Zur Prosodie in der Typologie

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004), 127 – 134 O prozodii w typologii Bohumil Vykypěl Ústav pro jazyk český AV ČR W niniejszym artykule podjęto próbę włączenia prozodii do typologii Vladimira Skalički. Przykłady pochodzą z języka litewskiego, angielskiego i chińskiego. 1. W naszym typologicznym opisie języka litewskiego stwierdziliśmy, Markus Giger i ja, że w kwestii homonimii (polifunkcjonalności) gramatycznych formantów (form fonologicznych) występuje zasadnicza różnica w zależności od tego, czy prozodię uwzględnia się w opisie, czy nie (por. Giger, Vykypėl 2001: 50 i n., 52, 71). Można to krótko (ponownie) pokazać na przykładzie deklinacji rzeczowników. Na poziomie segmentalnym w języku litewskim stwierdza się homonimię charakterystyczną dla typu fleksyjnego: 67 litewskim morfom (formom morfologicznym) odpowiada 47 form fonologicznych; homonimia wynosi zatem średnio 1: 1,43. Jeśli jednak uwzględni się także poziom suprasegmentalny, należy przyjąć, że każda końcówka charakteryzuje się nie tylko swoją formą fonologiczną (tj. segmentacją lub pewną kompozycją fonemiczną), lecz także właściwą jej cechą prozodyczną, tj. tym, w jakie wchodzi interakcje z tematem w zakresie akcentu. Jeśli zatem uwzględni się poziom suprasegmentalny i weźmie pod uwagę również cechy prozodyczne każdej końcówki, w języku litewskim nie ma homonimii, gdyż każda końcówka zachowuje się inaczej. I tak na poziomie suprasegmentalnym końcówce -os odpowiadają końcówki -os₁ i -os₂; -os₁ przyjmuje akcent oferowany przez temat, ale sama nie jest aktywna, tj. nie przyciąga go do siebie, i wyraża dopełniacz liczby pojedynczej, podczas gdy -os₂ nie przyjmuje akcentu oferowanego przez temat, nie przyciąga go do siebie i wyraża mianownik liczby mnogiej. Sytuacja wygląda jeszcze inaczej, jeśli uwzględni się również cechy prozodyczne poszczególnych tematów leksykalnych. Akcentowanie danej formy wyrazowej jest bowiem wypadkową cech prozodycznych tematu i końcówki: decydujące jest to, do której klasy akcentowej należy leksem; różnicująca (tj. usuwająca homonimię segmentalną) potencja końcówki może wówczas zostać zneutralizowana przez cechy tematu, a formy identyczne segmentalnie, takie jak rankos (dopełniacz liczby pojedynczej) i rankos (mianownik liczby mnogiej), pozostają homonimiczne (obie mają akcent na temacie: rankos), podczas gdy równie identyczne segmentalnie formy galvos (dopełniacz liczby pojedynczej) i galvos (mianownik liczby mnogiej) różnią się akcentem: galvōs vs. gálvos. 128 | BOHUMIL VYKYPĚL Stwierdziliśmy, że analiza ograniczona do poziomu segmentalnego jest w przypadku języka litewskiego ewidentnie niekompletna i że na przykład języka litewskiego i łotewskiego nie można porównywać pod względem homonimii ich formantów na poziomie suprasegmentalnym, ponieważ mają one odmienne cechy prozodyczne, wywołujące różne skutki morfologiczne. 2. Na podobny problem natrafił również Horst Geckeler (2001: 114) w swoim typologicznym opisie języka angielskiego: „Częsta konwersja między rzeczownikiem a czasownikiem w języku angielskim (np. (the) fish → to fish) jest silniej zaznaczona na poziomie graficznym niż na poziomie fonicznym, ponieważ na tym drugim wiele par wyrazów różni się przynajmniej suprasegmentalnie, tj. miejscem akcentu, np. (the) cómpound / to compóund, (the) cónsort / to consórt, (the) increase / to incréase.” Konwersja stanowi pewien leksykalny odpowiednik homonimii gramatycznych formantów: podobnie jak funkcję homonimicznych gramatycznych formantów można zidentyfikować