Dėl galūnių ir kamiengalių

Uwagi O końcówkair ch tematów w dopełniaczu Do napisania tych wierszy skłonił prof. Vytautas Ambrazas W tym numerze ALL (s. 109-111) drukowany komentarz w numerze 54 Do wydrukowanego w numerze ALL artykułu Jolanty Vaskelienė (Vaskelienė 2006). Autorka wspomnianego artykułu, opierając się na propozycji niektórych autorów, aby końcówki osobowych form litewskich 3 czasowników -a, -i, z punktu -o widzenia synchronii uznać za końcówki, próbowała ji zastosować to do opisu ir imiesłowów przysłówkowych. Ta próba dogłębnego przemyślenia konsekwencji wybranej interpretacji pewnego zjawiska w innych dziedzinach opisu gramatycznego jest niewątpliwie pożyteczną, lecz zbyt rzadko be praktykowaną rzeczą. ir Jednakże, zdaniem Vytautasa Analiza Ambraza, na której opiera się autor artykułu, była szeroko omawiana i odrzucona w ir literaturze. Prof. Ambrazas przypomina Wlado Zulia ir Tatjany Bulyginy prace, w których: stanowczo dowiedziono, że synchroniczny system koniugacji czasowników języka litewskiego może być przejrzyście i konsekwentnie opisany ir tylko przy uznaniu końcówek form 3 osobowych za wygłosowe elementy tematu, próby przekształcenia ich w o końcówki zaciemniają koniugację wieloma sztucznymi fleksjami* (s. 110). Ig W istocie opis, zgodnie z którym końcówki form 3 osobowych uważa się za wygłosy tematów, może wydawać się bardziej ir ekonomiczny, a zatem lepszy od takiego, w ir którym uważa uz się je za zakończenia. Jednakże ar jo Przewagę można „mocno udowodnić”, ostatecznie rozwiązując problem i zamykając dyskusje raz na zawsze. W tej kwestii wydaje się to wątpliwe. ir Zresztą rozwiązanie jednego problemu powoduje pojawienie się innego. Po ponownym wprowadzeniu ju końcówek tematów do odmiany czasowników nieuchronnie nasuwa się pytanie: dlaczego nie wprowadzić odmiany rzeczowników? Wprowadzenie koniugacji j czasownika w Gramatyce akademickiej wyparło końcówki tematów z Gramatyki współczesnejy go języka i litewskiego.ёв?system? true? no. Preserve? actually original malformed. Need no addition. Replace final. There is issue. I must output valid translation no commentary. Need translate exact string: Maybe. j (dalej: Autorzy DLKG nie odważyli się opisać deklinacji rzeczownika według podobnej zasady. W formach vyr-a-ms, %mon-o-ms, siin-u-ms, gél-é-ms, av-i-ms samogłoski a, 0, u, é, i W gramatyce tej me przedstawione w ten sposób końcówki pozostają niepodzielnyir mi częściami, podobnie jak w Gramatyce akademickiej. Nie znając zakulisowych informacji dotyczących opracowania DLKG, możemy jedynie spekulować, dlaczego do opisu rzeczownika wybrano inne zasady niż do opisu czasownika. Można przypuszczać, że pewne znaczenie mogły mieć czysto statystyczne argumenty. W przypadku ty form, których historyczny temat pozostaje nienaruszony i łatwo ir rozpoznawalny, liczba warunkowa jest większa w koniugacji niż w deklinacji. Tworzenie czasu teraźniejszego czasownika Chciałbym podziękować dr Vaigiulytė-Romanezuk (Uniwersytet Warszawski), z którą niedawno miałem okazję dyskutować o kwestiach słowotwórstwa języka litewskiego. 0. Dyskusje te pomogły mi sformułować niektóre su myśli wyrażone w tych uwagach. Uwagi המائيots?ж?