Uzupełnienia do “Słownika etymologicznego języka litewskiego”. Część II

Acta Linguistica Lithuanica LX (2009), 17 — 127 Uzupetnienia do ‘Stownika etymologicznego języka litewskiego'. Czes¢ II. WoJCIECH SMOCZYNSKI Uniwersytet Jagiellonski, Krakow This article consists of further addenda to the author’s Stownik etymologiczny jezyka litewskiego, Vilnius 2007, supplementing the first list of addenda published in ALL 58, 53-147. It also contains a supplement to the errata in ALL 58, 147-151. Artykut niniejszy jest kontynuacja Uzupetnieri do SEJL. Czes¢ I, ktére ukazaty się w ALL 58 (2008), 53-151. Caly material jezykowy pochodzi z Lietuvių kalbos žodynas, z dodaniem pewnych ekscerptéow z zabytkéw (gtéwnie SD?, SD oraz DP, PK). Zachowuje si¢ wczesniejsze konwencje redakcyjne i system skrotow. adata 1 p.a., adata 3 p.a. ‘igla’ :: tot. adata ts. War. ddita, zm. ddeta. SD adata marinyky «kompas morski». Formacja na -ata- od podstawy badz werbalnej (por. adyti), badz nominalnej (por. sveikata <= sveikas). Funkcja n. instr. przy sufiksie -ata- jest raczej izolowana, por. S. Ambrazas (1993, § 320), ktory wskazuje sūkata <= sūkti jako jedyna paralelę. — Drw. adatélé SD! «igietka, iglica», adatiné ‘igielnik’, adatinykas SD! «igielnik» [‘kto robi igly’]). — Z innym suf. adiklis ‘drewniana a. koSciana igla, uzywana do podszywania tapci, zszywania workow; igta do cerowania’, war. adyklis (y z wyrownania do czas. adyti). — Sb. vyZadis ‘drewniana igta do podszywa- nia tapci’ wyglada jak drw. wsteczny od cps. *vyz-adatis (por. vyzZa). amzinatilsj indecl. ‘Swietej pamieci’ — okreSlenie uzywane w odniesie- niu do zmartych i stojace w apozycji do odpowiedniego rzeczownika, np. Amgzinatilsi mamunyté vis taip sakydavo. Viskas ėjo tokia pat lygia vaga, kaip ir amžinatilsį tėvo nabašninko dienomis. Wyraz powstat droga elizji z amži- na.atilsį (por. žvairūkis < žvaira.ūkis), to ze zrostu dwoch accusatiwow sg.: 17 WojciECH SMOCZYNSKI amžiną atilsį, dost. ‘wieczne odpoczywanie’. Zob. amžinas, dtilsis. — Zinke- vi¢ius (1966, 8 123) cytuje forme gw. amzindtélis ‘Swietej pamieci’. Jest to drw. na -élis od neoosn. amzinat-, ktéra wynikla z resegmentacji amZindt-ilsi (por. czas. ilsėtis). ankstyvas, war. ankstybas ‘wczesny, poranny’, SD unkstyvas «porankowy, zaranny, rany» (syn. rytykstis), unkstyvos maldos Bažnyčios «jutrznia, matu- tinum officium» — drw. z suf. -yvas od przystowka anksti ‘wczesnie, rano’ (zob.). — Wymiana spotglosek v/b w sufiksie powtarza sie w takich parach, jak kalyvas, kalybas ‘z biata szyja’, valyvas, valybas ‘schludny, czysty’ oraz vėlyvas, vélybas ‘pézny, spézniony’ (zob. Otrebski 1958, § 458). — Zapo- zyczenie z bir. vézlivyj wystepuje w dwu postaciach: vieZlyvas ‘poczciwy’ i viezlybas ts. (od XVI w.). Przejety z jez. bialoruskiego wyraz botdgas ‘bat, bicz’ przybiera w dialekcie zmudzkim forme votdgas. Zob. tez vyskupas ob. byskupas. — Z historycznego punktu widzenia suf. -yvas jest neosufiksem. Wyabstrahowano go w typie valyvas, gdzie zachodzita motywacja ze strony czas. valyti ‘czysSci¢’. Analiza historyczna: valy-vas, dewerbalny przymiotnik na -va-. Por. dalyvas <= dalytis. Reanaliza: val-yvas. Nastapila ona w tym momencie, gdy adi. valyvas ‘schludny’ stanęto w jednym rzedzie z syn. valils ‘czysty, schludny’. apdas, DP abdas ‘odzienie, odziez’ — drw. od neoosn. apd-, ktéra wy- abstrahowano z formy apd-éti w nastepstwie reanalizy cps. apdéti = ap-déti ‘odzia¢ czym, obtožyč, otuli¢’. Paralele: ifidas, iždas, padas, priédas, ūždas. Zob. tez apydzia. atada I sb. 2 p.a. ‘oddanie tego, co byto pozyczone’, por. Duok man ant atados. Norécia gaut kiek griidagaliy ant atados. Jest to drw. na -a- od neoosn. atad-, ktéra wyabstrahowano z formy atad-tioti, mianowicie w nastepstwie reanalizy vb. cps. atadiioti = ata-duoti ‘oddac, zwrėocič' (zob. diioti), dokona- nej wedtug wzoru czasownikéw na -uoti. Paralela: pardad. atada IT ipv. ‘oddaj!’: Atada pinigus, kur vakar daviaii! Z redukcji *atadua < ataduok, formy 2 sg. ipv. do atadioti gw. ‘oddaé’ (zob. dioti). War. atadac ‘oddaj!’. Przykiad nieregularnego rozwoju fonetycznego, spowodowanego czestoscia uzycia. Paralele: atsta, atstra, pala. atkaklūs, -i ‘uparty, nieustepliwy, zawziety, zaciety’ :: tot. atkakls ‘nie- ' Ciekawe, ze przy formie zaprzeczonej nevalyvas ‘niechlujny, nieczysty; niedobry’ nie ma dubletu fnevalybas. 