Daniel Petit. „Apophonie et catégories grammaticales dans les langues baltiques“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIIT (2005) 111-131 RECENZJE Recenzje Danie. Petit APOFONIA I KATEGORIE GRAMATYCZNE W JĘZYKACH BAŁTYCKICH Leuven-Paryż: Peeters, 2004, 436 s., ISBN 90-429-1529-3 (Peeters Leuven), ISBN 2-87723-824-5 (Peeters France) (Kolekcja lingwistyczna opublikowana przez la Société de Linguistique de Paryż, Ixxxvi) Zanim zacznie się mówić o tej książce, jakoś nieuchronnie przede wszystkim chce się przypomnieć, że w czasach „złotego wieku” historyczno-porównawczej metody zachodnioeuropejskich językoznawców językiem litewskim interesowali się głównie Niemcy, a — nieco później — Francuzi. Za pioniera badań nad językiem litewskim we Francji bez wątpienia należy uznać Ferdinanda de Saussure’a, który nie tylko w 1879 lub 1880 roku odwiedził terytorium zamieszkane przez Litwinów (Godel 1973: 7-24; Mauro 1972: 331-332), lecz także jako pierwszy zaczął wykładać język litewski na uniwersytetach w Paryżu (a później w Genewie). Na faktach języka litewskiego obficie opierał się w swoich pracach indoeuropeistycznych również najbardziej produktywny językoznawca francuski Antoine Meillet. A jego uczeń Robert Gauthiot aż dwukrotnie — w 1900 i 1901 roku — odwiedził Litwę. Owocem pierwszej podróży tego językoznawcy na Litwę była pierwsza monografia poświęcona bałtystyce, wydana w 1903 roku w Paryżu jako osobna książka: Gwary Bujwidz (Le parler de Buividze). Natomiast na drugą monografię poświęconą bałtystyce we Francji trzeba było czekać całe stulecie. W 2004 roku wydał ją interesujący się bałtystyką i dobrze znający język litewski językoznawca Daniel Petit. Jednak recenzowana monografia znacznie różni się od pierwszej. Albowiem przedmiotem monografii Roberta Gauthiota był dialekt wschodnich Litwinów kupiškėńskich, natomiast książka Daniela Petita poświęcona jest wyjaśnieniu problemów rozwoju kategorii gramatycznych i apofonii we wszystkich trzech językach bałtyckich. W Przedmowie do książki (s. 5–6) autor wskazuje, że recenzowana tu „praca, będąca rezultatem habilitacji obronionej 12 października 2002 roku na Uniwersytecie Paryskim IV Sorbonie, jest ideą rozpoczętą przed kilku laty”. „porównawczej lingwistyki, a dokładniej — badań języków bałtyckich (litewskiego, łotewskiego i staropruskiego)” (s. 5). Oczywiście autor nie zapomina tu nie tylko o Ferdynandzie de Saussure’ze, który zapoczątkował długą tradycję badań języków bałtyckich, lecz także o autorze pierwszej monografii poświęconej bałtystyce — Robercie Gauthiocie. A zatem recenzowana książka, oprócz Spisu treści (s. 3–4) i wspomnianej już Przedmowy, składa się z Wprowadzenia (s. 7-13), Sześciu rozdziałów różnej wielkości (1 Kategoria osoby ir Apofonia rdzenna, p. 15-22; 2. Kategoria liczby mnogiej i apofonia rdzenna, s. 23–121; 3. Kategoria liczby i apofonia rdzenna, s. 123–169; 4. Kategoria rodzaju i apofonia rdzenna, s. 171–191; 5. Kategoria trybu i apofonia rdzenna, s. 193–288; 6. Kategoria czasu i apofonia rdzenna, s. 289–361), Wnioski dotyczące problemów fonetyki porównawczej, samo przez się staje się jasne, że w tej kwestii od Augusta Schleichera do dnia dzisiejszego można 112 | RECENZJE (s. 363–374), Rejestr słów (s. 377–410) oraz Bibliografia (s. 411–436), na