Linksnių vartojimo dažnumas ir daiktavardžio reikšmė

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 59-65 Częstość użycia przypadków i znaczenie rzeczownika INETA SAVICKIENĖ Vytauto Didziojo universitetas Wykorzystując pojęcia przypadków gramatycznych i konkretnych Kurylowicza, przypadki gramatyczne analizuje się pod kątem ich funkcji składniowych, a przypadki konkretne pod kątem ich funkcji semantycznych. Nasza hipoteza zakłada, że statystycznie częstość występowania przypadka jest odwrotnie proporcjonalna do stopnia jego nacechowania funkcjonalnego. Wykazano, że przypadki gramatyczne (mianownik, biernik i dopełniacz) występują częściej niż przypadki konkretne (celownik, narzędnik i miejscownik). Różnice w częstości form przypadków dla poszczególnych słów odzwierciedlają nacechowanie przypadka i semantykę rzeczownika. Badanie opiera się na analizie mówionego języka litewskiego z wykorzystaniem programu CHILDES. Zbadano częstość form przypadków i ich znaczenia w mowie skierowanej do dorosłych (ADS), mowie skierowanej do dzieci (CDS) i mowie dzieci (CS). W CDS i CS wykazano podobne tendencje, natomiast w ADS stwierdzono odmienne. Zaobserwowano istotne różnice związane z żywotnością. Nasze wyniki potwierdzają założenie, że znaczenie rzeczownika wpływa na semantykę poszczególnych przypadków i ich potencjał występowania. 1. JĘZYK MÓWIONY I PISANY Wysunięta przez lingwistów XX wieku zasada, że język mówiony różni się od pisanego i dlatego powinien być uznawany za ważniejszy przedmiot badań, spotkała się z szeroką aprobatą. Leonard Bloomfield (1935: 21) twierdził, że pismo nie jest językiem, lecz jedynie pewnym sposobem rejestrowania języka. Poglądy Bloomfielda wywarły wpływ także na myśl lingwistyki teoretycznej, zwłaszcza na składnię. Warto pamiętać, że również John Lyons (1977: 3942) zwrócił uwagę na różnice między gramatyką a słownictwem, które oddzielają język mówiony od pisanego. Podkreślał, że w społeczeństwach piśmiennych relacja między językiem mówionym a pisanym jest bardzo złożona — zróżnicowania języka mówionego i pisanego w danym języku mogą być częściowo niezależne. Jednakże takie twierdzenia nie obalają priorytetu języka mówionego, ponieważ język mówiony jest mimo wszystko przede wszystkim potrzebny do celów komunikacyjnych nawet w bardzo piśmiennych społeczeństwach. Ponadto człowiek przyswaja język mówiony jako pierwszy i bez wątpienia łatwo, natomiast nauczenie się języka pisanego wymaga wielu lat, a proces ten najczęściej nie przebiega tak łatwo i nie zawsze kończy się sukcesem. W niniejszej pracy spróbujemy omówić kategorię przypadka w języku litewskim, która obejmuje kilka poziomów struktury języka. Opisując przypadki, nieuchronnie trzeba odwołać się do składni i semantyki, ponieważ dopiero uwzględniając wszystkie te poziomy, można uzyskać obraz kategorii przypadka. 60 | INETA SAVICKIENĖ oprzeć się na składni i semantyce, ponieważ dopiero uwzględniając wszystkie te poziomy, można uzyskać obraz kategorii przypadka. Spróbujemy przyjrzeć się, czy częstość użycia przypadków różni się w rozmowach dorosłych i dzieci. Niniejszy artykuł został napisany na podstawie materiału rozmów! materiału. Rozmowy były systematycznie nagrywane na kasety audio i transkrybowane na komputerze według systemu CHILDES? systemu. 