jedynie na podstawie ich połączenia z określoną klasą formantów leksykalnych, tak też funkcję homonimicznych formantów leksykalnych występujących w konwersji można zidentyfikować jedynie na podstawie ich połączenia z określoną klasą formantów gramatycznych (lub przynajmniej z określoną klasą elementów treści, które nie są wyrażane jawnie). I podobnie jak gramatyczne formanty homonimiczne segmentalnie można rozróżnić na podstawie ich cech prozodycznych, tak też można rozróżnić formanty leksykalne homonimiczne segmentalnie występujące w konwersji: pierwszy przypadek zachodzi w języku litewskim, drugi w angielskim1. 3. Vladimír Skalička nie zajmował się w swojej teorii problemem tego rodzaju, tj. skutkami prozodii w morfologii. Nie jest to zaskakujące, jeśli weźmie się pod uwagę, że typologia języków Skalički została początkowo zbudowana na „danych empirycznych” pochodzących z języków „prozodycznie tępych”, takich jak turecki, węgierski czy czeski. Próbę stworzenia typologii akcentu w ramach typologii praskiej podjął Tilman Berger (1990). Jego rozważania stanowią jednak fonologiczną implikację „morfologicznych” podstawowych właściwości poszczególnych typów językowych i dotyczą zatem pytania, jakie funkcje pełni akcent w różnych typach językowych lub — mówiąc ogólniej — jak zbudowany jest system fonologiczny w poszczególnych typach językowych lub w językach z dominacją określonego typu2. Nie zajmuje się on jednak rolą prozodii w budowie signifiants i ich typologicznym 1Wiele przykładów gramatycznej funkcji prozodii można znaleźć już u Sapira (1921: 82–85). 2Jak wiadomo, sam Skalička zajmował się również implikacjami fonologicznymi swojej teorii typologicznej (por. Skalička 1967; 1979: 238–244, 307–311). ZUR PROSODIE IN DER TYPOLOGIE | 129 Beurteilung. Einiges zu diesem Problem hat Jiří V. Neustupný (1959) in seinen Bemerkungen zum Akzent im Japanischen und Russischen beigetragen (vgl. noch unten). 4. Powstaje zatem pytanie, jak należy ocenić morfologiczne oddziaływanie elementów prozodycznych, które usuwają homonimię lub ją ograniczają, a tym samym podważają jej zasadność jako kryterium typologicznego. Jedno rozwiązanie polega na całkowitym wykreśleniu homonimii z rozważań typologicznych jako zjawiska istotnego typologicznie. Odpowiadałby temu również inny fakt, który zdaje się czynić homonimię problematyczną, a mianowicie konieczność rozróżnienia homonimii wewnątrzparadygmatycznej i zewnątrzparadygmatycznej (por. Giger, Vykypěl 2001: 55f., 71). Lepsze jest jednak inne rozwiązanie (które wydaje się również bardziej naturalne): homonimia zostaje zachowana jako kryterium typologiczne, lecz w miejscu niższym w hierarchii implikacyjnej konstruktów typologicznych (tzn. wyprowadza się ją dopiero z podstawowych właściwości typów), natomiast właściwości prozodyczne zostają bezpośrednio włączone do typów budowy gramatycznych formantów, czyli już na poziomie podstawowych właściwości typów. Jak wiadomo, w ujęciu Petra Sgalla podstawowe właściwości typów polegają na sposobie wyrażania funkcji gramatycznych. Podczas gdy funkcje leksykalne we wszystkich typach języków wyrażane są jednakowo, mianowicie za pomocą ciągu fonemów, czyli form fonologicznych lub formantów, funkcje gramatyczne wyrażane są różnie: w typie polisyntetycznym — przez układ formantów leksykalnych; w typie izolującym — tak samo jak funkcje leksykalne, czyli za pomocą formantów, przy czym są one samodzielne i występują jako wyrazy; w typie aglutynacyjnym — tak samo jak formanty leksykalne, czyli za pomocą formantów, przy czym są one