Dėl sintaksinių ryšių skirstymo

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 157–166 UWAGI Remarks W SPRAWIE KLASYFIKACJI RELACJI SKŁADNIOWYCH Przedstawione tu rozważania zainspirowała interesująca recenzja prof. Vytautasa Ambrazasa (ALL 52, 167–170) opublikowanych w 2003 roku Sintaksinių ryšių tyrimus. Recenzja ta, zawierająca cenne uwagi polemiczne, zwłaszcza dotyczące teorii relacji składniowych przedstawionej w wymienionej publikacji, świadczy o tym, że osiągnięto cel autorów — zachęcanie do dyskusji teoretycznych na temat gramatyki języka litewskiego. Szczególnie cieszy, że dyskusję rozpoczyna wybitny autorytet w dziedzinie synchronicznej i diachronicznej składni języka litewskiego, autor wielu prac, które stały się już klasyczne, prof. Vytautas Ambrazas. Sam profesor wielokrotnie uczestniczył w seminariach Sekcji Gramatyki Instytutu Języka Litewskiego, obserwując i wspierając krystalizowanie się poglądów jako życzliwy, lecz wnikliwy i krytyczny słuchacz. Należy mieć nadzieję, że do dyskusji włączy się coraz szersze grono badaczy. Żadna teoria składniowa nie jest doskonała; doskonała nie jest również teoria relacji składniowych przedstawiona w Sintaksinių ryšių tyrimuose, którą dla wygody będę dalej oznaczać skrótem: „teoria SRT”. Prof. Ambrazas słusznie zwraca uwagę na niektóre związane z nią problemy. Trudno im zaprzeczyć; najgorsze byłoby zamiecenie ich pod dywan. Autorzy koncepcji SRT postanowili jednak pogodzić się z nimi zgodnie z zasadą „mniejszego zła”. Dlatego chciałbym zwrócić tu uwagę na niektóre poważniejsze problemy, których teoria SRT pozwala uniknąć. Recenzent zauważa, że stosowane przez autorów SRT pojęcia rządu i modyfikacji są bardzo szerokie. Na przykład za modyfikatory uznaje się zarówno przydawki, okoliczniki, jak i określenia orzecznikowe (należy tu doprecyzować: w teorii SRT za modyfikatory uznaje się wyłącznie wolne predykatywy niewymagane przez czasownik). Trudno zaprzeczyć, że uwaga ta jest częściowo uzasadniona: odrzuca się na przykład „podwójną relację składniową”, na podstawie której DLKG wyróżnia orzecznikową część imienną oraz określenia orzecznikowe. Problem polega na tym, że ta podwójna relacja składniowa prowadzi do trudnych do rozwiązania sprzeczności. Określenie orzecznikowe definiuje się za pomocą dwóch cech: łączy się ono luźno z czasownikiem i uzgadnia się z podmiotem (Broliai grįžo linksmi) albo z dopełnieniem bliższym (Visada matau Joną linksmą). Tym właśnie określenie orzecznikowe różni się od okolicznika w takim na przykład zdaniu jak Nudažiau duris žaliai. W tym zdaniu przysłówek žaliai nie uzgadnia się z niczym, a zatem w tym przypadku relacja składniowa jest jednostronna. Ale dlaczego nie można by wysunąć twierdzenia, że przysłówek žaliai łączy się luźno z rzeczownikiem duris tak samo jak z czasownikiem? Przecież z semantycznego punktu widzenia wyrażana przez niego cecha przypisywana jest drzwiom, a nie malowaniu: Nudažiau duris žaliai znaczy ‘malując, uczyniłem drzwi zielonymi’. Nie można takiego twierdzenia udowodnić, ale nie można go też obalić. Łączliwość luźna jest bowiem taką „relacją składniową”, której nie widać — nie przejawia się ona w cechach morfologicznych. Twierdzenie, że w zdaniu Nudažiau duris žaliai wyraz žalias