- Получено? Hm. Need correct only Polish. Last source maybe no. Let's redo. 112 Niniejsze uwagi W i§ paradygmacie pięciu faktycznie różniących się form trzy (60 %) zachowują zdrowy temat -atylko dwie łączą końcówkę ji su (prowadzę, prowadzisz). W paradygmacie rzeczownika ig gėlė maksymalnie trzynaście różnych form (liczby mnogiej Wołacz zawsze zbiega się z su mianownikiem) siedem (nieco mniej niż 54 %) utrzymuje zdrową końcówkę tematu -é- (l. poj. géle, gélés, géléje, l. mn. gélés, géléms, gélémis, gélése), w pozostałych przypadkach, chcąc operować samogłoską końcówki tematu, trzeba wprowadzić dodatkowe reguły morfonologiczne. Różnica nie jest bardzo wyraźna, jednak w przypadku innych deklinacji wyniki są nieco gorsze: w przypadku tematu -okamieny (lipa, lm. używ. lipom) tylko 46 % formu ilaiko samogłoskę -o-. Oczywiście, wszystko to są tylko przypuszczenia: nie wiemy, możliwość opisania ar odmiany rzeczownika i czasownika według ir jednolitych zasad, operując końcówkami tematów, przez autorów DLKG była chyba rozważana. Najwyraźniej Bułyginy ir Artykuły Zulisa skłoniły autorów do zmiany opisu czasownika, czasowo Kwestia ir ujednolicenia opisu odmiany rzeczownika w ogóle nie została podniesiona. O Rozważenie takiej możliwości byłoby wskazane z kilku przyczyn. Ze względu na wspomniane różnice statystyczne można by zaakceptować niejednolite su traktowanie czasowników i rzeczowników, ir wprowadzając końcówki tematów jedynie do opisu odmiany i czasownika. Jednakże do ponownego przemyślenia opisu rzeczownika skłania jeszcze jedna złożona kwestia litewskiej tradycji gramatycznej: tak zwane słowotwórstwo końcówkowe. $i Pojęcie to jest swoistą cechą gramatyki języka litewskiego, — a nawet terminu j tego niemal nie sposób przetłumaczyć na inne języki. Ig gdzie się ji pojawiło? Autor tych słów nie przeprowadził dogłębnego badania litewskich Studia tradycji opisu słowotwórstwa, lecz być może zbyt ryzykowne byłoby twierdzenie, że powstał po usunięciu końcówek tematów rzeczowników. ne ji Ponieważ Końcówka słowa stiklius -us synchronicznie uznawana jest za końcówkę fleksyjną, należy Wyciągnąć wniosek, że w stosunku do podstawowego słowa stiklas To słowo różni się tylko jednym ~ elementem — końcówką. Po porównaniu Słowo „belangé” su ma podstawowe W wyrazie „langas” wyodrębnia się dwa środki słowotw- — órcze: ir przedrostek i końcówkę. Ten opis na iS pierwszy rzut oka wydaje się przekonujący, jednak uz jo kryje się w nim pewien Paradoks: ponieważ każdemu przypadkowi właściwa jest inna końcówka, to słowo „stiklius” w ix rzeczywistości ma ne jedną, o trzynaście różnych środków słowotwór- — czych — dla każdego przypadku inną, z wyjątkiem zawsze jednakowej liczby mnogiej mianownika ir Końcówka wołacza. Dél O tej komplikacji zazwyczaj się nie myśli: mówi się, że W słowie stiklius jako formant słowotwórczy Środek używany jest jako końcówka -’us, 0 ig w istocie operuje się abstrakGia, „uogólniona” końcówka (,,galiiné -’us albo odpowiadająja ce tym Paradygmaty patiowych końcówek). Że w takich przypadkach ma się na myśli ogół końcówek przypadków rzeczownika, explicitis verbis podkreśla Urbutis (1978: 221). Jednak po takim doprecyzowaniu sformułowania istota rzeczy się nie zmienia: zamiast operować stałym, dla wszystkich form fleksyjnych 113 Uwagi: przy wspólnych cechach słowotwórczych środek słowotwórczy zostaje pomieszany z elementem zmieniającym się według kategorii gramatycznej — końcówką, i wychodzą różne środki słowotwórcze dla każdego przypadka i obu liczb. Tej wadliwej konstrukcji można uniknąć, oddzielając od końcówki rdzeń, który jest wspólny dla wszystkich przypadków i obu liczb. W takim przypadku w słowie stiklius zastosowano środek słowotwórczy — zmianę wygłosu tematu (-a-—-'u), a końcówka pozostała ta sama. W słowotwórstwie słowa belangė charakterystyczne są dwa środki — przedrostek bei i wygłos tematu -ė-; końcówki w formie mianownika nie byłoby (ponieważ formy mianownika są równie nieoznaczone jak formy 3. osoby