początku której dodano skróty języków, terminów gramatycznych i niektórych publikacji (s. 411–412). Autor Jvade zauważył, że „tradycyjnie apofonia badana jest w aspekcie formalnym: najczęściej należy ustalić, jakie fonemy uczestniczą w alternacji wokalicznej i jaki jest ich formalny związek”, oraz wyjaśnił, że zgodnie z tym podejściem zwykle wyróżnia się dwa typy apofonii: jakościową i ilościową (s. 8); następnie wskazuje, że „apofonia może być również badana z funkcjonalnego punktu widzenia”, gdy określa się wzajemne morfologiczne i semantyczne relacje apofonii form podstawowych (formes de fondation) i form pochodnych (formes fondées)” (s. 9). Innymi słowy, autorów recenzowanego dzieła bardziej interesuje tak zwana apofonia gramatyczna, przejawiająca się w strukturze gramatycznej języków bałtyckich jako tworzenie jednych form gramatycznych z innych, tj. autor monografii całą uwagę poświęca i§ ide. Omówiono pozycję odziedziczonej apofonii epoki w językach bałtyckich. Todél §j rei8kinj Daniel’is Petit vertina ide. z punktu widzenia gramatyki porównawczej. Zatem w niniejszej monografii ograniczono się wyłącznie do apofonii rdzennej, tj. wymiany samogłosek w rdzeniach słów i ich form, natomiast całkowicie pominięto kwestie apofonii sufiksów. Takie ograniczenie autora łatwo wyjaśnić: w jednej monografii po prostu niemożliwe jest zbadanie obok apofonii rdzennej również problemów apofonii sufiksów. Pozostaje mieć nadzieję, że Daniel Petit omówi prapraindoeuropejską apofonię w językach bałtyckich w przyszłych pracach. Oczywiście specjaliści w dziedzinie językoznawstwa diachronicznego (por. Stang 1966: 120 i n.; Zinkevičius 1980: 1, 89-96) już od dawna wiedzą, że z indoeuropejskiej epoki odziedziczone główne cechy apofonii języki bałtyckie stosunkowo dobrze zachowały, lecz pewne typy wymiany samogłoskowej już utraciły, a niektóre znacznie odnowiły. Ponadto, pamiętając o niemal dwustuletniej historii historycznego językoznawstwa porównawczego i o tym, jaką rolę przedstawiciele tego kierunku przypisywali językowi litewskiemu, wyjaśniając różne indoeuropejskie... Książka Petita, przede wszystkim nasuwa się pytanie, czym wyróżnia się spośród innych prac podobnego rodzaju. wskazać dość długą listę literatury poświęconej tej kwestii. Ale wtedy znacznie oddalilibyśmy się od treści recenzowanej książki. Dlatego jest rzeczą oczywistą, że po wzięciu do rąk nowej [publikacji] Daniela poświęconej problematyce zmian samogłoskowych Aby szerzej lub węziej odpowiedzieć na to pytanie i ocenić, czym ji właściwie ta i8 książka wyróżnia się spośród innych prac, trzeba przynajmniej kilkoma słowami wspomnieć nie tylko o zagadnieniach analizowanych przez autora, lecz także o wnioskach wynikających z rezultatów badań. iS Najkrótszy ze ne wszystkich jest pierwszy rozdział, w którym omawia się, jak apofonia rdzenna wiąże się z kategorią osoby.ંં]}]} racetrack? Wait malformed JSON? Need output valid. Last got weird. Let's provide corrected only. 