18 Uzupelnienia do SEJL. Czes¢ II grzeczny, niesforny’ — formacja pochodna od kdklas ‘szyja’, szeczegoty niezbadane. — Drw. atkakliai adv. ‘uparcie, nieustepliwie’, DP ‘opacznie’, atkaklūmas ‘upoér, nieustepliwosé’. atsikalti, atsikaliu, atsikoliau ‘oprze¢ sie o coš plecami’. Niezwrotne atkalti ‘oprzeé’: Atkalk nugarą į sieną ir stovék. — Drw. kalstyti iter. ‘opierac’: Linus kreik laukuose balinti, paskuo jema rinkti, prie tvory kalstyti ir dZiovin- ti. Refl. kalstytis ‘sta¢ oparlszy sie o Sciane’, por. Anie, vyrai, prigére, priéde pasaliais kalstos, t.y. stovi atsikole į sieną. Nomina: dtkalas 1. ‘oparty o plecy krzesta, o Sciane’ (Jis antai atkalas stovi, t.y. atsikoles, atsilošęs), 2. ‘odwrotny, wsteczny’, 3. ‘niechetny’ (Su dtkala širdžia diiodu), atkaltas ‘plecy krzesta, fo- tela’, atkalte, dtkalté ts., dtkaltis ob. atkaltis f. ts., atkalils ‘odwrotny; chodza- cy rakiem; tepy (0 ostrzu)’. Gdy sie wežmie pod uwage takie formacje, jak pakala i pakalys ‘tyt ciata’ (zob.), stanie sie widoczne, že atsikalti oznaczato poczatkowo ‘odchyli¢ sie w tyl, do tylu’. Nawiazanie etymologiczne tylko w germanskim, por. stwn. heldan ‘zginaé, pochylaé’, halsén ‘schylaé sie’, zob. Fraenkel 211. — WSO kol- < *kal-: atsikoliau (prt.), atsikoles ‘opariszy sie w tyt plecami’ (syn. atsilošęs <= atsilosti). atvarslai m. pl. ‘wodze, lejce’. Analiza: *atvars-la-. N. instr. na -la- od neoosn. atvars-, wyabstrahowanej z vb. cps. *at-tvars-styti, to z synkopo- wania ata-tvdrstyti lub ati-tvdrstyti (dziš m.in. ‘odwija¢ bandaz’) <= atitvérti. Zob. tvarstyti. — Rowniež syn. tvdrslés f. pl. ‘lejce’ thumaczy sie w podobny sposob: *tvars-lé-, por. tvdrslas ‘bandaz’. Paralelna budowa w patvdrslés ‘lej- ce’: *patvars-le-. balva stlit. ‘dar lub pieniadze dane w celu przekupienia kogo§’, por. ta- sai yra tikruoju Piemenimi, o daugiausiai kad patis neimpirkas, nei indauZias, nei jverzias, nei tarnavimu..., nei balvomis, nei kokiuo kitu neprideramu keliu DP 247 , ‘ten jest prawym pasterzem, zwlaszcza gdy sie sam nie wkupi, ani wtraci, ani zastuga... ani dary, ani žadną insza nieprzystojng droga’. — LKZ akcentuje balva, ale bez okreslenia p.a. War. balvas: Balvai ir vandenį * Inaczej Skardžius (1943, 163) i Otrebski (1965, § 173): drw. z suf. -sla-, *at-tvar- sla- od tvérti. Trudno$¢ tej analizy polega na tym, ze implikuje ona udzial apofonii, tver- = tvar-. Tymczasem derywaty na -sla- sa w rzeczywisto$ci apofonicznie obojetne, tj. powtarzaja wokalizm osnowy, por. np. kerslas (nie fkarslas) <= kertū, péslas (nie Tpaslas) <= peniu, versla (nie fvarksla) <= verkiū. — Tak: wyraz, jak spdslai m. pl. ‘sida’ nie jest apofonicznym drw. od spésti (jak chcial np. Otrebski 1965, § 173), lecz jest drw. z suf. -la- od neopwk. spas-, ktéry wyabstrahowano z frq. spdstyti ‘stawiaé sidia’. 19 WoJCIECH SMOCZYNSKI atgrąžin. Odpowiednik tot. balva, balve ‘dar, prezent, tapéwka’. Bez dobrej etymologii, zob. Fraenkel 33. — Drw. balvininkas ‘tapownik’ (> balvininkysté ‘tapownictwo’), cps. balva-pinigiai m. pl. ‘tapéwka’. Vb. denom. balvéti ‘wre- czac tapowke’, išbalvėti ‘przekupic’. bandykstis, -sčio ‘bydle’, DP ‘bydle, bydlatko’ — brzmienie to ustalito si¢ w nastepstwie insercji k przed grupę st oraz zmiany ks > kš w starszej formie bandystis, -sčio b.z.a. ‘bydle’. Chodzi tu o derywat z suf. -ia- od neo- osn. bandyst-, ktéra wyabstrahowano z rzeczownika zbiorowego albo oder- wanego na -yst-, w tym wypadku *bandysta a. *bandysté ‘stado bydta' (od banda, zob. banda I). Znaczenie bandystis nalezy wiec sprecyzowac jako syn- gulatywne: ‘sztuka bydta’. — Co do suf. -yst- por. stlit. karalysta a. karalystė ‘krolestwo’ <= karalius, draugysta ‘matzenstwo’ <= draūgas, kunigysté ‘pansz- czyzna’' <= kunigas m.in. ‘pan’. Derywacje sufiksem -ia- od osnowy na -yst- zaswiadcza rowniez wyraz namykstis ‘domowy’ < *namystis < namysta a. namysté ‘domostwo, gospodarstwo domowe’. Gdy bandykstis znalazto wtoér- na motywacje stowotworcza w sb. banda ‘stado bydta’, to doszto do wy- abstrahowania -ykstis jako neosufiksu, mianowicie o funkcji syngulatywno- deminutywnej, por. kiaulykstis ‘prosiaczek’ <= kiaūlė, sunykstis ‘piesek’ <= suo, suns. O przymiotnikowym neosuf. -ykstis zob. s.v. naminykstis. bastyti, bastaii, basciati ‘wtyka¢ tyki, wbijaé kotki, stupy, pale’ — frq. z suf. -sty-. Budowa dwuznaczna. Albo *bas-sty- (od neopwk. bas- <= bes-, zob. bėsti) albo tez *bad-sty- od bad- jak w badyti. Refl. bastytis ‘obija¢ sie, wié- czyč sie bez zajecia’. — Neoosn. bast-: bastinéti ‘ktu¢ po trochu, bésé lekko (o krowach)’, bastinétis ‘obijac sie’, basčioti ‘ktué¢ po trochu’ (*bast-ia-; budowa odmienna od bes-čioti <= bésti). Nomina od bast-: bastiinas ‘obibok, wt6czega’ (por. lakstiinas <= lakstyti), bastudklis ‘koczownik’. Tu tez basčiūva ‘obibok, widczega’ (Bastés, bastés, ė ant galo atsibasté par mus itas basčiūva), z rzadkim suf. —’tiva. — N. m. Bastiinai 2x. bezliepyčios f. pl. SD 1. «bayki, plotki, brednie» (syn. niekai, tušti žodžiai, paklaidos, sapnai), 2. «btazenistwo» (syn. niekai) — zapoz. z blr. bezlépica. — Gw. bezliépycia ‘chytrosé, fortel; zazdros$nik’. byla 4 p.a. ‘mowa, méwienie’, 2. ‘przemowa, oracja’, 3. ‘opowiesé, histo- ria’, 4. ‘proces sadowy; akta sprawy’, aZusakau bylas SD «sady zapowiedzieé», * Jest tez war. bandyscias, -io XVIII w. ‘bydle, bydlatko’ (zob. Zinkevičius 2004, t. IV, 241), urobiony od formy gen. sg. bandysčio. 