Linksnių vartojimo dažnumas ir daiktavardžio reikšmė

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LII (2005), 59–65 Częstość użycia przypadków a znaczenie rzeczownika Ineta Savickienė Vytauto Didžiojo universitetas Posługując się pojęciami przypadków gramatycznych i konkretnych Kurylowicza, przypadki gramatyczne analizuje się pod kątem ich funkcji składniowych, a konkretne – pod kątem ich funkcji semantycznych. Stawiamy hipotezę, że statystycznie częstość przypadku jest odwrotnie proporcjonalna do stopnia jego funkcjonalnego nacechowania. Wykazano, że przypadki gramatyczne (mianownik, biernik i dopełniacz) występują częściej niż przypadki konkretne (celownik, narzędnik i miejscownik). Różnice w częstości form przypadkowych poszczególnych wyrazów odzwierciedlają nacechowanie przypadku oraz semantykę rzeczownika. Badanie opiera się na analizie mówionego języka litewskiego z wykorzystaniem programu CHILDES. Zbadano częstość form przypadkowych i ich znaczenia w mowie skierowanej do dorosłych (ADS), mowie skierowanej do dzieci (CDS) oraz mowie dzieci (CS). Wykazano podobne tendencje w CDS i CS, lecz inne w ADS. Zaobserwowano istotne różnice związane z żywotnością. Nasze wyniki potwierdzają założenie, że znaczenie rzeczownika wpływa na semantykę poszczególnych przypadków i ich potencjał występowania. 1. JĘZYK MÓWIONY I PISANY Zasada sformułowana przez językoznawców XX wieku, zgodnie z którą język mówiony różni się od pisanego i dlatego powinien być uznawany za ważniejszy przedmiot badań, spotkała się z szerokim poparciem. Leonard Bloomfield (1935: 21) twierdził, że pismo nie jest językiem, lecz jedynie pewnym sposobem jego rejestrowania. Poglądy Bloomfielda wywarły wpływ także na myśl lingwistyki teoretycznej, zwłaszcza na składnię. Warto przypomnieć, że również John Lyons (1977: 39–42) zwrócił uwagę na różnice gramatyczne i leksykalne odróżniające język mówiony od pisanego. Podkreślał, że w społeczeństwach piśmiennych relacja między językiem mówionym a pisanym jest bardzo złożona – odmiany języka mówionego i pisanego w danym języku mogą być częściowo niezależne. Stwierdzenia te nie podważają jednak prymatu języka mówionego, ponieważ mimo wszystko to właśnie język mówiony służy przede wszystkim celom komunikacyjnym, nawet w bardzo piśmiennych społeczeństwach. Ponadto człowiek przyswaja język mówiony jako pierwszy i bez wątpienia łatwo, podczas gdy opanowanie języka pisanego wymaga wielu lat i najczęściej przebiega nie tak łatwo ani nie zawsze pomyślnie. W niniejszej pracy spróbujemy omówić kategorię przypadka w języku litewskim, która obejmuje kilka poziomów struktury języka. Opisując przypadki, nieuchronnie trzeba odwo- 60 | I N E T A S A V I C K I E N E Uwzględniając składnię i semantykę, można uzyskać pełny obraz kategorii przypadka. Spróbujemy sprawdzić, czy częstość użycia przypadków różni się w rozmowach dorosłych i dzieci. Artykuł powstał na podstawie materiału z rozmów1. Rozmowy były systematycznie nagrywane na kasety magnetofonowe i transkrybowane na komputerze zgodnie z systemem CHILDES2. 