Neopierwiastki litewskie na „-s-”

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 103 – 129 Neopradicais lituanos em -s- WOJCIECH SMOCZYŃSKI Uniwersytet Jagielloński, Kraków Uma peculiaridade da formação de palavras lituana é que muitos sufixos, principalmente os que contêm sonorantes (l, r, m, n, v), aparentemente desenvolveram variantes sigmáticas, por exemplo, -sla- ao lado de -la-, -sra- ao lado de -ra- etc. Sincronicamente, a variante assigmática costuma ser acrescentada a raízes terminadas em uma obstruinte, enquanto a variante sigmática é precedida por uma vogal ou um ditongo. Argumenta-se neste artigo que as aparentes variantes sigmáticas resultam da resegmentação de certas formas verbais (infinitivos em -sti, presentes em -sta, presentes atemáticos em -sti e iterativos em -styti), nas quais -s- surge por dissimilação diante de obstruintes dentais; por exemplo, a resegmentação de ēsti como ē-sti deu origem a uma raiz remodelada ēs-, evidente em ēsļus (a segmentar como ēs-lus, em vez de ēd-slūs). Desse modo, raízes remodeladas em -s- desenvolveram-se ao lado da maioria das raízes originalmente terminadas em obstruintes dentais. Assim, podem ser descartadas as variantes sigmáticas atribuídas na literatura a muitos sufixos. 1. Uma das peculiaridades da formação de palavras lituana consiste no fato de que, com certos sufixos nominais, distingue-se uma variante assigmática de uma variante sigmática, caracterizada pela presença da consoante s antes do sufixo propriamente dito1. Com base no material reunido na monografia de Pr. Skardžius (1943: 162n.), pode-se dizer que esse tipo de diferenciação ocorre principalmente nos sufixos lituanos que começam por uma sonorante (l, r, m, n, v), cf. Forma assigmática Forma sigmática -la-: krėklas, mėšlas -sla-: giršlas, kaišlas, krišlas2 -lā-: dėla, eilā -slā-: gȳsla -lu-: vešļus, tukļus, suosļus -slu-: dėšļus, ešļus, gosļus3 -lē-: rėplės, nárplė -slē-: dėšlės, pūslē4 -rā-: skūdras, stipras, vāiras -sra-: gaisras, tīmsras -rā-: kaitrā, kantrā, šutrā, taukrā -srā-: [kaisrā, gaisrā]5 -ma-: kélmas, skvarmas -sma-: bilšmas, garšmas, jaušmas, varšmas6 1 As condições para o aparecimento desse s não foram, que eu saiba, jamais especificadas. 2 Secundárias: mók-slas, pė-slas, rūk-slas, tīk-slas. 3 Secundárias: ei-slūs. 4 Secundárias: patvār-slēs, rauk-slē. 5 Formações em Skardžius (1943) não mencionadas. 6 Secundárias: bēg-smas, džiaug-smas, lūnk-smas, vaik-smas, veik-smas. 104 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI -me-: dermē, rētmē, sekmē, tekmē -smē: bausmē, drausmē, giesmē, rēsmē, żosmē -na-: ālpnas, drēgnas, glēbnas -sna-: dosnas, skursnas8 -nā-: dusnā -snā-: džiūsnā, ēsnos, skursnā, varsna9 -ni-: barnis, vilnīs -sni-: kášnis, krūšnis, pusnīs10 -nu-: kaunūs, kritnūs, lepnūs -snu-: ēsnūs, skursnūs, rusnūs11 -niu-: barniūs, mižniūs, sūsniūs -sniu-: pīržnius (*pirsnius) -va-: ērdvas, mūlvas, žēlvas -sva-: bālsvas, juōsvas, kiēsvas, rūsvas12 -vā-: dirvā, kalvā, sparvā -svā-: braṣvā, lāisva, nausva13 2. O sufixo assigmático acrescenta-se, na maioria das vezes, a uma raiz terminada em obstruinte oclusiva (p, t, k, b, d, g), cf. rēp-les, rēt-mē, krēk-las, glēb-nas, ērd-vas, drēg-nas, ou em obstruinte fricativa (s, š), cf. dus-nā, suos-lūs, mēš-las, vēš-lūs14. O sufixo sigmático, por sua vez, combina-se — do ponto de vista descritivo — com uma raiz de terminação vocálica ou ditongal. Cf. a vogal breve em rasmē, rūysas, krišlas, pusnīs, a vogal longa em kāšnis, rēsmē, gošlūs, miškē, pūšlē, os ditongos em kiēsvas, juōsvas e kaīslas, jaūšmas, os ditongos sonânticos em bīlmas, gīrlas, skuršnas, varsna, tīmras, krimslē. Esse princípio é contrariado pelos derivados secundários, nos quais o sufixo sigmático se combina com bases de qualquer tipo; ver a nota 2 e seguintes. 3. Enquanto o sufixo assigmático se distingue claramente da raiz, no caso do sufixo sigmático estamos diante do chamado nó morfológico: o segmento s deriva, por degeminação, do grupo *s-s-, no qual o primeiro fonema constituía a terminação do morfema precedente, e o segundo, o início do morfema seguinte, isto é, do sufixo. Skardžius (1943) e, depois dele, entre outros, Otrębski (1965) reconstroem a antiga fronteira morfológica na forma anterior à assimilação, nomeadamente como *t-s ou *d-s. Isso implica uma raiz terminada em consoante dental oclusiva e um sufixo com início em -s-, por exemplo, kīršlas < *kirt-slas, bausmē < *baud-smē. 4. A postulação de sufixos sigmáticos está indissociavelmente ligada à hipótese de que eles derivam nomes de bases verbais terminadas em oclusiva dental. Ora, é preciso dizer que essa hipótese só se confirma no que diz respeito aos nomes deverbalizados; falha, porém, quando se tenta estendê-la aos derivados 7 Secundários: ei-smē, ūk-smē, verk-smē. 8 Secundários: kūp-snas, vīlg-šnas. 9 Secundários: liep-snā, rēk-snā, vālk-šna. 10 Secundários: kēp-snis, lup-snis, mīrk-snis, žīng-snis. 11 Secundários: lak-snūs, lip-šnūs, mil-snūs (← pamiltī), ry-snūs (← ryti) 12 Secundários: žilSvas ⇐ žīlas, žal-svas ⇐ žāl(i)as. 13 Secundários: gausvā, ydva, našva. 14Há, contudo, exceções a essa regra; cf. kel-mas, bái-mē, bar-nīs, kau-nūs, dir-vā. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 105 verbos pertencentes às mesmas bases de formação de palavras. Assim, por exemplo, ao lado de kirslas, geralmente interpretado como *kirt-slas, existem os verbos kiršč́ioti e kirsnóti, aos quais não se pode atribuir a estrutura *kirt-čioti, *kirt-noti. No caso dos verbos formados com neossufixos que contêm o elemento -d-, kirsdinéti, kiršdinti, atsikirsdýti, não é provável que o grupo [zd] na fronteira morfológica derive de um grupo *t-d dissimilado. É mais simples supor aqui o tema kirs-, como no infinitivo kírsti, e a sonorização antecipatória de s causada pela adjunção de um sufixo em -d- (cf. mèšdamas ⇐ mèšti); o substantivo correspondente kiršlas é mais naturalmente analisado como kirs-las do que como *kirt-slas. Deverbais como kąśčioti, kąšlioti, kąśnoti apresentam a vogal ą, possível apenas diante de uma fricativa; cf. o infinitivo kąsti. Isso exclui de imediato a reconstrução com uma oclusiva dental, *kand-čioti, *kand-lioti, *kand-noti, e recomenda antes a análise kąs-čioti, kąs-lioti, kąs-noti; o substantivo correspondente kąśnis deriva-se mais facilmente de kąs-nis do que de *kand-snis. 5. Os derivados do verbo ésti formam a seguinte série: ės-dinéti ės-dinti ės-terti ės-ena ės-kà ės-lùs ės-nos ės-nùs ės-tùvai ės-tùvas É evidente que, em toda essa série, o tema é o neorradical ės- e que este foi abstraído da forma infinitiva ės-ti (< *ėt-ti < *ėd-ti). O neorradical confere autonomia morfológica a essa série, da mesma maneira que o radical primário ėd- em relação à série derivacional ėd-inéti ėd-inti ėdž-ióti ėd-a ėd-ėjas ėd-ėnė ėd-rùs ėdž-ios 6. Se agora se exclui da série ės- a forma ėsłus e lhe se atribui o radical ėd- (cf. *ėd-šlus em Skardžius 1943: 166), é preciso constatar que se trata de um artifício interpretativo que não leva em conta o fato de que a derivação deverbal recorre, em lituano, não a um, mas a dois radicais: ėd- e ės- (um mais antigo e outro mais recente). Tendo isso em conta, abandonaremos a concepção de sufixos sigmáticos primários -sl-, -sr-, -sm-, -sn- em radicais terminados em -t-/-d-. Substituí-la-emos pela noção de neopierwiastka terminado no segmento 106 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI s que deriva, em última análise, da dissimilação da oclusiva dental na forma do infinitivo (-s-ti < *-t-ti). Este neopierwiastka toma os mesmos sufixos que o radical primário com -s- etimológico em posição final, cf., por exemplo, dēs-ena como dvēs-ena (de dvēsti, dvēšē) ou tiṣ-ena (de tiṣti, tiṣo), gies-mē como ges-mē (de gēsti, gēso), ēs-tuvai ou vers-tuvē como praus-tuvē (de praūstis, praūšēs), kās-čioti como blēs-čioti (de blēsti, blēso). 7. Uma consulta superficial ao dicionário acadêmico (LKŽ) já nos confirma a convicção de que quase todo radical terminado em oclusiva dental é acompanhado por um neopierwiastka em -s-, resultante da reanálise do infinitivo em -sti. Em geral, ele está documentado por alguns derivados, nominais e/ou verbais; cf. es- no § 5. Às vezes, porém, apenas uma única formação derivada constitui prova da existência do neopierwiastka. É o que ocorre, por exemplo, em gaūs-mas ⇐ gaūsti, gos-lūs ⇐ gostì, kiēs-vas ⇐ kiēsti, mėṣ-tinis ⇐ mėšti e triz-nā (< *tris-nā) ⇐ trišti. Assim como os radicais primários, os neopierwiastkas também estão sujeitos à variação apofônica: assumem, nomeadamente, a forma do grau o. Ao lado de bris- (brištine) há bras- (brastā, brasvā); ao lado de mis- (mišā) há mais- (maīstas); ao lado de kirs- (kiršlas, kirščioti) há kars- no substantivo isolado karsā. 8. Outras fontes de neorraízes em -s. Exemplos como bāls-vas ⇐ bālsta (inf. bālti), vīkṣ-mas ⇐ vīkṣta (inf. vīkti) sugerem que o presente etimológico em -sta- foi reinterpretado como prs. em -ta- baseado numa base em -s-, bāls-ta, vīkṣ-ta; de modo semelhante, būs-ena pressupõe um prs. būs-ta (cf. § 11). – A base de derivados como dēs-čioti, dēs-lioti, dēs-ena etc. explica-se melhor pela forma do prs. atemático dēst(i) ‘põe’, que, por analogia com infinitivos em -sti, pode ter sido resegmentada como dēs-ti (cf. § 12). – Derivados do tipo kāusdinti, pjāusdinti são submetidos a uma segmentação que revela as neorraízes kaus- e pjaus- em relação às raízes verbais primárias kau- e pjau-. Para explicar esses morfemas em -s-, é preciso recorrer às formações intensivas em -styti e admitir que o seu segmento s foi entendido como um limite morfológico e interpretado como um contato original *s-s: káustyti = *kaus-sty-, pjáustyti = *pjaus-sty- (§ 13). 9. O conjunto de neorraízes em -s- é apresentado abaixo, dividido em quatro grupos, de acordo com a diversidade das formações que serviram de ponto de partida para a resegmentação morfológica. São elas: 1. infinitivos em -sti, 2. presentes em -sta, 3. presentes atemáticos em -sti, 4. intensivos em -styti. 10. Resegmentação dos infinitivos em -s-ti NEORV. DERIVADO FONTE DA NEORV. RAIZ VERBAL PRIMÁRIA aus- áus-dinti ataus-dýti áustyti15 áusti aud-, áudžiu, áudžiau 15 Por degeminação a partir de *aus-styti. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 107 aus-tuvė baus- baus-lys; baus-mė16; baus-tuvė baūsti baud-, baudžiu, baudžiau bels- bels-mas; béls-teleti; béls-tereti; bels-tūkas bélsti beld-, bél džiu, bél džiau bes- bes-čioti; bès-teleti; bes-tūvas; bes-tūkas bèsti bed-, bedù, bedžiau bils- bīls-čioti; bils-dénti; bils-mas17; bils-nóti bīlsti, bīlsta bild-, bilda bris- bris-nóti; bris-terti; bris-tinė bristi18 bred- / brid-, bredù, bridaũ briṣ- briṣ-teleti briṣti, briṣta19 brind-, pribrindo draus- draus-dinėti; draus-mė; draus-tinis; draustyti20; draus-tójas; draus-tùvės draūsti draud-, draudžiu, draudžiau ės- ės-dinėti; ės-dinti ėsti ėd-, ėdu, ėdžiau 16 Skardžius (1943: 206): *baud-smė. 17 Skardžius (1943: 203) wymienił wśród wyrazów na -smas, jak bèg-smas, rėk-smas, verk-smas. 18 Em grau intermediário em relação a bris- está bras-, ver abaixo § 10.1. 