Dėl sintaksinių ryšių skirstymo

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 157-166 UWAGI Remarks NA TEMAT KLASYFIKACJI ZWIĄZKÓW SKŁADNIOWYCH Przedstawione tu myśli zainspirowała interesująca wypowiedź prof. Vytautasa Ambrazasa (ALL 52, 167-170) na temat wydanych w 2003 roku Badań związków składniowych. Ta wypowiedź, zawierająca cenne uwagi polemiczne, zwłaszcza dotyczące teorii związków składniowych przedstawionej we wspomnianej publikacji, pokazuje, że osiągnięto cel autorów — pobudzanie dyskusji teoretycznych na temat gramatyki języka litewskiego. Szczególnie cieszy, że dyskusję rozpoczyna wybitny autorytet w dziedzinie synchronicznej i diachronicznej składni języka litewskiego, autor wielu dzieł, które stały się już klasyczne, prof. Vytautas Ambrazas. Sam profesor niejednokrotnie uczestniczył w seminariach Sekcji Gramatyki Instytutu Języka Litewskiego, obserwując i pobudzając krystalizowanie się myśli jako przychylny, lecz wnikliwy i krytyczny słuchacz. Należy mieć nadzieję, że w dyskusję włączy się coraz szersze grono badaczy. Żadna teoria składniowa nie jest doskonała; doskonała nie jest również teoria związków składniowych przedstawiona w Badaniach związków składniowych, którą dla wygody będę dalej oznaczać skrótem: „teoria BZS” . | niektóre związane z nią problemy prof. Ambrazas słusznie zauważa. Trudno tym problemom zaprzeczyć, najgorsze jednak — zamieść je pod dywan. Jednak autorzy koncepcji SRT postanowili pogodzić się z nimi zgodnie z zasadą „mniejszego zła”. Dlatego chciałoby się tutaj zwrócić uwagę na niektóre większe zła, których teoria SRT pozwala uniknąć. Recenzent zauważa, że stosowane przez autorów SRT pojęcia rządu i modyfikacji są bardzo szerokie. Np. za modyfikatory uważa się zarówno przydawki, jak i okoliczniki oraz określenia orzeczeniowe (tu należy doprecyzować: według teorii SRT modyfikatorami są tylko niewymagane przez czasownik wolne predykatywy). Częściowej zasadności tych uwag trudno zaprzeczyć: rezygnuje się np. z „dwojakiej relacji syntaktycznej”, na podstawie której w DLKG wyodrębnia się imienną część orzeczenia i określenia orzeczeniowe. Problem polega na tym, że ta dwojaka relacja syntaktyczna prowadzi do trudnych do rozwiązania sprzeczności. Przydawka orzecznikowa jest definiowana na podstawie dwóch cech: łączy się z czasownikiem i jest uzgadniana z podmiotem (Bracia wrócili weseli) albo z dopełnieniem bliższym (Zawsze widzę Jana wesołego). Tym właśnie przydawka orzecznikowa różni się od okolicznika w takim na przykład zdaniu jak Pomalowałem drzwi na zielono. W tym zdaniu przysłówek zielono nie jest uzgadniany z niczym, a więc w tym przypadku relacja składniowa jest jednostronna. Ale dlaczego nie można by wysunąć twierdzenia, że przysłówek zielono łączy się z rzeczownikiem drzwi tak samo jak z czasownikiem? Przecież semantycznie jego cecha odnosi się do drzwi, a nie do malowania: Pomalowałem drzwi na zielono znaczy ‘malując, uczyniłem drzwi zielonymi’. Takiego twierdzenia nie można udowodnić, ale nie można go też obalić. Łączenie jest bowiem taką „relacją składniową”, której nie widać — nie przejawia się ona w cechach morfologicznych. A zatem twierdzenie, że w zdaniu Pomalowałem drzwi na zielono słowo zielono jest związane podwójną relacją składniową, jest