2. WSPÓLNY LITEWSKI PRZYPADEK KATEGORIA „Kategoria przypadka obejmuje kilka poziomów struktury języka. A zatem na jednym, dowolnym poziomie nie można ujawnić wszystkich jej cech. W morfologii opisuje się system form przypadków, jednak nie jest on bez znaczenia; stosunki paradygmatyczne zawsze opierają się na tym, co oznacza jedna lub druga forma przypadka w syntagmie” (Paulauskienė, Jeżeli przypadek wraz z 1994: 98). przyimkami zrozumiemy jako jedną kategorię funkcjonalną, to w jej centrum znajdować się będą stosunki podmiotowo-przedmiotowe, a na samej peryferii — pojęcia okoliczności. W konstrukcji przyimkowej przypadek rzeczownika łączy się z czasownikiem za pośrednictwem przyimka, który wymaga określonego przypadku — dopełniacza, biernika albo narzędnika. W języku litewskim przyimki najczęściej używane są z dopełniaczem (ant, be, prie, iš, dėl, iki), biernikiem (į, pas, per, pro, prieš, apie), narzędnikiem (su, po). Konstrukcje przyimkowe wyrażają przede wszystkim ogólne znaczenie miejsca, rzadziej — inne okoliczności (Ambrazas, red., 1994; Paulauskienė 1994; Valeckienė 1998; Šukys 1998). Jerzy Kuryłowicz podzielił wszystkie przypadki na dwie grupy. Mianownik, biernik i dopełniacz ze względu na ich pierwotną funkcję składniową nazwał „gramatycznymi- ”. Pozostałe przypadki (celownik, narzędnik i miejscownik) są „konkretnymi” — mają pierwotną funkcję semantyczną i często zależą od konkretnego kontekstu, tj. od czasownika i leksykalnych znaczeń przyłączonego do niego rzeczownika (Kuryłowicz 1964: 31, 188-189). Zatem funkcje przypadków są składniowe i semantyczne. Rzeczowniki najczęściej łączą się z czasownikiem, który stanowi centrum zdania i wymaga określonego przypadku. Niektóre przypadki łączą się z innymi rzeczownikami. Adele Valeckiene (1998: 251-252) twierdzi, że najważniejszymi przypadkami do budowania zdania są biernik i mianownik. Zgodnie ze swoimi pierwotnymi funkcjami składniowymi są one związane z 1 Podstawę analizy niniejszej pracy stanowi kilka korpusów tekstów rozmów. Pierwszy obejmuje rozmowy dziecka i dorosłych, tj. około 35 godzin nagrań (zob. Savickiené 2001, 2003), drugi — rozmowy dorosłych między sobą, tj. około 9 godzin nagrań (materiał zebrany przez autorkę). Rozmówcy należą do różnych grup wiekowych i płciowych. Dominujące tematy rozmów są związane z problemami życia codziennego, doświadczonymi wrażeniami i planami na przyszłość. Program ten pozwala wykonypriemones. Pirmoji-—tai transkribavimo ir kodavimo formatas CHAT. Antroji—analizés programy paketas wać wszystkie prace związane z transkrypcją i kodowaniem znacznie dokładniej i stosunkowo szybko. Ponadto umożliwia automatyczną analizę tekstów rozmów o dużej objętości. System CHILDES obejmuje dwie CLAN. Na podstawie programów CLAN Combo, Kwal i Freq przeprowadzono statystyczne badania materiału, których wyniki pozwoliły wyciągnąć wnioski dotyczące częstotliwości używanej leksyki i kategorii gramatycznych (MacWhinney 1994). CZĘSTOTLIWOŚĆ PRZYPADKÓW I ZNACZENIE RZECZOWNIKA_ | 61 czasowników przechodnich i pozostają ze sobą w relacji jako mianownik podmiotu i biernik dopełnienia. Z mianownikiem i biernikiem związany jest dopełniacz. Dołączony do czasowników dopełniacz jest pod względem funkcji ściśle związany z biernikiem i może pełnić funkcję dopełnienia. Tak więc tradycyjnie w językoznawstwie litewskim mianownik, biernik i dopełniacz zalicza się do przypadków gramatycznych, a celownik, narzędnik i miejscownik — do semantycznych. Najbardziej typową funkcją składniową mianownika jest podmiot, a biernika i dopełniacza — dopełnienie. Jednak funkcje przypadków nie ograniczają się tylko do wymienionych — jest ich znacznie więcej. Na przykład dopełniacz w połączeniach z czasownikami oznacza dopełnienie, jego część lub nieokreśloną ilość. Dopełniacz z przyimkiem może również pełnić funkcję okolicznika, a w frazach rzeczownikowych występować jako przydawka. Biernik, oprócz oznaczania dopełnienia bliższego, może wyrażać okoliczniki miejsca i czasu. Celownik oznaczający dopełnienie może również pełnić różne funkcje semantyczne: finitywu, beneficjenta, percepcjenta. Narzędnik, oprócz dwojakiego znaczenia dopełnienia (instrumentu i komitatywu), może również wyrażać okoliczniki miejsca i czasu. Miejscownik zaś, oprócz miejsca, może również wyrażać czas. Zatem przypadki mają znaczenia podstawowe i poboczne. W najnowszych badaniach gramatyki języka litewskiego stwierdza się, że nie może istnieć ścisły podział na przypadki gramatyczne i semantyczne, ponieważ „tylko konkretne przypadki użycia przypadków można nazwać gramatycznymi lub semantycznymi” (Holvoet, Semenienė 2004). 3. ZNACZENIA I UŻYCIE PRZYPADKÓW Kategoria przypadka, będąc jedną z najbardziej złożonych, a zarazem najciekawszych kategorii języka, daje badaczom możliwość analizowania jej z różnych punktów widzenia. Rzeczywiste użycie ujawnia wieloaspektowość kategorii przypadka, jej potencjał do uzyskiwania w różnych kontekstach takich czy innych znaczeń. Analizując użycie przypadków w różnych kontekstach, spróbujemy przyjrzeć się, które przypadki — gramatyczne czy semantyczne — są używane częściej i w jakich znaczeniach. Według częstotliwości użycia wstępne badania mówionego języka litewskiego wskazują następujący rozkład przypadków: najczęściej używany jest mianownik, drugi pod względem częstotliwości — dopełniacz, trzeci — biernik, czwarty — celownik, dalej — narzędnik i miejscownik. TABELA 1. ROZKŁAD PRZYPADKÓW POD WZGLĘDEM CZĘSTOTLIWOŚCI UŻYCIA (%). PRZYPADEK uv G. C. N. NARZ. Vi 46% 19% 21% _ 6% 4% 3% Użycie przypadków jest ściśle związane z sytuacją komunikacyjną, kontekstem i samymi uczestnikami aktu mowy. Wyraźne różnice w użyciu przypadków zaobserwowano w sytuacjach, 62 | INETA SAVICKIENĖ gdy dorosły rozmawia z dorosłym (SSK)°, z dzieckiem (VSK) albo gdy mówi małe dziecko (VK) (zob. tabelę 2). Dane badania pokazują, że pod względem użycia przypadków VSK i VK są znacznie bardziej do siebie podobne (zob. Savickienė 2000, 2002) niż SSK. Mimo dużych różnic można zauważyć także podobieństwa — mianownik jest najczęściej używanym przypadkiem we wszystkich trzech grupach. Użycie pozostałych przypadków różni się. Grupa SSK znacznie częściej używa dopełniacza niż biernika, natomiast w VSK i VK biernik występuje nieco częściej. SSK również dwukrotnie częściej używa celownika, a użycie narzędnika i miejscownika niemal pokrywa się z