niesamodzielne i występują jako afiksy; w typie fleksyjnym — przez modyfikację lub alternację formantów leksykalnych, zachodzącą na końcu formantów; w typie introfleksyjnym — przez modyfikację lub alternację formantów leksykalnych, zachodzącą wewnątrz formantów (por. np. Sgall 1992: 204f.). Różnice te można również ujmować jako różnice w stopniu lub poziomie dyskretności (oddzielności) formantów gramatycznych i leksykalnych (Jaroslav Popela mówi o stopniu fuzji między znakami leksykalnymi a gramatycznymi; por. np. Popela 1991). W typie polisyntetycznym dyskretność zarówno formantów gramatycznych, jak i leksykalnych jest równa zeru (funkcje gramatyczne dotyczą zespołów formantów, a nie poszczególnych komponentów formantów). W typie izolującym dyskretność jest absolutna. W typie aglutynacyjnym jest ona równie absolutna w aspekcie komponentowym, natomiast w aspekcie linearnym zostaje ograniczona przez afiksalny charakter formantów gramatycznych. Typ fleksyjny cechuje się zmniejszoną dyskretnością formantów gramatycznych; można to powiązać z pojęciem wahania funkcji poszczególnych fonemów, wprowadzonym przez Skaličkę (1938-39), które tworzą dany formant jako jego komponenty: w typie fleksyjnym wyrażają 130 | BOHUMIL VYKYPĚL niektóre części zarówno formantów gramatycznych, jak i leksykalnych wyłącznie funkcje gramatyczne bądź leksykalne (tzn. są dyskretne lub oddzielne), podczas gdy inne części wyrażają jednocześnie funkcję gramatyczną i leksykalną. Na pierwszy rzut oka typ introfleksyjny można by zdefiniować w ten sposób, że niektóre części formantów leksykalnych wyrażają wyłącznie funkcję leksykalną, podczas gdy wszystkie komponenty formantów gramatycznych pełnią obok funkcji gramatycznej również funkcję leksykalną, czyli dyskretność formantów gramatycznych jest równa zeru. Takie sformułowanie można by uzasadnić takimi przykładami jak niemieckie Vater – Väter, Bruder – Brüder, Mutter – Mütter lub angielskie foot – feet, man – men. Wśród form wyrazu określanych jako introfleksyjne można jednak znaleźć również takie, których części (komponenty) można uznać za dyskretne, tzn. wyrażające wyłącznie znaczenie gramatyczne: por. starobabilońskie aprus ‘oddzieliłem’, czyli a- ‘1. osoba liczby pojedynczej’, ‘u- ‘czas przeszły’, p-r-s ‘oddzielać’, albo niemieckie du beginnst – du begannst, czyli du & -st ‘2. osoba liczby pojedynczej’, ‘-i- ‘czas teraźniejszy’, ‘-a- ‘czas przeszły’, beg-nn- ‘zaczynać’. Jednocześnie można znaleźć formy wyrazu, w których występuje częściowa fuzja, podobnie jak w typie fleksyjnym (innymi słowy, w których trudno określić granicę między formantem leksykalnym a gramatycznym): por. starobabilońskie aparras ‘oddzielam’, gdzie a- oznacza ‘1. osobę liczby pojedynczej’, a czas przeszły wyrażany jest przez dwie samogłoski a oraz reduplikację drugiej spółgłoski rdzenia. Różnicę między typem introfleksyjnym a typem izolującym, aglutynacyjnym i fleksyjnym, z którymi łączy go alternatywna dyskretność i częściowa fuzja, należy zatem sformułować raczej tak: wyrażenie znaczenia gramatycznego może być dyskretne lub częściowo stopione z wyrażeniem znaczenia leksykalnego, jednak zawsze zachodzi w granicach wyznaczonych przez wyrażenie znaczenia leksykalnego (można to ewentualnie uznać również za wspólny mianownik lub ogniwo łączące z typem polisyntetycznym w „spirali typologicznej”). Schematycznie przenikanie się, czyli fuzję formantów gramatycznych i leksykalnych, można przedstawić mniej więcej następująco (x, y = poszczególne komponenty fonologiczne; l = funkcja leksykalna, g = funkcja gramatyczna): typ polisyntetyczny: (xʸl)ᵍ (xʸl)ᵍ typ izolujący: xʸl xᵍyᵍ (lub (xy)ˡ (xy)ᵍ) typ aglutynacyjny: xʸlˣᵍyᵍ (lub (xy)ˡ(xy)ᵍ) typ fleksyjny: xˡyᵍxˡyᵍ typ introfleksyjny: xˡyᵍxˡdyˡ.