Daniel Petit. „Apophonie et catégories grammaticales dans les langues baltiques“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIII (2005) 111–131 RECENZJE Recenzje Daniel Petit Apophonie et catégories grammaticales dans les langues baltiques Leuven–Paris: Peeters, 2004, 436 p., ISBN 90-429-1529-3 (Peeters Leuven), ISBN 2-87723-824-5 (Peeters France) (Kolekcja lingwistyczna wydawana przez Towarzystwo Lingwistyczne w Paryżu, lxxxvi) Zanim zaczniemy omawiać tę książkę, jakoś trudno oprzeć się chęci, by najpierw przypomnieć, że w czasach „złotego wieku” historyczno-porównawczej metody językoznawców Europy Zachodniej językiem litewskim interesowali się przede wszystkim Niemcy, a nieco później także Francuzi. Za pioniera badań nad językiem litewskim we Francji bez wątpienia należy uznać Ferdinanda de Saussure’a, który nie tylko odwiedził tereny zamieszkane przez Litwinów w 1879 lub 1880 roku (Godel 1973: 7–24; Mauro 1972: 331–332), ale także jako pierwszy zaczął wykładać język litewski na uniwersytetach w Paryżu (a później w Genewie). W swoich pracach indoeuropeistycznych obficie opierał się na faktach dotyczących języka litewskiego również najbardziej płodny francuski językoznawca, Antoine Meillet. Jego uczeń, Robert Gauthiot, odwiedził Litwę aż dwukrotnie — w 1900 i 1901 roku. Owocem pierwszej podróży tego językoznawcy na Litwę była pierwsza monografia poświęcona bałtystyce, wydana w Paryżu w 1903 roku jako osobna książka: Buivydžių šnekta (Le parler de Buividze). Na drugą monografię poświęconą bałtystyce, wydaną we Francji, trzeba było czekać całe stulecie. Opublikował ją w 2004 roku Daniel Petit, językoznawca zainteresowany bałtystyką i dobrze znający język litewski. Recenzowana tu monografia znacznie różni się jednak od pierwszej. Przedmiotem monografii Roberta Gauthiota była gwara wschodnioauksztocka z okolic Kupiškis, książka zaś Daniela Petita poświęcona jest wyjaśnianiu problemów rozwoju kategorii gramatycznych i apofonii we wszystkich trzech językach bałtyckich. We Przedmowie do książki (s. 5–6) autor stwierdza, że recenzowana tu „praca, powstała na podstawie rozprawy habilitacyjnej obronionej 12 października 2002 roku na IV Uniwersytecie Paryskim, Sorbonie, jest rezultatem rozpoczętych kilka lat temu badań z zakresu indoeuropeistyki porównawczej, a ściślej — badań nad językami bałtyckimi (litewskim, łotewskim i staropruskim)” (s. 5). Oczywiście autor pamięta tu nie tylko o Ferdynandzie de Saussure’ze, który zapoczątkował długą tradycję badań nad językami bałtyckimi, lecz także o autorze pierwszej monografii poświęconej bałtystyce — Robercie Gauthiocie. Recenzowana książka składa się z Spisu treści (s. 3–4) i wspomnianej już Przedmowy, Wstępu (s. 7–13), sześciu rozdziałów o różnej objętości (1. Kategoria osoby i apofonia rdzeniowa, s. 15–22; 2. Kategoria przypadka i apofonia rdzeniowa, s. 23–121; 3. Kategoria liczby i apofonia rdzeniowa, s. 123–169; 4. Kategoria rodzaju i apofonia rdzeniowa, s. 171–191; 5. Kategoria trybu i apofonia rdzeniowa, s. 193–288; 6. Kategoria czasu i apofonia rdzeniowa, s. 289–361), Wniosków. 