20 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II 5. ‘sprawa, to, co dotyczy kogo lub czego; to, co kogo obchodzi’, 6. ‘czas, pora jakiegoš zdarzenia' (Vestuvių byloj gera ir pasigerti. Nakties bylėoj visaip atsitinka), 7. ‘zwyczaj’ (Žinai, miestelio bylėj, prisirinko visokių žmonių). DP ‘prawo, powiešč, sprawa, sprawa, mowa*, rozmowa, rzecz'. Dewerbalna for- macja z suf. -ū- i SW od bil-, zob. bilti, prabilti ‘przeméwic’. Paralele: pyla <= pilti, vyma <= vémti. — Drw. bylinykas DP ‘wymowca’, SD' «prawny, iuridi- cus, iurisperitus», dziš bylinirikas ‘pieniacz, kto sie lubi procesowaé z byle powodu’, bylūs ‘rozmowny, wymowny’, nebylys ‘niemowa’, nebylka c. ‘nie- mowa’, => nebylkis b.z.a. ts.; ntiobylis DP ‘umowa’. Cps. byla-vieté: bylaviete, tiesavieté, kurion kas priguli, ir kurioj kas bylinéja su kuo SD 1. «forum czyie, kedy stanie u prawa», 2. «grod, castrum nobilitatis». — Vb. denom. 1. bylduti ‘méwi¢, prawič', refl. byldutis ‘prawowac sie’, cps. nieka-bylauju SD «kuglu- ie, gesticulor, ago mimum» (syn. pamémi), 2. bylinéti ‘prawowac sie, toczy¢ spor sadowy’ (por. darbinéti <= darbas), DP ‘pozywaé, prawowac’, SD bylinéju «prawuie sie z kiem; rozpieram sie z kiem; wadze sie z kiem [syn. vaidinuo- si)», dziš refl. bylinétis ‘prawowac sie, procesowac sie’, 3. byldti (zob.). byléti, byléju (war. bylail), bylėjau ‘méwié, gawedzié, obwieszczaé; po- dawac sprawe do sadu’, DP ‘mowié, mie¢ rzecz, radzié¢, powiadaé, wyzna- wag, rzec, wymowič, powtarzaé, poswiadczyé, šwiadczyč, podnosic’, išbyloti ‘wygrac sprawe w sadzie’, DP ‘wymowié, wystowi¢’, nubyléti DP ‘poslubié’, pabyléti ‘porozmawiaé, naradzic sie’. Refl. byldtis ‘procesowac sie’. Jest tak- ze poSwiadczony rzadki war. byloti, akcentowany na pierwiastku. — Dwu- znaczne. Po pierwsze stlit. prs. bylail (m.in. MZ, DP, SD?) obok inf. na -oti przemawia za zaliczeniem byloti do klasy deverbatiwéw, mianowicie do czasownikéw stanu typu žinoti (por. Stang 1966, 324) albo — uwzglednia- jac st. wzdtužony samogtoski pierwiastka — do statiwéw typu brydoti (por. Otrebski 1965, § 567 n.). Paralele: dyroti, kyboti, gliidoti, tiinoti (por. wyzej war. akcentowy byloti). Po drugie, jesli prs. bylaū jest innowacja na miejscu bylėju, to trzeba byloti traktowac jako vb. denominativum od sb. byla m.in. * Np. O Pilotas, išgirdęs tas bylas, išvede Jésy horan, sėdės an sosto DP 167 ‘A Pitat gdy ustyszal te mowy, wywiodt Jezusa na dwor, i usiadt na stolcu’. * Por. Už tiesos bylau jumus MZ 122, ‘Zaprawde méwie wam’. Knygelés pačias byla lietuvyminkump ir Zemaiciump MZ 8, ‘Ksigzeczka sama mowi do Litwinéw i Zmudzi- now’. — Jei jumus tiesą bylaū, kodrin man netikite? DP 128, ‘Jesli wam prawde mo- wig, czemu mi nie wierzycie?’ — SD bylau «mowie» (syn. kalbu, tariu, išžundu žodį), tunkiai bylau «mawiam» (syn. kalbinéju, dažnai kalbu). 21 WoJciECH SMOCZYNSKI ‘mowa’ (zob.), por. stokoti 'odczuwač brak’ <= stoka, išsišakoti 'rozgatęziač sie’ <= šaka. — Refl. bylotis ‘prawowac sie, procesowac sie’. — Neoosn. bylo-: bylosena ‘przewod sadowy’ (neol.). blékai m. pl. daw. gw. 1. ‘flaki, jelita zwierzece’, 2. ‘potrawa z flakéw’, blékai SD «flak, flaki» — przez sonoryzacje bl < pl w formie pierwotnej plékai (gw.), ktora zapozyczono z bir. pljdxi m.in. ‘jelita zwierzece’ (por. ESBM 9, 248). Skardžius (1931, 42), za nim Fraenkel 49 wskazywali raczej na pol. flaki jako forme Zrédiowa. Co do udZwiecznienia por. blazdéti ob. plazdéti, ablikas < aplikas. Co do substytucji lit. lė za bir. Ija por. pléska. blevyzga 2 p.a., blevyzga 1 p.a. ‘mowa nieprzyzwoita, spros$na, plugawa’, 2. c. “kto takiej mowy uzywa’. War. blev-yza “kto nie przebiera w stowach’ zaleca analizę blevyz- + -ga. Z uwagi na to, že pisownia <ev> alternuje czasem z pisownig <iav> (por. Sevelys ob. Siava; greva < *griava ob. lot. gravdt), mozna suponowac zwiazek blev- z czas. bliduti m.in. ‘przeklinaé, bluz- ni¢’ (zob.). Z inna argumentacja Fraenkel 49. — Paralelne formacje: blevéz- ga ‘kto uzywa wulgarnego jezyka’ (brak fblevéza, por. plevéza ts.), bleviiz-ga ts. (brak fbleviiza, por. arklitiza ‘lichy kon’). — Vb. denom. blevyzgoti “kląč, przeklinaé, uzywac plugawych stéw’, blevyzoti ts., bleviizgoti ts. békstavimas ‘ucieczka’, por. O teip melskite Dievą (bylo