jest związany podwójną relacją składniową, jest więc równie prawdziwe jak twierdzenie, że jest związany jednostronną relacją składniową 158 | PASTABOS relacją. To, że jedno i to samo twierdzenie oraz jego przeciwieństwo mogą być równie prawdziwe, jest oczywiście niepożądane. Należy od razu doprecyzować: nie widzimy nic złego w wyodrębnianiu typu relacji składniowych pozbawionego cech morfologicznych. W koncepcji SRT relacje składniowe różnicuje się bez uwzględniania cech morfologicznych. Trudności wynikają z tego, że zjawiska czysto morfologiczne stawia się na tym samym poziomie co relacje zależności składniowej. Relację zależności morfologicznej (gdy forma fleksyjna jednego wyrazu jest uwarunkowana cechami morfologicznymi innego wyrazu) można umownie nazwać typem relacji składniowej, zapomina się jednak, że procedury heurystyczne są zupełnie różne, zależnie od tego, czy mowa o zjawisku morfologicznym — uzgodnieniu — czy o zjawisku pozbawionym cech morfologicznych — łączliwości luźnej. W przypadku uzgodnienia stwierdza się związek morfologiczny i na jego podstawie wnioskuje o istnieniu relacji składniowej: właśnie na tej podstawie definiuje się zarówno wzajemny związek, jak i podwójną relację składniową. Gdyby nie było uzgodnienia, podmiot można by uznać za rządzony przez czasownik, a określenie orzecznikowe — za luźno połączone z czasownikiem. W przypadku łączliwości luźnej procedura jest odwrotna: z góry zakłada się, że między dwoma wyrazami musi zachodzić relacja zależności składniowej, a ponieważ nie może to być ani rząd, ani uzgodnienie, przyjmuje się, że jest to łączliwość luźna. Na przykład w zdaniu Jis greitai atbėgo zakłada się, że wyraz greitai jest zależny od czasownika, a tę relację zależności nazywa się łączliwością luźną, ponieważ nie ma ona wykładnika morfologicznego. Nie chcemy bynajmniej odrzucać tego założenia. W wymienionym zdaniu wyraz greitai musi być od czegoś zależny, a założenie, że zależy właśnie od czasownika atbėgo, wydaje się całkiem wiarygodne. Takie założenie jest uzasadnione również w przypadku zdania Nudažiau duris žaliai. Jest ono uzasadnione także przy analizie zdania Visada matau Joną linksmą. Przymiotnik linksmas jest tu zależny od czasownika matau, a to wystarczy, by umieścić ten przymiotnik w strukturze hierarchii składniowej zdania. Dodatkowe założenie, że przymiotnik ten jest jeszcze zależny od rzeczownika Joną, jest całkowicie zbędne. Owszem, jego forma liczby i rodzaju zależy od liczby i rodzaju wyrazu Joną, ale taka zależność morfologiczna może łączyć nawet wyrazy występujące w zupełnie różnych zdaniach (np. Ant stalo gulėjo pinigai. Išs idėjau juos į kišenę), a w takim przypadku nikomu nie przychodzi do głowy, by ustalać między nimi relację zależności składniowej. Najgorsze jest to, że postulowanie na podstawie uzgodnienia relacji składniowej między wyrazami Joną i linksmą w zdaniu mačiau Joną linksmą prowadzi w naturalny sposób do założenia, że relacja składniowa zachodzi również między wyrazami duris i žaliai w zdaniu nudažiau duris žaliai. Przecież wszystko jest tu podobne zarówno semantycznie, jak i składniowo; jedyna różnica polega na różnicy części mowy: użyty jest albo przymiotnik (odmienny), albo przysłówek (nieodmienny). Ale czy taka