112 | RECENZIJOS (s. 363–374), Indeks wyrazów (s. 377–410) oraz Bibliografia (s. 411–436), na początku której zamieszczono skróty nazw języków, terminów gramatycznych i niektórych publikacji (s. 411–412). We Wstępie autor zaznacza, że „tradycyjnie apofonię bada się od strony formalnej: najczęściej trzeba ustalić, jakie fonemy uczestniczą w alternacji wokalicznej i jaki jest ich formalny związek”, a następnie wyjaśnia, że zgodnie z tym podejściem zwykle wyróżnia się dwa typy apofonii: jakościową i ilościową (s. 8). Dalej wskazuje, że „apofonię można badać także z perspektywy funkcjonalnej”, określając wzajemne związki morfologiczne i semantyczne między formami podstawowymi (formes de fondation) a formami pochodnymi (formes fondées) apofonii (s. 9). Innymi słowy, autora recenzowanej pracy bardziej interesuje tak zwana apofonia gramatyczna, występująca w strukturze gramatycznej języków bałtyckich, gdzie jedne formy gramatyczne tworzy się od innych; autor monografii poświęca więc całą uwagę pozycji apofonii odziedziczonej z epoki praindoeuropejskiej w językach bałtyckich. Dlatego Daniel Petit rozpatruje to zjawisko z punktu widzenia gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich. Monografia ogranicza się zatem do apofonii rdzennej, czyli alternacji samogłosek w rdzeniach wyrazów i ich form, całkowicie pomijając zagadnienia apofonii sufiksalnej. Takie ograniczenie zakresu przez autora nietrudno wyjaśnić: w jednej monografii po prostu nie sposób zbadać obok apofonii rdzennej także problemów apofonii sufiksalnej. Pozostaje mieć nadzieję, że Daniel Petit omówi apofonię sufiksalną w językach bałtyckich w przyszłych pracach. Tiesa, diachroninės kalbotyros specialistams (plg. Stang 1966: 120t.; Zinkevičius 1980: 1, 89–96) jau senokai žinoma, jog iš ide. epochos paveldėtosios apofonijos pagrindinius bruožus baltų kalbos yra, palyginti, neblogai išlaikiusios, bet kuriuos ne kuriuos balsių kaitos tipus jau yra praradusios, o kai ką ir gerokai atnaujinusios. Be to, prisiminus istorinės lyginamosios kalbotyros beveik dviejų šimtmečių istoriją ir kokį vaidmenį šios krypties atstovai teikė lietuvių kalbai, aiškindami įvairias ide. lyginamosios fonetikos problemas, savaime darosi aišku, kad šiuo klausimu nuo Augusto Schleicherio iki šių dienų būtų galima nurodyti gana ilgą literatūros sąrašą šiuo klausimu. Bet tada gerokai nutoltume nuo recenzuojamos knygos turinio. Jest więc oczywiste, że biorąc do ręki nową książkę Daniela Petita poświęconą problematyce alternacji samogłoskowej, najpierw zadajemy sobie pytanie, czym wyróżnia się ona spośród innych prac tego rodzaju. Aby szerzej lub węziej odpowiedzieć na to pytanie i ocenić, czym właściwie książka ta różni się od innych prac, trzeba choćby pokrótce wspomnieć nie tylko o zagadnieniach omawianych przez autora, lecz także o wnioskach wynikających z rezultatów badań. Najkrótszy ze wszystkich jest rozdział pierwszy, w którym omówiono związek apofonii rdzennej z kategorią osoby. Jest to zrozumiałe, ponieważ, jak twierdzi autor, kategoria osoby w językach bałtyckich nigdy nie była związana z alternacją samogłoskową; języki te odziedziczyły tę cechę z języka praindoeuropejskiego, w którym „opozycja osób w paradygmacie czasownika była już zgramatykalizowana”, a języki bałtyckie niczego w tym zakresie nie zmieniły w systemie