Viespatis Christus) idant jūsų bokstavimas ne būtų žiemą, arba dienoje Subatos DP 374,, ‘A tak prošcie Boga (mowi Pan Chrystus) aby wasza ucieczka nie przypadžta zimie, albo w dzien Sobotni’. Ten odczasownikowy rzeczownik zaklada *bokstauti ‘uciekad’, tj. drw. intensywny z suf. -auti urobiony od *bokstyti. To ostatnie z *bokstyti (kš < ks, por. lakstyti < lakstyti), w koncu z *bag-sty-ti — frequ- entativum z apofonig *bag- <= *bég- do bėgti ‘biec, ucieka颒 (zob.). Refleks *bag- widač w boginti m.in. ‘pedzié, biec dokads’ (zob.). Oparcie dla poda- nej interpretacji stanowi budowa odpowiednika tot. budkstitiés ‘btakac sie, wtoczyč sie’. Pochodzi on z frq. *bog-sti-, wytworzonego z udziatem starszej apofonii *bog- «= *bég-. Por. lit. suod- ob. sod- (<= séd-) s.v. stiodZiai, sodinti. brizinti, brizinu, brizinau ‘robi¢ nieostrym narzedziem (nozem, sierpem, kosa, siekiera, pila)’, przen. ‘nie dawač spokoju, uporczywie nagabywac, gderac’, atbrizinti ‘stepi¢’, pabrizinti ‘naostrzy¢’ — drw. na -inti od interi. brizi brizi — o odglosie rzniecia, pitowania, bryzy bryzy ts., brizu brizu ts. — Z innymi suf.: brizyti (-iju, -ijau), bryzinti, bryzioti. — Od réwnoznacznej inter. brizi briži utworzono czas. brizinti, -inu, -inau ‘robi¢ nieostrym narzedziem; rzepoli¢ (na skrzypcach); gderac’. 22 Uzupeltnienia do SEJL. Czeęšč II būmenis, -ies f. ‘istno$¢’, hapaks z DP 44: tad tikrai du tur būt, Tėvas ir Sūnus, tai yra dvi perskirti personi, o ne viena pati persona, kuryji kartą būtų Tėvu, kartą Sūnumi, o kartą Dvasia S. kaip atmainantis būtų natūra būmenies Dievo ‘tedy¢ pewnie dwaj byč muszą, Ojciec i Syn, to jest dwie rozdzielne personie, a nie jedna sama persona, ktoraby raz byta Ojcem, raz Synem, a raz Duchem S. jakoby odmienna byta natura istnošci Boskiej'. — Z inny- mi suf.: būmenė: potam būmenė SD «potomnošč, potomny czas, posteritas», būmenia SD «obecnošč, praesentia» (syn. buitis, būkla). Trzy te wyrazy są neologizmami języka teologicznego. Pod względem stowotworczym sa to formacje na -is, -ė, -ia oparte na neoosn. būmen-, ktėrą wyodrebniono z od- mienianej atematycznie formacji osnownej *būmuo, *būmen-s, *būmen-į “byt, istota’ — abstractum na -men- od pwk. bū- jak būti “byč, istnieč'. Po- dobnymi derywatami są np. stlit. pjūmenis a. pjūmenė “žniwo'"' ob. pjūmuo ts.; armena ob. armuo ‘zorana warstwa gleby'; reikmenė ‘potrzeba’ ob. reikmuo ‘narzedzie’. Cepséti, čepsiū (3 os. čėpsi, ¢épsi), Cepséjau ‘mlaskaé, pomlaskiwaé przy jedzeniu, cmoktaé’, 2. ‘cztapa¢’. Czas. onomatopeiczny z suf. -séti, urobiony od interi. čėpt, por. Cept čėpt su lūpom. Žiūrėk, mergyte, kaip kiaulyté čepsi — cept cept. Paralela: čiaupsėti. čiūka ‘Swinia’, Citkas, čiūkė a. čiūkė ts. — od zawotania na $winie čiūk, čiūk, čiūk lub čiūku čiūku. — Drw. čiūklė ‘$winia’, čiūklis ‘prosie’, čiuklūs ‘do- rodny (o dziecku, o prosieciu)’, čiukūtis ‘prosie, prosiaczek’. Vb. denom. čiu- kėnti a. čiūkėnti ‘zwotywaé šwinie', ¢iuknéti a. čiūknoti ts. — čiuga a. čiūga *šwinia' — od zawotania na šwinie čiugda čiuga, čiūga čiūga. čiūkuras 1. ‘grzbiet dwuspadowego dachu' (syn. kraikas, selmud), 2. ‘pod- dasze’, 3. ‘otwér dymny w dachu kurnej chaty’ (Nėra kamino, dūmai rūksta ®Inaczej Skardžius (1943, 237), Otrebski (1965, § 311) i S. Ambrazas (1993, 55). Zamiast neoosnowy na -men- (bumen-), rozszerzonej sufiksem fleksyjnym, wszyscy ci autorzy przyjmuja neosufiks -men-: -menis, -mené, -mena, -menia, dotagczony do pwk. werbalnego. Jest to nieporozumienie, przynajmniej w odniesieniu do tych tematéw samogloskowych, ktére — jak bimenis, pjiimené, armena i bimenia — sa niewatpliwy- mi derywatami od starych rzeczownikéw o osnowie spélgtoskowej na -men-. — Ter- min ‘neosufiks -men-’ ma natomiast zastosowanie w odniesieniu do takich rzeczow- nikOw na -mené, -mena, -menia, -menas, -menis, ktére nie maja lub wedle wszelkiego prawdopodobienstwa nigdy nie mialy morfologicznych poprzednikéw z odziedziczo- nym suf. spétgtoskowym -men-. Por. dla przykladu nei-méné (brak tnes-muo), puos- mena (brak fpuos-muo), eimenas (brak fei-muo), pūt-menys (brak Tput-muo) itp. 23 WOJCIECH SMOCZYNSKI pro čiūkurą), 4. ‘wylot komina’, 5. ‘zasuwa pieca chlebowego, szyber’, 6. (neol.) ‘wierzchotek gory’. Zapewne drw. od wykrzyknika *¢iuk, z suf. -uras jak np. w kūkšturas ‘grzbiet’, guburas ‘wzgoérze, pagoérek’, kaūkuras ‘szczyt gory’. Fraenkel 76 wiazal raczej z czas. čiūkšti, čiūkščia, čiūško ‘podnosié sie, jezy¢ sie — o wtosach'. dembti, dembiu, dembiaii, zwykle z prvb. į- ‘napiaé, zgia¢’, por. Bėgi ir bégi, indembes kuprele. Brzmienie demb-V pochodzi najprawdopodobniej z udzwiecznienia temp-V jak w tempti, -iū, -iaū ‘ciaggnaé, napinaé, naprezaé’ (zob.). Por. gakta < kakta, goseré < koseré. — Drw. demblys 1. ‘todyga; ko- lanko w stomie’, 2. ‘wiékno, tyko’, 3. ‘pokrywa upleciona ze stomy lub tyka’, 4. ‘plecionka z tyka lipowego; stomianka’, 5. ‘pierwszy, spodni rzad snopkéw w strzesze’, 6. ‘deska przybita na skraju dachu dla zabezpieczenia strzechy przed wiatrem’ (w tymze znaczeniu war. dambliai)’. Uzycie drw. demblys w znacz. 