dokładnie tak samo prawdziwe jak twierdzenie, że jest ono związane jednostronną relacją składniową 158 | UWAGI dotyczące związków. To, że jedno i to samo twierdzenie oraz jego przeciwieństwo mogą być jednakowo prawdziwe, jest bez wątpienia rzeczą niepożądaną. Należy od razu doprecyzować: nie widzimy nic złego w tym, że wyodrębnia się typ związków składniowych niemający cech morfologicznych. W koncepcji SRT związki składniowe różnicuje się zupełnie bez uwzględniania cech morfologicznych. Trudność polega na tym, że na równi ze związkami zależności składniowej wysuwa się zjawiska czysto morfologiczne. Związek zależności morfologicznej (gdy forma fleksyjna jednego słowa jest determinowana przez cechy morfologiczne innego słowa) można umownie nazwać typem związku składniowego, ale zapomina się, że procedury heurystyczne są całkowicie różne, zależnie od tego, czy mowa o zjawisku morfologicznym — uzgodnieniu, czy o zjawisku niemającym cech morfologicznych — przyleganiu. W przypadku uzgodnienia stwierdza się zależność morfologiczną i na jej podstawie wyciąga się wniosek o istnieniu związku składniowego: właśnie na tej podstawie definiuje się zarówno zależność wzajemną, jak i dwojaki związek składniowy. Gdyby nie było uzgodnienia, podmiot można byłoby pojmować jako rządzony przez czasownik, a orzecznikowy przydawka — jako przylegającą do czasownika. W przypadku zrostu procedura jest odwrotna: przyjmuje się z góry, że między dwoma słowami musi istnieć relacja zależności składniowej, a ponieważ relacja ta nie może być ani rządem, ani zgodą, zakłada się, że jest to zrost. Np. w zdaniu Jis greitai atbėgo zakłada się, że słowo greitai jest zależne od czasownika, a tę relację zależności nazywa się zrostem, ponieważ nie ma ona wykładnika morfologicznego. W żadnym razie nie chcemy odrzucać tego założenia. W wymienionym zdaniu słowo greitai musi być od czegoś zależne, a założenie, że jest ono zależne właśnie od czasownika atbėgo, wydaje się całkowicie wiarygodne. Takie założenie jest uzasadnione również w przypadku zdania Nudažiau duris žaliai. Jest ono także uzasadnione przy analizie zdania Visada matau Joną linksmą. Przymiotnik linksmas jest tutaj zależny od czasownika matau, a to już wystarcza, aby znaleźć dla tego przymiotnika miejsce w strukturze hierarchii składniowej zdania. Przyjmowanie dodatkowego założenia, że przymiotnik ten jest jeszcze zależny od rzeczownika Joną, jest całkowicie zbędne. To prawda, jego forma liczby i rodzaju zależy od liczby i rodzaju rzeczownika, ale taka zależność morfologiczna może łączyć słowa występujące nawet w zupełnie różnych zdaniach (np. Na stole leżały pieniądze. [włożyłem je do kieszeni), jednak w takim przypadku nikt nie widzi potrzeby ustalania między nimi relacji zależności składniowej. Najgorsze jest to, że postulując na podstawie uzgodnienia relację składniową między słowami Joną i linksmą w zdaniu maciau Joną linksmą, naturalne staje się założenie, że relacja składniowa istnieje również między słowami duris i Žaliai w zdaniu nudaziau duris Žaliai. Przecież wszystko jest tutaj podobne zarówno semantycznie, jak i składniowo; jedyna różnica dotyczy części mowy: używany jest albo (odmienny) przymiotnik, albo (nieodmienny) przysłówek. Ale czy taka różnica może być