praindoeuropejskim (s. 22). W drugim, największym rozdziale, liczącym 98 stron, autor monografii skupia się na podstawowej kategorii bałtyckich wyrazów odmiennych – kategorii przypadka – i stara się ustalić, jaką rolę odziedziczona opozycja odegrała w rozwoju tej kategorii w językach bałtyckich. Aby odpowiedzieć na to pytanie, D. Petit wysuwa hipotezę, że w paradygmacie wyrazów rdzeniowych w języku prabałtyckim występowały opozycje apofoniczne. Ślady tych opozycji, w których sg. nom. miał niegdyś stopień pełny (por. stprus. peuse < *peuk, „sosna”), a pozostałe przypadki – stopień zredukowany (por. lit. pušis < *puk), miały, zdaniem autora, przetrwać w językach bałtyckich. Wprawdzie apofonia ta nie zachowała się w obrębie jednego paradygmatu; jej obecność poświadczają pośrednio RECENZIJOS 113 niezależne leksemy (por. s. 55). Jednak we wnioskach z rozdziału autor przyznaje, że nawet jeśli można mówić o substratowym zachowaniu apofonii rdzennej w językach bałtyckich, to należy od razu uznać, że przejawia się ono tylko w określonych warunkach, a owe „splątane” dane, które pozwalają dostrzec wcześniejszy stan apofonii, są obce synchronicznemu systemowi apofonii (por. s. 120–121). Z drugim rozdziałem w pewnym sensie wiąże się także trzeci, w którym omówiono kategorię liczby (s. 123–169), wspólną zarówno wyrazom odmiennym, jak i czasownikom. Być może można by nawet powiedzieć, że jest to dominująca kategoria gramatyczna. Interesujące jest zatem, jakie przypadki apofonii rdzennej występują w tych kategoriach gramatycznych. Czy są one jednakowe w rzeczownikach i czasownikach? Rozpoczynając drugą część tego rozdziału, poświęconą apofonii liczby w systemie wyrazów odmiennych, i od razu potwierdzając, że w językach bałtyckich liczba pojedyncza i mnoga rzeczowników (podobnie jak liczba podwójna) „nigdy nie są związane z alternacją samogłoskową” (s. 124, 129), Daniel Petit szerzej omawia relację między stprus. wird's „słowo” a lit. vardas i łot. vārds „słowo, imię” (s. 124–129), ponieważ jego zdaniem występowanie tych dwóch form w różnych dialektach bałtyckich pozwala postawić pytanie o ich wzajemną relację w epoce bałtyckiej: czy są one reliktem dawnej opozycji apofonicznej sg: pl (kolektywu), czy też wariantami leksykalnymi o charakterze dialektalnym. Autor jest przekonany, że trafniej byłoby wybrać drugą możliwość (s. 128–129). Tę decyzję autora mogła podyktować być może okoliczność, że jest to jedyny przykład rzeczownika, w którym można by próbować szukać śladów apofonii w kategorii liczby. Większa część tego rozdziału (s. 129–168) poświęcona jest systemowi czasownikowemu. W tej części autor omawia najpierw od strony apofonii prezensy atematyczne (s. 130–158), znacznie mniej miejsca poświęcając perfektom i preterytom. Po krótkim omówieniu atematycznych prezensów w językach bałtyckich Daniel Petit dochodzi do wniosku, że poświadczone w nich prezensy atematyczne nie wykazują żadnych śladów apofonii rdzennej w wyrażaniu kategorii liczby. Ponadto w badaniu czasowników atematycznych należy w tym przypadku ograniczyć się do tych, których odpowiedniki w innych językach indoeuropejskich również są atematyczne, i wyłączyć czasowniki atematyczne języków bałtyckich, których