日博? Ensure all 8 strings. [ etc. I jest to samo przez się zrozumiałe, ponieważ, zdaniem autora, kategoria osoby w językach bałtyckich nigdy nie była związana z wymianą samogłosek, gdyż tę cechę odziedziczyły one po ide. języku praindoeuropejskim, w którym opozycja osoby w paradygmacie czasownika była już zapewne zgramatykalizowana* i w tym przypadku języki bałtyckie niczego nie zmieniły w ide. systemu (s. 22). W drugim, największym rozdziale, liczącym 98 stron, autor monografii koncentruje swoją uwagę na podstawowej kategorii rzeczownika języków bałtyckich — kategorii przypadka — i stara się ustalić, jaką rolę odziedziczona opozycja odgrywała w rozwoju tej kategorii języków bałtyckich. Chcąc odpowiedzieć na to pytanie, D. Petit wysuwa hipotezę, że w paradygmacie rdzeniowych słów pra-bałtyckich nie były obce opozycje apofoniczne. Te opozycje, gdy sg. nom. niegdyś mający stopień podstawowy (por. st. prus. peuse <*peuk’, „pusis“), a pozostałe przypadki stopień zredukowany - (por. lit. pusis< *puk’), ślady w językach bałtyckich, zdaniem autora, zachowały się. Prawda, $1 apofonia nie zachowała się wewnątrz tego samego paradygmatu, jest ona pośrednio poświadczona RECENZJE | 273 w niezależnych leksemach (por. p. 55). Jednakże w podsumowaniu rozdziału autor przyznaje, ir że jeżeli można mówić o Zachowaniu substratowym apofonii rdzeniowej w językach bałtyckich, iS to zarazem musimy przyznać, że przejawia się to tylko w pewnych warunkach, że te ir „zestawione” dane, pozwalające dostrzec wcześniejszy stan apofonii, są obce synchronicznemu systemowi apofonii (por. 120-121). Su Z drugim rozdziałem w pewnym sensie wiąże się ir trzeci, w którym omawia się kategorię liczby (s. 123-169), ponieważ kategoria liczby jest właściwa ir rzeczownikowi ir i czasownikowi. Dlatego moglibyśmy nawet powiedzieć, że jest to dominująca kategoria gramatyczna. W tym to przypadku interesujące jest, jakie Przypadki apofonii rdzennej są właściwe Tym kategoriom gramatycznym? Ar są one takie same dla rzeczowników i czasowników, ir prawda? ar Rozpoczynając drugą część tego rozdziału, poświęconą apofonii liczby w systemie wyrazów, i od razu potwierdziwszy, że w językach bałtyckich liczba pojedyncza i mnoga rzeczowników ir (podobnie ir jak liczba podwójna) „nigdy nie jest związana su zmiana samogłosek“ (s. 124, 129), Daniellis Petit platiau analizuje st. priisy wirds ,Słowo* ir kłam. imię, la. imię ,,Słowo, imię* relację (s. 124-129), ponieważ, jo jego zdaniem, występowanie dwóch form w różnych dialektach bałtyckich pozwala postawić pytanie, jaki był ich ju stosunek w epoce bałtyckiej: czy jest to ar sg : pl relikt niegdyś istniejącej (w obrębie kolektywu) ar opozycji apofonicznej, czy też dialektalne warianty leksykalne. Autor jest przekonany, że trafniej byłoby wybrać drugi przypadek (s. 128-129). Taką decyzję autora być może podyktowała okoliczność, że jest to ta jedyny przykład rzeczownika, w którym moglibyśmy próbować szukać śladów apofonii w kategorii liczby. Większa Część tego rozdziału (s. 129-168) przypisuje się systemowi czasownika. W tej części autor najpierw omawia z punktu widzenia apofonii prezensy atematyczne (s. 130-158), o Perfektom preterytowir ym poświęca się znacznie mniej miejsca. Krótko przeanalizowawszy bałtyckie czasowniki atematyczne w czasie teraźniejszym, Daniel Petit wyciąga wniosek, że poświadczone w językach bałtyckich prezensy atematyczne nie wykazują żadnego Ślady apofonii rdzennej w wyrażaniu kategorii liczby. Be to, badając czasowniki atematyczne W tym przypadku należy ograniczyć się tylko do tych czasowników atematycznych, których