³ 3 Na marginesie warto zauważyć, że rolą poszczególnych komponentów fonologicznych w budowie formantów można wyjaśnić korelację, jaką można ustalić między dominacją danego typu w języku a systemem graficznym tego języka (por. Neustupný 1997: 36f.). ZUR PROSODIE IN DER TYPOLOGIE 131 Podobnie przedstawiają się stosunki w zakresie słowotwórstwa. Funkcji gramatycznej odpowiada relacja między wyrazem podstawowym a wyrazem pochodnym, a obserwuje się stopień fuzji między wyrażeniem tej relacji a wyrażeniem wyrazu podstawowego: typ polisyntetyczny preferuje kompozycję, izolujący — tworzenie całkiem nowych wyrazów lub zapożyczanie, aglutynacyjny — słowotwórstwo za pomocą afiksów, fleksyjny — za pomocą konwersji, a izolujący — za pomocą infiksów lub konwersji. Do przytoczonego schematu można łatwo włączyć również właściwości prozodyczne, traktując je po prostu jako jeden z komponentów fonologicznych danych formantów i badając, czy wyrażają one wyłącznie funkcje leksykalne, wyłącznie funkcję gramatyczną, czy też obie jednocześnie. Podobnie postępuje Neustupný (1959): jego zdaniem akcent stanowi komponent formantów — tak samo jak fonemy; typ aglutynacyjny różni się od fleksyjnego tym, że w typie aglutynacyjnym akcent należy do morfemu, podczas gdy w typie fleksyjnym należy do wyrazu. Oznacza to zatem, że w typie aglutynacyjnym akcent stanowi część formantu gramatycznego albo leksykalnego, natomiast w typie fleksyjnym współtworzy oba formanty. 4.1. Angielskie słowotwórstwo przez przesunięcie akcentu należy oceniać jako cechę introfleksyjną, ponieważ przesunięcie akcentu zachodzi w obrębie wyznaczonym przez formant leksykalny (z tego, co powiedziano wyżej w §4, wynika również, że czyste wyrażanie za pomocą prosodemów ex definitione jest introfleksyjne). Cecha introfleksyjna łączy się jednak z cechami innych typów (na przykład izolującego w the compound lub I compound, aglutynacyjnego w compounds lub compounded); jasne jest, że chodzi tu o połączenie typologicznie różnych formantów, a nie o formanty, które uległy częściowej fuzji. 4.1.1. Interesujące połączenie introfleksyjnego i polisyntetycznego słowotwórstwa przez kompozycję można znaleźć w języku chińskim: por. np. xiǎojiě ‘panienka’, tj. xiǎo ‘mały, młody’ + jiě ‘starsza siostra’, przy czym drugi komponent staje się nieakcentowany. Na pierwszy rzut oka podobne połączenie występuje w przypadku „czasowników” pełniących funkcję przyimków: niektóre formanty werbalne występują w funkcji przyimków, co należy oceniać jako cechę typu polisyntetycznego, w którym, zgodnie ze Skaličką, leksemy mogą pełnić również funkcje gramatyczne; tej funkcji niewerbalnej może towarzyszyć utrata charakterystyki tonalnej formantu: por. gāngbǐ zài zhuōzishang ‘Długopis leży na stole’ vs. wǒ zai běijīng zhù ‘Mieszkam w Pekinie’, tj. zài ‘znajdować się (gdzieś)’ vs. zai ‘w’. Wyrażanie funkcji gramatycznych za pomocą leksemów różni się jednak zasadniczo z punktu widzenia segmentalnego od wyrażania funkcji gramatycznych za pomocą szyku leksemów (tj. od podstawowej właściwości typu polisyntetycznego): podczas gdy w tym drugim przypadku odpowiednie funkcje gramatyczne i leksykalne są całkowicie sfuzjonowane w swoim wyrażeniu, w pierwszym przypadku… 132 | BOHUMIL VYKPĚL funkcja leksykalna danego formantu zostaje de facto zredukowana do zera, ponieważ funkcja leksykalna wyrażana przez ten formant w