3, 4 1 6 pozwala sadzié, ze osnowny czas. dembti byt uzywany m.in. jako synonim czas. "plešč, splataé, wiazac¢, mocowač'. Wbrew Fraenklowi 88 nie widač potrzeby (ani mozliwosci) nawiazania dembti do czas. dumti ‘daé, dmucha¢’. — Alternant na SO damb-: damblis, damblys 1. ‘snopek wzmac- niajacy skraj strzechy, okap’ (Surisk dar kelis dambliiis), 2. ‘deska mocujaca strzeche’. dieveris 3 p.a. m. ‘brat meza, dziewierz, szwagier’, gen. sg. dieveriés, gw. dievers, dieveres i dieverio, acc. sg. dieveri. SD', SD dieveris «dziewierz». Od- powiednik tot. diéveris ‘brat meza’. War. dieveris, -io, dieverys, -io; z wtornym v: dievervis. Atematyczne formy nom. pl. gw. dieveres, gen. pl. gw. dieveri (Stang 1966, 224, Buivydienė 1997, 103, 105%). — Kontynuuje wraz z pst. *dėveri, *déveri a. *déverja, sch. djévér, djévera, rcs. déveri, ros. dévers, ukr. diver, czes. dever, stpol. dziewierz ‘brat meza’ (zdrob. dziewiorek) praforme bst. *daiuer- (por. Trautmann 1923, 43, SP 3, 179). Dhugi dyftong pojawit si¢ w nastepstwie metatezy spotgtoski Irg.: *aHiC > *aiHC. Pbst. *dai.uer- wywodzi si¢ kolejno z *daih,.uer- < *da.h,i.uer- < pie. *deh,iuer- (por. "Por. Jis prikalé demblius, kad Siaudinis stogas neirty ‘Przybil «dembliai», zeby strzecha si¢ nie rozleciala’. Vakar vėjas numetė daržinės stogo vieną demblj ir labai sušiurpino stogą ‘Wczoraj wiatr zerwat jeden «demblys» z dachu odryny i bardzo potargat strze- che’. — Nuo vėjo saugo stogą dambliai ‘Od wiatru chronia strzeche «dambliai». “Bledne sa informacje NIL 58 o rzekomo u Daukszy wystepujacych formach dfeveres, dieverd. LKZ 519, Kazlauskas (1968, 250 n). Palionis (1967, 213) cytuje dieveris tyl- ko z Biblii Bretkuna (BB Tob. 14 )). 24 Uzupelnienia do SEJL. Czešč II Mayrhofer 1986, 162, Mayrhofer 2005, 56). W następstwie metatezy lit. osnowa akutowana diever- roėžni sie od takich reflekséw, jak sti. devdr- (de- varam, devfsu) ‘brat męža, szwagier’, gr. Šarip (Sagpog, Šdaipa, Šaupi) ts. i stwn. zeihhur ‘szwagier’, stang. tūcor ts. (pgerm. *taikura-), ktére zaktadają prajęzykowy dyftong krotki. Paralelną metatezą objašnia sie akut w osno- wie lit. piemenį, zob. Rasmussen (1989, 272). Inaczej Fraenkel 94, ktory za Endzelinem ([1932] 1980, 520) podnosit wtérnoéé¢ wokalizmu ie (rzekomo zam. spodziewanego ai) i ttumaczyt go adideacja tdaiveris do wyrazu diévas ‘bog’. Bezkrytycznie powtarza to NIL 60. — Drw. dieverditis ‘syn brata meza’, dieveré a. dieveré 1. ‘siostra meza’ (syn. mdsa), 2. ‘zona brata meza’, 3. ‘tescio- wa’, dieverécia ‘cérka brata meza’ (por. suf. w brolécia, dukterėčia, seserécia), dieveriené ‘zona brata meza, szwagierka’. Por. Buivydienė 1997, 107-108. dimstis, -ies f. daw. 1. ‘podworze, otoczenie domu’, 2. ‘obejscie, dwor jako gospodarstwo’, 3. ‘ganek, przedsionek’ (Bretkun) — izolowane, nieja- sne. Dotad uwazane za refleks zlozenia pie. *dm-sth,i- (zob. Fraenkel 95, NIL 637). Niepewne z uwagi na brak paralel strukturalnych bst. i ie. Por. apydame. doklė a. doklé ‘danina, podatek’, SD doklé «czynsz [syn. ¢yZé]; hold [syn. donis]; pobor [syn. donis, ¢yZé]; podymne, tanowe, poradlne [syn. donis]», doklj atrinku «pobor odbieram», doklj duomi «pobor daie», doklés atrinkéjas «poborca». Formacja paralelna do doklas (zob.), ale pokazujaca metatonie cyrkumfleksowa. draba 4 p.a. 1. ‘opad mokrego Sniegu, $niegu z deszczem’, 2. ‘flegma’ (Drabą drebiu, t.y. spjaunu skreplius), cps. slap-draba ‘deszcz ze $Sniegiem’ (por. tot. sladrabs ts.) — n. act. z suf. -ū- i SO drab- od dreb- jak w drebiū, drébti ‘bryznaé, rzucič czym$ mokrym i gestym’. Czy tu nilodraba, zm. niidraba c. ‘cztowiek rosty, postawny, wielki’ (por. typ niiodvasa)? — Z innymi suf.: drabna ‘opad mokrego $niegu na wiosne, Snieg chwilowy; rodzaj ciasta na placki ziemniaczane; bagno, grzezawisko’, drabnas a. drabniis ‘ociezaty, nie- ochoczy, ciezki (o powietrzu)’. Por. werbalny SO s.v. drabstyti. drigné 4 p.a., drigné 2 p.a. 1. bot. ‘szalej czarny, lulek czarny, Hyoscy- amus niger’, SD «szaley» (war. drignis, -iés f.), 2. ‘kasza z tartych kartofli’, 3. ¢. “ktoš niespokojny, wiercipieta’ (= drignius ts.); drignés sėti ‘swawolic, psoci¢’. Odpowiednik tot. drigene, drigele, zwykle pl. na -es ‘szalej, Bilsen- kraut’. Drw. drignius ‘kto$ niespokojny’. Wychodzac od faktu, ze