2. KATEGORIA PRZYPADKA W LITEWSZCZYŹNIE STANDARDOWEJ „Kategoria przypadka obejmuje kilka poziomów struktury języka. Oznacza to, że na żadnym pojedynczym poziomie nie można ujawnić wszystkich jej właściwości. W morfologii opisuje się system form przypadkowych, nie jest on jednak pozbawiony znaczenia; relacje paradygmatyczne zawsze opierają się na tym, co oznacza dana forma przypadka w syntagmie” (Paulauskienė, 1994: 98). Jeśli przypadek rozumiemy łącznie z przyimkiem jako jedną kategorię funkcjonalną, to w jej centrum znajdą się relacje podmiotowo-przedmiotowe, a na samym peryferium – pojęcia okolicznikowe. W konstrukcji przyimkowej przypadek rzeczownika łączy się z przyimkiem czasownika, który wymaga określonego przypadka – dopełniacza, biernika lub narzędnika. W języku litewskim przyimki najczęściej występują z dopełniaczem (ant, be, prie, iš, dėl, iki), biernikiem (į, pas, per, pro, prieš, apie), narzędnikiem (su, po). Konstrukcje przyimkowe wyrażają przede wszystkim ogólne znaczenie miejsca, rzadziej – inne okoliczności (Ambrazas, red., 1994; Paulauskienė 1994; Valeckienė 1998; Šukys 1998). Jerzy Kuryłowicz podzielił wszystkie przypadki na dwie grupy. Mianownik, biernik i dopełniacz, ze względu na ich pierwotną funkcję składniową, nazwał „gramatycznymi”. Pozostałe przypadki (celownik, narzędnik i miejscownik) są „konkretnymi” – pełnią pierwotną funkcję semantyczną i często zależą od konkretnego kontekstu, tj. od leksykalnych znaczeń czasownika i dołączonego do niego rzeczownika (Kuryłowicz 1964: 31, 188–189). A zatem funkcje przypadków są składniowe i semantyczne. Rzeczowniki najczęściej łączą się z czasownikiem, który stanowi centrum zdania i wymaga określonego przypadka. Niektóre przypadki łączą się z innymi rzeczownikami. Adelė Valeckienė (1998: 251–252) teigia, kad svarbiausi linksniai sakiniui formuoti yra galininkas ir vardininkas. Pagal savo pirmines sintaksines funkcijas jie susiję su 1 Podstawę analizy w niniejszej pracy stanowi kilka małych korpusów rozmów. Pierwszy obejmuje rozmowy dziecka z dorosłymi, tj. około 35 godzin nagrań (zob. Savickienė 2001, 2003), drugi – rozmowy dorosłych między sobą, tj. około 9 godzin nagrań (materiał zebrany przez autorkę). Rozmówcy należą do różnych grup wiekowych i płci. Główne tematy rozmów dotyczą problemów dnia codziennego, przeżytych wrażeń i planów na przyszłość. 2 Program ten pozwala wykonywać wszystkie prace związane z transkrypcją i kodowaniem znacznie dokładniej i stosunkowo szybko. Ponadto umożliwia automatyczną analizę obszernych tekstów rozmów. System CHILDES obejmuje dwa narzędzia. Pierwszym jest format transkrypcji i kodowania CHAT. Drugim – pakiet programów analitycznych CLAN. Za pomocą programów CLAN Combo, Kw al, Freq przeprowadzono statystyczne badania materiału, których wyniki pozwoliły sformułować wnioski dotyczące częstotliwości użycia słownictwa i kategorii gramatycznych (MacWhinney 1994). LINKSNIŲ DAŽNUMAS IR DAIKTAVARDŽIO REIKŠMĖ | 61 z tranzytywnością czasownika i pozostają względem siebie w takiej relacji jak mianownik podmiotu i biernik dopełnienia. Z mianownikiem i biernikiem związany jest dopełniacz. Dopełniacz dołączony do czasowników jest pod względem funkcji ściśle związany z biernikiem i może pełnić funkcję dopełnienia. A zatem w tradycyjnej litewskiej językoznawstwie mianownik, biernik i dopełniacz zalicza się