różnica może być składniowa? Raczej nie, zatem przyjmując założenie, że zależność składniowa może być podwójna, tj. jeden wyraz może zależeć od kilku innych, naturalne jest założenie, że wyrazy duris i žaliai łączy relacja łączliwości luźnej. Można by odpowiedzieć, że w tym przypadku (w przeciwieństwie na przykład do zdania Jis greitai atbėgo) nie ma a priori podstaw, by podejrzewać istnienie relacji składniowej. Ale wtedy takich podstaw nie ma również w przypadku konstrukcji Mačiau Joną linksmą. W tej konstrukcji widzimy jedynie związek morfologiczny, który — jak już zauważono — nie implikuje relacji składniowej. Jak widać, sprzeczności logiczne w tradycyjnym modelu relacji składniowych wynikają z traktowania na jednym poziomie zjawisk czysto składniowych (łączliwości luźnej) i czysto morfologicznych (uzgodnienia). Zasadniczo nie ma podstaw, by włączać uzgodnienie do schematu klasyfikacji relacji składniowych. Explicitis verbis prof. Ambrazas w swojej recenzji tego nie postuluje; jednak proponowane pojęcia wzajemnego związku i podwójnej relacji składniowej opierają się na błędnym założeniu, że uzgodnienie jest relacją składniową, PASTABOS | 159 albo implikuje relację syntaktyczną. Odrzucenie tego założenia eliminuje konieczność posługiwania się pojęciami wzajemnego powiązania i dwojakiej relacji syntaktycznej, a wtedy z tradycyjnego schematu relacji syntaktycznych pozostają tylko dwa pojęcia: rząd i przyleganie. Pojęcia te należałoby zdefiniować właśnie tak, jak robi się to w koncepcji SRT. Zdaniem prof. Ambraza zastosowanie pojęcia rządu wyłącznie do jednostronnego podporządkowania (przy pozostawieniu wzajemnego powiązania i dwojakiej relacji jako odrębnych typów relacji) „pozwoliłoby zrealizować uznawaną przez samych autorów potrzebę definiowania funkcji jednostek zdania na podstawie relacji syntaktycznych”. W rzeczywistości zdolność obu modeli relacji syntaktycznych — zarówno proponowanego przez prof. Ambraza, jak i autorów SRT — do rozróżniania części zdania według charakteru relacji syntaktycznej jest mniej więcej jednakowa. Koncepcja SRT nie rozróżnia na podstawie relacji syntaktycznej podmiotu, dopełnień i obligatoryjnych predykatywów. Rozróżnia za to dopełnienia od okoliczników, a obligatoryjne predykatywy od fakultatywnych, czego nie potrafi model przedstawiony w DLKG. Po przyjęciu ulepszonego wariantu zaproponowanego w recenzji prof. Ambraza, w którym rząd i przyleganie nie są już definiowane według kryteriów morfologicznych, rzeczywiście pojawia się możliwość odróżniania dopełnień (rządzonych) i okoliczników (przylegających) na podstawie relacji syntaktycznej. Nie udaje się tego zrobić w przypadku „orzecznika” i „przydawek orzecznikowych”. Twierdzi się, że w zdaniu Jonas jest linksmas wyraz linksmas nie jest odrębną częścią zdania, ponieważ łącznik būti nie ma samodzielnego znaczenia. Za część zdania uznaje się „przydawkę orzecznikową” w zdaniu Jonas grįžo linksmas. A jaką funkcję będzie pełnił wyraz linksmas w zdaniu Jonas atrodo linksmas? Na to pytanie DLKG udziela dwóch różnych odpowiedzi: na s. 507–508 czasownik atrodyti wymieniony jest wśród łączników nieczystych, a na s. 589 zdanie Mokytojas atrodė piktas podano jako przykład przydawki orzecznikowej. Z tych rozstrzygnięć za