innej pozycji nie jest determinowana przez funkcję gramatyczną wyrażaną w danej pozycji, lecz przez funkcję leksykalną innego formantu. Funkcja gramatyczna i determinowana przez nią funkcja leksykalna są zatem w swoim wyrażeniu odrębne. Identyfikacja formantu pełniącego funkcję gramatyczną z formantem pełniącym funkcję leksykalną następuje wyłącznie na podstawie tożsamości ich komponentów fonologicznych. Daniel Weiss (ustnie) zaproponował nawet, by wyróżnić tu dwa typy języków: amorficzny, w którym funkcje gramatyczne wyraża się za pomocą szyku leksemów, oraz polisyntetyczny, w którym funkcje gramatyczne wyraża się przez występowanie leksemów w funkcjach gramatycznych. Powyższe rozważania uzasadniałyby właśnie to rozróżnienie, sądzę jednak, że nie jest ono bezwzględnie konieczne. Po pierwsze, można znaleźć dobry wspólny mianownik tych dwóch sposobów wyrażania, mianowicie rolę (zdaniowego) kontekstu, ponieważ funkcję gramatyczną formantu leksykalnego można rozpoznać lub ustalić jedynie na podstawie jego pozycji, podobnie jak w przypadku wyrażania funkcji gramatycznych za pomocą szyku leksemów funkcję gramatyczną determinującą funkcję leksykalną można rozpoznać jedynie na podstawie pozycji odpowiedniego formantu leksykalnego; rolę kontekstu można też ująć w słowach Skalīčki: typ polisyntetyczny buduje swoją gramatykę na semantyce. Ponadto wspomnianą wyżej identyfikację formantu pełniącego funkcję gramatyczną z formantem pełniącym funkcję leksykalną na podstawie tożsamości ich komponentów fonologicznych można interpretować również w ten sposób, że funkcja leksykalna w danej pozycji ma charakter potencjalny (nie jest aktualna), lecz mimo to zawiera się w danym formancie; wówczas także w tym przypadku występowałaby całkowita fuzja funkcji gramatycznej i leksykalnej w ich wyrażeniu, choć funkcja gramatyczna nie byłaby sfuzjonowana z funkcją leksykalną, którą aktualnie determinuje. Na koniec należy przytoczyć ogólny argument, brzytwę Ockhama: entia non sunt multiplicanda sine necessitate. Nie należy też mnożyć typów językowych, jeśli nie jest to konieczne, to znaczy jeśli istnieje powód, by połączyć dwa wymienione sposoby wyrażania. Jeśli jednak komponenty fonologiczne nie są całkowicie identyczne — choćby tylko na poziomie suprasegmentalnym, jak w przytoczonym przykładzie chińskim z zài i zài — formanty te należy uznać za rzeczywiście izolujące lub aglutynacyjne. 4.2. Przytoczone wyżej (§1) litewskie końcówki i tematy leksykalne wraz z ich właściwościami prozodycznymi stanowią cechę typu fleksyjnego: jedna część formantu odnosi się wyłącznie do funkcji gramatycznej lub do funkcji leksykalnej (mianowicie skład fonematyczny formantów), inna zaś odnosi się do obu (mianowicie prozodyczna ZUR PROSODIE IN DER TYPOLOGIE 133 charakterystykę wyrazu, która stanowi wypadkową współdziałania potencjału prozodycznego tematu wyrazowego i potencjału końcówki). 5. Na koniec należy jednak poczynić jeszcze ogólną uwagę. Jest oczywiste, że typologię Skalički można rzeczywiście nazwać „typologią wyrazów”, przy czym „wyraz” należy rozumieć w szerszym sensie niż minimalne połączenie elementów leksykalnych i gramatycznych (na przykład jako „syntagmę” wczesnego Hjelmsleva, a nie jako znak określonego rodzaju, definiowanego na podstawie signifiant): istota tej typologii jest rzeczywiście „morfologiczna”, jeśli morfologię rozumieć jako badanie minimalnych połączeń elementów leksykalnych i gramatycznych. Chodzi tu jednak właśnie o to, jak wyglądają „wyniki” tego połączenia, a nie o to, co zostaje połączone. Gramatyczny lub