wywar z szaleju powoduje duze pobudzenie ruchowe, mozna zaproponowac analizę drig-né, z drig- jako obocznikiem do drug-, zob. drugys ‘dreszcz, goraczka z 25 WOJCIECH SMOCZYNSKI dreszczami’ (poréwnanie z drugys juz u Fraenkla 105). Posta¢ drig- mozna byto dotworzy¢ do drug- przez analogie do takich par, jak rim- / rum- (rimtas, rumtas), rit- / rut- (rita, rutulas), tris- / trus- (tristi, trusti). dukséti, dukséju (war. duksitt), dukséjau 1. ‘oddychaé, wzdychad, dyszeé’, 2. ‘ufaé¢, mie¢ zaufanie, dowierzaé, nie watpi¢’ — formacja z suf. -séti od pwk. duk-, ktéry przedstawia soba st. zanikowy typu sampras. od *dvek-, zob. dvektis ‘oddychaé, dyszeé’. Paralele: dus- <= dves- (dūsti, dvésti), dulk- <= dvelk- (dulkéti). Inaczej Fraenkel 115, ktéry zatožyt strukture poczatkowa na -éti, *dus-éti, i przyjat insercje k przed s w formie st. zanikowego dus- <= dves-. — Osobno zob. dukslius. War. ze wzdluzeniem dūk-: dikséti ‘oddy- cha¢’. Z innym suf. dūksoti (zob.). Refl. atsidukséti ‘odetchnaé, zaczerpnaé powietrza; westchnaé, jeknaé, zajeczed’, iSsidukseti ‘zwietrze¢; wyschnaé (o sianie), przejšč, ustač (o bélu)’, prasidukséti ‘przewietrzy¢ sie (o izbie)’. — WSZ dūk-: dūkti, dūkstū, dūkaū ‘wSciekac sie, ztošcič sie; (o dzieciach) szaleé, swawoli¢, dokazywaé; wietrzeé, ulatnia¢ sie’, znacz. etym. ‘zacza¢ sapac, szybko oddycha¢ (z gniewu)’. SD paditkstu «ghupieie» (syn. pasvaigstu), = caus. padukinu SD «glupiem czynie» (syn. pasvaiginu ky). Por. tot. apdiikt, -stu a. -ku ‘zachmurzy¢ sie — o niebie; wpašč w oszolomienie, zghupie¢’. — Stlit. dūksėtis (3 os. prs. dūksis) DP ‘ufaé, dufaé, kochaé sie, wspiera¢ sie’, visiems, kurie tavim ditksis PK 151, , ‘wszem, ktorzy w cię ufaja’, ditksiuosi SD «ufam». — Neoosn. ditks-: ditksauti a. ditksduti ‘dyszeé’, dūksūoti ‘dyszeé, oddychac szybko, ciezko’ (dublet do diistioti). Nomina: dūksus, -i ‘obfity’, adi. poswiadczone tylko forma comparatiwu ditksesné® (= vb. denom. padiiksinti DP ‘uwielbié, rozmnozy¢’), ditksé PK ‘nadzieja’ (brak w LKZ) obok diiksis PK ‘ufno$é, ufanie’, paditksis DP ‘nadzieja, ufnošč, dufanie’, PK ‘ufanie, pocie- cha’, SD «ufanie, ufnošč», tez padūksė PK ‘pociecha, ucieczka’. — Neoosn. ditkséj-: ditkséjimas DP 'ufnošč, ufanie, nadzieja’. dūksėoti, diksaii (war. ditkséju), dūksėjau 1. ‘wietrzeé (o piwie), ulatniaé si¢ (o zapachu)’, 2. ‘ciezko oddycha¢, dyszeé’, 3. ‘widnie¢, majaczy¢ w od- dali’ (syn. dunkséti), 4. ‘by¢ bezczynnym, tkwič gdzie nic nie robiac’, refl. atsidiksoti ‘odetchnaé, odpoczaé’ — formacja z suf. -soti od WSZ diik-, para- lelna do ditk-séti, o czym s.v. dukséti. Por. obocznosci typu mirkséti :: mirkséti, tvyksoti :: tvykséti i typu styréti :: styreéti. * Por. idant būtų ditksesné teisybė mūsų, neg any Daktarų ir Veidmainiy Zydisky DP 313, ‘aby byla obfitsza sprawiedliwo$¢ nasza, nizli onych Doktorow i Licemiernikow Zy- dowskich’. 26 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ II dumples f. pl. ‘miech kowalski, miech w organach, narzedzie z desek i skory do wpychania powietrza' — pochodzi z *dum-lės przez epentezę p do grupy m-l (por. imbliéti < imliéti, kamblys < kamlys). N. instr. na -lé- od czas. dumiū, dumti ‘daé’ (zob.). Paralele: templé ‘cieciwa’ <= tempti, stemplė ‘przelyk’ «= *stempti, réplés ‘szczypce’ <= répiu. Vb. denom. dumplénti ‘pykac fajke’, dumplitioti m.in. ‘pali¢ papierosa’. — N.B. Zwrot dumk dimples ‘dmij w miechy’ zmienit sie przez atrakcje w dumpk dimples, stad neol. dumpti ‘da¢ w miechy’ (dumpiu, dumpiau) i drw. w postaci dumpikas n. agt. ‘ten, co dyma miechami przy organach, tj. pompuje powietrze, kalikuje’. — Drw. od dum- z innymi suf. spétgloskowymi: dumsleés f. pl. ‘miechy’ (Bretkun) :: stpr. dumsle EV ‘pecherz moczowy, Bloze’, dumtuvés f. pl. SD «miech skorzany do podymania; wachel, wachlarz». — Ze zmiang ms > ms nalezy tu jesz- cze dumslé a. dumšlė ‘zgrubienie, nieréwnoéé, wybrzuszenie, zmarszczka (w tkaninie, suknie)’, znacz. etym. ‘wzdecie, pecherz’. Por. pol. miechur przest. ‘woreczek na tyton’ i ‘pecherz moczowy’. — SZ-V: cs. nadiimenii ‘nadety, na- puszony’, ros. nadmennyj ‘wyniosty, nadety’. — WSZ *diim-V: scs. nadymati se ‘nadymac sie, pysznic sie’ (por. cs. sypati ‘sypaé’ < *suip-a-, iter. do suti), pol. dyma¢ ‘dmucha¢ miechem kowalskim’. duaostyti, diostau, dūosčiau 'dawač, wydawaé, rozdawac’, atidiiostyti ‘od- dawac’, issiduostyti ‘rozdawac (swoje rzeczy)’ — frequentativum z suf. -sty- od dūoti ‘da¢’ (zob.). Paralele: šlūostyti <= šlūoti, klostyti <= kloti, dėstyti < dėti. — Neoosn. duost- z metanalizy diost-yti jest widoczna w drw. dūost-elėti ‘da¢ troche, nieco, np. tytoniu’, duost-urti b.z.a.: Duosturti ligoniui vaistą. Tu tez sb. postvb. duosté stlit. ‘dar’ (Katechizm Belarmina: O duostes cielas 52,,)". Paralelne drw. wsteczne to šluostė (šlūostyti) i katisté (kaustyti), klostė (klostyti). dūšiagūbis stlit. ‘zbojca, mezobdjca’: terp dūšiagūbių PK 90, , ‘miedzy zboj- cy’, gimdytojy ir vyresnių neklausanciy, kaujanciy, dūšiagūbių aba razbainykuy, ir kitų piktybes visokias mylinčių PK 208,, ‘rodzicow i przetozonych niepo- stusznych, zdrajcow, mezobojcow albo zabijakow, i innych rosterki wszela- kie mitujacych’. Kalka ztozenia bir. duse-gub (por. Skardžius 1931, 68; brak w LKZ). Zob. diisia ‘dusza’. dūšiažudys SD «kacerz, hareticus» — kalka zlozenia pol. daw. duszo- Brak w LKZ, 876. — S. Ambrazas (1993, 44, przyp. 