Lietuvių kalbotyra 2002-aisiais metais: Lietuvoje išleisti darbai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 153–170 PRZEGLĄD NOWYCH PRAC Survey of Recent Publications JĘZYKOZNAWSTWO LITEWSKIE W 2002 ROKU: PRACE WYDANE NA LITWIE Rok 2002 zapamiętano jako czas ożywienia gospodarczego i spokojniejszej pracy naukowej. W pamięci wyryły się szeroko komentowane wielkie wydarzenia litewskiego językoznawstwa: ukończenie akademickiego Słownika języka litewskiego oraz 400. rocznica litewskiego przekładu Biblii autorstwa Jonasa Bretkūnasa. Ukazało się około tuzina książek językoznawczych, z których osiem omówiono w niniejszym przeglądzie. Przegląd rozpoczyna się od monografii, następnie omówione zostają rozprawy doktorskie, które przybrały formę monografii, naukowa publikacja dawnego piśmiennictwa, a kończy się na pismach wybranych. 1. Drugi tom monografii Audronė Kaukienė Historia czasownika języka litewskiego (Kłajpeda: Uniwersytet Kłajpedzki, 2002, 400 s.) stanowi kontynuację opublikowanych przed ośmiu laty badań nad czasownikami rdzeniowymi języka litewskiego (Kaukienė 1994). W tomie tym analizowane są czasowniki akamienowe (albo, historycznie, dkamienowe), mające w rdzeniu krótkie i, u oraz długie y, ū. Książka składa się z przedmowy, pięciu rozdziałów, uwag końcowych (w języku litewskim i angielskim) oraz wykazów skrótów. W każdym rozdziale najpierw analizowane są rdzenie krótkie, a po nich — długie. Książkę rozpoczyna etymologiczny rejestr analizowanych czasowników, którego celem jest „sprawdzenie i wyselekcjonowanie materiału, przygotowanie go do dalszej analizy na różnych poziomach” (s. 3). W rejestrze czasowniki przede wszystkim dzieli się na regularne (oznaczające czynność aktywną) i nieregularne (mutatywne i duratywne), a następnie — na podstawowe (odnotowane w słowniku współczesnego języka litewskiego) i gwarowe (znane tylko z niektórych gwar lub zabytków piśmiennictwa). Zwraca się uwagę na problem wiarygodności słowa lub formy. Podaje się etymologię czasowników regularnych, natomiast czasowniki nieregularne jedynie zarejestrowano. Opinie różnych autorów dotyczące pochodzenia poszczególnych analizowanych czasowników są referowane dość dokładnie. Nie unika się ukazania różnic między wyjaśnieniami pochodzenia, niekiedy ocenia się również ich wiarygodność — dzięki temu książka staje się bardziej wartościowa. W drugim rozdziale analizowane są warianty innych tematów czasu teraźniejszego i przeszłego czasowników o temacie 0, występujące obocznie. Rozpoczyna się od gwarowych form litewskich i łotewskich (o temacie idoraz wrostkowych), ustala się wspólne warianty języków wschodniobałtyckich. Następnie wszystkie czasowniki litewskie zestawia się z odpowiednikami w innych językach, mającymi taką samą strukturę rdzenia. Analizując odpowiedniki czasu teraźniejszego, wyróżnia się czasowniki mające zerowy formant, interfiks oraz formanty i lub n. W tej części monografii od morfologicznego zestawiania form pokrewnych zasadniczo przechodzi się do etymologicznego porównywania wyrazów, ponieważ odpowiedniki w innych językach zwykle podawane są jako leksemy (w jednych przypadkach forma czasu teraźniejszego, w innych — tylko bezokolicznik). 154 | ARTŪRAS JUDŽENTIS W dalszej części książki analizuje się fleksyjną i słowotwórczą wymianę samogłosek rdzeniowych w zestawianych formach litewskich dialektów oraz w pokrewnych wyrazach innych języków. Diachroniczne zmiany czasowników o tym samym rdzeniu przedstawia się jako niegdyś istniejące warianty synchroniczne, na przykład w przypadku bruka: braukia apofonię uznaje się za fleksyjną, ponieważ „wiele takich par niegdyś musiało tworzyć jeden paradygmat” (s. 119). Ten rozdział jest ściśle związany z poprzednim, powtarza się w nim niektóre wcześniej sformułowane twierdzenia, np. przy omawianiu fleksyjnej wymiany samogłosek czasowników CiC w formach prezentnych (s. 122) powtarza się niektóre wnioski z przeglądu form tematu czasu teraźniejszego (por. s. 100). W książce niejednokrotnie (s. 100 i in.) podkreśla się, że struktura analizowanych czasowników (i ich odpowiedników w językach pokrewnych) wiąże się z wokalizmem rdzenia, dlatego decyzja o odrębnym analizowaniu wariantów wygłosów tematów i apofonii jest wątpliwa. W czwartym rozdziale monografii opisuje się semantykę czasowników o temacie na o. Stworzona przez autorkę dwupoziomowa klasyfikacja semantyczna czasowników: znaczenia abstrakcyjne tworzą opozycje aktywnego: samoistnego działania lub stanu oraz przechodniości: nieprzechodniości; konkretne znaczenia dzielą się na podgrupy semantyczne — perstrukcyjne, ruchu, biologiczne itd. Historyczna analiza semantyki czasowników opiera się na pierwotnym znaczeniu rdzenia i zestawieniu z odpowiednikami w językach pokrewnych, 0 nie zaś na metodzie pól semantycznych (por. Karaliūnas 1987: 26 i n.). W odróżnieniu od Karaliūnasa, który pierwszeństwo przyznaje semantyce, a nie morfo(no)- logii (por.: „stwierdzenie filiacji semantycznych, ustalenie pokrewieństwa znaczeń <...> jest dowodem etymologicznej tożsamości odpowiednich, tj. mających tę samą formę, leksemów” 1987: 50), Kaukienė przypisuje semantyce czasowników jedynie pomocniczą rolę, a jej omówienie przesuwa na koniec badań. Analiza semantyczna czasowników pozwala autorce wyciągnąć wnioski, że jądrem semantycznym czasowników z krótkimi rdzeniami są tak zwane czasowniki typu kišti oznaczające kontakt, z możliwą semą oddziaływania, natomiast większość czasowników z długą wokalizacją charakteryzuje sema intensywności (s. 198— 199). Na podstawie porównania czasowników dir i0tematowych wyciąga się wniosek, że „Im bardziej różni się [ich] zakres znaczeń, tym większa jest możliwość równoległego istnienia czasowników obu typów strukturalnych” (s. 199). Najwięcej miejsca (ponad jedną trzecią monografii) poświęcono w książce analizie słowotwórczych związków czasowników z ich derywatami. Przyjmuje się pogląd, że badanie derywatów jest przydatne do ustalenia pochodzenia czasowników podstawowych (s. 201). Derywaty opisuje się według kategorii słowotwórczych. Omówiono ich budowę, znaczenie, wokalizm i akcentuację. Końcowe uwagi książki rozpoczynają się od warstwy czasowników praindoeuropejskich, jednak w monografii niemal nic o niej nie napisano... W