składniowa? Najprawdopodobniej nie, a zatem przyjmując pogląd, że zależność składniowa może być dwojaka, tzn. jedno słowo może zależeć od kilku innych słów, naturalne jest założenie, że słowa duris i Žaliai łączy relacja przylegania. Można by na to odpowiedzieć, że w tym przypadku (w przeciwieństwie na przykład do zdania Jis greitai atbégo) nie ma a priori podstaw, by podejrzewać istnienie relacji składniowej. Ale wtedy takich podstaw nie ma również w przypadku konstrukcji Maciau Joną linksmą. W tej konstrukcji widzimy jedynie związek morfologiczny, który —jak już zauważono —nie implikuje związku składniowego. Jak widać, sprzeczności logiczne w tradycyjnym modelu związków składniowych wynikają z traktowania na jednym poziomie zjawisk czysto składniowych (przyleganie) i czysto morfologicznych (uzgodnienie). W istocie nie ma podstaw, aby włączać uzgodnienie do schematu podziału związków składniowych. Explicitis verbis prof. Ambrazas nie proponował tego również w swojej recenzji; jednakże proponowane pojęcia wzajemnego związku i dwojakiego związku składniowego opierają się na błędnym założeniu, że uzgodnienie jest związkiem składniowym, UWAGI | 159 lub implikuje związek składniowy. Po odrzuceniu tego założenia odpada konieczność posługiwania się pojęciami wzajemnego związku i dwojakiego związku składniowego, a wtedy z tradycyjnego schematu związków składniowych pozostają tylko dwa pojęcia: rządzenie i przyleganie. A pojęcia te należałoby definiować właśnie tak, jak czyni się to w koncepcji SRT. Zdaniem prof. Ambraza zastosowanie pojęcia rządu wyłącznie do relacji jednostronnej (pozostawiając wzajemną zależność i dwojaki związek jako odrębne typy związku) pozwoliłoby zrealizować uznawaną przez samych autorów potrzebę definiowania funkcji jednostek zdania na podstawie związków składniowych. W rzeczywistości zdolność obu modeli związków składniowych — proponowanego przez prof. Ambrazasa oraz autorów SRT — do rozróżniania części zdania według charakteru związku składniowego jest mniej więcej taka sama. Koncepcja SRT na podstawie związku składniowego nie rozróżnia podmiotu, dopełnień i predykatywów koniecznych. Rozróżnia natomiast dopełnienia od okoliczników oraz predykatywy konieczne od wolnych, czego nie potrafi model przedstawiony w DLKG. Przyjmując proponowany w recenzji prof. Ambraza ulepszony wariant, w którym rząd i przyleganie nie są już definiowane według kryteriów morfologicznych, rzeczywiście pojawia się możliwość rozróżnienia dopełnień (rządzonych) i okoliczników (przylegających) na podstawie związku składniowego. Nie udaje się tego zrobić w przypadku „orzecznika imiennego” i „orzecznikowych przydawek”. Twierdzi się, że w zdaniu Jonas yra linksmas wyraz linksmas nie jest odrębną częścią zdania, ponieważ łącznik nie ma samodzielnego znaczenia. Za część zdania uznaje się „orzecznikową przydawkę” w zdaniu Jonas grizo linksmas. A jaka będzie funkcja słowa linksmas w zdaniu Jonas atrodo linksmas? | Na to pytanie DLKG udziela dwóch różnych odpowiedzi: na s. 507–508 czasownik atrodyti wymieniany jest wśród połączeń nieczystych, natomiast na s. 589 zdanie Mokytojas atrodé piktas podawane jest jako przykład orzecznikowego przydawki. Sposób rozstrzygnięcia tej kwestii drugi należy uznać za lepszy, ponieważ trudno twierdzić, że czasownik atrodyti nie miałby znaczenia, podobnie jak być. Zgodnie z koncepcją SRT przymiotnik linksmas w zdaniach Jis atrodé linksmas i Jis grizo linksmas jest powiązany różnymi relacjami składniowymi — w jednym przypadku rządem, w drugim — modyfikacją. To wyjaśnia, dlaczego przymiotnik w pierwszym przypadku jest konieczny (*Jis atrodé jest zdaniem niepełnym), a w drugim — nie. W istocie różnica ta jest całkowicie analogiczna do różnicy między dopełnieniami a okolicznikami, którą prof. Ambrazas sam skłonny jest wyjaśniać różnicą relacji składniowych. Jednak w przypadku „orzecznikowych przydawek” różnica ta kryje się pod wspólną etykietą „dwojakiej relacji składniowej”. | Na to, że lepiej byłoby zrezygnować z dwojakiej relacji składniowej, ponieważ prowadzi ona do zasadniczych sprzeczności, zwrócono uwagę już wcześniej. Podobnie jak pojęcie dwojakiej relacji syntaktycznej, wadliwe jest pojęcie wzajemnych zależności. Dlatego należy wątpić, czy na podstawie koncepcji przedstawionej w DLKG można według relacji syntaktycznej odróżnić podmioty od dopełnień. Przekonująco udaje się to zrobić jedynie gramatyce generatywnej, która opiera się na analizie bezpośrednich składników i już na pierwszym etapie analizy dzieli zdanie na podmiot i frazę czasownikową. Autorzy SRT nie stosują tej metody, dlatego przyznają, że różnica między podmiotem a dopełnieniami nie jest różnicą typów relacji syntaktycznych. Jedyna ich różnica syntaktyczna wiąże się z ich pozycją w hierarchii rzeczownikowej (ang. obliqueness hierarchy) — pozostałe różnice są morfosyntaktyczne. Zdaniem prof. Ambrazasa pojęcie wzajemnych zależności pomogłoby uniknąć „sprzecznego terminu okoliczników biatinyjų- ”. Termin ten w koncepcji SRT jest używany do scharakteryzowania np. wyrażenia prie eZero w zdaniu Namas yra prie ezero. Należy przyznać, że sam termin nie jest zbyt trafny, ale można go zastąpić lepszym. Jedna rzecz — termin, druga — istota rzeczy. Istota jest taka, że przypadek „koniecznych okoliczności” jest pośredni między zarządzaniem a modyfikacją. Zdanie jest lokatywne, a rzeczownik oznaczający miejsce zajmuje, bez wątpienia, pozycję argumentu. Zajmowanie pozycji argumentu jest zresztą właściwe dopełnieniom, lecz uznaniu przy jeziorze za dopełnienie przeszkadza pewna anomalia wyrażenia: ściśle mówiąc, predykat należałoby sformułować jako „być przy”, a ten predykat otwiera 160 | UWAGI pozycje argumentów dla nazw rzeczy i miejsc. Jednakże stosunek przestrzenny wyrażany jest nie przez czasownik, lecz przez przyimek używany z rzeczownikiem. Zatem przy jeziorze pod względem znaczenia i formy wyrażenia przypomina okolicznik (mówiąc ogólniej — modyfikator), — na tyle, że w tym przypadku modyfikator ten wyraża nie dodatkową, lecz główną predykację zdania. Mówiąc ściślej, predykację wyraża nie sam rzeczownik jezioro, lecz przyimek przy. Jednak zwykłe reguły analizy składniowej nie pozwalają podzielić zdania Namas /yra prie /ezero. Przyjęto dzielić inaczej: Namas /yra /prie ezero. Taki argument, zrealizowany syntaktycznie jako modyfikator, nazywa się okolicznikiem bitinaja zgodnie z zasadą „jak nazwiesz, tak nie zepsujesz”. To, że mogą istnieć przypadki pośrednie między rządem a modyfikacją, nie przeczy teorii. Granice kategorii