Les pronom vieux prussiens du type « stan / sta »

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LI (2004), 39 -43 Staropruskie zaimki typu stan du sta / WITOLD MANCZAK Kraków Według to Daniela Petita (Baltistica 36, 2001, 173-188) Stary Pruski miał tylko zaimki rodzaju nijakiego stan ‘jego’, kan ‘co’ i wissan ‘wszystko’, podczas gdy formy sta, ka i wissa zostały sztucznie utworzone przez tłumacza Enchiridionu. Autor niniejszej pracy dowodzi, że formy sta, ka i wissa są autentyczne i powstały z stan, kan i wissan w wyniku tego, co nazywa on nieregularnym rozwojem fonetycznym spowodowanym częstotliwością. Daniel Petit (2001) opublikował artykuł poświęcony zaimkom nijakim staropruskiego: stan | sta, kan | ka, wissan | wissa, stavidan, kavidan, stan subban, ainan i abbaien. Jego zdaniem „jeśli pominiemy te wyjątki, dla to których zawsze można znaleźć szczególne wyjaśnienie, reguła wydaje się wszędzie przestrzegana: w zaimkach końcówka -an oznacza specyficznie biernik rodzaju nijakiego, podczas gdy końcówka -a oznacza mianownik... Rozkład nijakich końcówek -a i -an podlega w Trzecim Katechizmie precyzyjnej regule składniowej (mianownik rodzaju nijakiego na -a, biernik rodzaju nijakiego na -an); nie wynika z przypadku. Wniosek ten podważa hipotezę, sformułowaną przez Smoczyńskiego..., o formach „denazalizowanych”. Gdyby bowiem zróżnicowanie końcówek -a i -an wynikało z procesu fonetycznego, należałoby oczekiwać, że ich rozkład będzie czysto przypadkowy, co nie ma miejsca. Hipoteza o wahaniu fonetycznym zostaje zatem wykluczona, podobnie jak hipoteza o zwykłych wariantach graficznych. Postulowany tutaj rozkład nie może być dawny. Stworzenie opozycji morfologicznej między mianownikiem a biernikiem rodzaju nijakiego jest bowiem typologicznym absurdem z punktu widzenia językoznawstwa indoeuropejskiego; jest mało prawdopodobne, by odpowiadała ona rzeczywistości językowej, i świadczy o aktywnej tendencji do zaniku rodzaju nijakiego w języku staropruskim. Bardziej prawdopodobne jest, że odzwierciedla ona szczególną regułę tłumaczeniową ustanowioną przez Abla Willa, opartą na przekonaniu, że biernik powinien być charakteryzowany przez końcową spółgłoskę nosową.” Naszym zdaniem powstanie form na -a wyjaśnia to, co nazywamy nieregularnym rozwojem fonetycznym uwarunkowanym frekwencją. Już dawno doszliśmy do wniosku, że forma wyrazów zależy od trzech głównych czynników: regularnego rozwoju fonetycznego, ewolucji analogicznej i nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego częstością użycia. Temu ostatniemu poświęciliśmy trzy monografie (Mañczak 1969, 1977 i 1987), a także liczne artykuły, z których niektóre dotyczą języków bałtyckich (Manczak 1992, 1993, 1994 et 2001). Można przytoczyć sześć argumentów na poparcie teorii nieregularnego rozwoju fonetycznego dû à la częstość użycia. 40 | WITOLD MANCZAK Pierwszy argument. Przeanalizowaliśmy słownik frekwencyjny Eatona, który podaje między innymi 6000 najczęściej używanych słów francuskich. Te, które uległy nieregularnym redukcjom, występują w nim w następującej postaci: 1 mille 99 86% Test x? 2° tysiąc 9 8% 409,55 > 11,07 3° tysiąc 4 3% 4° tysiąc 2 2% 5° tysiąc 1 1% 6° tysiąc —— Sam ten argument wystarczyłby, aby udowodnić, że omawiana teoria jest słuszna. Ale istnieją jeszcze inne. Drugi argument. Jeśli morfem, słowo lub grupa słów występuje w języku w podwójnej postaci, regularnej i nieregularnej, nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany frekwencją charakteryzuje się tym, że forma nieregularna jest na ogół częściej używana niż forma regularna, na przykład nors jest używane częściej niż norįs i tak samo jest w przypadku mat i matai, kuomet i kuo metu albo šiandien i šią dieną. Trzeci argument. Jeśli nieregularne zmiany fonetyczne spowodowane frekwencją zachodzą wewnątrz paradygmatu fleksyjnego lub rodziny wyrazów, redukcje występują częściej w formach częstszych niż w formach rzadszych. Na przykład w formach