tej części książki w zupełności wystarczyłoby podsumować rozwój czasowników w okresie języka litewskiego, języków wschodniobałtyckich i wspólnego języka bałtyckiego. W monografii nie brakuje nowych myśli, jednak jakby unika się dyskusji: opinie innych autorów są przywoływane i analizowane rzadko (wyjątek stanowi rejestr etymologiczny czasowników). Na przykład zupełnie nie wspomina się o innych poglądach wyłożonych w monografii Karaliūnasa i w artykułach o bardzo zbliżonej tematyce, dotyczących wzajemnego stosunku i rozwoju bałtyckich czasowników z rdzeniem na dir, a jego opinię o zmianie ei:i:irei:y przywołano tylko w przypisie (s. 130–131) itd. W książce mieszane są synchroniczny i diachroniczny poziom badań (na przykład w drugim rozdziale dane języka litewskiego o różnym wieku i stopniu wiarygodności zestawiane są z danymi innych języków indoeuropejskich o różnym wieku i stopniu wiarygodności, czasem nawet z ich zrekonstruowanymi formami), a także strukturalny i słowotwórczy, strukturalny i etymologiczny oraz słowotwórczy i etymologiczny aspekty badań. Materiał języków pokrewnych zebrano do pracy głównie z etymologicznych słowników różnych autorów, napisanych w różnym czasie (najlepiej PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 155 pokazuje to wykaz literatury i źródeł). Z badań nad gramatyką języków indoeuropejskich, tym bardziej z nowszych (np. Koch 1990, Jasanoff 1994 i in.), prawie nie korzystano. Czyż taki materiał może być wystarczającą podstawą do zamierzonego historycznego badania czasowników języka litewskiego w aspekcie morfologii, morfonologii i słowotwórstwa? W dziele tego rodzaju, jakim jest omawiana monografia, indeks wyrazów i form powinien być po prostu rzeczą oczywistą. Mimo pewnych wskazanych tu braków monografia jest bez wątpienia jednym z najważniejszych badań historii czasownika języków bałtyckich. 2. Książka Antanasa Pakerysa Akcentologija 2: Skaitvardis, įvardis, veiksmažodis, prieveiksmis, dalelytė, prielinksnis, jungtukas, jaustukas, ištiktukas (Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002, 630p.) jest kontynuacją monografii wydanej przed ośmiu laty (Pakerys 1994), w której opisano akcentuację rzeczowników i przymiotników. W drugiej książce zachowano te same zasady gromadzenia i przedstawiania danych. Celem jest jak najdokładniejsze zbadanie akcentuacji wyrazów języka ogólnego, „nie pomijając rzadszych przypadków, uwydatniając nierówności i wahania systemu” (s. 12). Książka ma zatem charakter opisowy; nie należy w niej szukać głębszych spostrzeżeń, rozważań teoretycznych ani wniosków uogólniających: wszystko to autor obiecuje przedstawić w innej pracy o charakterze syntetycznym (s. 12). Podstawę analizowanego materiału, podobnie jak w pierwszej książce, stanowią dane z trzeciego wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego” (Keinys, red. 1993). W przedmowie wspomniano również o wydanym przed paroma laty czwartym wydaniu tego słownika (Keinys, red., 2000), które „niemal pokrywa się z trzecim wydaniem tego słownika” (s. 12). Nie wiadomo, czy autor uwzględnił przynajmniej poprawione w nim błędy i omyłki trzeciego wydania: jak wynika z „Wykazu sprostowań” (Keinys, red., 2000: 968), w czwartym wydaniu słownika poprawiono również niektóre błędy akcentuacyjne. Nawiasem mówiąc, w 2002 roku ukazała się elektroniczna wersja czwartego wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego” (Keinys, red., 2002), z której autor najwyraźniej nie zdążył już skorzystać. W książce szeroko korzysta się również z danych zawartych w innych słownikach, opisach gwar, artykułach, choć nigdzie nie omawia się wiarygodności tego materiału, zasad jego prezentacji, stopnia kodyfikacji itp. W dziele dane ogólnego języka mówionego są wykorzystywane jedynie pośrednio — za pośrednictwem danych z pisemnej ankiety przeprowadzonej wśród studentów. Taka metodyka badań sprawia, że dzieło jest nie tyle pracą badawczą i opisową poświęconą danym rzeczywistego języka mówionego, ile pracą z zakresu historii kodyfikacji akcentuacji lub pracą porównawczą, zestawiającą (zapisane w dziełach językoznawczych) warianty gwarowe i skodyfikowane. W monografii przeanalizowano i uogólniono bogaty materiał faktograficzny. Jest ona opisywana, a przykłady podawane, na podstawie kryteriów rozpowszechnienia i częstości. Kryteria te są stosowane nawet przesadnie konsekwentnie: dziwnie wygląda kolejność zapisanych obok siebie przykładów aštuoni, aštuonios, devyni, devynios, septyni, septynios (s. 15). Już w przedmowie widoczne są pewne sprzeczności w doborze analizowanych przykładów. Ponieważ założono opis akcentowania wyrazów języka ogólnego, zrozumiałe jest, że dialektyzmy, podobnie jak przestarzałe (a także niezalecane) wyrazy Słownika współczesnego języka litewskiego, nie są analizowane (s. 11). Jednak w innym miejscu autor podkreśla, że w obu częściach książki „przedstawiono niemało danych dialektalnych i innych danych języka niezakodowanego”, które pozwalają „uchwycić zasadnicze właściwości akcentowania dialektów” (s. 13). W istocie jako przypadki języka niezakodowanego warianty fonetyczne i akcentuacyjne wyrazów dialektalnych są w książce przytaczane często. Na przykład warianty liczebnika dešimt podawane są z trzech miejsc akademickiego Słownika języka litewskiego, ze słownika gwary dūnininków, a także z dialektalnych słowników Druskiennik, Lazūnów i Zieteli, ponadto dodano niemal dziesięć odsyłaczy do publikacji innych autorów (s. 17). Staje się niejasne, dlaczego zatem rezygnuje się z dialektalnych samego Da- 156 | ARTURAS JUDZENTIS form litewskiego słownika rodzajów (na przykład nieomówiony ze skrótem ryt. w tym słowniku podaje się liczebnik porządkowy penkiolikis (s. 538)? Autor trzyma się zasad tradycyjnej akcentologii morfologicznej, czyli słowotwórczej: akcentowanie wiąże z tworzeniem wyrazów. Na przykład, analizując akcentowanie liczebników, najpierw omawia się liczebniki pierwotne, następnie — derywaty, złożenia i nieodmienne zrośnięte liczebniki. Mimo to autorowi nie udaje się osiągnąć pełnej konsekwencji, ponieważ obok kryterium słowotwórczego układu analizowanego materiału stosuje również kryterium pochodzenia wyrazów (o którym we wstępie nie wspomniano): na końcu rozdziału osobno omówiono