etymologiczne odpowiedniki należą do innych typów fleksyjnych, ponieważ tylko te pierwsze nadają się do badań nad odziedziczoną apofonią rdzenną (s. 133). Pozostała analiza tej części nie zmieniła tego wniosku: na końcu rozdziału autor stwierdza nie tylko, że w opozycji liczby pojedynczej i mnogiej w językach bałtyckich nie ma żadnych śladów odziedziczonej apofonii rdzennej, lecz także precyzuje, że „w porównaniu z systemem indoeuropejskim system bałtycki cechuje jednorodność stopnia rdzenia w obrębie paradygmatu” (s. 168). Zatem nawet wyrażania liczby w czasownikach atematycznych nie można porównywać pod względem alternacji samogłoskowej z systemem indoeuropejskim, w którym w czasie teraźniejszym i perfektum czasowników alternacja samogłosek rdzenia w opozycji liczby pojedynczej i mnogiej była dość regularna; por. stind. 1 sg. ásmi < ide. *h₁es-mi „jestem” oraz 1 pl. smáh < ide. *h₁s-me- (s. 130). Podobnie jest w językach bałtyckich z kategorią rodzaju. Odziedziczona apofonia również nie jest typowa dla wyrażania tej kategorii w językach bałtyckich. Jednak indoeuropejska kategoria rodzaju różni się od kategorii liczby także tym, że również tutaj „apofonia rdzenna jest słabo poświadczona” (s. 171). Wprawdzie zarówno w językach bałtyckich, jak i w innych językach indoeuropejskich istnieje grupa rzeczowników, które mogą występować zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim. Te rzeczowniki o zmiennym rodzaju (substantifs mobiles) cechują się tym, że zachodzącą w nich metatonię akutową można by utożsamić z alternacją samogłoskową (por. lit. vārnas ~ vārna, vilkas ~ vilkė). W rzeczywistości mamy tu jednak do czynienia z bałtycką metatonią akutową, która 114 | RECENZIJOS nie ma nic wspólnego ze starą apofonią ide. Co więcej, badając te rzeczowniki, zdaniem autora powinniśmy mówić nie o oznaczeniu gramatycznym (un marquage grammatical), lecz o derywacji leksykalnej. Dlatego odziedziczona apofonia rdzeniowa jest również zupełnie obca wyrażaniu rodzaju gramatycznego w językach bałtyckich (s. 190–191). Dwa ostatnie rozdziały recenzowanej monografii poświęcono omówieniu zjawisk apofonii rdzeniowej w kategoriach czasownika w językach bałtyckich. W piątym rozdziale pod tym kątem analizowana jest kategoria trybu, a w szóstym – kategoria czasu. Rozpoczynając omówienie kategorii trybu, Daniel Petit od razu podkreśla, że spośród wszystkich rekonstrukcji kategorii gramatycznych rekonstrukcja trybu nastręcza chyba najwięcej problemów, ponieważ do dziś nie wiadomo, ile trybów istniało w praindoeuropejskim. Najstarsze zabytki piśmiennictwa języków indoeuropejskich poświadczają bowiem różną ich liczbę: wedyjski odnotowuje siedem, język – pięć, a hetycki – cztery tryby. Co więcej, nawet na podstawie poświadczonej liczby wciąż nie wiadomo, które z nich należy przypisać praindoeuropejskiemu, a które – z wyjątkiem, jak się zdaje, bezokolicznika – rozwinęły się niezależnie w każdym języku. Drugim problemem, jak ujmuje to Daniel Petit, jest to, że trudno sklasyfikować tryby indoeuropejskie pod względem ich wartości, ponieważ nie wiadomo, czy jako „tryby” powinniśmy traktować imiesłów, będący jedynie przymiotnikową formą czasownika, oraz bezokolicznik, będący