Pagrindinių darybos būdų skyrimo klausimu

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 83-89 Pagrindiniy darybos buduy w kwestii przydziału ANTANAS Vilniaus universitetas SMETONA Niniejszy artykuł dotyczy problemów klasyfikacji środków derywacyjnych w języku litewskiclassifying procedure proposed here is based on the general principles of scientific classification m. Przedstawiono w międzynarodowej normie „Terminology Work —Principles and methods” (ISO 704:2000(E- )). Zgodnie z tą metodologią empirycznie ustala się różne typy opozycji występujących w systemie derywacyjnym, a na podstawie cech leżących u podłoża tych opozycji sporządza się schemat classified. On the basis of these features a system of notional relationships is established and a głównych środków derywacyjnych języka litewskiego. Diagram cech i schemat pojęciowy pokazują, że relacje między głównymi środkami derywacyjnymi są znacznie bardziej złożone, niż dotychczas zakładano, oraz że zamiast dążyć do jednej ogólnej i abstrakcyjnej klasyfikacji należy wyodrębnić poszczególne cechy leżące u podłoża opozycji derywacyjnych i klasyfikować typy derywacyjne według każdej z tych cech z osobna. 1. ISTOTA PROBLEMU W teorii słowotwórstwa stawia się pytanie, ile sposobów tworzenia wyrazów występuje w języku. Zwykle tradycyjnie wyróżnia się cztery główne sposoby tworzenia wyrazów w języku litewskim: prefiksację, sufiksację, paradygmatyzację i kompozycję (Urbutis 1978: 283288; Morkūnas, red., 1999: 140; Keinys 1999: 22-23). Graficznie ich wzajemne relacje można wyrazić mniej więcej następująco (schemat 1): SCHEMAT 1. TRADYCYJNA KLASYFIKACJA SPOSOBÓW TWORZENIA WYRAZÓW | Morfologiczne słowotwórstwo a ae ee ty st de eT Derywacja Kompozycja | Prefiksacja | | Sufiksacja Paradygmatyzacja 84 | ANTANAS SMETONA Taki podział jest całkowicie możliwy do przyjęcia i zrozumiały, jeśli nie uwzględnialibyśmy pewnych sprzeczności. Przede wszystkim rzuca się w oczy pierwsze kryterium klasyfikacji — całkowicie logiczne jest wyobrażenie sobie, że derywację od kompozycji odróżnia się na podstawie liczby podstaw. Jednak w przypadku słowotwórstwa morfologicznego na pierwszym planie powinien znaleźć się formant słowotwórczy: „Przy wyodrębnianiu sposobów słowotwórczych bierze się pod uwagę wyłącznie ogólny charakter formantu słowotwórczego” (Urbutis 1978: 283). I jak powiązać kompozycję z klasyfikacyjnym kryterium formantu słowotwórczego? Albo wyjaśnia się: „W zależności od tego, czy derywat został utworzony od jednego wyrazu podstawowego za pomocą jakiegoś afiksu..., czy złożony z dwóch wyrazów, wyróżnia się derywację afiksalną i kompozycję” (Keinys 1999: 22) — podstawa klasyfikacji jest wyraźnie niejednoKita vertus, j pirma plana iskélus darybos formanta, keturiy darybos bidy sugrelita, a zatem sama klasyfikacja jest nienaukowa. Kolejna niejednolitość — do jednej grupy klasyfikacyjnej trafiają zjawiska wyraźnie niejednorodne pod względem pochodzenia: negeras: geras, poilgis: ilgas, begalvis: galva. tinamas stawia nowe pytania: „(1) sufiksacja, dająca derywaty przyrostkowe, (2) prefiksacja, dająca derywaty przedrostkowe, (3) paradigmacja, dająca derywaty końcówkowe, oraz (4) kompozycja, dająca złożenia” (tamże). Graficznie mogłoby to wyglądać mniej więcej tak (schemat 2): SCHEMAT 2. KLASYFIKACJA WEDŁUG REZULTATU SŁOWOTWÓRCZEGO Morfologiné daryba _—_——— = = Sn ae | rz Prefiksacja | Sufiksacja Paradygmatyzacja | Kompozycja Tutaj możliwa jest tylko jedna wspólna podstawa klasyfikacji — rezultat derywacji (0 — formant niederywacyjny- ). Wtedy niejasne jest, jak taka klasyfikacja koreluje z formantem derywacyjnym i podstawą derywacyjną. A zatem wątpliwości jest wystarczająco dużo. Dlatego najważniejsze pytanie brzmi — czy możliwe jest logiczne, a zarazem jak najbardziej wyczerpujące i synkretyczne opisanie tak złożonego zjawiska jak sposoby derywacji? 