akcentowanie liczebników obcego pochodzenia (s. 25). Temu ostatniemu kryterium przyznaje się pierwszeństwo jedynie przy analizie liczebników pierwotnych obcego pochodzenia, natomiast przy analizie ich derywatów pierwszeństwo przyznaje się już kryterium słowotwórczemu — derywaty z końcówkami obcego pochodzenia omawia się razem z rodzimymi wyrazami o odpowiedniej budowie: milijardas, -a obok tūkstantas, -a (s. 20), milijonas, -a obok šimtas, -a (s. 21). W rozdziale o zaimkach osobno omawia się zaimki pierwotne, pochodne, złożone, zrośnięte, zestawione, zaimki mające dwa akcentowane człony, zaimki określone oraz wyrazy uzajmkowione. Oczywiste jest, że w badaniu synchronicznym nie może być takich rozdziałów jak „zrośnięte zaimki” i „wyrazy uzajmkowione”: pierwsze mogłyby zostać opisane jako pierwotne albo złożone, a drugie — jako pierwotne liczebniki (zresztą nawet historycznie niełatwo dowieść, że wyraz pats jest uzajmkowionym rzeczownikiem, a nie dawnym zaimkiem: Ernstas Fraenkelis podstawową ide. *potis w znaczeniu czasowym ‘selbst’ (Fraenkel 1962: 552), czyli uznano użycie zaimkowe za pierwotne). Niekonsekwentne jest również analizowanie osobno części zaimków złożonych — zaimków mających dwa akcentowane człony — od innych zaimków złożonych. W rozdziale poświęconym zaimkom hierarchia kryteriów podziału jest niejasna. W spisie treści hierarchia ta jest jeszcze bardziej zagmatwana: jako nagłówki tego samego poziomu zapisano „Zaimki złożone”, „Zaimki mające akcent na pierwszym członie”, „Zaimki mające akcent na drugim członie” oraz „Zaimki mające dwa akcentowane człony” (s. 6). W rozdziale poświęconym partykułom wyrazy zrośnięte i partykuły złożone (złożenia) — sądząc po wielkości nagłówków — uznaje się za część wyrazów lub ich połączeń, które stały się partykułami, chociaż na początku rozdziału napisano, że „Osobno [od pozostałych?) należy wymienić partykuły złożone (złożenia) oraz partykuły obcego pochodzenia” (s. 581). Podobne niekonsekwencje występują również w innych rozdziałach książki. Stosunkowo dużo miejsca w monografii poświęcono danym z pisemnej ankiety studentów: niemal każdy podrozdział kończy się omówieniem tendencji studentów w zakresie akcentowania. Podaje się statystykę względną normatywnego akcentowania oraz wariantów uzyskanych metodą ankietową. Jednak metodologia ankiety i opracowanie jej danych nie zostały dostatecznie opisane, dlatego pojawiają się wątpliwości, na ile są one wiarygodne. Na przykład według danych ankietowych studenci zawsze akcentują aštuoni (49: 0), jednak każdy z nas słyszał również warianty aštūoni, a nawet aštuoni, które w danych ankietowych w ogóle nie znajdują odzwierciedlenia (może z powodu jej pisemnego charakteru, a może ankietowano tylko lituanistów?). Od czasu do czasu pojawiają się terminy używane niekonsekwentnie. Oto przy omawianiu akcentowania partykuł termin pirminiai (paprastieji) žodžiai przeciwstawia się już nie terminom išvestiniai (vediniai), sudurtiniai žodžiai (jak we wcześniejszej części książki), lecz terminowi dalelytémis tapę žodžiai; jego znaczenie słowotwórcze zostaje zastąpione znaczeniem historycznym (por.: „W niniejszej pracy stara się odróżniać pierwotne partykuły od tych, które powstały wskutek utrwalenia się pojedynczych słów lub ich połączeń” (s. 581). Praca wykonana przez Pakerisa, wymagająca wiele staranności i cierpliwości (wykaz wykorzystanej literatury i źródeł robi wrażenie!). Bez żadnych wątpliwości będzie ona przydatna dla dalszych badań nad akcentowaniem języka litewskiego (nie tylko jego odmiany ogólnej). PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 157 3. W książce Juozasa Abaravičiusa Stylistyka interpunkcji (Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2002, 288 s.) analizowane są możliwości stylistyczne oferowane przez interpunkcję oraz stylistyczne użycie znaków interpunkcyjnych (por. s. 7). Jest to pierwsza tego rodzaju monografia w językoznawstwie litewskim. Autor opiera interpunkcję na gramatycznym, znaczeniowym i intonacyjnym podziale tekstu i jego jednostek (s. 8). Takie rozumienie interpunkcji jest bliskie poglądom A. Valeckienė (por. Sližienė, Valeckienė 1992: 128-129; Morkūnas, red., 1999: 585-586) i różni się od czysto syntaktycznego rozumienia K. Gaivenisa i S. Keiniusa (por. Gaivenis, Keinys 1990: 186). Najwięcej uwagi w książce poświęcono znaczeniowym (zwłaszcza emocjonalnym i ekspresywnym) oraz intonacyjnym podstawom interpunkcji. Stylistyka jest w zasadzie utożsamiana ze stylistycznym użyciem jednostek języka, stanowiącym przeciwieństwo ich znaczenia propozycjonalnego. Przyjmując podobny punkt widzenia, można byłoby zapewne wyróżnić także „stylistyki” ortografii (użycie małych i wielkich liter, pisownia łączna i rozdzielna itp.), prozodii (akcentowanie klityk, intonacja zdania itd.) i innych dziedzin. W lingwistyce zachodniej stylistykę interpunkcji uważa się za część grafostylistyki (por. BuBmann, Hrsg., 2002: 265). Teoretyczną podstawę monografii stanowią prace autorów rosyjskich (szczególnie często odwołuje się do dzieł N. S. Valginy i L. G. Vedeniny). Chociaż w wykazie literatury wskazano niejednego zachodnioeuropejskiego autora, który podejmował problemy interpunkcji, ich poglądy są zazwyczaj jedynie wspominane; przede wszystkim opiera się na nich, a ich dzieła cytuje się przy omawianiu zagadnień historii interpunkcji. Książka składa się z dwóch części. W pierwszej analizuje się relację między interpunkcją a stylistyką, definiuje się podstawowe pojęcia oraz omawia funkcje znaków interpunkcyjnych. Jest to niejako wprowadzenie do dalszych badań nad znakami interpunkcyjnymi języka litewskiego, które stanowią drugą część książki. W monografii dość szeroko omawia się funkcje znaków interpunkcyjnych. Ich, nazywanych funkcjami semiologicznymi, zgodnie z klasyfikacją R. Makarowej wyróżnia się aż szesnaście: oddzielająca, wydzielająca, przeciwstawna, objaśniająca, łącząca, ostrzegawcza, dopowiadająca, wyliczająca, wyznaczająca granice, wyznaczająca całość, wyznaczająca niepełność, wyznaczająca elipsę, emocjonalno-ekspresywna, modalna, kompozycyjna, emblematyczna... (s. 12t). Wyróżniane są funkcje niejednego poziomu i różnego zakresu. Poszczególne funkcje są niedostatecznie zdefiniowane, a ich wzajemne