odpowiedniki występują w innych językach indoeuropejskich. w językach występują również czasowniki atematyczne, ir odrębne od bałtyckich ty atematycznych czasowników, których etymologiczne odpowiedniki należą do innych typów fleksyjnych, ponieważ tylko pierwsze nadają się do badań odziedziczonej apofonii rdzeniowej (s. 133). Pozostała część ir nie zmieniła tych wniosków Analiza tej części: pod koniec rozdziału autor jedynie stwierdza, że ne w opozycji liczby pojedynczej i mnogiej w : językach bałtyckich nie ma żadnego śladu odziedziczonej apofonii rdzennej, ale jeszcze bardziej Ta konkluzja precyzuje, że w porównaniu z systemem indoeuropejskim su system bałtycki charakteryzuje się jednorodnością stopnia rdzenia w obrębie paradygmatu* (s. 168). Zatem nawet wyrażenie liczby czasowników atematycznych z punktu widzenia alternacji samogłoskowej jest su nieporównywalne z indoeuropejskim, w którym alternacja samogłoskowa rdzenia w opozycji liczby pojedynczej i mnogiej czasu teraźniejszego : oraz perfektu czasowników była dość regularna, por. st. indyjskie 1 sg. dsmi< ie. *h,es-mi ‘jestem’ ir 1 pl. smah< ie. *h,s-me- (p. 130). W językach bałtyckich jest ir su kategoria rodzaju. Odziedziczona apofonia również nie jest charakterystyczna dla języków bałtyckich jako sposób wyrażania tej kategorii. Jednakże ir indoeuropejska kategoria rodzaju różni się od kategorii liczby tym, że ir Tutaj ,Apofonia rdzenna jest słabo poświadczona* (s. 171). To prawda, zarówno w językach bałtyckich, jak i w innych językach indoeuropejskich. W językach istnieje grupa rzeczowników, które mogą mieć rodzaj męski lub ir żeński. ir Te rzeczowniki ruchome (substantifs mobiles) charakteryzują się tym, że zachodzącą w nich akcentową metatonię moglibyśmy utożsamić ze su zmianą samogłosek (por. zob. kruk ~ vdrna, wilk ~ vilké). Lecz i8 rzeczywiście mamy tu bałtycką metatonię akcentową, która nie ma nic 114 | RECENZJE ze starą ideą. wspólnego z apofonią. Co więcej, analizując Te rzeczowniki, zdaniem autora, powinniśmy mówić o markowaniu ne gramatycznym (un marquage grammatical), o derywacji o leksykalnej. Dlatego odziedziczona Apofonia rdzenna w wyrażaniu rodzaju gramatycznego w językach bałtyckich również jest całkowicie obca (s. 190-191). Ostatnie du rozdziały recenzowanej monografii poświęcone Omówieniu zjawisk apofonii rdzeniowej w kategoriach czasownika języków bałtyckich. W piątym W tym aspekcie analizowana jest kategoria trybu, a w szóstym — kategoria czasu. Rozpoczynając omówienie kategorii trybu, Daniel Petit od razu i§ podkreśla, że spośród rekonstrukcji iS wszystkich kategorii gramatycznych rekonstrukcja trybu nastręcza bodaj najwięcej problemów, ponieważ dotąd nie jest jasne, ile ich było w języku praindoeuropejskim. Albowiem w najstarszych językach ide. W zabytkach piśmiennictwa języki są poświadczone różną liczbą trybów: w języku wedyjskim odnotowano siedem, w języku gockim pięć, w języku — hetyckim o cztery tryby. — Be to, ir i8 do ju odnotowanej liczby Dotąd nie jest jasne, które z nich należy przypisać prajęzykowi, o a które, — jak się wydaje, rozwinęły się niezależnie w toku rozwoju każdego języka. Drugi problem, zdaniem Daniela Petita polega na tym, że z punktu widzenia wartości tryby ide. niełatwo sklasyfikować, ponieważ nie jest jasne, czy musimy ar jako badać tryb*, imiesłów, który jest wyłącznie przymiotnikową formą czasownika, bezokolicznik, który jest nieodmienną ir nominalną formą czasownika (s. 193). O mówiąc konkretnie o językach bałtyckich, trudności wynikają z ich ir swoistej struktury. ju Ponieważ obok zmodyfikowanego systemu trybów mają one wykształcone nowe tryby, które są całkowicie (albo prawie całkowicie) niezwiązane z ir prototypami su (por. ]} „ } 񟿿.