językowych są na ogół niewyraźne; najważniejsze, aby narzędzia używane przez badacza były ostre. A alternatywy dla „bitinosios aplinkybės” nie są o wiele lepsze. Twierdząc, że w zdaniu Namas yra prie ezero ciąg wyrazów prie ezero nie jest częścią zdania, lecz tylko częścią części zdania, po prostu unika się odpowiedzi na kłopotliwe pytanie. Jak wyjaśnić, że ciąg słów prie eZero, który w jednym zdaniu (Namas yra prie ezero) jest „niczym”, w innym zdaniu (Jis pasistaté namg prie ezero) staje się częścią zdania? Na to pytanie można by odpowiedzieć, że w zdaniu Namas yra prie eZero właściwie prie eZero jest właśnie tym prawdziwym predykatem; potwierdza to możliwość pominięcia formy czasu teraźniejszego czasownika biiti — zjawiska, któremu prof. Ambrazas przypisuje wielkie znaczenie. Propozycję autorów SRT, aby predykat imienny z czasownikiem biti uznać za rządzony, komentuje on następująco: „Trzeba więc przyjąć, że w zdaniu Knyga idomi zerowa łącznik (tj. pozbawiony znaczenia leksykalnego wykładnik czasu i trybu) rządzi oboma mianownikami jako wymaganymi przez znaczenie czasownika uzupełnieniami”. Jeżeli jednak zerowy łącznik stanowi problem dla koncepcji SRT, to stwarza problemy również dla koncepcji DLKG i prof. Ambrazasa. Jeżeli zerowy łącznik nie może rządzić, to nie może również wchodzić w relację wzajemną — innymi słowy, nie można syntaktycznie zdefiniować podmiotu zdania Knyga jdomi. Jeśli zaś chodzi o znaczenie łącznika, ważne jest zrozumienie, że to, czy przypisujemy mu znaczenie leksykalne, czy nie, jest kwestią umowną, podyktowaną względami spójności teorii. Łącznik biti nie zawsze łączy wyrażenia referencyjne ze słowami predykatywnymi (jak w przykładzie Jonas yra linksmas- ); czasami łączy ona także wyrażenia referencyjne z wyrażeniami referencyjnymi, np. w zdaniu Jonas jest naszym nauczycielem, gdzie naszym nauczycielem nie jest predykatem, lecz deskrypcją określoną (ang. definite description), która oznacza osobę. Łącznik w tym przypadku wyraża tożsamość referentów dwóch wyrażeń („człowiek o imieniu Jonas oraz człowiek, który nas uczy, to jedna i ta sama osoba”). Założenie, że łącznik nie ma znaczenia, nie daje w tym przypadku dobrych rezultatów, ponieważ zdanie nie może składać się wyłącznie z wyrażeń referencyjnych i nie mieć treści predykatowej. Innymi słowy, przynajmniej w niektórych przypadkach łącznikowi należy przypisać znaczenie leksykalne. Tak czy inaczej, znaczenie leksykalne trzeba przypisać „łącznikom nieczystym” (DLKG 507–508), takim jak atrodyti, apsimesti itp., których dopełnienia w koncepcji DLKG zostały pozostawione na niczyjej ziemi, gdzieś pomiędzy „orzecznikiem nominalnym” a „przydawką orzecznikową”. Uznawszy, że zarówno być, jak i atrodyti mają pewne znaczenie leksykalne, można ich dopełnienia opisać jednolicie jako argumenty rządzone- .] takich zdań jak Jonas jest wesoły opis ten wprowadza pewną redundancję, ponieważ trzeba uznać, że samo słowo /inksmas ma już znaczenie predykatowe. Lecz spośród różnych wad redundancja jest chyba najmniejsza, bo tak czy inaczej nikt nie zaprzeczy, że w języku występują zjawiska redundancji. Z semantycznego punktu widzenia łącznik w zdaniu Jonas yra linksmas „Jonas jest wesoły” jest bez wątpienia zbędny. Jednak opis syntaktyczny, który