19 Ainda antes da mudança do *inS proto-lituano para įS no lituano, o presente *brin-sta recebeu uma inserção velar: > brinksta. Em seguida, essa forma foi resegmentada como brink-sta, como atestam o pretérito brinko e o infinitivo brinkti. Assim, o neopwk. brink- ‘soar, inchar, intumescer’ tornou-se sinônimo do neopwk. briṣ-. 20 Por degeminação de *draus-styti. 108 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI ės-ena21 ės-kà22 ės-lùs23 ės-nos ės-nùs24 ės-terti *ės-tùs25 ės-tùvai ės-tùvas gąs- gąs-čioti gąs-dinti nuogas-lùs26 išgąs-tis išsigąsti gand-, išsigandau gaus- gaũs-mas gaũsti gaud-, gaudžiù, gaudžiaũ geis- geis-las geis-lùs geis-mas pageis-tojas geĩsti geid-, geidžiù, geidžiaũ gels- gẽls-vas27 gẽlsti, gẽlsta gelt-, pagelto girs- gĩrs-las28 gĩrs-mas gĩrsti, išgĩrsta gird-, išgirdo gys- gys-mas gỹsti, gỹsta29 gyd-, pragýdo glaus- glaus-mẽ glaus-nùs glaũsti glaud-, glaudžiù, glaudžiaũ 21 Skardžius (1943: 234) jest to deryvat z suf. -sena. Por. jednak ės-ena z deryvatami na -ena od pierwiastków zakończonych etymologicznym -s-: dvẽs-ena ⇐ dvesiù, dvesiaũ, dvẽs-ti; tĩsena ⇐ tĩsti, tisaũ, tĩsti. 22 Skardžius (1943: 124): *ėd-skā. – Adj. ėškus a. ėškus są rečiau deryvatami na -us od sb. ėškà ‘apetyt’ niželi formacją deverbalną *ėd-skas, jak chciał Skardžius (1943: 124). Por. też ėšk-ena ⇐ ėškà. 23 Skardžius (1943: 166): *ėd-slùs. 24 Skardžius (1943: 225): *ėd-snus. 25 A formação *ės-tùs foi transformada por inserção de k em *ėktùs, depois pela mudança de ks > kš em ėkštùs ‘exigente com a comida; debilitado’. A forma em Skardžius (1943) não foi incluída. 26 Skardžius (1943: 166): *gand-slus. 27 Skardžius (1943: 377): *gelt-svas. 28 Skardžius (1943: 163): *gird-slas. 29 Cf. § 12 giesmẽ do prs. atemático giẽst(i). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 109 glaus-tyti(s)30 priglaus-tojas glos- glos-nùs glós-teletì glóstyti31 glósti glod-, glódžiu, glódžiau gos- gos-lùs32 gosti god-, godzìu, godzìau grę̇s- grę̇s-tùvas grę̇sti grend-, gréndžiu, gréndžiau graus- graũs-mas33 graus-tìnis gráusti graud-, gráudžia, gráude griaus- griaũs-mas griaus-tìnis griaústi griaud-, griaúdzia, griaúde grįs- grįs-dinti grįs-lai grįs-mas grįs-tas grįs-tinis grįs-tójis grįsti grind-, grindžiu, grindžiau grūs- grūs-lýs grūs-mė grūs-tas grūs-tinė grūs-tis grūs-tinė grūstyti34 grūs-tùkas grūs-tùke grūs-tùvas grūs-tùvė grūs-tùvis grūs-tuvỹs grústi grūd-, grūdu, grūdau 30 Por degeminação de *glaus-styti. 31 Por degeminação de *glos-styti. A metanálise alternativa de glóst-tyi produz um neopwk. glost-: glostinėti, glostinis, por sua vez, glósty-ti conduz a glósty-dinti. 32 Derivados: gosláuti ‘ser lascivo, sensual’, goslyba ‘lascívia, sensualidade’. Skardžius (1943: 166): *god-slus. 33 Variantes: graũzmas, graũdzmas. 34 Por degeminação de *grūs-sty-. 110 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI gurs- gūrs-tas35 gurs-terėti gūrsti, gūrsta gurd-, gūrdo jaus- jaūs-ena jaus-lùs jaūs-mas36 jaūs-mē jaūsti jaut-, jaučiū, jaučiaī kais- užkais-dinti kais-las37 kais-rà kaisti, kaista kait-, pakaito kąs- kąs-čioti38 užkąs-dinėti kąs-dinti kąs-lioti kąs-nis/-nỹs kąs-noti kąs-telėti kąsti kand-, kándu, kándau keis- keis-dinėti keis-ena keis-lioti keis-mas keis-tinis keis-tinỹs keisti keit-, keičiū, keičiaū kęš- apkęš-dinti kęš-mas kęš-terėti kęš-terti kęšti kent-, kenčiū, kenčiaū kęs- kęs-čioti kęsėti39 kęs-las40 kęsti kėt-, kėtù, kėtaū 35 Skardžius (1943: 322): *gurd-smas. 36 Skardžius (1943: 203): *jaut-smas. 37 Skardžius (1943: 163) wymienia ten wyraz w grupie formacji z suf. -sla-. 38 Cf. iterativos mais antigos com kand-, kandýti e kándžioti. 39 Por degeminação de *kės-sėti. Cf. versėti s. v. vers-. 40 Tu wyjątkowo Skardžius (1943: 163) się waha: „gali būti kilęs iš *kės-slas ir *kės-las, plg. kęsintis“. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 111 kies- kiẽs-vas41 kiẽsti, kiẽsta42 kiet-, sukiẽto, užkiẽto kirs- kirs-čioti atsikirs-dinėti nukirs-dinti atsikirs-dýti kirs-las43 kirs-mas kirs-nė kirs-nóti kirs-tas44 kirs-telėti kirs-terėti kirs-tìnas kirs-tìs kirs-tójas kirs-tùkas kirs-tùvas kìrsti kert- / kìrt-, kertù, kirtãũ krės- krės-čioti krės-dinėti krės-nóti krėsti kret- / krėt-, krečiù, krečiãũ krims- krims-čioti krims-dinti krims-ėti krims-lė krims-nis krims-nóti krims-telėti krims-telti krims-tùkas krìmsti kremt- / krimt-, kremtù, krimtaũ45 kris- kris-dinėti kris-dinti krìsti krit-, krintù, kritãũ 41 Skardžius (1943: 377): *kiet-svas. 42 A base da derivação é um vb. denominativum formado a partir de um adjetivo com o sufixo -sta-. Assim como kiẽs-vas ‘um tanto duro’ também se explicam os adj. balsvas ‘esbranquiçado’, gelsvas ‘amarelado’, juõsvas ‘enegrecido’, mėlsvas ‘azulado’, raũsvas ‘rosado’, žalsvas ‘esverdeado’, žil̃svas ‘grisalho’. Skardžius (1943: 377) e Otrębski (1965: § 121) postulam incorretamente o sufixo -svas para todo esse grupo. 43 Skardžius (1943: 164): *kìrt-slas. – Wariant keršlas jest wtórny; wokalizm został wyrównany do prs. kertù (Skardžius l. c. postuluje *kert-slas, tj. derywację od osnowy praesentis, co mało prawdopodobne). 44 A variante kerštas é secundária; o vocalismo foi nivelado pelo prs. kertù. 45 Há também um neopk. correspondente no grau o; ver abaixo krams-, § 10.1. 112 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI kris-las46 kris-liai kris-nóti kris-telėti leis- leis-dinėti leis-dinti leis-dyti / -dūti leis-ena leis-telėti leis-terėti leis-terti leis-tin̄iai leis-tiniai leis-tōjas apléis-tojas47 leis-tūvas léisti leid-, leídžiu, leídau lies- liés-mas liés-telėti lies-tūkas liēsti liet-, liečiu, liečiau liš- liš-dinėti nuļis-dyti liš-ena48 lišti lind-, lendū, lindau mels- mels-dinti mels-ena mels-mas užmels-tojas mels-tuvė melsti meld-, meldžiu, meldžiau mes- / mez- mes-čiōti49 mes-dinėti išmēs-dinti mes-dyti mės-liava50 mēsti met-, metù, mečiau 46 Skardžius (1943: 164): *krit-slas. 47 Essas palavras do antigo lituano, cf. z klaust-tojas SD³ 372 «questionador, percontator, rogator», relacionam-se com kláusiu, kláusti. 