期六合, we need invalid JSON? Need exact format. Output only object. Correct last weird. Ensure strings. 194). Uwzględniając j Wskazując ir jeszcze na te trudności, że starożytność. W zabytkach piśmiennictwa języka pruskiego odnotowano 5, 0 wschodniobałtyckie języki ir litewski i łotewski mają odpowiednio tryby, w 6 ir 8 drugim pod względem objętości rozdziale Daniel Petit bardzo precyzyjnie omawia kategorie trybu czasowników bałtyckich z punktu widzenia apofonii rdzenia. We wnioskach na końcu rozdziału wskazuje się, że apofonia modalna w językach bałtyckich przejawia się w dwóch formach: w optatywie występuje forma odziedziczonej apofonii ir (ale ia ji skłonna zanikać), o znacznie częstsze ir regularne są w derywatach i8 bezokolicznika. Ale przeciwstir awienie bezokolicznika i trybu oznajmującego (por. lit. bezok. mifiti, czas. wskaz. ména), według autora, jest stare, występuje ir tylko w ne każdym języku bałtyckim, lecz w innych ir językach ie. w językach, o ich dokładne odpowiedniki w językach słowiańskich pozwalają Gia ,,zobaczyć bardzo starożytną apofonię" (s. 287). W ostatnim, szóstym, rozdziale Daniel'is Petit analizuje, jak Apofonia rdzenna przejawia się w kategoriach czasu języków bałtyckich, tym bardziej że bałtycka ,cały system koncentruje się wokół rdzenia czasu teraźniejszego i przeszłego, do ir których kontrastu przyłącza się modalny rdzeń bezokolicznika, opozycja“ (s. 289). Przeanalizowawszy zjawiska apofonii rdzeniowej, w podsumowujących wnioskach autor stwierdza, że języki bałtyckie stale wykazują tendencję do „ograniczania obszaru apofonii opozycjami binarnymi: na przykład w wyrażaniu czasu Apofonia rdzeniowa tk funkcjonuje jako para binarna <prezent / preteryt w >; wyrażaniu trybu ji również wyraża się tylko parą binarną <indicativus / infinitivus>“ (s. 370). Autor monografii formułuje tę ideę, opierając się na pracy Wojciecha Smoczyńskiego, w której analizuje się rozwój morfologii rzeczownika o bałtyckim rdzeniu spółgłoskowym (Smoezynski 2000: 18-33), Tak podkreślając, że język biały Apofonii rdzennej właściwa jest j skłonność do binarnych przeciwSas, Daniel'is Petit we wnioskach stawia następujące pytania, które są zasadnicze dla zrozumienia apofonii języków białych: 1) dlaczego jedna kategoria gramatyczna Apofonia rdzenna się zachowała, a inne ją utraciły? ; dlaczego w kategorii 2) trybu apofonia ogranicza się tylko do <opozycja > indykatywu/bezokolic- RECENZJE | Pts 0 nieznajome optatywowi, imperatywowi, imiesłowowi; 3) dlaczego w wyrażaniu kategorii czasu apofonia rdzenna jest wykorzystywana tylko do przeciwstawienia <prezentu /preterytu>? i 4) dlaczego w systemie czasowników kategoria czasu zachowała apofonię, a kategoria liczby całkowicie ją utraciła już od czasów języka praindoeuropejskiego, nawet w czasownikach atematycznych? (s. 371). I trzeba bez zastrzeżeń