2. METODOLOGICZNE ROZWIĄZANIE PROBLEMU PODSTAWA Niezależnie od tego, jak specyficzną czy spekulatywną dziedziną nauki byłaby lingwistyka, jej badania muszą przebiegać zgodnie z ogólnymi prawami poznania i teorii naukowych. Zasady analizy i klasyfikacji pojęć zostały zwięźle przedstawione w międzynarodowej normie terminologicznej „Terminology work — Principles and methods” (ISO 704: 2000(E)). Ponieważ zjawiska określane terminami prefiksacja, sufiksacja, paradygmatyzacja i kompozycja są pojęciami tworzącymi pewien mikrosystem, można spróbować oprzeć się na wskazanej w tej normie metodologii tworzenia i klasyfikacji pojęć. W standardzie wskazuje się, że najpierw empirycznie ustala się różnie wzajemnie powiązane obiekty rzeczywistości obiektywnej, następnie abstrahuje się od ich właściwości ich cechy istotne. Są one grupowane według relacji między cechami. Następnie ze zbioru cech istotnych formuje się intensję pojęcia. KWESTIA WYODRĘBNIANIA PODSTAWOWYCH SPOSOBÓW DERYWACJI | 85 Na podstawie różnic i podobieństw cech pojęć należących do jednej dziedziny przedmiotowej ustala się relacje między pojęciami, formułuje definicje pojęć oraz tworzy nazwy pojęć lub definicji — terminy. W omawianym przypadku zarówno terminy, jak i obiekty są dość jasne. Celem artykułu jest — na podstawie ustalonych i zgrupowanych cech — ujawnienie rzeczywistych relacji między sposobami derywacji oraz sklasyfikowanie pojęć według jednolitych kryteriów. 3. SPOSOBY SŁOWOTWÓRSTWA WYRAZÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO USTALENIE Omawiane istniejące w rzeczywistości obiektywnej obiekty danej dziedziny mogłyby tworzyć opozycje o różnej budowie. Stanowią one ogólnie „oparcie dla analizy słowotwórczej”, a różnice typów ich komponentów (podstawy, derywatu, formantu) (Urbutis 1978: 65-66) mogłyby stanowić podstawę analizy i klasyfikacji. Wybieramy zatem empirycznie ustalane opozycje różnych sposobów derywacji: namelis: namas, stalius: stalas, grébliakotis: gréblio kotas, begalvis (adj.): be galvos, eiti: nueiti, apygeris: geras. Cechy opozycji słowotwórczych ustalamy następujące: typ podstawy, typ formantu słowotwórczego, typ derywatu. Elementy opozycji i rodzaje cech zestawiono w tabeli (tabela 1). Dzięki temu łatwiej porównać i ustalić, co łączy te opozycje, a co je różni. TABELA 1. CECHY OPOZYCJI SŁOWOTWÓRCZYCH OBIEKTÓW RZECZYWISTOŚCI Podstawa Typ podstawy Formant Typ formantu Derywat Typ derywatu namas zodis — słowo -elis — sufiks (z fleksją) namelis — sufiksat eiti — słowo paprefiks paeiti — prefiksat stalas — słowo -us — paradygmat stalius — paradygmatat greblio — związek -is — paradygmat grébliakotis — kompozyt kotas (bezpośredni) be galvos —_związek -is — paradygmat begalvis — prefiksat (przyimkowy) geras — słowo apy-, -is — prefiks (z fleksją) apygeris — prefiksat W tabeli użyto kilku nowych terminów. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na nazwy rezultatów słowotwórczych (typów derywatów). Po pierwsze, były one potrzebne dlatego, że przyjęte terminy czasami zupełnie nie odzwierciedlają rzeczywistości. Na przykład rozpowszechniony jest pogląd, że „prefiksacja daje derywaty przedrostkowe”- ... Zgodnie z takim twierdzeniem również „begalvis” należałoby uznać za derywat prefiksalny. Niestety, nie można tego uznać za prawdę, ponieważ (1) podstawa słowotwórcza nie jest 86 | ANTANAS SMETONA jedno słowo, a nie połączenie wyrazów (bezgłowy jeździec: jeździec bez głowy), oraz (2) nawet gdybyśmy dostrzegli tu prefiksację, w żaden sposób nie moglibyśmy wyjaśnić jednego z ogólnych aksjomatów językoznawstwa — prefiks nie pełni funkcji transpozycyjnej, tzn. procesy słowotwórcze powinny