36) wywodzi duosté z atema- tycznej formy 3 os. prs. dūosti ‘daje’. 27 WOJCIECH SMOCZYNSKI bojca ‘cztowiek powodujacy utrate zbawienia — o heretykach’ (SPXVI). Por. dūšia ‘dusza’ i žudyti ‘zabijaé, zgtadzač'. édmenys, -U m. pl. ‘geba, pysk, jadaczka, zeby; žywnošč, prowiant’, ėdmėnė ‘wiktuaty, prowiant, zapas jedzenia na droge’. Sa to derywaty na -ys i na -é od neoosn. edmen-, ktéra wyabstrahowano z form odmiany *édmen-s, *édmen-j spolgtoskowca *édmuo ‘jedzenie, zarcie’ — abstractum z suf. -muo / -men- od pwk. éd- jak w édu, ėsti ‘jes¢, zre¢’ (por. rémuo ‘zga- ga’ <= *rėti, sémuo ‘siew, siejba’ <= sėti). — Neoosn. édm- z resegmentacji éedm-ené: drw. édm-alis ‘drobny pokarm ryb’ (por. suf. w sargadlis). gabénti, gabenu, gabenau ‘przenosié, przewozié, transportowac, dostar- czac’, pargabénti ‘przynies¢, przywiezé¢ (do domu), dostarczy¢’, sugabénti ‘znieS¢ na kupe, zgromadzi¢ w jednym miejscu’, uzgabénti 'zaniešč; zapro- wadzi¢ gdzie’''. Z innym suf. gabinti ‘przynies¢; oszczedzaé (chleb); wabié zwierze do obory; wbič szpony w ofiare (o jastrzebiu) ‘. Refl. gabéntis ‘prze- prowadzac sie w inne miejsce’ (m.in. DP), gabinuosi SD «przeprowadzam sie», gabenimasis SD «prowadzenie sie», jsigabenu SD' «wprowadzam sie», issigabenu SD «przenosze sie dotad». Formacje z suf. -en-, -in- i SO gab- od geb-, zob. gebu, gebėti. — Na istnienie frq. *gabstyti ‘chwytaé’ wskazuja dwie neoosnowy: 1° gabst-, por. gabsta 'garšč, garstka (siana, stomy)', = vb. de- nom. gabstduti ‘bardzo chcieé, pragnac, pozadac’; gabstas c. ‘chciwiec, skne- ra’, gabstus ‘zreczny; chciwy, pazerny’ (zmiana ps > ps), => gabstduti ‘pragnaé za duzo, by¢ cheiwym’, 2° gabs- (<= *gabs-sty-), por. gabsnéti ‘zbieraé, sku- piač', = gabsnėlė ‘garstka (siana, koniczyny)'. — Z uwagi na znaczenie sb. gabas ‘chciwiec, sknera’ trzeba uznač za drw. wsteczny od gabstas. — WSO gob- < *gab-: zm. gobinti b.z.a. ‘nosi¢, przenosi¢’ (Pasienais daug yra žmonių nešėjų, kurie gobina į Žemaičius kantrobantus). Osobno zob. gobétis, gébti. gaiminti, gaiminu, gaiminail ‘dopomagaé¢ do wzrostu, do rozwoju, hodo- wad, rosci¢, chowaé (o dziecku, bydleciu, lesie)’ — formacja kauzatywna z suf. -inti i innowacyjnym SO gaim- od gim- (SZ od gem- ‘rodzi¢ sie’), zob. gimti. Paralele apofoniczne: dailinti <= dil-, gdirinti <= *gir-. — jgaiminti ‘za- sadzi¢, žeby rosto’, apgaiminti ‘utuczy¢ (ges)’, atgaiminti stlit. ‘ozywi¢’: atgai- mingsis tikėjimas DP ‘ozywczy’ (o wierze w Boga), refl. gaimintis ‘rozmnazac sie’, [sigaiminti ‘zaopatrzy¢ sie w co$, naby¢, sprawic sobie coš', nusigaiminti ts. Nomen: gaimaras ‘kto marudzi, mitrezy czas; niejadek, zdechlak’. " Por. Tuosgi nusidéjélius... savisp paSaukia, ir karalysten umzinon uzgabena SP I, 183, ‘Tychze grzesznych ludzi... do siebie powolywa 1 do krolestwa wiecznego zaprowadza’. 28 Uzupetnienia do SEJL. CzesS¢ II gaisinti, gaisinu, gaisinau stlit. ‘thumié, gasič', por. Širdis mūsų piktąsias su- trinki, akmeningas tu pats išmankštinki, ir erškėčiai vietos te neturi, kurie gaisina mūsp tava žodį PK 184, ‘Opoke serca naszego wyraž, namiętnošci nasze tež w nas zagaš, i ciernie ono niech miejsca nie ma, ktore nasienie twe w nas pottumia'. Formacja kauzatywna z suf. -inti i innowacyjnym SO gais- od gis- (SZ do ges- ‘gasnac’, zob. gesti II). Paralele apofoniczne: maitinti <= mit-, kaisyti <= kis-, pdišyti <= pis-. geluonis, -iés f. 3 p.a. 1. ‘zadlo pszczoty, osy’, 2. ‘koniuszek jezyka zmii’ (Gyvatės geluonis dvisakas), 3. ‘rdzen wrzodu, najtwardsza czes$¢ ropnia, czy- raka’. War. géluonis, -io m. Odpowiednik tot. dzeluonis a. dzeluone ‘zadto; jad, trucizna’. Osnowa scharakteryzowana samogloska -i-, geluon-i-, zostata wy- abstrahowana z formy acc. sg. *gelonin, gdzie *-in byto refleksem prajezyko- wej koncowki *-n (pie. *-m). — Z pochodzenia byla to formacja dewerbalna, urobiona od pwk. gel- (zob. geliū, gélti m.in. ‘zadli¢’) sufiksem apofonicznym *-on-/-en-. Pierwotny pdg. mial charakter alternacyjny: nom. sg. *gel-on-o wobec acc. sg. *gel-en-in (paralela: širšuo, sirSenj ‘szerszen’). Pdg. ten ulegt ujednostajnieniu przez zastapienie acc. sg. *gel-en-in forma dostosowang do nominatiwu, tj. *gel-on-in, lit. géluonj. Podobnej budowy sa auguonis, gyvuonis, landuonis. — Starsza forma nom. sg. jest zaSwiadczona jako geluo m.f. gw. ‘zadlo’, m.in. SD <gieluo >>, «zadlo, aculeus», stlit. tez ‘jad’, por. np. Vienok tavęs tas geluo neingils PK 79, ‘Tobie przedsie ten jad nie zaszko- dzi’. — Drw. geluotas: SD < gieluotas> «zadlowaty, aculeatus» [‘na ksztalt zadia, z zadlem, zadlisty, zadlasty’, L.]