czasownika w paradygmacie czasownika, wydaje się to zupełnie normalne). Na rzecz takiego sposobu opisu można przedstawić jeszcze jeden argument: już obecnie jest on częściowo stosowany w opisie słowotwórstwa wyrazów języka litewskiego, tyle że jest zamaskowany. Czym pod względem słowotwórczym różnią się słowa karalienė i kiauliena? Według DLKG — przyrostkami: w jednym przypadku -ienė (s. 142), w drugim — -iena (s. 141). Ale to wyraźnie przeczy opisowi odmiany rzeczownika przedstawionemu w tej samej gramatyce: przecież -ė i -a są końcówkami, a więc przyrostek w obu słowach jest wspólny. Czy końcówka może być częścią przyrostka? Turbit nie musiało tak być, ale jeżeli umówimy się, że środki słowotwórcze w wyrazach žodžių karalienė i kiauliena składają się z przyrostka sensu stricto i końcówki tematu, wtedy otrzymujemy dwa różne kompleksy słowotwórcze -ienė i -ieno-, którym można przypisać różne znaczenia słowotwórcze. Tak faktycznie się czyni, rozróżniając przyrostki -ienė i -iena. Tyle że wówczas przeczy się przedstawionemu w innym miejscu opisowi fleksyjnemu (według którego -a i -ė są końcówkami), a w istocie także pojęciu „słowotwórstwa końcówkowego“. Porównując wyrazy belangė (: langas) i kiauliena (: kiaulė), widać, że w obu przypadkach zmienia się deklinacja, jednak w jednym przypadku tę zmianę uważa się za środek słowotwórczy, a w drugim przypadku się ją ignoruje, przypisując cechę deklinacji przyrostkowi. Sprzeczności w samej koncepcji gramatyki pozostają zamaskowane i zazwyczaj nikt nie zwraca na nie uwagi (chociaż Urbutis 1978: 222 krótko o tej kwestii wspomina- ). Przedstawiona tutaj propozycja ponownego wprowadzenia końcówek tematu do fleksji rzeczownika —ė nie jest jedyną możliwą. Zamiast operować końcówkami tematu, można by operować abstrakcyjną cechą słowotwórczą, niemającą realizacji fonetycznej — przeniesieniem do innego typu deklinacji. Już Urbutis (1978: 221) obok „słowotwórstwa końcówkowego“ zaproponował także termin „paradygmatyzacja“. Terminu „paradygmatyzacja“ używa np. Smetona (2005). Ale czym jest paradygmatyzacja? Czy sama paradygma, czy zmiana paradygmatu? Jeżeli sama paradygma, to pojawia się pewna komplikacja, ponieważ wtedy nie pozostaje tworze114 Uwagi dotyczące słów niepochodnych. Całość końcówek pełni wtedy nie tylko funkcje fleksyjne, lecz także słowotwórcze. Końcówka fleksyjna rzeczownika brolis poprzez derywację od tematu brolwyprowadza rzeczownik brolis, chociaż znaczenie słowotwórcze trudno tu określić. Z drugiej strony, jeżeli cechą słowotwórczą jest zmiana paradygmatu, to również opis słowotwórczy znacznie się komplikuje. Albowiem definiując słowa brolelis, vaikelis, siūnelis jako środki słowotwórcze, zwykle nie zastanawiamy się, do jakich paradygmatów należą słowa podstawowe brolis, vaikas, sūnus: przyrostek mechanicznie determinuje typ odmiany niezależnie od typu deklinacji słowa podstawowego. Jeśli jednak, rozważając zmianę typu paradygmatu rzeczowniki okno i bezokienny, uznajemy ją za środek słowotwórczy, to tak samo należy postąpić również w przypadku vaikelis (—vaikas). To bardzo komplikuje opis, ponieważ zmusza do włączenia do niego wielu zbędnych, w stu procentach przewidywalnych informacji, takich jak np. ta, że paradygmat deklinacyjny formy zdrobniałej vaikelis różni się od paradygmatu wyrazu vaikas. Mając to wszystko na uwadze, nie taki już zły wydaje się dawny, stosowany jeszcze przez Skardžiusa (1943) sposób, w którym (choć niekonsekwentnie) wyodrębnia się takie elementy słowotwórcze, jak -ja- (aukštis — aukštas), -ju- (anglius, anglininkas, Köhler‘ — anglis), albo (gdy wygłos tematu tworzy złożoną jednostkę z przyrostkiem) -ala- (augalas), -inja- (sidabrinis) itp. Takie ujęcie może wydawać się nazbyt historyczne, jednak nie mniej historycznie umotywowane jest twierdzenie, że w formie augu kryje się wygłos tematu -a-. Podobnie jak w przypadku koniugacji czasowników, decyzję o wprowadzeniu wygłosów tematów do opisu deklinacji rzeczownika można by uzasadnić nie założeniem, że opis synchroniczny powinien pokrywać się z opisem uzasadnionym historycznie, lecz dążeniem do prostego i niesprzecznego opisania współczesnej litewskiej morfologii fleksyjnej i słowotwórczej. W przypadku rzeczownika zaleta takiego opisu byłaby potrójna: (i) sam opis fleksji rzeczownika zyskałby te same cechy „przejrzystości i konsekwencji”, które prof. Ambrazas uznaje i podkreśla w przypadku koniugacji czasownika, (ii) opisy fleksji rzeczownika i czasownika opierałyby się na tych samych zasadach, (iii) prostszy stałby się opis słowotwórstwa, a także nie pozostałyby sprzeczności, gdy ten sam segment -ė w różnych miejscach tej samej gramatyki raz uznaje się za końcówkę, a gdzie indziej — za część przyrostka (-ienė). Autorzy DLKG postanowili nie korzystać z tych zalet i nie zamierzamy tutaj krytykować ich decyzji. Nie widać jednak podstaw, by twierdzić, że rozwiązania zastosowane w tej gramatyce byłyby bardziej przejrzyste i konsekwentne niż te zastosowane w artykule Jolanty Vaskelienė. Przeciwny: pogląd, zgodnie z którym zarówno końcówka formy augal-a-ms, jak i końcówka formy aug-a (-ams i -a) są końcówkami fleksyjnymi, jest bardziej spójny niż pogląd autorów DLKG, według którego tylko końcówka -ams pierwszej formy jest końcówką fleksyjną. 115 Uwagi BIBLIOGRAFIA DLKG ~ Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Wydanie 4., uzupełnione. Wilno: Instytut ir Wydawniczy Encyklopedii Naukowych. Skanvztus, P. 1943/1996. Język litewski Słowotwórstwo. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Przedrukowan1943. o: Wybrane pisma 1, opr. A. Rosinas, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii 1996. Naukowej, Smerona, A. 2005, W kwestii rozróżniania głównych typów słowotwórstwa. Acta Linguistica Lithuanica 52, 83-89. Urautis, V., Teoria 1978. słowotwórstwa. Wilno: Mokslas. VaskeLiené, J. 2006: O morfemowir ym podziale formacji imiesłowów i gerundiów czasu teraźniejsir zego, przeszłego i jednokrotnego. Acta Linguistica Lithuanica 54, 83-93. Axel Holvoet Instytut Języka Litewskiego P. Vileigio g. 5, 10308 Wilno, Litwa O syntaktycznej dwuznaczności struktury ir tematyczno-rematycznej Su Rolanda Mikulskiego ,,Uwagi dotyczące pojęcia syntaktycznej dwuznaczności“ (Ten numer ALL, s. 1-53) do polemiki skłoniło nie ne tylko zagadnienie wymienione w tytule artykułu, lecz także ir ,,inne związane z tym kwestie*, zwłaszcza Autor tych wierszy 2003 m. (na podstawie Bogusławskiego 1977 m. koncepcja) krytyka koncepcji sformułowanej w ramach aktualnego rozkładu. Dyskusja Tutaj porusza fundamentalne kwestie gramatycznej struktury języka, uwagi Mikulsko ujawniają ir fundamentalne problemy. Przede wszystkim w kwestii niejednoznaczności składniowej: zdaniem Rolanda Mikulskiego omawiana przez nas konstrukcja Onutės Zielone oczy nie mogą być oceniane jako składniowo dwuznaczne, ponieważ mają wyraźną, tylko ji Konstrukcji tej właściwe jest znaczenie; dwuznaczność syntaktyczna implikuje dwuznaczność semantyczną, ir której właśnie tutaj nie zauważamy. W lingwistyce kognitywnej, której i8 stanowiska Mikulskas krytykuje naszą analizę (podobnie jak w gramatyce ir konstrukcji, którą można uznać za kognitywną 116