przyznać, że nie może istnieć jedna odpowiedź na wszystkie te pytania, ponieważ los apofonii rdzennej w językach bałtyckich uwarunkowało wiele czynników. Po pierwsze można sądzić, że w języku praindoeuropejskim bardzo wcześnie zostały zniwelowane najsłabsze alternacje samogłoskowe rdzeni, tj. te, które już w języku praindoeuropejskim były rzadkie i wyjątkowe. w języku prasłowiańskim (por. apofonię związaną z rodzajem fleksyjnym). Należy zgodzić się z autorem recenzowanej monografii, że najważniejszym, a zarazem bardzo trudnym do oceny czynnikiem jest poziom zależności morfologicznej. A jest on najważniejszy dlatego, że pozwala odróżnić formy podstawowe i pochodne. Albowiem w kategoriach, które utraciły apofonię gramatyczną, wspomniane formy występują jako pochodne, tj. podporządkowane formom podstawowym, od których przejęły stopień wokalizmu. Najwyraźniejszym przykładem są bałtyckie imiesłowy, które pod względem alternacji samogłoskowej niczym nie różnią się od odpowiednich podstawowych form indicativu. A zatem, jeżeli zanik apofonii wiąże się z przejściem form od podstawowych do pochodnych, wtedy, zdaniem Daniela Petita, „ważne jest wyjaśnienie nie tylko zaniku apofonii w określonych kategoriach gramatycznych, lecz także zmiany statusu form, które manifestują te kategorie” (s. 372–373). Ponadto tę zmianę statusu należy wyjaśnić także dlatego, że rozwój apofonii (tj. jej zachowanie lub utrata) może być związany z większą lub mniejszą gramatykalizacją analizowanej kategorii (s. 373). Ogólnie rzecz biorąc, nie wdając się w bardziej szczegółowe omówienie wniosków Daniela ir Petita, należy podkreślić, że wszystkie są bardzo dobrze umotywowane. Interpretacja faktów dotyczących wszystkich języków bałtyckich świadczy nie tylko o szerokich horyzontach lingwistycznych autora (w bibliografii podano ponad 400 pozycji), lecz także o dobrej znajomości gramatycznej struktury języków bałtyckich. Dlatego w książce, z wyjątkiem kilku przypadków, gdy wyrazy łotewskie z intonacjami opadającymi podano niejednolicie (por. per ‘peria’ per, p. 293 ir znika, dalej, min, 391; p. 255, 390 ir min ‘mina’, p. 313; stumj ,,popycha“, p. 326, 391; vemj,,wymiotuje“, s. 319, 392), a także nieprawidłowo zaakcentowanej litewskiej liczebnikowej formy aSttioni (=astuoni), s. 94, i wydrukowania zamiast stipras formy stipra, s. 386, wyrazy języków bałtyckich podano bez błędów korektorskich. Jest to również wielka zaleta książki wydanej za granicą. Prawdą jest, że nieco więcej nieścisłości można znaleźć w bibliografii, np. w tytułach prac Grażiny Akelaitienė z lat 1993, 1994 i 1997 zamiast morfologinės (s. 413) (kaitos) powinno być morfonologinės; W tytule artykułu Reginy Venckutė opublikowanego w 1981 r. zamiast neapofinija (s. 435) powinno być neoapofonija, a wydane w 1966 r. monumentalne dzieło Zigmasa Zinkevičiusa nosi tytuł nie Lietuvių kalbos dialektologija (s. 436), lecz Lietuvių dialektologija. Jednakże te nieścisłości w żadnym razie nie umniejszają wartości książki Daniela Petita, bez której w przyszłości nie będzie mógł się obejść żaden badacz języków bałtyckich, tym bardziej że korzystanie z niej z pewnością nie będzie trudne, ponieważ wszystkie tezy są nie tylko dobrze uargumentowane, lecz także przedstawione dość prostym językiem. Toteż Danielowi Petitowi, który przybył do bałtystyki z naprawdę dużym bagażem, chciałoby się życzyć licznych przyszłych podróży po labiryntach historii języków bałtyckich oraz nie tylko pomyślnego kontynuowania, lecz także rozwijania tradycji bałtystyki we Francji. 