czasu przyszłego sakysiu, sakysi, sakys, sakysime, sakysite przyrostek -sisubit redukcji wyłącznie w 3° osobie, ponieważ ta forma jest używana częściej niż pozostałe. Różnicę między skróconą formą daug a pełną formą tego przysłówka w złożeniach takich jak daugiaamzis, daugiaaukstis, daugiabalsis itd. wyjaśnia fakt, że daug jest używane częściej niż wspomniane złożenia. Czwarty argument. Obok nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego frekwencją istnieje inna nieregularna ewolucja, polegająca na zjawiskach fonetycznych znanych od dawna pod nazwą asymilacji, dysymilacji lub metatez, a także na formach hiperpoprawnych lub ekspresywnych. Cała ta nieregularna ewolucja charakteryzuje się tym, że zachodzi w różnych językach, w różnych słowach. Litewskie słowo Sesuras < se$uras wykazuje asymilację, dialektalne słowo dirgélé < dilgélé — dysymilację, krapas < pol. koper — metatezę, lecz trudno byłoby znaleźć w języku indoeuropejskim słowo oznaczające „teścia” z asymilacją, słowo oznaczające „pokrzywę” z dysymilacją albo słowo oznaczające „koper włoski” z metatezą. Krótko mówiąc, nie ma żadnego paralelizmu między tak zwanymi nieregularnościami — asymilacjami, dysymilacjami, metatezami itd. — które zachodzą w różnych językach. W przeciwieństwie do asymilacji, dysymilacji itd. nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany frekwencją zachodzi w różnych językach w sposób mniej lub bardziej paralelny, co wyjaśnia fakt, że mimo różnic dzielących wspólnoty językowe słowa najczęstsze są wszędzie mniej więcej takie same. Na przykład nazwa siostry wykazuje nieregularne redukcje w wielu językach, por. lit. sesuo, st.-cerk. sestra, ang. sister, niderl. zuster, fr. seeur, prow. sor itd. wobec niem. Schwester. Piąty argument. Mając do dyspozycji słownik frekwencyjny i słownik odwrotny, można badać serie słów, które zaczynają się lub kończą na te same litery. ZAIMKI V. PRUSKIEGO TYPU stan /sta | 41 nent par la ou Il Znaczące jest na przykład to, że w języku angielskim wśród 700 słów zakończonych en -iness, business jest jedynym le słowem, którego wymowa la uległa redukcji, a ponadto et słowo to ce jest używane częściej niż wszystkie pozostałe derywaty en -iness. Wśród słów, które dawniej zaczynały się od un 4pochodzenia germańskiego, angielskie if < hit jest jedynym le słowem, które w oficjalnej ortografii utraciło początkową spółgłoskę; jednocześnie la jest częściej używane niż en wszystkie słowa il (których le liczba przekracza tysiąc), które zachowały le /1-. Un związek między redukcjami biznesowymi > [biznis] et trafienie > it et la częstotliwość jest oczywista. Szósty argument. Kiedy mamy do dyspozycji atlas językowy, możemy zaobserwować, że spośród dwóch lub większej liczby zmian wyjaśnianych nieregularnym rozwojem fonetycznym spowodowanym częstotliwością, ta, która występuje częściej, ma większy zasięg niż druga lub pozostałe. W języku francuskim końcowe r zachowuje się (aurum > or, florem > fleur itd.), lecz wiele bezokoliczników wykazuje nieregularny zanik -r. Badanie map ALF pokazuje, że obszar, na którym r zanikło w czasownikach na -er, jest większy niż ten, na którym r zanikło w czasownikach na -ir, a ten z kolei jest większy niż ten, na którym r zanikło w czasownikach na -oir. Wyjaśnia się to tym, że czasowniki na -er są najczęstsze, te na -ir są używane rzadziej, a te na -oir są najrzadziej używane. Jeśli chodzi o zaimki nijakie w prus. sta, ka, wissa (< stan, kan, wissan), wyjaśnia je nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany frekwencją, na poparcie czego można przytoczyć następujące argumenty. 