nieodmienną nominalną formą czasownika (s. 193). W odniesieniu konkretnie do języków bałtyckich trudności wynikają także z ich swoistej struktury. Obok zmodyfikowanego indoeuropejskiego systemu trybów wykształciły one bowiem również nowe tryby, które są całkowicie (lub niemal całkowicie) niezwiązane z indoeuropejskim prototypem (por. s. 194). Uwzględniwszy te trudności i zaznaczywszy ponadto, że w zabytkach piśmiennictwa staropruskiego poświadczono 5 trybów, podczas gdy języki wschodniobałtyckie (litewski i łotewski) powinny mieć odpowiednio 6 i 8 trybów, Daniel Petit w drugim co do objętości rozdziale bardzo precyzyjnie omawia kategorie trybu w językach bałtyckich z punktu widzenia apofonii rdzeniowej. We wnioskach na końcu rozdziału stwierdza, że apofonia modalna w językach bałtyckich przejawia się w dwóch formach: w optatiwie i imiesłowie występuje forma apofonii odziedziczonej (lecz tutaj ma ona tendencję do zanikania), natomiast znacznie częstsza i regularniejsza jest w derywatach od bezokolicznika. Jednak opozycja bezokolicznika i indykatywu (por. lit. bezok. minti, ind. czasu teraźn. mėna), zdaniem autora, jest stara i występuje nie tylko w każdym języku bałtyckim, lecz także w innych językach indoeuropejskich, a jej dokładne odpowiedniki w językach słowiańskich pozwalają „dostrzec tu apofonię sięgającą bardzo odległej przeszłości” (s. 287). W ostatnim, szóstym rozdziale Daniel Petit bada, jak apofonia rdzeniowa przejawia się w kategoriach czasu języków bałtyckich, zwłaszcza że bałtycki „system czasów skupia się wokół opozycji tematów czasu teraźniejszego i preteritum, do których kontrastowo dołącza modalny temat bezokolicznika” (s. 289). Po przeanalizowaniu zjawisk apofonii rdzeniowej autor stwierdza we wnioskach podsumowujących, że języki bałtyckie konsekwentnie wykazują tendencję do „ograniczania zakresu apofonii do opozycji binarnych: na przykład w wyrażaniu czasu apofonia rdzeniowa funkcjonuje wyłącznie jako para binarna <prezentas / preteritas>; w wyrażaniu trybu przejawia się ona również wyłącznie w postaci pary binarnej <indikatyvas / infinityvas>” (s. 370). Autor monografii formułuje tę ideę na podstawie pracy Wojciecha Smoczyńskiego, w której analizuje się rozwój morfologii bałtyckich rzeczowników o temacie spółgłoskowym (Smoczyński 2000: 18–33). Podkreśliwszy zatem, że apofonia rdzeniowa w językach bałtyckich wykazuje tendencję do tworzenia opozycji binarnych, Daniel Petit stawia we wnioskach następujące pytania, kluczowe dla zrozumienia apofonii w językach bałtyckich: 1) dlaczego niektóre kategorie gramatyczne zachowały apofonię rdzeniową, a inne ją utraciły?; 2) dlaczego w kategorii trybu apofonia ogranicza się wyłącznie do opozycji <indikatyvo/infinityvo>, RECENZIJOS 115 a nie występuje w optatiwie, imperatywie ani imiesłowie; 3) dlaczego w wyrażaniu kategorii czasu apofonia rdzeniowa wykorzystywana jest wyłącznie w opozycji < prezento / preterito >? oraz 4) dlaczego w systemie czasownika kategoria czasu zachowała apofonię, podczas gdy kategoria liczby całkowicie ją utraciła już w okresie prabałtyckim, nawet w czasownikach atematycznych? (s. 371). Należy bez zastrzeżeń zgodzić się, że nie sposób udzielić jednej odpowiedzi