VSK. Wszystkie grupy podobnie używają miejscownika. TABELA 2. CZĘSTOTLIWOŚĆ UŻYCIA PRZYPADKÓW (%): SSK VS. VSK VS. VK PRZYPADEK 4 4 R.; K. N. IN. a Vi i SSK 32% 18% 28% _—«d9% 5% 3% VSK 48% 21% 19% 5% 4% 3% VK 59% 19% 15% 4% 2% 2% Widać, że najczęstszy jest mianownik (człon nieoznaczony), a na drugim końcu skali znajdują się miejscownik i narzędnik — najrzadsze przypadki. Miejscownik (najrzadszy w całym systemie przypadków) należy uznać za człon najbardziej oznaczony. Wyniki są podobne zarówno w SSK, jak i VSK oraz VK — najczęściej używane są przypadki gramatyczne, natomiast semantyczne pozostają na peryferiach systemu. Częstość poszczególnych przypadków różni się, szczególnie mianownika. Ten ostatni przypadek pod względem częstości użycia w języku VK wyprzedza VSK niemal o 10 proc., a nawet o 27 proc. SSK. Częste użycie mianownika w VSK i VK to specyficzna cecha języka dzieci i języka kierowanego do nich, szczególnie we wczesnym okresie przyswajania języka (Savickiené 1999, Voeikova, Savickiené 2001). Dane pokazują, że przypadki gramatyczne, tj. mianownik, biernik i dopełniacz, są znacznie częstsze niż przypadki konkretne: celownik, narzędnik i miejscownik* . Zatem funkcjonalnie oznaczony podsystem przypadków konkretnych charakteryzuje się małą częstością. Częstość przypadków gramatycznych znacznie różni się od częstości przypadków konkretnych. Częstość jednego dopełniacza jest większa niż częstość wszystkich przypadków konkretnych razem wziętych. Tendencje użycia przypadków w piśmiennym języku litewskim są podobne — przypadki gramatyczne są częstsze niż konkretne (Žilinskienė 1979: 78-88). Najczęściej używany jest dopełniacz (43%), natomiast mianownik i biernik używane są podobnie często (odpowiednio 20% i 18%) (Gelumbauskaitė 2003). = SSK — mowa skierowana do dorosłego (angl. adult directed speech, ADS), VSK — mowa skierowana do dziecka (mowa dziecięca; angl. child directed speech, CDS), VK — mowa dziecka (angl. child language). © Ponieważ Kurylowicz nie wyodrębniał przypadku wołacza, tutaj również nie jest on wymieniany. CZĘSTOŚĆ PRZYPADKÓW I ZNACZENIE RZECZOWNIKA_ | 63 Dane statystyczne języków słowiańskich (mówionych) są podobne: rosyjski: M. —32,6, D. —25,3, B. —22, C. —4,1, Ms. —10,1, N. —5 (Zemskaja 1979: 74); po polsku: M. —34,2, D. -29,8, C. —19,2, B. —4,8, Narz. —4,4, Vt. —7,6 (Laskowski 1989: 212). Interesujące jest to, że w językach polskim i rosyjskim częstszy jest biernik, natomiast w języku litewskim — dopełniacz. Ogólna frekwencja przypadków nie mówi jeszcze wszystkiego o kategorii przypadka. Na statystykę przypadków duży wpływ wywiera semantyka rzeczownika (Laskowski 1989: 207-226). Weryfikując to twierdzenie, należy przyjrzeć się temu, jakie znaczenie dla statystyki przypadków ma opozycja semantyczna „żywy / nieżywy- “. W poniższych tabelach osobno przedstawiono dane SSK, VSK i VK. TABELA 3. DYSTRYBUCJA PRZYPADKÓW W SEMANTYCZNYCH PRZECIWSTAWIENIACH ŻYWY / NIEŻYWY SSK (%) PRZYPADEK _ uv G. /K N 1 IN; Zob. ts GYVAS -36,32; 8,24 46,31 _ 6,48 2,17 0,48 7 NEGYVAS | _ 11,53 19,56 45,77 1,92 14,20 7,02 4 LENTELE. DYSTRYBUCJA PRZYPADKÓW SEMANTYCZNEJ OPOZYCJI ŻYWY/NIEŻYWY (%) i. =. oe _ eu Żywy 55,2 89 AA fs 25 OO Nieżywy 35,2 29,6 23,1 0,4 5,1 5,7 5 