relacje nieustalone. Na przykład funkcja oznaczania niedokończenia jest tylko częścią funkcji emocjonalnej (i) ekspresywnej; funkcje wyodrębniająca, łącząca, oznaczania granic, a być może także inne funkcje — to części funkcji kompozycyjnej itd. W dalszej części książki analizowana jest fakultatywna, autorska (i autorowa) interpunkcja, teksty bez znaków interpunkcyjnych (interpunkcja bezznakowa). Z teoretycznego punktu widzenia bodaj najwnikliwiej rozpatrywane jest pojęcie interpunkcji autorskiej (autorowej) (s. 37-47), jednak jej stosunek do interpunkcji fakultatywnej pozostaje mimo wszystko niejasny (w obu rozdziałach mowa jest o znakach autorskich itp., por. s. 26 i 38t). Krótko i przystępnie omówiono pochodzenie i rozwój interpunkcji w Europie Zachodniej. W drugiej części, stanowiącej większą część książki, omówiono użycie znaków interpunkcyjnych i ich możliwości stylistyczne. W języku litewskim wyróżnia się dziesięć znaków interpunkcyjnych. Zastosowanie każdego znaku opisano osobno; najpierw krótko przedstawiono kwestie zasadnicze, a następnie omówiono je bardziej szczegółowo. Obficie korzysta się z przykładów z literatury pięknej. Niezbyt krótkie wnioski monografii (s. 245 —-253) właściwiej byłoby nazwać streszczeniem: nie zawierają one uogólnień teoretycznych. Autor sporządził dość szczegółowy „Indeks ważniejszych terminów, pojęć i określeń” (s. 271— 284). Niestety, spełnia on swoją funkcję tylko częściowo, ponieważ został sporządzony nie według zasady alfabetycznej, lecz systematycznej: sam indeks wymaga jeszcze indeksu albo przynajmniej spisu treści... Książka została napisana żywym językiem potocznym, obfitującym w figury retoryczne i stylistycznie nacechowaną interpunkcję. Taki język bardzo dobrze nadaje się do dzieła popularnego, być może pomocy dydaktycznej (powiedział au- 158 | ARTŪRAS JUDŽENTIS toriaus, jej podstawą stanowi kurs wykładów prowadzony dla studentów lituanistyki), jednak jest to nietypowe dla monografii naukowej. Jak napisano w przedmowie, książka jest rezultatem badań nad interpunkcją w aspekcie stylistycznym, jednak jest przeznaczona nie dla środowiska naukowego, lecz dla wykładowców, studentów, redaktorów, stylistów i autorów (s. 6). Taka dwoista natura książki nie jest jej zaletą... 4. Książka Kazimierasa Gaivenisa Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys (Wilno: wydawnictwo LKI, 148 s.) wyrosła z artykułów pisanych w różnym czasie i na różne tematy (por. Gaivenis 1979, 1983, 1985, 1994, 1996a, 1996b, 1997, 2000 i in.). Nie jest to jednak zbiór artykułów: wcześniejsze publikacje zostały przeredagowane i dostosowane do tego, by stać się częściami większego dzieła. Książka ma charakter podsumowujący i wieńczy czterdziestoletnią pracę naukową autora w dziedzinie terminologii. Tak charakteryzuje ją w przedmowie również sam autor, podkreślając, że „nie jest ani podręcznikiem terminologii, ani jakąś publikacją wyników badań naukowych”(s. 11). Tak nieokreślony gatunek dzieła, jego niejasne przeznaczenie i adresat bardzo książce szkodzą. W większości ma ona cechy podręcznika, ponieważ przedstawiono w niej elementarne, podstawowe zagadnienia terminologii. Jednakże wykład nie jest dostatecznie konsekwentny i przemyślany. Na przykład w książeczce nie znalazłem definicji samego terminu, choć właśnie temu tematowi poświęcony jest pierwszy rozdział. Zamiast definicji wskazano kilka zasadniczych cech pojęcia „termin”, omówiono wąskie (cytowani są S. Šalkauskis i E. Jakaitienė) oraz szerokie rozumienie terminu (cytowana jest Lietuviškoji tarybinė enciklopedija). Już w pierwszym rozdziale książki (s. 17) użyto niezdefiniowanych terminów intensionalo i implikacionalo, natomiast pojęcie intensji terminu wyjaśniono dopiero w trzecim rozdziale (s. 28 i n.). Powstaje wrażenie, że autor niejako zasłania się cytatami i odsyłaczami, jednak unika wyrażenia własnego zdania oraz bezpośredniego i precyzyjnego przedstawienia myśli. Gaivenis uważa terminologię za gałąź leksykologii, choć podkreśla się również, że jest ona silnie zależna od innych nauk i im służy (19). Takie „lingwistyczne” rozumienie terminologii, które ugruntowało się na Litwie, pozostawało pod bezpośrednim wpływem prac rosyjskich terminologów reprezentujących podobny kierunek (np. V. Danilenko) i jest bliskie poglądom terminologów praskich oraz kanadyjskich (por. Laurén, Picht, Hrsg. 1993: 533 i n.). Wyraźnie różni się od poglądów obecnie dominujących w Europie Zachodniej — poglądów terminologów szkoły wiedeńskiej i krajów północnych, według których terminologia jest samodzielną dziedziną nauki kształtującą się na pograniczu językoznawstwa, logiki, ontologii, informatyki i nauk szczegółowych (Wūster 1974/2001:- 131t), albo konstelacją nauk szczegółowych, językoznawstwa, ogólnej teorii nauki i filozofii (Laurėn, Myking, Picht 1998: 47). Istotnie różnią się także poglądy tych kierunków terminologicznych na wzajemny stosunek terminu i pojęcia, terminologii i kultury języka oraz normalizacji (por. Laurn, Picht, Hg. 1993: 493t). W książce osobno analizowane są wymagania stawiane terminom (w pierwszym rozdziale) oraz zasady tworzenia i normalizacji terminologii (w rozdziale czwartym). Chociaż sam autor uważa ogólne wymagania stawiane terminom również za kryteria ich oceny, nie można zaprzeczyć istnieniu różnicy między pojęciami „zasada” i „kryterium”. Rozpatrywanie jednych i drugich w różnych miejscach nie pozwoliło uniknąć powtórzeń i pewnego zamieszania. Oto zasada poprawności okazuje się niczym innym jak wymaganiem poprawności terminów; autor podaje nawet odsyłacz do odpowiedniej strony innego rozdziału. Zasada systemowości nie jest w ogóle analizowana w tym rozdziale książki (wskazuje się jedynie na jej stosunek do poprawności) — oczywiste jest, że nie może być niczym innym niż kryterium systemowości stawianym terminom, omówionym w pierwszym rozdziale. W tych przypadkach nazwy kryteriów i zasad pokrywają się. Mogą jednak również się różnić: z wyjaśnienia zasady ekonomii („Zasada ekonomii głosi, PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 159 że pierwszeństwo należy przyznawać krótszym jednostkom językowym”, s. 96) wynika, że pokrywa się ona z wymogiem zwięzłości stawianym terminom. Wiele wymogów stawianych terminom (poprawność, precyzja, systemowość, zwięzłość, neutralność stylistyczna) odpowiada wymogom stawianym terminom przez terminologów radzieckich. Jednak pojęcie „pragmatyka terminów” zostało już zaczerpnięte z terminologii zachodniej (autor wskazuje nazwiska Cabré i Gajdosa). Jaka jest treść tego pojęcia? W artykule o takim samym tytule koncepcja pragmatyki terminów zostaje zawężona do wymogów wiarygodności i precyzji stawianych terminom (Gaivenis 2000: 7). W omawianej książce pragmatyka terminów jest wyjaśniana wyłącznie jako wiarygodność terminów, natomiast precyzja terminów jest analizowana jako odrębny wymóg. Taka powierzchowna próba pogodzenia różnych tradycji językoznawczych nie wydaje się udana. Wiarygodność terminów można by powiązać także z zasadą autorytetu: nieprzypadkowo zarówno w jednym, jak i w drugim podrozdziale mówi się o terminach standaryzowanych i zatwierdzonych przez instytucje władzy (por. s. 33 i nast. 94). W drugim rozdziale omawiane są źródła terminologii litewskiej. Rozwijane są w nim poglądy S. Šalkauskisa (por. s. 51, 57–58). Opinia autora nieco różni się od wskazywanych przez S. Keinnysa źródeł terminologii — słownik języka literackiego, terminy ludowe, słowotwórstwo, zapożyczanie terminów, kalki (por. Keinys 1980: 60–96). Historia terminologii litewskiej została szerzej przeanalizowana w trzecim rozdziale książki jako historia terminografii. W piątym rozdziale „Kierunki, szkoły i wybitniejsi badacze terminologii” została ona scharakteryzowana jedynie ogólnie. W tym rozdziale krótko i dość trafnie określono cechy powojennej terminologii litewskiej: ideologiczne ograniczenia, zależność od terminologii rosyjskiej, niedostatek zagranicznej literatury teoretycznej. Okoliczności te częściowo odzwierciedlają się również w omawianym dziele. Teorie E. Wüstera i H. Felbera zostały scharakteryzowane nazbyt zwięźle, ograniczając się do ogólników. Nieco bardziej szczegółowo omówiono monografię S. Gajdy Wprowadzenie do teorii terminu. O wiele dokładniej analizowane są teorie radzieckich terminologów —D. Lottego, T. Kandelakiego, W. D. Danilenki, S. Superanskiej, N. Podolskiej i N. Wasiljewej. Rozdział o teorii terminologii S. Šalkauskisa opiera się na artykule opublikowanym po osłabieniu ideologicznego nadzoru nad nauką (Gaivenis 1983). Nawiasem mówiąc, w książce widoczny jest wpływ poglądów Šalkauskisa na autora; pod niejednym względem można by uznać go za kontynuatora idei Šalkauskisa: wyróżniono te same podstawowe źródła terminologii (nawet ich hierarchia w książce jest taka sama jak w pracach Šalkauskisa), wysunięto ogólne zasady czystości i stałości terminologii oraz wygody słowotwórczej, omówiono ekstensję i intensję terminów. W książce widoczny jest silny wpływ terminologów byłego Związku Radzieckiego (zwłaszcza Lottego i Danilenki) na autora: analiza relacji między profesjonalizmami a terminologią, cztery podstawowe sposoby tworzenia terminów, normatywna ocena terminologii. W tych nielicznych przypadkach, gdy w książce przytaczane są poglądy zachodnich terminologów, opiera się ona wyłącznie na źródłach wtórnych (por. s. 16, 19, 22, 110-112). Wyjątek stanowi chyba tylko monografia S. Gajdy. W bibliografii znalazłem tylko cztery publikacje zachodnich terminologów (nie licząc przetłumaczonego na język litewski Leksykonu teorii literatury współczesnej J. Hawthorna). Dziś jest to już poważna luka w monografii (i w ogóle w terminologii litewskiej- ?), którą należy jak najszybciej uzupełnić. Nawiasem mówiąc, w bibliografii nie ujednolicono sposobu podawania danych bibliograficznych, zabrakło mi w niej prac samego autora. W książce niekonsekwentnie zapisywane są nazwiska zagranicznych językoznawców. Bardzo przydałby się jej indeks rzeczowy. Całość książki kieruje czytelnika ku przeszłości terminologii, ku temu, co i jak było, a nie ku przyszłości: nie stawia się w niej zadań stojących przed terminologią litewską, nie wskazuje jej słabych miejsc, niemal nie rozważa się kwestii problemowych. To podsumowanie dotychczas przebytej drogi terminologii litewskiej. 160 | ARTŪRAS JUDŽENTIS 5. Książka Jolanty Gelumbeckaitė Składnia przypadków i konstrukcji przyimkowych w Ewangelii według Łukasza w Biblii Jonasa Bretkūnasa (Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2002, 300 s.) Instytut Języka Litewskiego rozpoczyna nową serię „Opera linguistica Lithuanica”, w której zamierza publikować monografie przygotowane na podstawie obronionych rozpraw doktorskich. Celem tej serii jest udostępnienie wspólnocie naukowej wartościowych badań młodych lituanistów. Monografia Gelumbeckaitė została przygotowana na podstawie rozprawy obronionej w 1999 r. (promotor — V. Ambrazas- ). Jak napisano na okładce książki, jest to „tylko nieznacznie poprawiona rozprawa doktorska”. Autorka wybrała interesujący i aktualny temat badawczy, ponieważ do tej pory w językoznawstwie litewskim mamy niewiele badań składniowych opartych na tekstologicznej analizie relacji przekładu z oryginałem (lub oryginałami). Nic dziwnego, że monografia doczekała się już pozytywnej recenzji (zob. Švambarytė 2003). Książka składa się ze wstępu, dwóch rozdziałów („Dopełnienie” i „Okoliczności”), zakończenia, wykazu źródeł i literatury, objaśnień skrótów oraz streszczenia w języku niemieckim. Wstęp i oba rozdziały rozpoczynają się cytatami z listów świętego Hieronima. W pracy postawiono zadania zbadania synonimii przypadków i konstrukcji przyimkowych oraz, poprzez porównanie przekładu z oryginałami, ustalenia powstawania i tendencji rozwojowych tych modeli syntaktycznych (por. s. 11 i n.). We wstępie autorka stwierdza, że poświęciła najwięcej uwagi „relacji między zależnymi od czasownika przypadkami i konstrukcjami przyimkowymi, zastępowaniu przypadków konstrukcjami przyimkowymi i vice versa” (s. 13), czyli synonimii syntaktycznej. Chociaż jednostki syntaktyczne są dalej interpretowane semantycznie, semantyka syntaktyczna nie stanowi przedmiotu tej pracy. Pewnego oparcia na poziomie semantyki autorka potrzebowała w celu pogrupowania wariantów wyrażenia syntaktycznego i zbadania ich wzajemnych relacji. W tym celu w zupełności wystarczyłoby oprzeć się na znaczeniu czasowników przyłączających przypadki lub konstrukcje przyimkowe, tj. na semantyce leksykalnej (właśnie w ten sposób autorka grupuje również analizowany materiał). Odwoływanie się do teorii walencji i wprowadzanie w pracy terminów funkcji semantycznych wydaje się zbędne i niemotywowane ani charakterem analizowanego materiału, ani wyznaczonymi celami badania (należy zwrócić uwagę, że we wnioskach z pracy pojęcia semantyczne niemal całkowicie zniknęły). Ponadto powoduje to pewne zamieszanie, ponieważ pojęcia semantycznego poziomu języka są bezceremonialnie mieszane z pojęciami poziomu syntaktycznego, a konieczność ich ścisłego rozróżniania niejednokrotnie podkreślał również kierownik niniejszej pracy, Vytautas Ambrazas (por.: „rozróżnienie poziomu syntaktycznego i semantycznego na pierwszym etapie analizy jest konieczne <...