do przypadków gramatycznych, natomiast celownik, narzędnik i miejscownik – do semantycznych. Najbardziej typową funkcją składniową mianownika jest funkcja podmiotu, a biernika i dopełniacza – dopełnienia. Funkcje przypadków nie ograniczają się jednak do tych wymienionych – jest ich znacznie więcej. Na przykład dopełniacz w połączeniu z czasownikami oznacza dopełnienie, jego część lub nieokreśloną ilość. Dopełniacz z przyimkiem może również pełnić funkcje okolicznika, a w grupach nominalnych występować jako przydawka. Biernik, oprócz dopełnienia bliższego, może wyrażać okoliczniki miejsca i czasu. Celownik oznaczający dopełnienie może także pełnić różne funkcje semantyczne: finitywu, beneficjenta i percipienta. Narzędnik, poza dwojakim znaczeniem dopełnienia (instrumentu i komitatywu), może również wyrażać okoliczniki miejsca i czasu. Miejscownik zaś, oprócz miejsca, może oznaczać także czas. Oznacza to, że przypadki mają znaczenia podstawowe i poboczne. W najnowszych badaniach gramatyki litewskiej stwierdza się, że nie można wyznaczyć ścisłej granicy między przypadkami gramatycznymi a semantycznymi, ponieważ „tylko konkretne przypadki użycia przypadków można nazwać gramatycznymi lub semantycznymi” (Holvoet, Semėnienė 2004). 3. ZNACZENIA I UŻYCIE PRZYPADKÓW Kategoria przypadka, będąca jedną z najbardziej złożonych, a zarazem najciekawszych kategorii językowych, stwarza badaczom możliwość analizowania jej z różnych perspektyw. Rzeczywiste użycie ukazuje wieloaspektowość kategorii przypadka oraz jej potencjał do przyjmowania różnych znaczeń w różnych kontekstach. Analizując użycie przypadków w różnych kontekstach, spróbujemy przyjrzeć się temu, które przypadki — gramatyczne czy semantyczne — są używane częściej i jakie mają znaczenia. Wstępne badania mówionego języka litewskiego wskazują na następujący rozkład przypadków pod względem częstości użycia: najczęściej używany jest mianownik, drugim pod względem częstości jest dopełniacz, trzecim — biernik, czwartym — celownik, a dalej — narzędnik i miejscownik. TABELA 1. ROZKŁAD PRZYPADKÓW WEDŁUG CZĘSTOŚCI UŻYCIA (%). PRZYPADEK M. D. B. C. N. Ms. 46% 19% 21% 6% 4% 3% Użycie przypadków jest ściśle związane z sytuacją komunikacyjną, kontekstem i samymi uczestnikami aktu mowy. Wyraźne różnice w użyciu przypadków zaobserwowano w sytuacjach- 62 | INETA SAVICKIENĖ cjach, gdy dorosły rozmawia z dorosłym (SSK)3, z dzieckiem (VSK) lub gdy mówi małe dziecko (VK) (zob. tabelę 2). Dane badawcze pokazują, że pod względem użycia przypadków VSK i VK są znacznie bardziej do siebie zbliżone (zob. Savickienė 2000, 2002) niż SSK. Mimo znacznych różnic można zauważyć również podobieństwa — mianownik jest najczęściej używanym przypadkiem we wszystkich trzech grupach. Użycie pozostałych przypadków różni się. Grupa SSK znacznie częściej używa dopełniacza niż biernika, natomiast w VSK i VK biernik jest nieco częstszy. Grupa SSK używa również celownika dwukrotnie częściej, a częstość użycia narzędnika i miejscownika jest niemal taka sama jak w VSK. Wszystkie grupy używają miejscownika z podobną częstością. TABELA 2. CZĘSTOŚĆ UŻYCIA PRZYPADKÓW (%): SSK VS. VSK VS. VK PRZYPADEK M. D. B. C. N. Ms.SSK 32% 18% 28% 9% 5% 3% VSK 48% 