48 Cf. a nota acima sobre ės-, ēšena. 49 Isso se acrescenta ao iterativo mais antigo mēčioti (*mēt-iā-), bem como a mētyti. Quanto ao grau alongado, cf. letão mētāt ‘lançar, arremessar’ e tcheco vūmetati, pomētati. 50 O sufixo -liava foi abstraído da formação mēšliava ‘período de transporte do esterco para o campo’, a saber, no momento em que foi associada ao verbo mēšti, mēžiu ‘estrumar, adubar’. Quanto ao NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 113 mẽž-liava; mes-muõ51; mès-teleti; mès-tereti; mes-tùvai męs- męs-tìnis męsti ment-, menčiù, menčiãũ mis- mis-â52 mišti mit-, mintù, mitãũ53 pers- pẽrs-teleti; pers-tùvai pẽrsti perd-/ pird-, pẽrdžiu, pẽrdžiau54 pirs- pìrs-čioti; pìrs-kius; pìrs-kus56; pìrs-la / -là; pìrs-nis; pìrs-nóti; pìrs-teleti; pìrs-tereti; pìrz-nius57 *pìrsti, *pìrsta perd-/ pird-, *pirdo55 plaus- plaũs-mas; plaũs-tas58; plaũstyti59 plaũsti plaud-, pláudžiu, pláudžiau plės- plẽs-ẽnos plẽsti plet-/ plẽt-, plečiù, plečiãũ Etimologicamente, trata-se de mẽšliava, derivado com o sufixo -iava do substantivo mẽšlas ‘estrume, adubo’ < mẽš-las; esta palavra era uma formação jocosa a partir do infinitivo mẽsti, e não do radical verbal mẽž-, como sugeriu Skardžius (1943: 164), reconstruindo *mẽž-slas. Por analogia à relação mẽs-tì:: mẽs-liava, surgiram várias formações analógicas; cf. nẽšti ⇒ nẽšliava, vẽšti ⇒ vẽšliava (secundariamente vẽžliava), rìnkti ⇒ rìnkliava. 51 Variante de met-muõ, mais frequentemente no plural mẽt-menys ‘urdidura do tecido’. 52 Extrato de malte, mosto a partir do qual se produz cerveja por fermentação’. Correspondente ao letão misa. 53 Cf. radical verbal secundário mais-, com grau o em relação a mis-, § 10.1. 54 Quanto ao grau zero pird-, veja abaixo o radical verbal secundário pìrs-. 55 Quanto ao grau e, veja acima o radical verbal secundário pers-. O grau zero é visível em pirdìnti, pirdžioti e nos substantivos pirdà, pìrdalas, pirdùnas, pirdžius. 56 Paralelną budowę pokazuje smìrs-kus ⇐ smìrs(ti), zob. niżej. Skardžius (1943: 124) odtwarza jednak *pìrd-skus. 57 Por sonorização de *pìrs-nius (sufixo como em sùs-nius ⇐ sùsti). Paralelo: trìznius, s. v. tris-. Skardžius (1943: 226) reconstrói *pìrd-dnius (tal sufixo não existe!) 58 Skardžius (1943: 321): *plaud-tas. 59 Por degeminação de *plaus-syti. 114 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI išsiplės-ena plės-mas plūs- plūs-čioti plūs-ena plūs-mas61 plūs-teleti plūs-tereti plūsti, plūsta plūd-, plūdo60 pras- pripras-dinėti atpras-dýti supras-dýti pras-ena pras-lūs pras-mà pras-mas pras-mē pràsti prat-, prantù, prataũ pus- pus-nis62 pùs-tas pustytý63 pùsti put-, puntù, putaũ pūs- pūs-čioti64 pūs-dinti pūs-dýti pūs-lē65 pūs-lioti pūs-lýs pūs-nóti pūs-tereti pūsti put- / pūt-, pūčiù, pūčiaũ ras- ras-dinėti ràs-dinti ras-dýtis ras-lūs66 ras-mē ràsti rad-, randù, radaũ 60 Além disso, há um neopwk. plūst-: plūst-ėti, -a, -ėjo, plūstubūnis ‘aquele que jorra, insulta, boca-suja’. 61 Admitindo-se a abreviação expressiva plūs- > plus-, poder-se-ia ainda incluir aqui plus-čioti ‘andar sem rumo, perambular’ (⇒ plūs-čius ‘preguiçoso, ocioso, vagabundo’). 62 Skardžius (1943: 221): *put-snis (tak samo Otrębski 1965: 170). 63 Por degeminação a partir de *pus-snyt. 64 Cf. a forma mais antiga pūčiōti < *pūt-ia-. 65 Skardžius (1943: 170): *pūt-slē. 66 Skardžius (1943: 166): *rad-slus. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 115 res- / ręš- rēs-vas rēs-vas67 rēs-mē68 rēsti ret-, rēnta, rēto ręs- rēs-dinti rēs-tinis rēs-tójas69 rēsti rent-, renčiù, renčiaũ ries- ries-čiúoti ries-mē70 rēs-mas ries-tas ries-tinis ries-tùvas ries-vas71 riēsti riet-, riečiù, riečiaũ ris- ris-dinti ris-tas ris-vas ris-tùvai ris-tùvas risti rit-, ritù, ritãu rus- rus-nùs72 rùs-vas73 rùsti rud-, rundù, rudaũ sēs- sēs-lỹs sēs-lùs74 sēs-tas pasēs-tē75 sēsti sēd-, sēdu, sēdau siaus- siaũs-dinti siaus-lùs siaũsti siaut-, siaučiù, siaučiaũ 67 Skardžius (1943: 377): *rēt-svas. 68 Skardžius (1943: 206): *rēt-smē. – Por. stopień wzdużony rēt- w reimē a. retmā ‘rzadkie miejsce (w lesie)’, rētis ‘rzeszoto, sito z dużymi otworami’ (zwane też retas), rētỹs ‘człowiek małomówny’. 69 Ao lado de ręš- existe o neoprk. rąst-: rąstas. Foi abstraído do intens. *rąs-yti ⇐ *ras-syti (tema de ręš-ti). 70 Skardžius (1943: 206): formação em -smē. 71 Skardžius (1943: 377): *riet-svas. 72 Skardžius (1943: 225): *rud-snus. 73 Skardžius (1943: 377): *rud-svas. 74 Skardžius (1943: 166): *sēd-slus. 75 Skardžius (1943: 331): *pasēd-stē ou *pasēd-tē. 116 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI siaũs-mas siaũs-teletė siaũstyti76 siaũs-tùvas sius- sius-lùs siùs-mas sius-nà sius-tà siùs-tas siùs-teletė siùsti siut-, siunù, siutaũ sius- siųs-dinti77 siųs-lys siųs-tinis siųstyti78 sius-tùvas siųsti siunt-, siunčiù, siunčiãu skaus- skaũs-dinti skaũs-mas79 skaus-nóti skaũsti, skaũsta skaud-, skaũda, skaudžiù skers- skẽrs-dinti skers-tójas skers-tùvės80 skẽrsti skerd-, skerdžiù, skerdžiãu skės- skẽs-čioti skẽs-nóti skẽs-teletė skẽs-tinis skẽs-tùvas skẽsti sket- / skėt-, skẽčiù, skẽčiãu skirs- skirs-ena skirs-kelė skirs-mas skirs-nis skĩrsti, skĩrsta skird-, skĩrdo 76 Por degeminação de *siatus-syti. 77 Além disso, siuntinė́ti. 78 Por degeminação de *siųs-syti. 79 Skardžius (1943: 204) wymienił wśród wyrazów na -smas, por. wyżej uwagę do bil̄smas. 80 O tema secundário skers- ainda se vê no substantivo skerstiis ou skerstùjis ‘último mês do ano, dezembro’; a explicação do formante, contudo, suscita dificuldades. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 117 skirs-nùs skirs-telėti81 sklęs- sklęs-tas sklęsti sklend-, sklendžiu, sklendžiau skros- skrós-dinti skrós-tinis skros-tójas skros-tùvas skrósti skrod-, skródžiu, skródžiau skurs- skurs-dinti skurs-nà82 skurs-nas83 skurs-nùs84 skursti, skursta skurd-, skùrdo skus- 1 skùs-čioti skùs-terėti skùsti skud-, skùnda, skùdo skus- 2 nuskùs-dinti skùs-terti skùs-tis skus-tójas skus-tùkas skus-tùvas skùsti skut-, skùtu, skutau skųs- apskųs-dinti skųs-mas skųs-tis skųs-tójas skųsti skund-, skùndžiu, skùndžiau slys- slýs-čioti slýs-dinti slýs-mas slýs-terėti slýsti, slýsta slyd-, sýdo smirs- smìrs-dinti smìrsti, smìrsta smird-, pasmìrdo85 81 A metanálise de prs. skirsta como skirt-a, por outro lado, está relacionada com os derivados dialetais skirsč-iotis, skirt-ė, skirt-yti, skirst-ùkas, skirst-ùs. 82 Skardžius (1943: 220) wymienił wśród wyrazów z sekundarnym sufiksem -sna, jak lùp-sna, kup-sną, liep-sną. 83 Skardžius (1943: 219): *skurd-snas. 84 Skardžius (1943: 225): *skurd-snus. 85 Cf. abaixo, os neopierwiastekos na forma em o: smars-, § 10.1. 118 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI smirs-nóti smirs-telėti smirs-telti smirs-terėti smirš-kus86 spaus- spaus-dinėti spáusti spaud-, spaudžiu, spaudžiau spáus-dinti spáus-ena spáus-mas spáus-muõ spáus-tai / spáuš- spáus-telėti spáus-terėti spáustyti87 spáus-tojas spaus-tūkai spaus-tūvai spaus-tùvė spraus- spraus-lė spráusti spraud-, spraudžiu, spraudžiau spraus-mas spraus-mė spraus-muõ spraus-tas spraus-tūkas spraus-tūvai88 spręs- spręs-dinti spręsti sprend-, sprendžiu, sprendžiau spręs-ena spręz-lis89 spręs-mas spręs-tūvai spręs-tūvas svies- svies-dýti sviesti svied-, sviedžiu, sviedžiau svies-tas90 86 Cf. acima pirš-kus. 87 Por degeminação de *spaus-styti. 88 Do lituano antigo praus- ‘lavar (a si mesmo)’, com -s- etimológico, correspondem, respectivamente, praustuvė e praustuvė ‘bacia’. 89 De *spręz-lis, com sonorização do grupo sl, como em mėzliava < mės-liava (ver s. v. mes-/mez-), kremzlė ao lado de kremslė ‘cartilagem’ (neolituano krims- / krems-). 90 Otrębski (1958: § 471): *svied-tas. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 119 svies-teleti svies-tinė svies-tynės svys- svýs-teleti svýs-terėti svýsti, svýsta svyd-, svýdo šus- šūs-dinti šūs-tiniai šūs-tinis šūs-tūkai šūsti šut-, šuntù, šutaũ šveis- šveis-čiūoti šveis-dinti šveis-tinis nušveis-tójas šveis-tūkas šveis-tūvas šveis-tùvė šveisti šveit-, šveičiu, šveičiau švies- švies-à91 švies-as švies-dinti švies-dyti švies-ė švies-ėti švies-inti / -inti švies-is švies-tùvas švies-ulýs švies-umà švies-ùmas švies-ùs šviėsti šviet-, šviečiu, šviečiau tris- triz-nà *tristi trid- / tried-, *trindù, *tridaũ; wtórnie trýstu < *trind-stu, trýdau, trýsti92 Skardžius (1943: 310): *šveit-sa. Wbrew Skardži­usowi (1943: 219) wyraz triznà ‘biegunka; osoba na nią cierpiąca’ nie może być wyprowadzony z prototypu *trid-dna z tej prostej przyczyny, że składnik -dna nie pojawia się jako sufiks w żadnym wyrazie litewskim. Bardziej naturalny będzie tutaj wywód triznà z praformy trišnà, mianowicie przy uwzględnieniu antycypacyjnej sonoryzacji sn > zn. To nieregularne zjawisko fonetyczne dokumentują takie paralele, jak z jednej strony užnaĩ < uõsnaĩ, nuolaižnùs < nuolaišnùs, z drugiej strony grazmẽ < grasmẽ, graũžmas < graũšmas, juozmuõ < juośmuõ. Formacja *tris-nà tak się ma do inf. triš(ti) jak sius-nà do 120 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI vers- vers-čiūkas vers-dinėti vèrs-dinti pérvers-dyti vèrs-ena versėti93 vers-las vers-mas vers-tuvē vèrsti vert-, verčiù, verčiaũ ves- ves-dinėti vès-dinti ves-dýti vès-imas / -imà ves-tùvės vèsti ved-, vedù, vedžiaũ vès- vès-à vés-čioti atvès-dinėti vès-dinti atvès-inti vès-ulys vès-umà vès-ùmas vès-ùs vésta, véstivèd-, védo žais- 1 žàis-las94 žàis-mas žàis-tojas žàisti ‘brincar’ žàid-, žaidžiù, žaidžiaũ žais- 2 žàis-tis95 žàiz-dė žàisti ‘modelar em argila’ žàid-, žaidžiù, žaidžiaũ96 siùs(ti) e como dziùs-nà se relaciona com dziùs(ta) e o antigo-lituano duos-na com a forma de presente sem tema dúos(ti). – O dialetal trznius ‘pessoa que sofre de diarreia’ remonta a *triz-nius. Que também aqui se trata de sonorização secundária é demonstrado pelo paralelo piržnius ‘peidorreiro’, de *pirs-nius, que por sua vez remonta a pirs- ← *pìrsti (ver acima). Compare-se sùsnius, de sùsti. Diferentemente, Otrębski (1965: § 298) propõe as formas prévias *trid-snius e *pird-snius, com um sufixo sigmático, que, contudo, dificilmente pode ser considerado antigo e/ou primário. 93 Por degeminação de *vers-sėti. Compare-se acima kešėti s. v. kès-. 94 Skardžius (1943: 164): *žàid-slas. 95 ‘lugar junto ao forno de pão, espaço ao lado do forno’ (LKŽₓₓ 88). Uma palavra aparentada aqui é žàidas ‘forja de ferreiro’. 96 O dialetal žàisti corresponde ao literário žiešti ‘modelar, formar com argila’ aproximadamente como o dialetal žàisti ‘ferir’ corresponde a žeisti ‘idem’. Dada a gradação vocálica o, pode-se interpretar žàisti, žaidžia como um verbo quase primário, isto é, um verbo que se estabeleceu no lugar do iterativo *žaidyti, conjugado no presente com o sufixo -ia-: žaidžia (cf. os tipos de presente do antigo lituano mó́kia em relação a mókyti, ró́dzia em relação a ró́dyti, Otrębski 1965: § 639). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- 121 ž aiz-dē97 žaiz-rà žaizdrà98 žis- žis-čioti žis-dinti žis-lioti žis-loti žis-tūkas žisti žind-, žindu, žindau žos- žos-čioti žos-las žos-mė99 žos-tė žosti žod-, žódžiu, žódau 10.1. Adendo: formações no grau o bras- bras-tà brās-tas100 bras-và bras-tvà bristi bred- / brid-, bredù, bridau braṣ- braṣ-à101 braṣ-và102 braṣ-tvà brésti, brésta brend- / brind-, pribřendo, pribřindo gais- gais-as103 *gisti, *gysta104 *gied- / gid-, cf. giedras, gaidrùs 97 Variante da palavra žais-tis (LKŽXX 90). Pode ser derivada de *žais-lė por sonorização ocasional na posição após i. O mesmo se aplica à palavra žaizdà ou žaizdė ‘ferida’, < *žais-tal-tė ⇐ dial.žais(ti) ‘ferir’. 98 ‘forja de ferreiro’, mais conhecido como masc. žaizdras (LKŽXX 90–91). Em žaizrà temos uma formação com -ra- a partir do inf. žais(ti), isto é, *žais-ra. Distingue nosso exemplo de um caso como kais-rà ⇐ kaisti (cf. acima) o vozeamento de s (a esse respeito, cf. sprēžlis s.v. sprēs- e triznà s.v. tris-). Uma variante mais recente é namitodrā, proveniente do vozeamento de *žaist-ra (< *žais-ra-t- epentético, como, por exemplo, em gaistras ‘clarão no céu’, após o vozeamento: gaizdras). Skardžius (1943: 301) apresenta uma análise totalmente diferente: *žaiddras, com o sufixo fictício -dra- (a variante žaizdra não foi considerada nesse contexto). Nas monografias de S. Ambrazas (1993, 2000), não encontro as palavras žaizrà, žaizdrà, žaizdras (nem kaisrà, sprēžlis, triznà, gaizdras). 99 Skardžius (1943: 206): *žod-smė. 100 No caso de ambos esses derivados em -t-, trata-se de uma relação apofônica bras- ⇐ bris-. A ausência da formação intensiva *brastytì exclui a possibilidade de analisar *bras-à, *brast-as. 101 Skardžius (1943: 310): *brand-sa. 102 Skardžius (1943: 378): *brand-sva. 103 Skardžius (1943:310): *gaid-sas. Wyrazowi litewskiemu odpowiada łot. gàiss ‘powietrze’. 104 O prs. *gysta pode ser entendido como uma renovação de um antigo prs. infixado (*gind-sta ⇐ *ginda ‘clareia, o tempo abre’) em paralelo, por exemplo, a išvysta (*vind-sta ⇐ *vinda ‘percebe, nota’), em que ys- serve de base para o grau o de vais-, ver abaixo vaìskus. 122 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI gais-rà105 gais-ras106 gais-ùs gars- garš-as garš-inti gars-inti garš-mas107 gìrsti, išgìrsta gird-, gìrdi, išgìrdo kars- kars-à108 kìrsti kert- / kirt-, kertù, kìrtau krams- kráms-čioti109 krams-ėti krams-lė krámz-lė krams-lȳs krams-lùs krams-nóti krams-óti kráms-telzti / -telti kráms-terėti kramstyti112 krams-tùkas krams-ùs krìmsti kremt- / krimt-, kremtù, krimtàu110 ląs- las-tà ląs-tas113 ląs-tis lįsti lend- / lind-, lendù, lindàu lais- láis-čioti lais-dinti léisti leid-, lėdžiu, lėidau 105 Construção como kaisra ⇐ kaiš(ti), ver acima, s.v. kais-. 106 Skardžius (1943: 301): *gaid-sras. 107 Skardžius (1943: 203): *gard-smas. 108 Skardžius (1943: 310): *kart-sā. Co do apofonii por. niżej narsà, tamsà, vešà oraz brąsà s.v. brąs-. 109 Obok tego krám-čioti ‘kasać; przeżuwać’. Zdaniem Skardžiusa (1943: 519) kráms-čioti derywowano sufiksem -ioti od wykrzyknika krámst. – Jeśli kogoś nie przekonuje derywacja krams- od krims- formy infinitivi, to może sięgnąć do intensiwum kramstyti, by drogą reanalizy *kram-sty- wydobyć zeń potrzebny nieopierwiastek (paralelę na to wymieniono niżej w § 13). 110 Compare acima o neoraiz lituano krims-. 111 Variante sonora; compare acima sprēžlis. 112 Por degeminação de *krams-sty- ⇐ krims-. Compare letão krāmstīt ‘tentar obter algo comestível com os dentes, agarrar, apanhar algo; lançar mão, roubar’. 113 Skardžius (1943: 321): *land-las. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 123 láis-va114 làis-vas115 làistyti116 laizdyti117 mais- mais-tas118 mìsti mit-, mintù, mitaũ mas- sumastyti119 mèšti met-, metù, mečiãu nars- nars-à120 nar̃s-as sunìršti, -nìrsta nert- / nirt-, nìrto smars- smárs-as121 smìrsti, smìrsta smird-, pasmirdo švais- švais- à122 švais-čioti švais-ìnti švais-ýti švaistyti124 švais-ùs švìsti šviet- / švit-, šviečiù; švintù123 vais- vàis-kus125 išvýsti, išvýsta vyd-, išvýdo vars- vars-nà126 var̃s-mas ver̃šti, vìršti vert- / virt-, verčiù; virstù 11. Resegmentação de formas do presente em -s-ta NEOPWK. DERIVADO DO PRS. EM -sta FORMA DO PRT., INF. bals- bãls-vas127 bãlsta bal-, bálo, bálti 114 Skardžius (1943: 378): *laid-sva. – Co do stopnia o przy sufifugowaniu -va por. kalvà od kélti s, narvà od kélti s, narvà od nérti, spanvà od spirti. 115 Skardžius (1943: 377): *laid-svas. 116 Por degeminação de *làis-sty- ⇐ léis-. 117 lituano antigo ‘queimar com fogo’ (DP). Grafia fonética para lais-dyti. 118 Skardžius (1943: 321): *mait-tas. Por. wyżej neopwk. w formie stopnia zanikowego mis-. 119 ‘trançar, torcer, emaranhar’, por degeminação de *mas-sty- ⇐ mes-. Cf. mėtm enys ‘urdidura num tecido’. 120 Skardžius (1943: 310): *nart-sa. 121 Por. wyżej nars-as ⇐ nirš(ti). Skardžius (1943: 310): *smard-sas. 122 Skardžius (1943: 310): *švait-sa. 123 Cf. abaixo gais-ma ‘canto’ de gies-ti 3.ª pessoa ‘canta’ (pwk. gied-), § 12. 124 Por degeminação de *švais-sty-ti ⇐ švies-. 125 Budowa jak pìrs-kus ⇐ pìrs(ti), smìrs-kus ⇐ smìrs(ti), zob. wyżej. Skardžius (1943: 124): *vaid-skus. Co do stopnia o por. vaidinti, vaidéntis, vaìdilas, vaiduõklis. 126 Skardžius (1943: 220): *vart-sna. 127 Cf. abaixo žals-vas para žalsta. 124 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI būs- būs-ena būsta128 bū-, būvo, būti džiūs- džiūs-kis džiūs-lā džiūs-nā džiūs-na džiūs-nas129 džiūsta džiū-, džiūvo, džiūti girs- girs-čiōti girs-nóti131 girs-telti girsta ger- / gir-, apgìro, gìrtì130 links- links-ėti links-mas links-nē links-nis links-óti links-tē links-tinis links-tis linksta lenk- / link-, lìṅko, lìṅkti132 miṣ- įmišt-i133 pamišt-i134 miṣ-lē135 *mišta < *min-sta min-, *mìno, *mìnti rūks- rūks-ena rūksta136 rūk-, rūko, rūkti 128 Ao lado de būs- há o neopwk. būst-, abstraído por meio da reanálise do prs. bū-sta como būst-a. Cf. derivados como būst-as, būst-inė, lit. būst-imas DP, būst-imė DP. – Quando, em certa fase do desenvolvimento, bū-sena começou a ser associada a būti em vez de a būsta, surgiu a segmentação bū-sena (que está de acordo com a intuição linguística atual). 