> po to, abyśmy mogli dokładniej określić ich relacje” (Ambrazas 1986: 29)). Na przykład pojęcie syntaktyczne dopełnienie definiuje się nie tylko na podstawie cechy syntaktycznej (jest związane z orzeczeniem relacją zależności), lecz także relacji semantycznych — „jest jego [orzeczenia!] koniecznym towarzyszem” (s. 15); relacje między jednostkami syntaktycznymi — orzeczeniem i dopełnieniami — również ustala się „na podstawie semantycznej łączliwości czasowników” (s. 15) itd. Por. także takie pomieszanie funkcji semantycznych, funkcji syntaktycznych (części zdania) i znaczeń przypadków: „W Wulgacie funkcję dopełnienia narzędnika pełnią konstrukcje przyimkowe de + abl. (używane synonimicznie wobec ablatiwu narzędnika i mające odcień genetivu cząstkowego [...])” (s. 81). W monografii autorka analizuje jako równorzędne warianty konstrukcje syntaktyczne Bretkūnasa i korektorów jego pracy (tekstu głównego i korekt). W ten sposób miesza się ze sobą elementy właściwe różnym idiolektom (a może nawet różnym dialektom). Praca byłaby cenniejsza, gdyby język samego Bretkūnasa i jego warianty analizowano oddzielnie od języka korektorów przekładu. W pierwszym rozdziale monografii analizuje się wyrażanie obiektowych funkcji semantycznych w wybranym źródle. Przy interpretacji poszczególnych miejsc przekładu zdarzają się nieścisłości. Na przykład w przykładzie Łk 2,26 (tabela 2, s. 38) biernik Chriftu jest rządzony nie przez, jak stwierdzono, imiesłów przeczący, lecz przez twierdzący regeies; słówko net w tym zdaniu jest spójnikiem, a nie partykułą przeczącą (tak samo w przypisie 56 PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 161 na s. 40). W zdaniu Łk 14, 24 (s. 39) biernik po czasowniku ragauti wyjaśnia się jego łączliwością. Takie wyjaśnienie jest całkowicie poprawne, jednak samego przykładu zupełnie nie należy omawiać wraz z biernikami negacji, ponieważ czasownik w nim (podobnie jak w tekstach łacińskim i niemieckim) występuje bez przeczenia! Formę dufches w zdaniu Łk 14,26 (s. 39) uznaje się za biernik negacji użyty w pozycji oddalonej od rządzącego nim czasownika przeczącego. Jednakże bardziej uzasadnione byłoby uznać ją za dopełniacz liczby pojedynczej (dufche: dufches), ponieważ również w oryginale łacińskim (a także niemieckim) odpowiedniki mają formę liczby pojedynczej; ponadto Gallus zastąpił to słowo słowem /sziwata, które niewątpliwie jest dopełniaczem liczby pojedynczej (autorka nie zaznaczyła ani nie omówiła tej poprawki). Słówko neg w zdaniu Łk 22,68 (tabela 3, s. 41) należy uznać nie za partykułę przeczącą, lecz za spójnik; następująca po nim forma czasownika jest twierdząca. Mówiąc o słowach, które rządzą dopełnieniami pełniącymi funkcję kontentywu, wspomina się również o „związkach imiennych z przymiotnikami oznaczającymi stan psychiczny wzgl. fizyczny pilnas, gywas ” (s. 48). Najprawdopodobniej autorka miała tu na myśli orzeczenia imienne, które wraz z wymienionymi przymiotnikami tworzy łącznik być (por. s. 62); mogłyby być również uznane za związki, ale nie imienne, lecz czasownikowe. Narzędnik występujący z czasownikiem pasotinti Łk 15,16 oraz ze związkiem sočiam būti Łk 16,21 uznaje się za narzędnik instrumentu (s. 81). Jednakże większe podstawy daje się tu dostrzec w semantycznej funkcji kontentywu, tym bardziej że w źródle łacińskim odpowiadają jej nie ablativus, lecz konstrukcje z przyimkiem de. W drugim rozdziale, który stanowi większą część monografii, analizowane są adwerbialne funkcje semantyczne. Okoliczniki w tym rozdziale są po prostu utożsamiane z funkcjami semantycznymi (por. s. 84–85), jednak zdecydowanie nie wszystkie z nich zajmują pozycje argumentowe otwierane przez predykaty. Zgodnie z tradycyjną klasyfikacją okoliczników wyróżnia się semantyczne funkcje miejsca, czasu, sposobu, przyczyny i celu. Semantyczną funkcję miejsca dzieli się bardziej szczegółowo na miejsce wewnątrz i miejsce poza wnętrzem. Miejsce między czymś, w oparciu o znaczenie konstrukcji składniowej lub wyrazu zależnego, uznaje się za podklasę miejsca wewnątrz (s. 116). Miejsce wewnątrz z kolei dzieli się na miejsce w ograniczonej przestrzeni, miejsce na płaszczyźnie i miejsce w otoczeniu (s. 86). Opiera się to na semantyce leksykalnej: konkretne rzeczowniki oznaczające miejsce (dangus, tėviškė etc.) zalicza się do pierwszej grupy (s. 88), natomiast abstrakcyjne (1amsuma) i rzeczowniki osobowe — do trzeciej grupy (s. 106); Rzeczowniki oznaczające płaszczyznę (patalas) (w istocie jest to podklasa rzeczowników konkretnych) wyodrębnia się do trzeciej grupy (s. 104). Ponadto w obrębie miejsca wewnątrz wyróżnia się funkcję stanu wewnętrznego. Opiera się to na znaczeniu zależnego rzeczownika, nadrzędnego czasownika lub konstrukcji (s. 110–111). Funkcję przebiegu w świadomości wyodrębnia się na podstawie znaczenia nadrzędnego czasownika (verba dicendi, sentiendi, cogitandi) i zależnego rzeczownika (zazwyczaj zaimka osobowego) (s. 114). Miejsce na zewnątrz dzieli się bardziej szczegółowo na miejsce na powierzchni, na dole lub z boku. Jak widać, ta dość złożona klasyfikacja została sporządzona w oparciu o różne kryteria i nie jest zbyt konsekwentna. Znaczenie stanu wewnętrznego może różnić się od przebiegu w świadomości jedynie znaczeniem nadrzędnego czasownika, dlatego przykład Dz 19, 21 (s. 111) z bezokolicznikiem czasownika cogitandi należałoby raczej zaliczyć do tej drugiej grupy. Granica między rzeczownikami konkretnymi i abstrakcyjnymi również jest niewyraźna, dlatego przykład Mt 4,16 (siedzieć w cieniu) (s. 