21% 19% 5% 4% 3% VK 59% 19% 15% 4% 2% 2% Widać, że najczęstszy jest mianownik (człon nieoznaczony), natomiast na drugim krańcu skali znajdują się miejscownik i narzędnik — najrzadsze przypadki. Miejscownik (najrzadszy w całym systemie przypadków) uznaje się za człon najbardziej oznaczony. Wyniki są podobne w SSK, VSK i VK — najczęściej używane są przypadki gramatyczne, semantyczne zaś pozostają na peryferiach systemu. Częstość poszczególnych przypadków jest różna, szczególnie mianownika. W mowie VK ten ostatni przypadek jest używany prawie o 10 punktów procentowych częściej niż w VSK i aż o 27 punktów procentowych częściej niż w SSK. Częste użycie mianownika w VSK i VK stanowi charakterystyczną cechę języka dzieci i języka kierowanego do nich, zwłaszcza we wczesnym okresie przyswajania języka (Savickienė 1999, Voeikova, Savickienė 2001). Dane pokazują, że przypadki gramatyczne, tj. mianownik, biernik i dopełniacz, są znacznie częstsze niż przypadki konkretne: celownik, narzędnik i miejscownik4. A zatem funkcjonalnie oznaczony podsystem przypadków konkretnych charakteryzuje się niską częstością użycia. Częstość użycia przypadków gramatycznych znacznie różni się od częstości użycia przypadków konkretnych. Częstość użycia samego dopełniacza jest większa niż łączna częstość użycia wszystkich przypadków konkretnych. Tendencje dotyczące użycia przypadków w pisanym języku litewskim są podobne — przypadki gramatyczne są częstsze niż konkretne (Žilinskienė 1979: 78–88). Najczęściej używany jest dopełniacz (43%), natomiast mianownik i biernik występują z podobną częstością (odpowiednio 20% i 18%) (Gelumbauskaitė 2003). 3 SSK — język kierowany do dorosłego (ang. adult directed speech, ADS), VSK — język kierowany do dziecka (mowa dziecięca; ang. child directed speech, CDS), VK — język dziecka (ang. child language). 4 Ponieważ Kuryłowicz nie wyróżniał wołacza, nie jest on tu również wymieniany. LINKSNIŲ DAŽNUMAS IR DAIKTAVARDŽIO REIKŠMĖ 63 Dane statystyczne dla języków słowiańskich (mówionych) są podobne: rosyjski: M. – 32,6, D. – 25,3, B. – 22, C. – 4,1, Ms. – 10,1, N. – 5 (Zemskaja 1979: 74); polski: M. – 34,2, D. – 29,8, B. – 19,2, C. – 4,8, N. – 4,4, Ms. – 7,6 (Laskowski 1989: 212). Interesujące jest to, że w językach polskim i rosyjskim częstszy jest biernik, a w języku litewskim – dopełniacz. Ogólna częstość występowania przypadków nie mówi jeszcze wszystkiego o kategorii przypadka. Na statystykę przypadków duży wpływ ma semantyka rzeczownika (Laskowski 1989: 207–226). Aby sprawdzić to twierdzenie, należy przyjrzeć się znaczeniu, jakie dla statystyki przypadków ma opozycja semantyczna „żywy / nieżywy”. W poniższych tabelach osobno przedstawiono dane SSK, VSK i VK. TABELA 3. ROZKŁAD PRZYPADKÓW W SSK WEDŁUG OPOZYCJI SEMANTYCZNEJ ŻYWY / NIEŻYWY (%) Przypadek | M. | D. | B. | C. | N. | Ms. Żywy | 36,32 | 8,24 | 46,31 | 6,48 | 2,17 | 0,48 Nieżywy | 11,53 | 19,56 | 45,77 | 1,92 | 14,20 | 7,02 TABELA 4. ROZKŁAD PRZYPADKÓW W VSK WEDŁUG OPOZYCJI SEMANTYCZNEJ ŻYWY / NIEŻYWY (%) Przypadek | M. | D. | B. | C. | N. | Ms. Żywy | 55,2 | 8,9 | 11,1 | 8,5 | 2,5 | 0 Nieżywy | 35,2 | 29,6 | 23,1 | 0,4 | 5,1 | 5,7 TABELA 5. ROZKŁAD PRZYPADKÓW W VK WEDŁUG OPOZYCJI SEMANTYCZNEJ ŻYWY / NIEŻYWY (%) Przypadek | M. | D. | B. | C. | N. | Ms. Żywy | 65,0 | 8,7 | 9,9 | 6,9 | 1,5 | 0 Nieżywy | 44,4 | 29,0 | 18,8 | 0,1 | 3,0 | 3,8 Różnica statystyczna między rzeczownikami oznaczającymi żywe i nieżywe jest bardzo wyraźna. Najczęstszym przypadkiem rzeczowników żywotnych w VSK i VK jest mianownik (jego częstość jest znacznie większa niż częstość wszystkich pozostałych przypadków łącznie), natomiast w SSK – dopełniacz, którego częstość jest porównywalna- 64 | INETA SAVICKIENE Mianownik stanowi aż 10% SSK. W grupie rzeczowników nieżywotnych SSK mianownik zajmuje dopiero czwartą pozycję — po dopełniaczu, bierniku i narzędniku — ustępując najczęstszemu przypadkowi aż o 34%. Spośród przypadków gramatycznych biernik jest najbardziej nacechowanym członem w grupie rzeczowników żywotnych (jest używany niemal jednakowo często we wszystkich grupach: SSK 8,24%, VSK 8,9%, VK 8,7%), natomiast dopełniacz (VSK 23,1% i VK 18,8%) oraz mianownik (SSK 11,53%) — w grupie nieżywotnych. Celownik rzeczowników nieżywotnych jest najbardziej nacechowanym członem (SSK 1,92%, VSK 0,4%, VK 0,1%), natomiast narzędnik i miejscownik są dość częste we wszystkich grupach. Z drugiej strony częstość celownika rzeczowników żywotnych jest bardzo wysoka, a miejscownik prawie w ogóle nie jest używany (z wyjątkiem SSK 0,48%). Wyniki pokazują, że występują wyraźne różnice w użyciu celownika i miejscownika rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Przyczyną tej różnicy w przypadku celownika jest to, że przypadek ten najczęściej pełni funkcję beneficjenta, percipienta lub eksperiencera (o funkcjach semantycznych zob. Jakaitienė 1988; Valeckienė 1998). Sytuacja miejscownika jest podobna do sytuacji celownika, jednak przypadek ten zajmuje pozycje graniczne — w podsystemie rzeczowników żywotnych miejscownik prawie w ogóle nie jest używany. Wynika to z faktu, że najczęstszą funkcją miejscownika jest wskazywanie miejsca. Oczywiste jest, że funkcja ta odnosi się wyłącznie do przedmiotów nieożywionych. Zatem miejscownik jest najbardziej nacechowanym przypadkiem w podsystemie rzeczowników żywotnych, natomiast wśród rzeczowników oznaczających przedmioty nieożywione ma inny status. Po omówieniu statystyki przypadków widać, że częstość użycia przypadków bardzo różni się w zależności od tego, do którego podsystemu należą. Wyniki potwierdzają pogląd, że od znaczenia rzeczownika zależy nie tylko semantyka poszczególnych przypadków, lecz także możliwości ich użycia. 4. WNIOSKI W systemie przypadków widoczne są wyraźne różnice w częstości użycia, związane ze specyfiką języka mówionego. Po omówieniu grup rzeczowników oznaczających istoty żywe i przedmioty nieożywione widać, że częstość użycia przypadków wyraźnie się różni. Semantyka rzeczownika determinuje częstość użycia przypadków. Ważne jest jednak nie tylko to, które przypadki są najczęściej używane w rozmowie. Na rozkład przypadków wpływają również temat rozmowy, jej uczestnicy oraz sytuacja. Opierając się na podziale przypadków Jerzego Kurylowicza na gramatyczne i konkretne, podjęto próbę sprawdzenia, czy tak zwane właściwe przypadki gramatyczne — mianownik, dopełniacz i biernik — są najczęściej używane w swoich podstawowych, a