129 Neste grupo ocorre também um vocalismo (expressivamente) abreviado: džiūsas, džiūsna, džiūsnis, džiūsnius, džiūsra, džiūsris. Em todo caso, o segmento -s- deve ser considerado prefixal, como na base sincrónica džiūs-ta. Diferentemente, S. Ambrazas (1993: 125, 133), que opera com os sufixos sintagmáticos -sn- e -sr-. 130 apgìrti ‘embebedar-se’, prigìrti ‘tornar-se alcoólatra, tornar-se bêbado’ (LKŽIII 350–351). 131 Skardžius (1943: 220), który przemilcza obecność girs-čiōti i girs-telti, tłumaczy girsnóti jako girsn-óti, tj. czasownik denominatywny od *gir-snā ‘picie’. 132 Cf. abaixo neopwk. lanks-, § 11.1. 133 Inf. ‘adivinhar, decifrar (uma charada)’. 134 Inf. ‘propor uma charada’. Deste inf. em -sti abstraiu-se o pwk. miṣ-, visível no prs. miṣa ‘adivinha charadas’. Cf. As mišì mišlė. Mišles beminsant radau. Nebus dorai, jei neįmįsi. Aš pamiščiau, ans ančiktum. Ver LKŽVIII 284, onde, contudo, são dadas formas falsas para o prs.: miñčia ou minsia, e para o prt.: mintė (não há exemplos de frases para elas). 135 Sobre o alomorfe no grau o, ver abaixo s.v. mąs-, § 11.1. 136 A reanálise paralela de rūkst-a (prs. em -a-) gera o neopwk. rūkst-, visível em formações como rūkst-ėti (a chaminé fumega), rūkst-énti (a sauna fumegava), rūkst-otas (o dia estava enevoado). – Quando, em determinado momento, rūksena começou a ser associado a rūkti em vez de a rūksta, surgiu a segmentação rūk-sena. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- 125 rūks-ėti rūks-mas rūks-noti sprogs- sprógš-ena sprógš-ena138 sprógš-mas139 sprógsta137 sprog-, sprógo, sprógti tims- timš-ras140 timš-ras142 *timsta / témsta tem- / tim-, sutėmo, témti141 ūks- ūks-mė143 ūks-na ūks-nė ūkšyti144 ūksta ūk-, ūko, ūkti vyks- vỹks-mas vỹks-nis vỹks-telėti vỹksta vyk-, vyko, vykti žals- žālš-ganas žālž-ganas žāls-telėti žāls-telti / -terti žāls-vas145 žālsta žal-, žālo, žālti žils- žīls-ganas žīls-telėti žīls-terėti žīlsta žil-, žīlo, žīlti 137 Em certo momento, quando sprógšena começou a ser associada a sprógti, em vez de a sprógsta, surgiu uma nova segmentação: spróg-sena. 138 Mudança ocasional de [ks] para [kš].> 139 Além disso, sprog-mė ‘espaço vazio, sem vegetação arbustiva’. 140 Por. gais-ras od *gis(ti), kais-rā od kais(ti). Skardžius (1943: 301) analizuje ten wyraz jako tim-sras. Uderza pominięcie timšras w monografii S. Ambrazasa (1993: 132–133) (sufiksy -(s)ra, -(s)ris). 141 Como o segmento s dos derivados mencionados está relacionado com a metanálise das formações do presente em -sta- (→ *tims-ta, *tėms-ta), fica então posta em dúvida a relação das formas lituanas tamsa e tīmšras com o tema proto-indo-europeu em *es-/s-. Cf. védico tāmas-, loc. sg. tāmasi ‘na escuridão’, lat. temere ‘às cegas’, védico tāmisraḥ ‘escuridão’, sobre o que Smoczyński (2001: 106) discute mais detalhadamente. 142 LKŽXVI 365, com mudança ocasional de msr > para mšr. – Além de tims-, que pressupõe a presença do presente ingressivo *tim-sta ‘está a anoitecer’ em relação a tėmti, temos ainda dois outros neoradicais: tems- (ver abaixo tamsà, § 11.1) e temst- (cf. témsta ‘crepúsculo, escuridão’). Resultam de uma metanálise em duas direções do (novo) presente témsta: como tém-s-ta ou como témst-a. 143 Skardžius (1943: 206): ūk-smė de ūkti. 144 Por degeminação a partir de *-uks-ty-. 145 Skardžius (1943: 377) uważa za drw. denominalny z suf. -svas od žāltas ‘zielony’. 126 | WOJCIECH SMOCZYŃSKI žils-terti žils-vas146 11.1. Adendo: formações no grau o lanks- lanks-čioti147 liṅksta lenk- / link-, liṅko, liṅkti148 lanks-mas lanksýti149 mąṣ- mąṣ-lė150 *mįsta < *min-sta min-, *mino, *minti (secundariamente mįšti) mąṣ-lùs mąṣýti151 tams- tams-à152 *timsta / témsta tem- / tim-, escureceu, témti153 11.2. Casos especiais em -š nirš- como neopradical de nirt-: inìršta, niršo, niršti ‘lançar-se a algo com ardor, com ferocidade; tornar-se obstinado; entusiasmar-se’. Este paradigma consiste na forma prs. inìršta (prt. -nirto, niršti etc.), em que ocorreu a substituição fonética de rs por rš. širš- como neopradical de šird-: prt. širšo leva a analisar prs. širšta como formação em -ta: širš-ta. O grupo rš resulta aqui da mudança de rs. O neopradical em questão é, portanto, uma variante de širs-, cf. širšta < *širdsta, širdo, širšti ‘ficar zangado, irritar-se’ (denominal de širdìs ‘coração’). 12. Resegmentação das formas do presente atemático em -s-ti NEOPRADICAL. DERIVADO DO PRESENTE EM -sti FORMA DO PRETÉRITO, INFINITIVO. dės- dės-čioti dėst < dėsti dė-, dė́jau, dė́ti 146 Skardžius (1943: 377) uważa za drw. denominalny z suf. -svas od žilas ‘siwy’. 147 Tradução alternativa: *lanks-tì-a-, iterativo de neopradical lanks- como em lankst-yíti. 148 Cf. acima o neopradical links-. 149 Sincronicamente, pode ser analisado como *lanks-stytii = liṅks(ta). Diacronicamente: lankst-yíti, isto é, derivado iterativo-causativo com grau o sobre o tema linkst-, como em prs. intrans. liṅkst-a (<= link-sta). 150 Cf. LKKŽVII 893–894: Vou propor agora um enigma tal que ninguém o adivinhará. Proponho, proponho um enigma: o gato transporta uma bexiga. 151 Pelo menos no sentido de ‘adivinhar enigmas’, deriva por degeminação de *mąṣ-sty- <= mąṣ(ti) ‘adivinhar’ (cf. acima o neopradical miṣ-). Cf. Aš mastau, ar neįminsiu, kas tą padarė. Mįsles mąsto. Mąstykime misles. Por outro lado, mąstyti no sentido de ‘pensar, refletir’ pode derivar de *man-styti <= menù, mìn̄ti ‘lembrar’. 