zachodzić w obrębie jednej części mowy. Jednak tutaj widzimy, że przymiotnik przedrostkowy powstaje od rzeczownika. Dlatego lepiej nazywać ją prefiksatem, a nie derywatem prefiksalnym. Pozostałe nazwy rezultatów derywacji tworzy się przez analogię. Ogólnie rzecz biorąc, kwestia relacji między kompozycją a paradygmatyką została dość szczegółowo omówiona (Urbutis 1978: 284, Paulauskiene 1994: 64-63). Autorowi artykułu bardziej konsekwentne i przekonujące wydaje się stanowisko Aldony Paulauskienė. Jednak nadal wymaga ona głębszego uzasadnienia. W niniejszym artykule przedstawiona została sporządzona zgodnie ze standardem ISO i, jak sądzimy, dość wyczerpująca klasyfikacja podstawowych sposobów derywacji, która właśnie popiera to drugie stanowisko. Ze zrozumiałych względów za formant derywacyjny uważa się wyrażany zespołem fleksji paradygmat, a nie samą fleksję. Czasami można próbować pojmować paradygmatyzację jako zmianę wygłosu tematu (wówczas kwestia formantu derywacyjnego byłaby również rozstrzygana inaczej), jednak raczej nie jest to celowe, ponieważ zmiana wygłosu tematu niekoniecznie jest derywacją, a w niektórych przypadkach paradygmatyzacji wygłos tematu niekoniecznie musi się zmieniać (vilkZolé: vilko Zolé). Po ustaleniu cech pojęcia można spróbować przedstawić ich związki w formie schematu. Obecność takiej tabeli cech powinna zapobiec umieszczaniu na jednym poziomie klasyfikacji cech ustalonych na podstawie różnych kryteriów. Przede wszystkim należy zdecydować, którą cechę wysunąć na pierwszy plan (nie sądzimy, aby miało to większe znaczenie, może jednak oznaczać, że dla autora klasyfikacji jest to cecha najważniejsza). O pierwszeństwie wyboru cechy mogłyby również decydować dalsze możliwości klasyfikacji. Na przykład klasyfikując najpierw na podstawie rezultatu derywacji, traci się możliwość dalszej klasyfikacji i uwzględnienia innych cech. Przy tworzeniu przedstawionego niżej schematu postanowiono wysunąć na pierwszy plan typ formantu derywacyjnego, ponieważ najprawdopodobniej jest to główne kryterium rozróżniania sposobów derywacji morfologicznej. Wspominają o nim wszyscy autorzy. W rubryce dotyczącej typu derywacji widoczne są trzy typy formantów, a zatem należy wyróżnić także trzy sposoby derywacji — prefiksację, sufiksację i paradigmację. Paradigmacja z kolei również nie jest jednorodna — wyróżnia ją typ podstawy derywacyjnej: wyraz albo połączenie wyrazowe. Derywaty utworzone z połączeń wyrazowych są znowu dwojakie (widocznie dlatego, że i połączenia wyrazowe bywają różnego rodzaju) — dwa samodzielne wyrazy oraz wyraz samodzielny z niesamodzielnym. Rozróżnienie to jest ważne, ponieważ rdzeń (lub temat) samodzielnego wyrazu, który z konstrukcji składniowej trafił do tematu derywatu, w większym lub mniejszym stopniu zachowuje swoje znaczenie leksykalne, natomiast wyraz niesamodzielny, pozbawiony znaczenia leksykalnego, w temacie wyrazu jest zwykle traktowany jako (staje się) przedrostek. I wreszcie ostatnie kryterium klasyfikacji — typ derywatu (rezultat derywacji). Klasyfikacja według i kryterium również jest ważna, ponieważ pokazuje, że derywat o tej samej strukturze (np. prefiksat) można otrzymać różnymi sposobami, albo derywaty tego samego formantu (np. w przypadku paradygmatyzacji), w zależności od podstawy derywatu, mogą znaleźć się w różnych grupach rezultatów derywacji. Tak więc te rozważania przybierają postać schematu, w którym szczegółowo przedstawiono mikrosystem głównych sposobów derywacji wyrazów języka litewskiego, a relacje i hierarchię jego jednostek wyznaczają różne typy strukturalnych elementów opozycji derywacyjnej. SCHEMAT 3. KWESTIA WYODRĘBNIANIA GŁÓWNYCH SPOSOBÓW DERYWAMorfologiné daryba CJI. KLASYFIKACJA SPOSOBÓW DERYWACJI Klasyfikacja według typu formantu