nie pobocznych znaczeniach. Wyniki warto byłoby podsumować, posługując się definicjami „hierarchii przypadków”: „Przypadki układają się na skali w zależności od tego, czy kodują centralne, czy peryferyjne funkcje zdania” (Holvoet, Semėnienė 2004: 33). LITERATŪRA AMBRAZAS, red., 1994: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. BLOOMFIELD, L. 1935: Language, London: Allen & Unwin. LINKSNIŲ DAŽNUMAS IR DAIKTAVARDŽIO REIKŠMĖ | 65 GELUMBauskaitė, K. 2003: Daiktavardžių linksnių vartojimo dinamika. Magistro darbas, Kaunas: VDU. HOLVOET, A., SEMĖNIENĖ L. 2004: Linksnio teorijos pagrindai. Holvoet, A., Semėnienė, L., red., Gramati­nių kategorijų tyrimai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas (Lietuvių kalbos gramatikos darbai, 2), 11–33. JAKAITIENĖ, E. 1988: Leksinė semantika, Vilnius: Mokslas. KURYLOWICZ, J. 1964: The inflectional categories of Indo-European, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. LASKOWSKI, R. 1989: Markedness and the category of case in Polish. Tomić, O.M., ed., Markedness in synchrony and diachrony, Berlin etc.: Mouton de Gruyter, 207–226. LYONS, J. 1977: Semantics. Vols. 1–2, Cambridge: Cambridge University Press. MACWHINNEY, B. 1994: The CHILDES Project: Tools for Analyzing Talk, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. PAULAUSKIENĖ, A. 1994: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. SAVICKIENĖ, I. 1999: Lietuvio vaiko daiktavardžio morfologija. Dak­taro disertacija, Kaunas: VDU. SAVICKIENĖ, I. 2000: Linksniai šnekamojoje kalboje. Darbai ir dienos 24 (Kaunas: VDU), 89–98. SAVICKIENĖ, I. 2001: Linksniavimo paradigmų formavimasis vaikų kalboje. Lituanistica 3(47), 58–69. SAVICKIENĖ, I. 2002: The emergence of case distinctions in Lithuanian. Voeykova, M. D., Dressler, W. U., eds., Pre- and Protomorphology: Early Phases of Morphological Development in Nouns and Verbs, München – Newcastle: LINCOM Europa (Lincom studies in Theoretical Linguistics, 9), 105–115. SAVICKIENĖ, I. 2003: The Acquisition of Lithuanian Noun Morphology, Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. SLOBIN, D. I. 1985: Introduction: Why study acquisition crosslinguistically? Slobin, D. I., ed., The Crosslinguistic Study of Language Acquisition. Vol. 1, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 3–27. ŠUKYS, J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. VALECKIENĖ, A. 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VOEYKOVA, M. D. 1998: Acquisition of diminutives by a Russian child: preliminary observations in connection with the early adjectives. Gillis, S., ed., Studies in the Acquisition of Number and Diminutive Marking (Antwerp Papers in Linguistics, 95), 97–113. VOEYKOVA, M. D., SAVICKIENĖ, I. 2001: The acquisition of the first case oppositions by a Lithuanian and a Russian child. Wiener Linguistische Gazette 67–69, 165–188. ZEMSKAJA, E. A. 1979: Русская разговорная речь, Москва: Наука. ŽILINSKIENĖ [Жилинскене], V. 1979: Статистический анализ морфологии литовских газетно-журнальных текстов. Автореферат дис. канд. филол. наук, Вильнюс. Ineta Savickienė Vytauto Didžiojo universitetas S. Daukanto g. 28, 44246 Kaunas, Lietuva [email protected] Gauta 2005 05 23