lepsze należy uznać drugie, ponieważ trudno twierdzić, że czasownik atrodyti nie ma znaczenia, podobnie jak būti. Zgodnie z koncepcją SRT przymiotnik linksmas w zdaniach Jis atrodė linksmas i Jis grįžo linksmas jest powiązany z różnymi relacjami syntaktycznymi — w jednym przypadku rządem, w drugim modyfikacją. Wyjaśnia to, dlaczego przymiotnik jest w pierwszym przypadku konieczny (*Jis atrodė jest zdaniem niepełnym), a w drugim — nie. Zasadniczo różnica ta jest całkowicie analogiczna do różnicy między dopełnieniami a okolicznikami, którą sam prof. Ambraz skłonny jest wyjaśniać odmiennością relacji syntaktycznych. Jednak w przypadku „przydawek orzecznikowych” różnica ta kryje się pod jednolitą etykietą „dwojakiej relacji syntaktycznej”. Wcześniej zwrócono uwagę na to, że lepiej byłoby zrezygnować z dwojakiej relacji syntaktycznej, ponieważ prowadzi ona do zasadniczych sprzeczności. Podobnie jak pojęcie dwojakiej relacji syntaktycznej, wadliwe jest pojęcie wzajemnego powiązania. Dlatego należy wątpić, czy na podstawie koncepcji przedstawionej w DLKG można odróżniać podmioty od dopełnień według relacji syntaktycznej. Przekonująco udaje się to zrobić jedynie gramatyce generatywnej, która opiera się na analizie składników bezpośrednich i już na pierwszym poziomie rozbioru dzieli zdanie na podmiot i grupę czasownikową. Autorzy SRT nie stosują tej metody, dlatego przyznają, że różnica między podmiotem a dopełnieniami nie jest różnicą między typami relacji syntaktycznych. Ich jedyna różnica syntaktyczna wiąże się z pozycją w hierarchii nominalnej (ang. obliqueness hierarchy) — pozostałe różnice są morfosyntaktyczne. Zdaniem prof. Ambraza pojęcie wzajemnego powiązania pozwoliłoby uniknąć „sprzecznego terminu obligatoryjnych okoliczników”. Termin ten w koncepcji SRT stosuje się do opisu np. prie ežero w zdaniu Namas yra prie ežero. Trzeba przyznać, że sam termin nie jest zbyt udany, ale można zastąpić go lepszym. Czym innym jest termin, czym innym istota rzeczy. Istota jest taka, że przypadek „obligatoryjnych okoliczników” jest pośredni między rządem a modyfikacją. Zdanie jest lokatywne, a rzeczownik oznaczający miejsce zajmuje, rzecz jasna, pozycję argumentu. Zajmowanie pozycji argumentu jest zwykle charakterystyczne dla dopełnień, ale nazwanie prie ežero dopełnieniem utrudnia pewna anomalia wyrażenia: ściśle mówiąc, predykat należałoby sformułować jako ‘być przy’, a predykat ten otwiera pozycje argumentów dla nazwy rzeczy i miejsca. 160 | PASTABOS pozycje argumentów dla nazw rzeczy i miejsc. Relacja przestrzenna wyrażana jest jednak nie przez czasownik, lecz przez przyimek używany z rzeczownikiem. A zatem przy ežero pod względem znaczenia i formy wyrażenia przypomina okolicznik (mówiąc potocznie — modyfikator), tyle że w tym przypadku modyfikator ten wyraża nie dodatkową, lecz główną predykację zdania. Mówiąc ściślej, predykację wyraża nie sam rzeczownik ežeras, lecz przyimek prie. Jednak zwykłe zasady składniowego rozbioru nie pozwalają podzielić zdania Namas / yra prie / ežero. Przyjęto inny podział: Namas / yra / prie ežero. Taki argument, syntaktycznie zrealizowany jako modyfikator, nazywa się obligatoryjnym okolicznikiem zgodnie z zasadą „jak go nazwiesz, nie zepsujesz”. To, że mogą istnieć