152 Omitem-se aqui formas como tamsìnti, tamsúoti, tamsùs, pois são derivados de tamsā. – A relação entre tams- <= tims- / tems- é semelhante à de krams- <= krims- / krems- (cf. acima). Para um abstrato em -à, vêm à mente, como paralelos, duas formações criadas a partir de infinitivos em -s(ti): kar-s-à <= kirstì, nars-à <= niršti. – Skardžius (1943: 310) analisa tam-sà apontando témti como tema. 153 Cf. acima o neopradical tims-, tìmsras, § 11. NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -s- 127 dés-ena dés-lės dés-li dés-lioti dés-ni154 duos- dúos-ena duos-lùs duos-na duos-nis duos-nùs156 dúost < dúosti155 duo-, daviaũ, dúoti gais- gais-ma157 giest < ĝiesti gied-, ĝiėdu, giedóti gies- gięs-ena158 gies-mē160 gies-nóti giest < ĝiesti159 gied-, ĝiėdu, giedóti 13. Resegmentação de verbos em -styti NEOPWK. DERIVADO VERBAL EM -styti PWK. PRIMÁRIO kaus- káus-dinti kaus-ena161 kaūs-tē / -tē162 káustyti = *kaus-sty-163 kau-, káuju, káuti nars- nars-la náršyti = *nars-sty-163 ner-, nerìu, nérti 154 Ao lado de dés-: existe um neopwk. dést-: déstelėti, destinéti. Foi abstraído do intensivo dést-yti ⇐ dé-styti (base dėti). 155 Quando, em determinado momento, dúosena passou a ser associada ao inf. dúoti, em vez de ao prs. atemático dúost(i), surgiu uma nova segmentação: dúo-sena. 156 Ao lado de duos- existe um neopwk. duost-: dúost-eleti, dúost-urti. Foi abstraído do intensivo dúost-yti ⇐ dúo-styti (base dúoti). 157 ‘canto, ato de cantar’ (em Dowkonta, LKŽIII 35). O morfema gais- é um alomorfe com grau o em relação a gies-, como em gięs-ti, 3ª pessoa, ‘canta’ (ver abaixo gies-mē§ 12). A derivação ai ⇐ *ei, lit. ie é ilustrada, por exemplo, pela relação švais-à ⇐ šviės(ti), šviečìu. Além disso, temos o alomorfismo mais antigo gaid-:: gied-, cf. gáidà ‘melodia, ouvido musical’, gaidas antigo ‘cantor’, gáidys ‘galo’, como derivados da raiz gied-, ĝiėdu, giedóti ‘cantar’. 158 Skardžius (1943: 234) wymienił ten wyraz w grupie formacji na -sena, wraz z ei-sena, jó-sena oraz aug-sena, bég-sena. 159 Cf. acima gysmas, de gysti, gýsta, § 10. 160 Skardžius (1943: 206): *gied-smē. – Paralela z pierwiastkiem na -s-: ges-mē ‘ledwo tlący się żar’ ⇐ gēso, gēsti. 161 Quando, em determinado momento, kausena passou a ser associada a káuti, em vez de a káustyti, surgiu uma nova segmentação: káu-sena. 162 No sentido de ‘caixa com ferramentas para ferrar cavalos’. Também é possível a análise kaust-ē e a associação ao neopwk. káus-, resultante da resegmentação káu-styti como káust-yti. 163 A metanálise alternativa *nár-st-yti produz o neopwk. narst-, visível em narš-as ou panaršt-is ‘chicote, parte de couro do chicote, aquilo que se prende à correia do chicote’, panáršta ‘batoga sunarstymas. kad būtų trumpesnis; narplė, narstas’ (LKŽIX 325). 128 | W O J C I E C H S M O C Z Y Ń S K I panārs-la164 nars-lai pjaus- pjāus-dinti pjāustyti = *pjaus-sty- pjau-, pj áunu, pj áuti165 pjāus-ena166 sklās- sklās-ta *sklāstyti = *sklās-sty- sklęsti, sklendžiu, sklendžiau sklās-tas sklās-tis167 sklās-tūvas spąs- spąs-lai168 spąstyti = *spąs-sty- spęsti, spéndžiu, spéndžiau, spąs-nos por. iter. spāndyti sprąs- sprās-tis169 sprąstyti = *sprąs-sty- spręsti, spréndžiu, spréndžiau, por.iter. sprāndyti uos- uos-lė170 ūostyti = *uos-sty- úosti, úodžiu, úodžiau uos-lýs uos-lùs uōs-nai uōs-tai úos-telėti ABREVIATURAS adj. – adjetivo gwar. – dialetal inf. – infinitivo neopwk. – neoraiz prs. – presente prt. – pretérito pwk. – raiz sb. – substantivo suf. – sufixo vb. – verbo 164 S. Ambrazas (1993: 98): sufixo -sla-. 165 Ao lado de pjaus- existe o neoraiz pjaust-: pjāust-inti, pjaust-inėti, pjaust-iklis, pjaust-inys. Foi abstraído do intensivo pjāust-yti ⇐ pjāu-styti (tema pjāuti). 166 Quando, em certo momento, pjāusena começou a ser associada a pjāuti em vez de a pjāustyti, surgiu uma nova segmentação: pjāu-sena. 167 Skardžius (1943: 330): *skland-stis albo *skland-tis. 168 Skardžius (1943: 164): *spand-slai. 169 Skardžius (1943: 330): *sprand-stis albo *sprand-tis. 170 Wyraz nie uwzględniony u Skardžiusa (1943: 163) ani u S. Ambrazasa (1993: 99). NEOPIERWIASTKI LITEWSKIE NA -S- | 129 FONTES LKŽ – Dicionário da língua lituana I–XX, Vilnius 1941–2002. DP – CZESŁAW KUDZINOWSKI, Índice-dicionário de “Daukšos Postilė” 1–2. Poznań: Universidade Adam Mickiewicz, 1977. (Série Filologia báltica, 2.) SD³ – Dictionarium trium linguarum... [3.ª ed.], Vilnae M.DC.XLII. Citado segundo K. PAKALKA (org.), Pirmasis lietuvių kalbos žodynas. Vilnius: Mokslas, 1979. BIBLIOGRAFIA AMBRAZAS, S. 1993: Daiktavardžių darybos raida 1. Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. AMBRAZAS, S. 2000: Daiktavardžių darybos raida 2. Lietuvių kalbos vardžodiniai vediniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. OTRĘBSKI, J. 1958, 1965: Gramatyka języka litewskiego 1. Wiadomości wstępne. Nauka o głoskach. 2. Nauka o budowie wyrazów, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. SKARDŽIUS, P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvių mokslų akademija. Lietuvių kalbos institutas. (Wznowione w reprodukcji fotograficznej jako t. 1 wydawnictwa Pranas Skardžius, Rinktiniai raštai, red. Albertas Rosinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1996.) SMOCZYŃSKI, W. 2001: Język litewski w perspektywie porównawczej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (Baltica Varsoviensia, 3.) Wojciech Smoczyński Uniwersytet Jagielloński Zakład Językoznawstwa Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, PL-31-120 Kraków [email protected] Gauta 1003 11 20