derywacyjnego | 87 Sufiksacja Prefiksacja Paradygmatyzacja (namelis) (praeiti, apygeris) (stalius, grébliakotis, Klasifikacija pagal Klasifikacija pagal begalvis) struktura formantu derywacyjnego typ podstawy Jednokomponentowe Dwukomponentowe _ [złożeń 18 wyrazów (paeiti) (apygeris) (grebliakotis, begalvis) (stalius) Klasyfikacja według typu połączenia podstawowego Z przyimkowych Z bezpośrednich (begalvis) Klasifikacija pagal darybos rezultatq (grébliakotis) Sufiksaty Prefiksaty Kompozyty Paradygmaty (namelis) (paeiti, apygeris, begalvis) (grébliakotis) (stalius) Nie jest to jedyny możliwy schemat relacji między pojęciami. Wszystko zależy od tego, jaki zespół cech wysuwamy na pierwszy plan. Gdybyśmy rozpoczęli klasyfikację, na przykład, od typu podstawy (wyrazu czy połączenia), schemat byłby zupełnie inny. 88 | ANTANAS SMETONA SCHEMAT 4. ALTERNATYWNA KLASYFIKACJA WEDŁUG Morfologiné daryba SPOSOBU SŁOWOTWÓRCZEGO | Klasyfikacja według typu podstawy | (paeiti, apygeris) (grébliakotis, begalvis) ZI Ds. I$ Z wyrazów (derywacja) I§ ze złożeń (kompozycKlasifikacija pagal Klasifikacija pagal ja) według typu formantu słowotwórczego według typu podstawy według typu złożenia Sufiksacja Paradygmatyzacja Prefiksacja Z przyimkowych Z bezpośredKlasifikacija pagal darybos rezultatq nich (namelis) (stalius) (paeiti, apygeris) (begalvis) (grébliakotis) Sufiksaty Paradygmaty Prefiksaty Kompozyty (namelis) (stalius) (paeiti, apygeris, begalvis) (grébliakotis) Oczywiście ta klasyfikacja jest znacznie gorsza od pierwszej — w schemacie nie uwzględniono formantów słowotwórczych derywatów od złożeń i zniwelowana zostaje różnica między apygeris a paeiti. Najważniejsze, aby nie zapominać o podstawowej zasadzie klasyfikacji naukowej — pojęcia ekwonimiczne należy rozróżniać wyłącznie według tego samego rodzaju cechy. A właśnie tego, jak się wydaje, nie da się uniknąć w tradycyjnych klasyfikacjach podstawowych sposobów słowotwórczych. 4. PODSUMOWANIE Pojęcie podstawowych sposobów słowotwórczych funkcjonujących w systemie słowotwórstwa języka litewskiego jest tradycyjnie znacznie uproszczone. Takie uproszczenie nie ujawnia roli różnych typów strukturalnych elementów opozycji słowotwórczej w procesie słowotwórczym ani wzajemnych relacji tych elementów, a ponadto prowadzi do klasyfikacji opartej na więcej niż jednej zasadzie. Posługując się zasadami pracy terminologicznej przedstawionymi w normie międzynarodowej ISO 704, można bardzo skutecznie ustalić podstawę opozycji słowotwórczej, derywat i formant słowotwórczy O ZAGADNIENIU WYODRĘBNIANIA PODSTAWOWYCH SPOSOBÓW SŁOWOTWÓRCZYCH | 89 istotne cechy formantu i na ich podstawie stworzyć schematy podstawowych sposobów słowotwórczych, ukazujące różnorodność i złożoność słowotwórstwa znacznie dokładniej niż tradycyjne. Największą zaletą takiej klasyfikacji jest wyraźne ujawnienie faktu, że nie istnieje abstrakcyjne, uogólnione, oderwane od strukturalnych elementów opozycji słowotwórczej pojęcie sposobów słowotwórczych. Na pytanie, ile sposobów słowotwórczych występuje w języku litewskim, można udzielić kilku odpowiedzi: według podstawy słowotwórczej — sposoby słowotwórcze są jedne, według formantu słowotwórczego — inne, według rezultatu słowotwórczego — jeszcze inne. LITERATURA KEINYS, St. 1999: Słowotwórstwo ogólnolitewskiego języka literackiego, Siauliai: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Morkotnas, K., oprac., 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. PAULAUSKIENE, A. 1994: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. UrButIs, V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas. Antanas Smetona Otrzymano 2005 08 05 Katedra Języka Litewskiego ul. Universiteto 5, 01122 Wilno, Litwa [email protected] Vilniaus Universitetas