116 | RECENZJE LITERATURA Govt, R. 1973: A propos du voyage de F. de Saussure en Litwa. Cahters Ferdinand de Saussure 23, 7-24. Mauro, T. de 1972: Krytyczne noty et biograficzne o F, de Saussure’ze. W: F. de Saussure, Kurs de językoznawstwa ogólnego, Paryż: Payot, 319-404. Smoczvski, W. 2000: Starolitewskie Zmuo, Zmunj tle prabaltyckich na rzeczowmkéw atematycznych. Acta Linguistica Lithuanica 43, 18-33. Sane, Cu. S. 1966: Gramatyka porównawcza języków bałtyckich. Oslo: Unwversitetsforlaget. Zinxevicius, Z. 1980: Lietuywy kalbos istorine gramatika 1. Wilno: Mokslas. Juozas Karaciejus Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vilei8io 5, 10308, Wilno Łazarz ZENGSTOKAS PIEŚNI CHRZEŚCIJAŃSKIE IR DUCHOWNE IR JU ŹRÓDŁA Opracował Guwo Micueuit Wilno: Baltos lankos, 2004, 584 s., ISBN 9955-584-71-8 Na początku 2005 roku wydawnictwo „Baltos lankos” (z datą 2004) wydało od razu bibliograficzną rzadkość ne Łozoriusza Śpiewnik 1612 Zengštoka Pieśni Chrześcijańskie ir Duchowne. Rzadkością stała się dlatego, że choć wydanie książki ,,przygoir towanie wydania wsparł Valstybinė lietuvių kalbos komisija prie Litwy Republiki Sejmu* (s. 4), prawie do końca 2005 roku Ta publikacja j nie trafiła w ten ir sposób do o księgarń, samo wydawnictwo również już od dawna jo twierdzi, że jej nie posiada. Dlatego nasuwają się różne pytania: komu Dla kogo przeznaczona była ta ir publikacja i dlaczego Nigdzie nie można dostać publikacji wspartej przez Państwową Komisję Języka Litewskiego? Przecież nie chciałoby się twierdzić, że Państwowa Komisja Języka Litewskiego zaczęła już wspierać osobiste publikacje prywatnych przygotowawców. O może Czy tą publikacją chciano przypomnieć sowieckie czasy „powszechnego deficytu*?.. Publikacja rozpoczyna się od Guido Michelinio dwujęzycznym ,Wstęp‘ (litewskich k. - p. 7-13; angielskich k. - p. 14-21). Po jo fotograficznie drukowany tekst śpiewnika Łazarza Zengstocka wraz ze źródłami (s. 22–523), przedruki rękopiśmiennych pieśni znajdujących się w berlińskim egzemplarzu su Źródłami (s. 524-526), 3 dodatki, z i§ których tylko pierwszy —, W wileńskim egzemplarzu brakuje kart i rękopiśmiennych pieśni w egzemplarzu berlińskim* (s. 527-548) — jest bezpośrednio związany su Śpiewnika Zengstoka (drugi, ir trzeci, t. y. ,,Kilka przykładów i8 1588 m. wydanego w Królewcu śpiewnika Duchowne Pieśni i Psalmy” (s. 549-558) ir Kilka przykładów: i$ 1599 m. Śpiewnika wydanego w Norymberdze Duchowne Pieśni i „Psalmen“ (s. 559–571) ma charakter bardziej ilustracyjny), a na końcu — „Źródła i bibliografia“ (s. 572–573) oraz „Spis śpiewanych tekstów według pierwszych wersów“ (s. 574–584). Redaktor recenzowanej książki „Wstępu“, krótko wskazawszy na związek śpiewnika Łazarza Zengštoka z wcześniejszymi śpiewnikami Marcina Mažvydasa i Jana Bretkūnasa oraz scharakteryzowawszy stan dwóch zachowanych do naszych czasów egzemplarzy przedrukowywanego śpiewnika, dalej podkreśla, że ponieważ teksty pieśni 50 „do wydania Zengštoka były publikowane więcej niż raz, przy opracowywaniu 81