przypadki pośrednie między rządem a modyfikacją, nie przeczy teorii. Granice kategorii językowych są na ogół nieostre; najważniejsze, by narzędzia używane przez badacza były precyzyjne. Alternatywy dla „obligatoryjnych okoliczników” nie są zresztą o wiele lepsze. Twierdząc, że w zdaniu Namas yra prie ežero ciąg wyrazów prie ežero nie jest częścią zdania, lecz tylko częścią jego części, po prostu unika się odpowiedzi na kłopotliwe pytanie. Jak wyjaśnić, że ciąg wyrazów prie ežero, który w jednym zdaniu (Namas yra prie ežero) jest „niczym”, w innym zdaniu (Jis pasistatė namą prie ežero) staje się częścią zdania? Na to pytanie można by odpowiedzieć, że w zdaniu Namas yra prie ežero to właśnie prie ežero jest właściwym predykatem: potwierdzałaby to możliwość pominięcia formy czasu teraźniejszego czasownika būti — zjawiska, któremu prof. Ambraz przypisuje duże znaczenie. Propozycję autorów SRT, by obligatoryjny predykatyw przy czasowniku būti uznać za rządzony, komentuje on następująco: „Trzeba więc będzie założyć, że w zdaniu Knyga įdomi zerowy łącznik (tj. pozbawiony znaczenia leksykalnego wykładnik czasu i trybu) rządzi oboma mianownikami jako obligatoryjnymi uzupełnieniami znaczenia czasownika”. Jeśli jednak zerowy łącznik stanowi problem dla koncepcji SRT, to sprawia problemy również koncepcji DLKG i prof. Ambraza. Jeśli zerowy łącznik nie może rządzić, to nie może też wchodzić w relację wzajemnego powiązania — innymi słowy, nie da się syntaktycznie zdefiniować podmiotu w zdaniu Knyga įdomi. Jeśli chodzi o znaczenie łącznika, należy pamiętać, że to, czy przypisujemy mu znaczenie leksykalne, czy też nie, jest kwestią umowną, podyktowaną względami spójności teorii. Łącznik būti nie zawsze łączy wyrażenia referencyjne ze słowami predykatywnymi (jak w przykładzie Jonas yra linksmas); czasem łączy też wyrażenia referencyjne z innymi wyrażeniami referencyjnymi, np. w zdaniu Jonas yra mūsų mokytojas, gdzie mūsų mokytojas nie jest predykatem, lecz deskrypcją określoną (ang. definite description), która oznacza osobę. Łącznik yra wyraża w tym przypadku tożsamość referentów dwóch wyrażeń („człowiek o imieniu Jonas i człowiek, który nas uczy, to jedna i ta sama osoba”). Założenie, że łącznik nie ma znaczenia, nie daje w tym przypadku dobrych rezultatów, ponieważ zdanie nie może składać się wyłącznie z wyrażeń referencyjnych i nie zawierać treści predykatywnej. Innymi słowy, przynajmniej w niektórych przypadkach łącznikowi trzeba przypisać znaczenie leksykalne. Tak czy inaczej, znaczenie leksykalne należy przypisać „łącznikom nieczystym” (DLKG 507–508), takim jak atrodyti, apsimesti itd., których uzupełnienia w koncepcji DLKG trafiają na niczyją ziemię gdzieś pomiędzy „orzecznikiem” a „przydawką orzecznikową”. Uznawszy, że także būti, atrod yti mają pewne znaczenie leksykalne, można jednakowo opisać ich uzupełnienia jako człony rządzone. Wprowadza to pewną redundancję do opisu zdań takich jak Jonas yra linksmas, ponieważ trzeba uznać, że sam wyraz linksmas ma już znaczenie predykatywne. Jednak spośród różnych niedogodności redundancja jest chyba najmniejszą, bo i tak nikt nie zaprzeczy, że w języku występują zjawiska redundancji. Z semantycznego punktu widzenia łącznik w zdaniu Jonas yra linksmas jest