udaje, że jej nie ma, powoduje wiele poważniejszych sprzeczności. UWAGI | 161 Poszukiwania muszą trwać, a konfrontacja myśli i koncepcji kiedyś z pewnością pozwoli sformułować lepszą niż ta sformułowana przez SRT teorię relacji syntaktycznych. Axel Holvoet Otrzymano 2005 05 13 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 10308 Wilno, Litwa MAZMOZIS 7 Od dawna wiemy i byliśmy uczeni, że alofon sonantu n 7 jest miękki tylko przed k’ (zostało to zbadane przez prof. Aleksasa Girdenisa (Kalbotyra 48-49 (1), s. 165-167), przedstawione przez autora tych wierszy w Słowniku wymowy języka litewskiego (2001); tak wymawia się w całej Litwie (niektórzy mieszkańcy południowej Auksztoty, tzw. dzukowie, pod wpływem słowiańskim zmieniają je na 7). Obecnie w czasopiśmie Lituanistica (2004, 4 (20)) ukazał się (po pracach naukowców Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego) artykuł Arimantasa Raškinisa, Gailiusa Raškinisa i Asty Kazlauskienė „Zasady tworzenia korpusu dźwięków ogólnolitewskiego języka mówionego” (s. 53-62). Stwierdza się w nim, prawdopodobnie za prof. Antanasem Pakerisem (jak wynika z artykułu przywołanego przez prof. A. Girdenisa), że w języku ogólnolitewskim należy wymawiać ay’ks’t’ i, tan’kmé,, dy’ks't’is (s. 56), podczas gdy zwykle wszędzie Litwini wymawiają anks'ti, tagkm’é:, d.yks'vis itp. Jest to propozycja nieprzekonująca i rzecz negatywna (być może w tym artykule nie należało również zmieniać akcentu rzeczowników z przyrostkiem -ybé —tikimybé (s. 61) = tikimybé). Niesprawiedliwość wobec uczniów przychodzi nawet z VPU i z 1 LKI: w ważnej publikacji Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija (2004) napisano /uj'.kt',,lenkti* (Sirvintiškiai) (s. 162), an'ki'@du (Pakražantis) (s. 215), dey'.kt' (s. 18 — część teoretyczna). Posuwa się nawet przeciwko konsultantowi książki, prof. habil. dr. A. Girdeni! Jest nawet bé:k't' (s. 62). I to w dialekcie szawelskim... MAZMOZIS 8 na północy Żmudzi (wszyscy dounininkai, północni dinininkai, tzw. varniškiai, północni donininkai — od Šatijų na północ) ze wszystkich krótkich i cyrkumfleksowych końcówek przesuwa akcent na początek wyrazu (powszechne przesunięcie akcentu). W tych gwarach może być również tak, że akcent pada na przyimek odmiennego wyrazu (zauważył to Jonas Jablonskis, redagując słownik Antanasa Juški). W trzecim tomie Lietuvių kalbotyros klausimų (1960) (s. 62-63) napisano o tym na Żmudzi — w gwarach Kurvėnų, Papilės, Kaunatavos, Raudėnų i innych; czytano o podobnych zjawiskach w gwarach Kalnalis (P. Kniaukštasa), Latikuvos (V. Grinaveckisa), a nawet zachodnich wyżajckich Šakynos (A. Jonaitytė); natrafiłem na wymowę va-re an_darbu: przy Šiupylii, niedaleko Gruzdžių. Wielu dialektologów w to uwierzyło, zwłaszcza akad. Zigmas Zinkevičius, autor pierwszej chrestomatii dialektów języka litewskiego. Obecnie bardzo szeroko pisze na ten temat dialektolog Aleksas Girdenis wraz ze swoją uczennicą dr Liną Murinienė w artykule „Osobliwości cofania akcentu na proklitykę we wschodnim dialekcie żmudzkim” (Baltistica 36 (1), 2001, s. 87–102). Już nieco wyblakły problem podniesiony w 1960 roku jest tu bardzo przekonująco analizowany na przykładach rozszyfrowanych z różnego rodzaju zapisów, wskazana jest nawet częstotliwość,