TABELA. DYSTRYBUCJA PRZYPADKÓW SEMANTYCZNEJ OPOZYCJI ŻYWY/NIEŻYWY (%) PRZYPADEK vo _ G. KO N. a IN. -Zob. Żywy; 65,0 8,7: 9,9 6,9 a 15 ! _0 NIEŻYWY 44,4 29,0 18,8 0,1 /3,0 3,8 Różnica statystyczna między rzeczownikami oznaczającymi żywe i nieżywe jest bardzo wyraźna. Najczęstszym przypadkiem gramatycznym rzeczowników żywotnych w SSK i VK jest mianownik (jego frekwencja jest znacznie większa niż wszystkich pozostałych przypadków razem wziętych), natomiast w SSK — dopełniacz, którego frekwencja przewyższa frekwencję mianownika aż o 10%. 64 | INETA SAVICKIENĖ W grupie rzeczowników nieżywotnych SSK mianownik zajmuje dopiero czwarte miejsce — po dopełniaczu, bierniku i narzędniku — ustępując najczęstszemu przypadkowi aż o 34%. Spośród przypadków gramatycznych biernik jest najbardziej nacechowanym członem w grupie rzeczowników żywotnych (jest używany niemal jednakowo we wszystkich grupach: VK 8,7%), 0 kilmininkas (VSK 23,1% ir VK 18,8%) ir vardininkas (SSK 11,53%) — SSK 8,24%, VSK 8,9%, nieżywotne. Celownik rzeczowników nieżywotnych jest najbardziej nacechowanym członem (SSK 1,92%, VSK 0,4%, VK 0,1%), natomiast narzędnik i miejscownik są dostatecznie częste we wszystkich grupach. Z drugiej strony frekwencja celownika rzeczowników żywotnych jest bardzo wysoka, natomiast miejscownik prawie w ogóle nie jest używany (z wyjątkiem SSK 0,48%). Wyniki pokazują, że występują wyraźne różnice w użyciu celownika i miejscownika rzeczowników żywotnych/nieżywotnych. Przyczyną tej różnicy w przypadku celownika jest to, że przypadek ten najczęściej pełni funkcję beneficjenta, percypienta lub eksperiencera (o funkcjach semantycznych zob. Jakaitienė 1988; Valeckienė 1998). Sytuacja miejscownika jest podobna do sytuacji celownika, jednak przypadek ten zajmuje pozycje graniczne — w podsystemie żywotnym miejscownik jest prawie całkowicie nieużywany. Dzieje się tak dlatego, że najczęstszą funkcją miejscownika jest wskazywanie miejsca. Oczywiste jest, że funkcja ta obejmuje tylko przedmioty nieożywione. Zatem miejscownik jest najbardziej nacechowanym przypadkiem w podsystemie żywotnym, natomiast wśród rzeczowników oznaczających przedmioty nieożywione zyskuje on inny status. Po omówieniu statystyki przypadków widać, że częstotliwość użycia przypadków znacznie różni się w zależności od tego, do którego podsystemu należą. Wyniki potwierdzają myśl, że od znaczenia rzeczownika zależy nie tylko semantyka poszczególnych przypadków, lecz także możliwości ich użycia. 4. WNIOSKI W systemie przypadków widoczne są wyraźne różnice w częstotliwości użycia, związane ze specyfiką języka mówionego. Po omówieniu grup rzeczowników oznaczających istoty żywe/nieożywione widać, że częstotliwość użycia przypadków wyraźnie się różni. Semantyka rzeczownika decyduje o częstotliwości użycia przypadków. Jednak ważne jest nie tylko to, jakie przypadki są najczęściej używane w rozmowie. Temat rozmowy, jej uczestnicy oraz sytuacja również decydują o rozkładzie przypadków. Opierając się na podziale przypadków Jerzego Kuryłowicza na gramatyczne i konkretne, próbowano sprawdzić, czy tak zwane właściwe przypadki gramatyczne — mianownik, dopełniacz i biernik — są najczęściej używane w swoich podstawowych, a nie pobocznych