107) niewiele różni się od Łk 23,25 (był zakuty w kajdany) (s. 92). Prawdopodobnie wystarczyłoby wyodrębnić jedną semantyczną funkcję miejsca i przeanalizować wpływ opozycji semantycznych „wewnątrz”: „nie wewnątrz”; „konkretne”: „abstrakcyjne”, „żywe”: „nieżywe”, „człowiek”: „nieczłowiek” na składniową formę przekładu i oryginałów. Większą wadą jest niejednorodność kryteriów podziału: na jednym i tym samym poziomie podziału opiera się na zależnym (miejsce wewnątrz i jego 168 | ARTŪRAS JUDŽENTIS Ne vienu atveju pakeista autoriaus žodžių tvarka, pavyzdžiui: autorius, dialektologijos požiūriu ištyręs 1605 m. katekizmo kalbą, nustatė 1, p. 481, plg. autorius, ištyręs dialektologijos požiūriu 1605 m. katekizmo kalbą, nustatė Zinkevičius 1972: 83; św. Jana i w innych kościołach przez całe 10 lat głoszący mieszczanom kazania po litewsku I, s. 488, por.: przez całe 10 lat głoszący kazania po litewsku mieszczanom w kościele św. Jana i w innych kościołach Zinkevičius 1972: 90. Szyk wyrazów pozostał niepoprawiony: tutaj bardzo rozpowszechnione (<i>rozpowszechnione) <...> formy z jotą: baltėj, baltiej > balciej, baltūoj I, p. 485-486. Cytaty nie zostały sprawdzone ani poprawione przy przygotowywaniu artykułu do ponownego druku. Na przykład, cytując artykuł K. Jablonskisa, już w 1972 r. wspólny język zmieniono na język ogólny (Zinkevičius 1972: 91; por. I 490), dla szerszych pokładów — na dla szerszych warstw (tamże); przy przedrukowywaniu artykułu cytat został jeszcze znormalizowany: dialekt 7a <...> oczywiście nie był ustalony, ona (<ji) sama przez się przekształciła się w dialekt centrum (I, s. 490). podklasy, częściowo stan wewnętrzny) lub/i nadrzędnym (częściowo stan wewnętrzny, Nieco poprawiono również angielskie streszczenie artykułu I 498–499: w tytule rise „pochodzenie” zmieniono na origin; Great Dukedom of Lithuania wszędzie zmieniono na Grand Duchy of Lithuania, poprawiono kilka konstrukcji składniowych oraz po kilka przypadków użycia przyimków i rodzajników. W przedruku poprawiono błędy korektorskie, na przykład: paskutiniai (<pasukutini) (I, s. 485, przypis 59); Gwagnini (<Gwagnin) (I, s. 494, przypis 98), pravoslavų (<provoslavų) (I, s. 490). Pozostały również rzeczy niepoprawione: Merkinės (Turgelio (> Turgelių) gwarą I, s. 489; aiškai (>aiškiai) I, s. 494; te teksty, zwłaszcza w XVIII wieku, aż roiły się od polonizmów 1, s. 497. Jak to często bywa, podczas przedruku powstały nowe błędy. Na przykład przecinka nie było i nie powinno być w przypisie 52 (I, s. 484); Tytuł dzieła J. Otrębskiego w przypisie 34 (I, s. 480) zapisano małą literą; W przypisie 18 (I, s. 479) w tytule przekładu katechizmu R. Bellarmina pojawił się zbędny przecinek (po słowie Anno). W przedmowie autora ustalono, że nie będzie się ujednolicać pisowni obcojęzycznych nazwisk i zagranicznych imion i nazwisk, ponieważ była ona „na Litwie stale zmieniana, nie odznaczała się konsekwencją” (I, s. 8). Mimo to ujednolicenie pisowni nazw osobowych przy ponownym drukowaniu publikacji ogłoszonych w różnym czasie nie byłoby bardzo trudne, a wydawnictwo stałoby się bardziej spójne i wygodniejsze w użytkowaniu. W wydawnictwie nie ujednolicono sposobu podawania danych bibliograficznych publikacji wskazywanych w przypisach i wykazach literatury. W odsyłaczach pozostawiono także błędy. Oto w przypisie 76 na s. 489 podano: K. Jablonskis, Senoji lietuviška knyga, Kaunas, 1947, 104-105. W istocie K. Jablonskis nie jest autorem wskazanej książki, nawet nie redaktorem (jej redaktorem odpowiedzialnym był V. Mykolaitis) — w tym zbiorze zamieszczono jego artykuł „Życie i środowisko Mažvydasa”, który należało wskazać w przypisie. Ten sam błąd powtórzono także w przypisach 90 i 93 artykułu. Błędy pozostawiono również przy podawaniu tytułów dawnych pism litewskich. Na przykład w tytule Punktów sakymų K. Sirvydasa (s. 478, przypis 8): kazan (>kazan), Jezykiem (>Językiem), po słowie Litewfkiem pominięto słowo Przez, W Wilne (>W Wilnie), wątpliwości budzi zapis i pominięcie kilku znaków diakrytycznych. W przypisach dziwnie wyglądają uwagi drukowana przy dawno wydanych, a nawet ponownie publikowanych w tym samym tomie artykułach samego autora (por. I, s. 479, 482, 490, 494, 496...). Pozostawiono również odsyłacz do przyszłej monografii autora Vilniaus lietuvių kalba XVII amžiuje (1, s. 494, przypis 97), która, o ile mi wiadomo, do tej pory nie została opublikowana... (najprawdopodobniej chodziło o książkę Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas, 1977). Brakuje uwag autora dotyczących powiązań artykułów, które ukazywały się w różnym czasie, także w innych przypadkach. Na przykład w przypisach 58. i 100. artykułu „Język wschodni XVII-wiecznych pism litewskich, jego pochodzenie i zanik”, drukowanego w pierwszym tomie, doprecyzowuje się wcześniej wydanego i w drugim tomie przedrukowywanego- PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 169 twierdzenia artykułu „O dialekcie katechizmu z 1605 r.” (I, s. 485, 495), jednak w odpowiednim miejscu tego artykułu tych samych twierdzeń nie doprecyzowano, nie podano nawet odsyłaczy do późniejszego artykułu opublikowanego w pierwszym tomie zbioru (por. II, s. 48, 115). Takie i inne przypadki budzą wątpliwości co do kolejności ułożenia artykułów w tomie. Artykuły opublikowane w ostatnim rozdziale pierwszego tomu, „Pochodzenie języka pisanego- ”, są ściśle związane z artykułami przedrukowanymi w rozdziale drugiego tomu, „Język dawnych pism”, dlatego wygodniej byłoby umieścić je w tym samym tomie. Wybór artykułów Zinkevičiusa to pożyteczna książka dla każdego lingwisty (i bałtysty). Uwagi dotyczące przygotowania publikacji przedstawione w niniejszej recenzji w najmniejszym stopniu nie umniejszają wartości samych artykułów. Kończąc recenzję, należy choć krótko wspomnieć o niewymienionych w niej dziełach językoznawczych, które ukazały się w 2002 roku. Są to słowniki: przede wszystkim końcowy, dwudziesty tom Lietuvių kalbos žodynas (litera Ž, redaktor naczelny Vytautas Vitkauskas, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, XXII, 1158 s.), drugie poprawione wydanie Sinonimų žodynas Antanasa Lyberisa (redaktor Jonas Paulauskas, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, XIV, 586 s.) oraz elektroniczna wersja