarchii; (ii) im wyżej jakiś wyraz znajduje się w hierarchii przypadków, tym łatwiej może zostać wprowadzony jako rezultat atrakcji (ang. target); jak wspomniano wcześniej, mianownik najczęściej jest zastępowany przez biernik, a najrzadziej (jeśli jest to w ogóle możliwe) — przez narzędnik; pozycję pośrednią zajmują dopełniacz i celownik; ich wzajemna pozycja w hierarchii pozostaje na razie niejasna, przynajmniej przeprowadzone badanie nie daje podstaw, by przypisać tym przypadkom różne pozycje w hierarchii. Przeprowadzenie znacznie większej ankiety mogłoby pozwolić skorygować i doprecyzować te wyniki, dokładniej ustalić miejsce dopełniacza i celownika w hierarchii przypadków, a być może także określić inne czynniki atrakcji przypadków. LITERATŪRA AMBRAZAS, V., red. 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. ANDERSON, S. R. 1985: Inflectional morphology. Shopen, T., ed., Language Typology and Syntactic Description 3. Grammatical categories and the lexicon, Cambridge University Press, 151–201. JAKOBSON, R. 1984: Contribution to the general theory of case: general meaning of the Russian cases. Russian and Slavic Grammar. Studies 1931–1981. Edited by L. R. Waugh and M. Halle, Berlin, New York, Amsterdam: Mouton Publishers (Janua Linguarum, Series Maior, 106), 59–103. KAVALIŪNAITĖ, G. 2001: Adesyvas Chylinskio Naujojo Testamento vertime. Acta Linguistica Lithuanica 45, 93–111. KEENAN, E. L., COMRIE, B. 1977: Noun phrase accessibility and Universal Grammar. Linguistic Inquiry 8 (1), 63–99. MATTHEWS, P. H. 1997: Oxford Concise Dictionary of Linguistics, Oxford: University Press. MORKŪNAS, K., AMBRAZAS, V., red. 1999: Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. PITTNER, K. 1991: Freie Relativsätze und die Kasushierarchie. Feldbusch, E., ed., Neue Fragen der Linguistik, Tübingen: Niemeyer, 341–347. ULVYDAS, K., red. 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė, Vilnius: Mintis. Veslava Čižik Gauta 2003 03 25 Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 2055 Vilnius, Lietuva [email protected]