znaczeniach. Wyniki można by podsumować, posługując się definicjami „hierarchii przypadków”: „Przypadki układają się na skali według tego, czy kodują centralne, czy peryferyjne funkcje zdania* (Holvoet, Semėnienė 2004: 33). LITERATURA AMBRAZAS, red., 1994: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. BLOOMFIELD, L. 1935: Language, London: Allen & Unwin. CZĘSTOTLIWOŚĆ PRZYPADKÓW I ZNACZENIE RZECZOWNIKA_ | 65 GELUMBAUSKAITE, K. 2003: Dynamika użycia przypadków rzeczownika. Praca magisterska, Kowno: VDU. HOLVoET, A., SEMENIENE L. 2004: Podstawy teorii przypadku. Holvoet, A., Semeéniené, L., red., Badania kategorii gramatycznych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego (Prace z zakresu gramatyki języka litewskiego, 2), 11-33. JAKAITIENE, E. 1988: Semantyka leksykalna, Wilno: Mokslas. KuryLowIiczZ, J. 1964: Kategorie fleksyjne języka indoeuropejskiego, Heidelberg: Carl Winter Universitatsverlag. LaskowskI, R. 1989: Oznaczoność a kategoria przypadka w języku polskim. Tomi¢, O.M., red., Oznaczoność w synchronii i diachronii, Berlin itd. : Mouton de Gruyter, 207-226. Lyons, J. 1977: Semantyka. Tomy. 1-2, Cambridge: Cambridge University Press. MACWHINNEY, B. 1994: Projekt CHILDES: narzędzia do analizy mowy, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. PAULAUSKIENE, A. 1994: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. SAVICKIENE, I. 1999: Morfologia rzeczownika w języku dziecka litewskiego. Rozprawa doktorska, Kowno: VDU. SAVICKIENE, I. 2000: Przypadki w języku mówionym. Darbai ir dienos 24 (Kowno: VDU), 89-98. SAVICKIENE, I. 2001: Kształtowanie się paradygmatów deklinacyjnych w języku dzieci. Lituanistica 3(47), 58-69. SAVICKIENE, I. 2002: Powstawanie rozróżnień przypadkowych w języku litewskim. Voeykova, M. D., Dressler, W. U., red., Prei protomorfologia: wczesne fazy rozwoju morfologicznego rzeczowników i czasowników, Miinchen — Newcastle: LINCOM Europa (Lincom studies in Theoretical Linguistics, 9), 105-115. SAVICKIENE, I. 2003: The Acquisition of Lithuanian Noun Morphology, Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften. SLoBIN, D. I. 1985: Wprowadzenie: Dlaczego badać nabywanie języka w ujęciu międzyjęzykowym? Slobin, D. I., red., Międzyjęzykowe badanie nabywania języka. T. 1, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 3-27. Suxkys, J. 1998: Przypadki i przyimki języka litewskiego: użycie i normy, Kowno: Sviesa. VALECKIENE, A. 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VoeEyYKOVA, M. D. 1998: Nabywanie zdrobnień przez rosyjskie dziecko: wstępne obserwacje w związku z wczesnymi przymiotnikami. Gillis, S., red., Studia nad nabywaniem oznaczania liczby i zdrobnień (Antwerp Papers in Linguistics, 95), 97-113. VoEYKOVA, M. D., SAVICKIENE, I. 2001: Nabywanie pierwszych opozycji przypadkowych przez dziecko litewskie i rosyjskie. Wiener Linguistische Gazette 67-69, 165-188. ZEMSKAJA, E. A. 1979: Rosyjska mowa potoczna, Moskwa: Nauka. ZILINSKIENE DKuuucKene], V. 1979: Crarucruueckuit anan3 MOPOJIOrHH JIMTOBCKHX ra3eTHOXYPHAJIbHBIX TEKCTOB. Amsterdam duc. Kano. ~uson. Nauka, Wilno. Ineta Savickienė Otrzymano 23.05.2005 S. Daukanto g. 28, 44246 Kowno, Litwa [email protected] Vytauto Didziojo universitetas