1. Podobne zmiany zaszły w języku litewskim. Ślady rodzaju nijakiego, takie jak visa gera lub gražu, wykazują nieregularną denazalizację samogłosek końcowych. Podobny stan rzeczy występuje w językach słowiańskich. Jeśli chodzi o język słowiański, naszym zdaniem, gdy w pozycji końcowej zachodzi ten sam rozwój fonetyczny co w pozycji śródgłosowej, mamy do czynienia z regularną ewolucją fonetyczną. Gdy jednak tak nie jest, najczęściej chodzi o nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany frekwencją. Oto kilka przykładów. W pozycji śródgłosowej dyftongi *oi, ai przechodzą w é i ten sam rozwój zaszedł w formach takich jak dat. lp. poj. skał-¢, mian. du. rpc-é, miejsc. lp. rab-ė, mian. du. lėtė lub w odosobnionej formie czasownikowej vėd-ė. Natomiast nieregularny rozwój wystąpił w formach takich jak mian. lm. rab-i, cel. lp. rab-u, narz. lm. rab-y, 2. os. lp. tryb oznajmujący nese-ši, da-si lub 2. os. lp. tryb rozkazujący ber-i. W pozycji śródgłosowej *o pozostaje niezmienione, a ten sam rozwój zaszedł w pozycji końcowej w słowach w. słowiańskich, takich jak 7-0 lub slov-o. Natomiast nieregularny rozwój *o nastąpił w pozycji końcowej w formach takich jak nom. lp. rab-6, vraë-b, cel. lm. rabo-ma lub 1. os. lm. bere-ma. W pozycji śródgłosowej grupa samogłoska ustna + spółgłoska nosowa prowadzi mniej więcej do. słowiański ma samogłoskę nosową i ten sam rozwój nastąpił w pozycji końcowej w formach takich jak nom. lp. im-¢, otroc-¢, biernik lp. rpk-p, narzędnik lp. toj-p, biernik lm. dus-e, vraë-e, 3. os. lm. bys-¢, béach-¢ lub im. cz. zna-je. Natomiast nieregularny rozwój dokonał się w pozycji końcowej w formach, w których grupa indoeuropejska samogłoska ustna + spółgłoska nosowa przekształciła się w samogłoskę ustną. Chodzi o formy takie jak nom. lp. lėt-o, acc. lp. rab-8, vraëb, gen. l.mn. glav-8, bier. l.mn. rab-y, pot-i ou syn-y (Mañczak 1999). Naszym zdaniem nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany częstotliwością wystąpił nie tylko w prus. v. wissa, lecz także w lit. visa gera et v. slave lėt-o. 42 | WITOLD MANCZAK 2. W Die altpreussischen Sprachdenkmäler de Trautmann, il y a un indeks. Policzyliy śmy wszystkie formy, którymi zajmuje się Daniel Petit et przedstawse iają się one następująco: Mian. lp. Bier. lp. Razem | Procent de form skróconych stan sta sta | sta stan 55 2 40 97 | 59% kan / ka ka 36 ka 11 kan 4 51 | 92% wissan | wissa| wissa 1 wissan 2 wissan 10 13 | 8% stawidan stawidan 6 6 — ainan ainan 4 4 — stan subban stan subban 4| 4 — kawidan kawidan 3 3 — abbaien abbaien 1 1 — On widać więc, że y a un związek między nieregularnymi skróceniami, które se występują w stan sta, kan ka, wissan wissa > > > et la częstotliwość: tylko najczęściej używane słowa uległy nieregularnym redukcjom, podczas gdy słowa rzadsze pozostały niezmienione. 3. Oto jeszcze jeden cytat zaczerpnià ęty z artykułu de Daniel Petit: „Pozostaje pytanie, na czym tłumacz oparł się, de tworząc rozróżnienie morfologiczne le między mianownikiem, biernikiem a rodzajem nijakim, skoro takie rozróżnienie nie istniało un et un ni en w języku ni niemieckim, en zapewne pruskim, à ani tym bardziej w żadnym z języków sąsiednich (np. en polski). On można przypuszczać, że tłumacz, le który nie władał w pełni ne deklinacjami pruskimi, miał tendencję do ustanawiania dla siebie elementarnya eu ch reguł, z à których najprostsza głosiła, że biernik powinien być oznaczany przez końcową la nosówkę; mógł zatem ulec pokusie stosowania tych reguł czasami nawet poza ich zakresem, jak ma to miejsce w formach nijakich. il en de en En un sens, można by tu On mówić o zjawisku hiperpoprawności.” A naszym zdaniem le tłumacz niczego nie wymyślił, lecz posługiwał se się skróconymi formami sta, ka, wissa, które istniały w języku pruskim. en v. Kiedy w obrębie un paradygmatu występuje nieregularny dû à la rozwój se fonetyczny à powodujący częstość, często zdarza il się, że formy częściej używane ulegają nieregularnym redukcjom, podczas gdy formy rzadsze pozostają nienaruszone. Oto kilka przykładów. Le mianownik jest częściej używany niż biernik, co et wyjaśnia, dlaczego skrócone formy sta, ka, wissa są poświadczone znacznie częściej w mianowniku niż w bierniku. au à La ta sama zasada wyjaśnia rodzaje męskie: au rzecz. lp. il y a deiwas et deiws, a także