na wszystkie te pytania, ponieważ na los apofonii rdzeniowej w językach bałtyckich wpłynęło wiele czynników. Przede wszystkim można przypuszczać, że w języku prabałtyckim bardzo wcześnie wyrównały się najsłabsze oboczności samogłoskowe w rdzeniu, to znaczy te, które już w praindoeuropejskim były rzadkie i wyjątkowe (por. apofonię związaną z wyrażaniem rodzaju). Należy zgodzić się z autorem recenzowanej monografii, że najważniejszym, a zarazem bardzo trudnym do oceny czynnikiem jest poziom zależności morfologicznej. Jest on najważniejszy, ponieważ pozwala odróżnić formy podstawowe od pochodnych. W kategoriach, które utraciły apofonię gramatyczną, wspomniane formy występują bowiem jako pochodne, czyli podporządkowane formom podstawowym, od których przejęły stopień wokalizmu. Najwyraźniejszym przykładem są imiesłowy języków bałtyckich, które pod względem oboczności samogłoskowej nie różnią się niczym od odpowiadających im podstawowych form indykatywu. Zatem jeśli zanik apofonii wiąże się z przejściem form ze statusu podstawowych do pochodnych, to, jak stwierdza Daniel Petit, „ważne jest wyjaśnienie nie tylko zaniku apofonii w określonych kategoriach gramatycznych, lecz także zmiany statusu form, które te kategorie manifestują” (s. 372–373). Ponadto zmianę tego statusu trzeba wyjaśnić również dlatego, że rozwój apofonii (to znaczy jej zachowanie lub utrata) może wiązać się z większym lub mniejszym stopniem gramatykalizacji badanej kategorii (s. 373). Ogólnie rzecz biorąc, nie wdając się w szczegółowe omawianie wniosków Daniela Petita, należy podkreślić, że wszystkie są bardzo dobrze uzasadnione. Interpretacja faktów dotyczących wszystkich języków bałtyckich świadczy nie tylko o szerokich horyzontach lingwistycznych autora (w bibliografii zamieszczono ponad 400 pozycji), lecz także o doskonałej znajomości gramatycznej struktury języków bałtyckich. Dlatego w książce, poza jednym czy drugim przypadkiem niejednolitego zapisu łotewskich wyrazów z opadającą intonacją (por. per ‘przenosi’ i pēr, s. 293 i nast., 391; min, s. 255, 390 i min ‘mieli’, s. 313; stumj „pcha”, s. 326, 391; vemj „ciągnie”, s. 319, 392), a także nieprawidłowo zaakcentowanej litewskiej liczebnikowej formy aštuoni (= aštuoni), s. 94, przyp. 151, oraz wydrukowanego zamiast stipras stipra, s. 386, wyrazy w językach bałtyckich podano bez błędów korektorskich. To także wielka zaleta książki wydanej za granicą. Pewne nieścisłości można natomiast znaleźć w bibliografii: na przykład w tytułach prac Grażyny Akelaitienė z lat 1993, 1994 i 1997 zamiast morfologinės (s. 413) (kaitos) powinno być morfonologinės; w tytule artykułu opublikowanego przez Reginę Venckutė w 1981 r. zamiast neapofonija (s. 435) powinno być neoapofonija, a opublikowane w 1966 r. fundamentalne dzieło Zigmasa Zinkevičiusa nosi tytuł nie Lietuvių kalbos dialektologija (s. 436), lecz Lietuvių dialektologija. Niedokładności te w żaden sposób nie umniejszają jednak wartości książki Daniela Petita, bez której w przyszłości nie obejdzie się żaden badacz języków bałtyckich, tym bardziej że korzystanie z niej z pewnością nie będzie trudne: wszystkie twierdzenia są nie tylko dobrze uzasadnione, lecz także przedstawione dość prostym językiem. Danielowi Petitowi, który wszedł w bałtystykę z naprawdę bogatym dorobkiem, pozostaje więc życzyć owocnych przyszłych podróży po labiryntach historii języków bałtyckich oraz tego, by nie tylko z powodzeniem kontynuował, lecz także rozwijał tradycje bałtystyki we Francji. 