leksykalny znak (intro)fleksyjny (formant) można by opisać (zdefiniować) także jako kompleks określonych fonemów oraz kompleks określonych reguł zmiany każdorazowo drugiej części minimalnego połączenia: tak więc liczba mnoga w niemieckim Brüder miałaby formant utworzony przez zero oraz zdolność zmieniania formantu leksykalnego w określony sposób. Litewski formans -os tworzyłyby fonemy o i s oraz jego zdolność wpływania na charakterystykę prozodyczną formantów leksykalnych; i odwrotnie, litewski formant galv- tworzyłyby fonemy g, a, l i v oraz zdolność wpływania na charakterystykę prozodyczną na przykład formantu gramatycznego -os. Gdyby ujmować te kwestie w ten sposób, wszystko byłoby jednak dyskretne (w innym znaczeniu tego słowa, a zatem także fikcyjne), a Skalička byłby generatywistą chomskiańskim ante litteras4. LITERATURVERZEICHNIS BERGER, T. 1990: Zur typologischen Einordnung des russischen Akzents. Die Welt der Slaven 35, 370–380. GECKELER, H. 2001: Englisch und Französisch: ein typologischer Vergleich nach den Kriterien von V. Skalička. In: Lingua et Linguae. Festschrift für Clemens-Peter Herbermann zum 60. Geburtstag. Hrsg. von U. H. Waßner, Aachen: Shaker, 111–124. (Bochumer Beiträge zur Semiotik, Neue Folge, 6.) GIGER, M., VYKYPĚL, B. 2001: Die Typologie des Litauischen und des Lettischen (mit einem allgemeinen Ausblick zu den Perspektiven der Prager Typologie). Sborník prací filozofické fakulty brněnské univerzity A 49, 45–86. NEUSTUPNÝ, J. V. 1959: Accent in Japanese and Russian (A Typological Study). Archiv orientální 27, 122–142. NEUSTUPNÝ, J. V. 1997: Typology in Prague: The legacy of Vladimir Skalička. In: B. Palek (Hrsg.): Typology: Prototypes, Item Orderings and Universals (Proceedings of LP’96). Prague: Karolinum, 29–40. (Acta Universitatis Carolinae. Philologica 1996, 3–4.) 4 Allerdings stellt auch die oben (§4) angeführte Segmentierung eine Segmentierung einer aktuellen und einzelnen Wortform dar, keine Segmentierung einer Verbindung zwischen der Kategorie der lexematischen und derjenigen der grammatischen Zeichen, denn aus der Sicht einer solchen potentiellen und kategorialen Verbindung besitzt jede Komponente der grammatischen Formanten im flexiven Typ auch die lexikalische Funktion und umgekehrt, da Lexeme und Grammateme hier eine untrennbare (synthetische) Einheit – das Wort – bilden (eine Gruppe lexikalischer Zeichen hat nur bestimmte grammatische Zeichen und umgekehrt, wodurch die grammatischen Zeichen auch die lexikalische Funktion mit ausdrücken und umgekehrt); somit wäre der flexive Typ vom polysynthetischen nicht unterscheidbar. 134 | BOHUMIL VYKYPĚL Popela, J. 1991: Prospects of V. Skalička’s Linguistic Typology. In: B. Palek & P. Janota (Hrsg.): Proceedings of LP’90. Prague: Karolinum, 237–243. (Acta Universitatis Carolinae. Philologica 1992, 3–4.) Sapir, E. 1921: Language. New York: Harcourt, Brace and Company. Sgall, P. 1992: Valenz und Typologie. Zeitschrift für Phonetik, Sprachwissenschaft und Kommunikationsforschung 45, 200–206. Skalička, V. 1938–39: O pojem morfému. Sborník Matice slovenskej 16–17, 4–12. Skalička, V. 1967: Die phonologische Typologie. In: Phonetica Pragensia. Hrsg. von M. Romportl & V. Skalička. Praha: Universita Karlova, 73–78. (Acta Universitatis Carolinae 1967. Philologica, 6.) Skalička, V. 1979: Typologische Studien. Hrsg. von P. Hartmann. Braunschweig – Wiesbaden, Vieweg. (Schriften zur Linguistik, 11.) Bohumil Vykypěl Gauta 2004 04 06 Ústav pro jazyk český AV ČR etymologické oddělení Veveří 97 CZ-60200 Brno ([email protected])