rikijs (deiws et rikijs są formami skróconymi), lecz biernik a lp. deiwan, rikijan (które są formami regularnymi). En łacina, le mianownik jest częściej używany niż ablativus, co wyjaśnia et nieregularne un skrócenie mianownika du a au et le zachowadu 4 à nie ablatywu: rzecz. mėnsa et abl. ménsa. We wszystkich językach liczba le pojedyncza jest używana częściej niż liczba mnoga, co wyjaśnia, dlaczego po le rosyjsku et mówi się w liczbie mnogiej deti, en detej itd., on podczas gdy w au liczbie pojedynczej on ZAIMKI V. PRUSKIE TYPU stan /sta | 43 mówi się ditja itd., to znaczy, że w liczbie pojedynczej e uległo redukcji stopnia otwarcia samogłoski, charakterystycznej dla nieregularnego rozwoju fonetycznego wynikającego z częstości użycia. Polskie słowo ksiąžę „książę” ma normalną odmianę w liczbie mnogiej, podczas gdy niektóre formy liczby pojedynczej wykazują nieregularne redukcje: ksigzecia > ksiecia, ksigzeciu > ksieciu itd. To samo wyjaśnienie dotyczy różnicy w języku czeskim między prätelé „przyjaciele” a pritel „przyjaciel” (w liczbie pojedynczej mamy do czynienia z redukcją stopnia otwarcia samogłoski, charakterystyczną dla nieregularnego rozwoju fonetycznego wynikającego z częstości użycia). To samo dotyczy różnicy w języku niemieckim między zum Vater, zur Mutter, ins Feld itd. z jednej strony a zu den Vätern, zu den Miittern, in die Felder itd. z drugiej. Po francusku mówi się ai, as, a, avons avez, ont, to znaczy, że w liczbie pojedynczej występują 3 nieregularnie skrócone formy i tylko jedna (ont) w liczbie mnogiej. Podobna sytuacja występuje w języku włoskim: ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno, a także w innych językach romańskich. Jeśli porówna się w języku litewskim formy liczby pojedynczej typu dirbi, dirba z formami liczby mnogiej typu dirbame, dirbate, widać, że różnica między formami praindoeuropejskimi a litewskimi jest mniejsza w liczbie mnogiej niż w pojedynczej, co wyjaśnia fakt, że liczba pojedyncza uległa nieregularnemu rozwojowi fonetycznemu spowodowanemu frekwencją w większym stopniu niż liczba mnoga. Podobny stan rzeczy spotykamy w innych językach, por. w języku polskim robisz, robi w opozycji do robimy, robicie lub w języku greckim roudevetc, maudede w porównaniu z rurdedouev, moudederte (Mañczak 1992a). BIBLIOGRAFIA MANCzAK, W. 1969: Le développement phonétique des langues romanes et la fréquence, Krakow: Uniwersytet Jagielloñski. MANCzAK, W. 1977: Slowiañska fonetyka historyczna a frekwencja, Krakow: Uniwersytet Jagielloñski. MaNczak, W. 1987: Nieregularne zmiany głoskowe uwarunkowane frekwencją w językach germańskich, Wrocław: Ossolineum. MaNczak, W. 1992: Nieregularne zmiany głoskowe uwarunkowane frekwencją w języku staropruskim. Smoczyñski, W., Holvoet, A., red., Colloquium Pruthenicum primum. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 23-29. MANczAK, W. 1992a: Końcówki greckich form gėpetę i pépet. Brogyanyi, B., Lipp, R., red., Historical Philology: Greek, Latin and Romance. Papers in Honor of Oswald Szemerényi 11. Amsterdam: J. Benjamins, 67-75. MaANCzAK, W. 1993: Staropruski brote, brati, duckti. Baltistica 28, 55-63. MANCzAK, W. 1994: Nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany częstością w języku litewskim. Baltistica 4 (priedas), 92-99. MANczAK, W. 1999: Nicregularno$ci w koñcéwkach staro-cerkiewno-stowianskich. Mieczkowska, H., ed., In memoriam A. Zareba et J. Reczek. Krakow: Wydawnictwo Oddziatu Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (Prace Komisji Stowianoznawstwa, 51), 109-113. MANCZAK, W. 2001: Rzut oka na słownik frekwencyjny języka litewskiego. Munera linguistica et philologica M. Hasiuk dedicata. Edenda curaverunt J. Marcinkiewicz et N. Ostrowski, Poznan: Uniwersytet Adama Mickiewicza, 47-53. Petit, D. 2001: Zaimki nijakie i reguła SVO w języku staropruskim. Baltistica 36, 173-188. Witold Mañczak Otrzymano 2004 12 07 Zakatek 13/59, 30-076 Krakow, Pologne [email protected]