czwartego wydania Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (redaktor naczelny Stasys Keinys, Wilno: Instytut Języka Litewskiego). O wielkich rocznicach językoznawstwa przypomina opracowany przez Zitę Šimėnaitė i Jolantę Zabarskaitė zbiór artykułów okolicznościowych Dvidešimt Lietuvių kalbos žodyno tomy (Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 48 s.) oraz opracowany przez Onę Aleknavičienė i Jolantę Zabarskaitė katalog wystawy międzynarodowej Biblijos vertėjas Jonas Bretkūnas (Wilno: Litewskie Muzeum Sztuki, 159 s.). Piękną książkę o leksykografce Brone Vosylyte opracowali Kazys Morkūnas i Klementina Vosyl y tė (Bronė Vosylytė: kelias į didijį Žodyną, Vilnius: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 198 s.). LITERATURA AMBRAZAS, V. 1986: Jednostki syntaktycznej i semantycznej struktury zdania języka litewskiego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25, 4—44. BACEVIČIŪTĖ, R. 2001: System fonologiczny gwary Šali: prozodia i wokalizm. Rozprawa doktorska, rękopis, Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. BALČIKONIS, J. 1955/1978: Odnaleziony dokument nauki o języku. Pisma wybrane I, opracował Aldonas Pupkis, Wilno, 246-249. BussMANN, H., red. 2002: Leksykon językoznawstwa, trzecie, zaktualizowane i rozszerzone wydanie, Stuttgart: Alfred Kroner Verlag. FRAENKEL, E. 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1: A —privekiūoti, Heidelberg: Carl Winter, Universitätsverlag. GAIVENIS, K. 1979: Ogólne zasady tworzenia i normalizacji terminologii litewskiej. Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR A 3 (68), 77-86. GAIVENIs, K. 1983: Teoria terminologii S. Šalkauskisa. Pytania językoznawstwa litewskiego 22: Specjalistyczne słownictwo języka litewskiego, 128—136. GAIVENIS, K. 1985: Profesjonalizmy języka litewskiego. Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR A 4 (93), 74-80. GAIVENIS, K. 1994: Zastosowanie międzynarodowych zasad terminologii w naszej terminologii. Kwestie językoznawstwa litewskiego 31, 11-17. GAIVENIS, K. 1996a: O dwóch zasadach normalizacji terminów. Lituanistica 1 (25), 75-79. GAIVENIS, K. 1996b: Wymagania językowe i logiczne dotyczące terminów. Terminologija 3, 26-38. GAIVENIS, K. 1997: Terminologizacja i determinizacja. Terminologija 4, 4-7. GAIVENIS, K. 2000: Pragmatyka terminów. Terminologia 7, 5-8. GAIVENIS, K., KEINYS, S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. 170 | ARTŪRAS JUDŽENTIS GIRDENIS, A., GIRDENIENĖ, D. 1997: Indeks „Ziwato“ z 1795 roku, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. JASANOFF, J. H. 1994: Aspekty historii wewnętrznej systemu czasownikowego PIE. Wczesno-, średnio-, późnoindoeuropejski, materiały IX. Konferencji Towarzystwa Indoeuropejskiego 1992 w Zurychu, pod red. G. E. Dunkela, G. Meyera, S. Scarlaty, Chr. Seidl, Wiesbaden, 149-168. JONIKAS, P. 1972: Kształtowanie się ogólnego pisanego języka litewskiego w drugiej połowie XIX w., Chicago: Instytut Lituanistyki Pedagogicznej. KARALIŪNAS, S. 1987: Wspólnoty struktur języków bałtyckich i ich pochodzenie, Wilno: Mokslas. KAUKIENĖ, A. 1994: Historia czasownika języka litewskiego 1, Kłajpeda: Uniwersytet Kłajpedzki. KEINYS, S. 1980: Alfabet terminologii, Wilno: Mokslas. KEINYS, S., red., 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego, trzecie poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. KEINYS, S., red., 2000: Słownik współczesnego języka litewskiego, czwarte wydanie, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. KEINYS, S., red., 2002: Słownik współczesnego języka litewskiego, elektroniczna wersja czwartego wydania, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. KocH, CH. 1990: Das morphologische System des altkirchenslavischen Verbums 1-11, Monachium. LAUREN, C., PicHT, H., red. 1993: Wybrane teksty dotyczące terminologii, Wiedeń: TermNet. LAUREN, C., MYKING, J., PicHT, H. 1998: Terminologia pod lupą. Od obszaru pogranicznego do dyscypliny naukowej, Wiedeń: TermNet. LESKAUSKAITE, A. 2001: Wokalizm i prozodia południowo-zachodnich południowych gwar auksztockich: badanie fonologiczne i eksperymentalne. Rozprawa doktorska, rękopis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. MAŽIULIENĖ, I. I. 1996: Prozodia centralnej gwary północnożmudzkiej. Badanie instrumentalne i socjolingwistyczne. Językoznawstwo 45 (1), 30-115. MORKUNAS, K., red. 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. MURINIENĖ. L. 2000: System fonologiczny gwary okolic Akmenė: wokalizm i prozodia. Rozprawa doktorska, rękopis, Wilno: Uniwersytet Wileński. PAKERYS, A. 1994: Akcentologia 1: Rzeczownik i przymiotnik, Kowno: Šviesa. ROSINAS, A. 1996: Zaimek we współczesnym języku litewskim: funkcja i semantyka, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. SLIŽIENĖ, N., VALECKIENĖ, A. 1992: Interpunkcja i ortografia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. SUBACIUS, G. 1998: Idee ogólnego języka żmudzkiego. Początek XIX wieku, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŠVAMBARYTĖ, J. 2003: [Rec.:] Jolanta Gelumbeckaitė, Składnia przypadków i konstrukcji przyimkowych w Ewangelii według Łukasza Biblii Jonasa Bretkūnasa. Opera linguistica Lithuanica 1. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2002, 296 s. —Archivum Lithuanicum 5, 2003, 311-314. VITKAUSKAS, V. 1976: Słownik gwar północno- -wschodnich dūnininkai, Wilno: Mokslas. VITKAUSKAS, V. 2003: [Rec.:] Daiva Atkočaitytė. Prozodia i wokalizm południowych żmudzkich gwar rasejniškiskich. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2002, 222 s. —Acta linguistica Lithuanica 48, 185-187. WUSTER, E. 1974/2001: Ogólna teoria terminologii — obszar pograniczny między językoznawstwem, logiką, ontologią, informatyką i naukami przedmiotowymi. Terminologie und Wissensordnung. Wybrane pisma z całego dorobku Eugena Wiistera, pod red. H. Pichta, K.-D. Schmitza, Wiedeń: TermNet, 131174. ZINKEVICIUS, Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. ZINKEVICIUS, Z. 1972: Wschodnia XVII-wieczna odmiana języka litewskich pism, jej pochodzenie i zanik. 79-100. Baltistica 8 (1), ZuLys, V. 1969: Miejsce tak zwanych nieodmiennych zaimków w strukturze gramatycznej języka litewskiego. Baltistica 5 (2), 167-177. Artūras Judzentis