oczywiście zbędny. Jednak opis syntaktyczny, który udaje, że go nie ma, prowadzi do znacznie poważniejszych sprzeczności. PASTABOS 161 Poszukiwania muszą być kontynuowane, a konfrontacja myśli i koncepcji z pewnością kiedyś pozwoli sformułować lepszą teorię relacji składniowych niż ta opracowana przez SRT. Axel Holvoet Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva Otrzymano 2005 05 13 DROBIAZG 7 Od dawna wiemy i uczono nas, że alofon sonantu n, ŋ, jest miękki tylko przed k’ (zostało to zbadane przez prof. Aleksa Girdenisa (Kalbotyra 48–49 (1), s. 165–167), a autor tych wierszy przedstawił to w Lietuvių kalbos tarmės žodyne (2001); tak wymawia się go na całej Litwie (niektórzy południowi Auksztoci, tzw. Dzukowie, pod wpływem języków słowiańskich zastępują go przez n). Dabar žurnale Lituanistica (2004, 4 (20)) pasirodė (po Vilniaus pedagoginio universiteto mokslininkų darbų) Arimanto Raškinio, Gailiaus Raškinio, Astos Kazlauskienės straipsnis „Lietuvių bendrinės šnekamosios kalbos garsų fondo kūrimo principai“ (p. 53–62). Jame teigiama, turbūt pagal prof. Antaną Pakerį (kaip rodo prof. A. Girdenio minimas straipsnis), kad bendrinėje kalboje turi būti tariama an’ks’t’i, tan’km’ė, án’kš’t’is (p. 56), o paprastai visur lietuvių tariama ankš’t’i, tankm’ė, á.nkš’t’is ir pan. Tai neįtikinamas siūlymas ir neigiamas dalykas (gal tame straipsnyje nereikėjo keisti ir daiktavardžių su priesaga -ybė priegaidės – tikimybė (p. 61) = tikimybė). Z VPU przez uczniów nieprawda trafia także do LKI: w ważnej publikacji Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija (2004) zapisano luŋ’.kt’ „zginać” (mowa z rejonu Szyrwint) (s. 162), an’kš’č’áu (Pakrożentys) (s. 215), deŋ’.kt’ (s. 18 – część teoretyczna). Występuje się nawet przeciw konsultantowi książki, prof. dr. hab. A. Girdenisowi! Jest nawet bě’kt’ (s. 62). A to przecież wymowa mieszkańców Szawli... DROBIAZG 8 Na północy Żmudzi (u wszystkich dounininkai, północnych dūnininkai, zwanych varniškiai, oraz północnych donininkai – na północ od Saūgų) we wszystkich krótkich i circumfleksowych końcówkach akcent jest cofany na początek wyrazu (powszechne cofanie akcentu). W tych gwarach może też być tak, że akcent pada na przyimek wyrazu odmiennego (zauważył to Jonas Jablonskis, redagując słownik Antanasa Juški). W trzecim tomie Lietuvių kalbotyros klausimų (1960) (s. 62–63) napisano o tym zjawisku w gwarach żmudzkich – w gwarach z okolic Kuršėnai, Papilė, Kaunatava, Raudėnai i innych; czytałem o podobnych zjawiskach w gwarach Kalnėlis (P. Kniūkšta), Laukuva (V. Grinaveckis), a nawet w zachodnioauksztockiej gwarze z okolic Šakyna (A. Jonaiytė); sam zanotowałem wymowę vā·re aŋ darbu· w pobliżu Šiupyliai, niedaleko Gruzdžiai. Wielu dialektologów uwierzyło w to, zwłaszcza akademik Zigmas Zinkevičius, autorzy pierwszej Lietuvių kalbos tarmių chrestomatijos. Obecnie dialektolog Aleksas Girdenis wraz ze swoją uczennicą, dr Liną Muriniene, szeroko pisze o tej kwestii w artykule „Kirčio atitraukimo į proklitiką savitumai rytinėje šiaurės žemaičių tarmėje” (Baltistica 36 (1), 2001, s. 87–102). Problemę poruszaną od 1960 roku omówiono tu bardzo przekonująco, ilustrując ją przykładami rozszyfrowanymi z różnego rodzaju nagrań; podano nawet częstość występowania,