116 | RECENZIJOS LITERATŪRA GODEL, R. 1973: A propos du voyage de F. de Saussure en Lituanie. Cahiers Ferdinand de Saussure 23, 7–24. MAURO, T. de 1972: Notes biographiques et critiques sur F. de Saussure. In: F. de Saussure, Cours de linguistique générale, Paris: Payot, 319–404. SMOCZYŃSKI, W. 2000: Starolitewskie žmuo, žmuni na tle prabaltických rzeczowników atematycznych. Acta Linguistica Lithuanica 43, 18–33. STANG, CH. S. 1966: Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen. Oslo: Universitetsforlaget. ZINKEVIČIUS, Z. 1980: Lietuvių kalbos istorine gramatika 1. Vilnius: Mokslas. Juozas Karaciejus Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308, Vilnius LOZORIUS ZENGŠTOKAS GIESMES CHRIKSZCIONISCHKOS IR DUCHAUNISCHKOS IR JŲ ŠALTINIAI Parengė GUIDO MICHELINI Vilnius: Baltos lankos, 2004, 584 p., ISBN 9955-584-71-8 2005 metų pradžioje „Baltų lankų“ leidykla (2004 metų data) išleido iš karto bibliografinę retenybę tapusį Lozoriaus Zengštoko 1612 metų giesmyną Giesmes Chriks-czionischkos ir Duchaunischkos. Retenybe tapo todėl, kad, nors knygos „rengimą ir leidimą parėmė Valstybinė lietuvių kalbos komisija prie Lietuvos Respublikos Seimo“ (p. 4), beveik iki 2005 metų pabaigos šis leidinys į knygynus taip ir neatkeliavo, o pati leidykla irgi jau seniausiai tvirtina jo nebeturinti. Todėl nejučia kyla įvairių klausimų: kam šis leidinys buvo skirtas ir kodėl Valstybinės lietuvių kalbos komisijos remto leidinio niekur negalima gauti? Juk nesinorėtų teigti, kad Valstybinė lietuvių kalbos komisija jau pradėjo remti asmeninius privačių parengėjų leidinius. O gal šiuo leidiniu norėta priminti sovietinius „visuotinio deficito“ laikus?.. Leidinys pradedamas knygos parengėjo Guido Michelinio dvikalbiu „Įvadu“ (lietuvių k. – p. 7–13; anglų k. – p. 14–21). Po jo fotografuotiniu būdu spausdinamas Lozoriaus Zengštoko giesmyno tekstas su šaltiniais (p. 22–523), Berlyno egzemplioriuje esančių rankraštinių giesmių perrašymai su šaltiniais (p. 524–526), 3 priedai, iš kurių tik pirmas – „Vilniaus egzemplioriuje trūkstami lapai ir rankraštinės giesmės iš Berlyno egzemplioriaus“ (p. 527–548) – yra tiesiogiai susijęs su Zengštoko giesmynu (antras ir trečias, t. y. „Keli pavyzdžiai iš 1588 m. Karaliaučiuje išleisto giesmyno Geistliche Lieder und Psalmen“ (p. 549–558) ir „Keli pavyzdžiai iš 1599 m. Niurnberge išleisto giesmyno Geistliche Lieder und Psalmen“ (p. 559–571) yra daugiau iliustracinio pobūdžio), o pabaigoje – „Šaltiniai ir bibliografija“ (p. 572–573) bei „Giedamų tekstų sąrašas pagal pirmąsias eilutes“ (p. 574–584). Recenzuojamos knygos „Įvade“ parengėjas, trumpai nurodęs Lozoriaus Zengštoko giesmyno ryšį su ankstesniais Martyno Mažvydo ir Jono Bretkūno giesmynais bei apibūdinęs dviejų iki mūsų dienų išlikusių perleidžiamo giesmyno egzempliorių būklę, toliau pabrėžia, jog dėl to, kad 50 giesmių tekstai „iki Zengštoko leidimo buvo publikuoti daugiau nei kartą, rengiant šį