. — War. gélué m. ‘zadto; jezyk zmii; rdzen wrzodu’ i géluonis f. ts. maja samogloske dtuga é, zapewne z wyréwna- nia do formy prt. gėlė od gélti “‘uzadli¢’ (por. drw. jgélimas ‘uzadlenie’). gerdas 1. DP ‘nowina’, 2. DP ‘poselstwo’, 3. SP ‘zart’’? — nomen z suf. -a- i SE gerd-, stojacym w alternacji z gird-, zob. girdžiū, girdėti ‘stysze¢’. — '2Por 1. Išgirdęs tad karalius Herodas tq gerdq ape užgimusį tikrąjį karalių Žydų, sutri- nes, numings, ir visa Jerosolima su juo op 60,, ‘Ustyszawszy tedy Krol Herod te nowi- ne o narodzonym prawym Krolu Zydowskim, przelek! sie, zatrwozyt sie, i wszystka Jerozolima z nim’. — 2. Nesa ang pirmąjį atajimg Viešpaties lįksmi ir malonūs pasiunti- niai arba gerdai pirm praejo; bat tq antrą labai baisūs Zeklai pranoks DP 13 . ‘Abowiem ono pierwsze przyszcie Panskie wesote a pocieszne poselstwa uprzedzity; ale to wtore bardzo straszliwe znamiona uprzedza’. — 3. Nes Bažnyčia... šiomis dienomis musto ape sopulius Christaus Viešpaties savo... Bažnyčia ape ašaras, a Sūnūs ape juokų, gerdus, Sutus SP I, 361, ‘Bo košciot. . w te dni rozmyšla o bolesciach Chrystusa Pana swego... Kosciot o tzach, a synowie o Smiechu, zartach, szyderstwach’. 29 WoJCIECH SMOCZYNSKI Vb. denom. 1. gerdauti 'žartowač', SD negerdauju «nie žartuię», 2. gerdenti: gerdenu SD «glosze, rozgtaszam; obwieszczam co komu» (syn. našinu), refl. gerdenasi SD «rozgtasza się co» (syn. našinasi). Deverbativa: gerdenimas SD «rozglaszanie», nopgerdentas SD «nieopowiedny» [‘nieoczekiwany, nagly’ L. <= “ktory nie opowiedziat sie’, por. syn. neapsakytas] < *ne-ap- (zob. nop-), gerdinykas SD «frant», cps. gerd-nešis a. -nešys daw. ‘posel, herold'. — Osnowe na SP gerd- zašwiadcza rowniez denominatywny czas. stpr. gerdaut *mowič", prs. pogerdawie “gtoszą (ewangelie)’ < *gerdauja, preigerdawi ‘obie- cuje’, as gerdawi iūmans ‘moéwie wam’, ipv. gerdaus ‘méw!’, engerdaus ‘po- wiedz, wyznaj (grzech)!’ germena ‘najlepsza częšč czego’, por. Jis sau išsirinko gefmenas, 0 man paliko iSskyras — formacja utworzona neosufiksem -mena od osnowy przy- miotnej ger- jak géras ‘dobry’. Paralele: plonmena ‘najciensza częšč czegoš' <= plonas, retmena ‘miejsce bardzo rzadkie w zbozu’ <= rétas, smulkmena ‘dro- biazg, drobnostka’ <= smulkūs. Neosuf. -mena pochodzi z tematyzowania za pomocą -a- sufiksu -men-, ktéry ukazuje sie w odmianie rzeczownikéw na -muo. Por. np. armué, ar-mefi-s, dr-men-j ‘warstwa orna gleby’, od czego drw. armen-a ts. — Resegmentacja ger-mena => gefm-ena, ret-mend => retm-end powotata do zycia zakonczone na -m- neoosnowy germ- i retm-. Od nich to utworzono takie nowotwory, jak germ-é ‘najlepsza czesé (roli, taki); lepszy kasek’ (Germés suvalgęs, prie stalo vadina) i retm-é ‘rzadkie miejsce w zbozu’', gyvolis, -io zm. ‘stworzenie, ktére zyje; zwierze, bydle’, por. Gyvolis yra: asvienis, karvė, avis, ožka, kiaulė. Drw. od neoosn. gyvo- <= gyvoti ‘zy¢’ (zob. gyvas). Paralele: kreivolis <= kreivéti, mazgolis <= mazgoti**. gobétis, gobitios a. gobéjuos (3 os. gobisi), gobéjaus ‘takomié sie, pozadaé czego, mie¢ cheé na co’. Drw. na -é- od prymarnego czas. sugobti ‘zagarnad, zabrač', zob. gobti. Z innym suf. pst. *gabati ‘chwytaé, zagarnia¢’, bg. gw. **S. Ambrazas (2000, § 150) nie dostrzega innowacyjnego charakteru osnéw na -m- i w konsekwencji stawia formacje z suf. -é typu retmé na jednej ptaszczyZnie chrono- logicznej z formacjami o suf. -mena (retmena). Przyklad germé zostal zreszta przez autora oderwany od retmé i umieszczony w po§wieconym sufiksowi -me § 59. "*"Inaczej Skardžius (1943, 184) i S. Ambrazas (2000, 174), ktérzy ignorujac osnowe werbalng na -o- (gyvoti), wywodza gyvolis wprost od gyvas ‘zywy’, czyli traktuja go na rowni z dugnolis (od dugnas) i senolis (od sénas). Moim zdaniem gyvolis jest deverba- tivum utworzonym sufiksem -lis, podczas gdy dugnolis i senolis da denominatywami utworzonymi neosufiksem -olis. 30 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II gabam ‘oszukiwac’, ukr. gw. hdbaty 'chwytač', czes. gw. habat ‘braé, przy- wiaszczac sobie’, stc. habat ‘zagarniaé, zabierač sila’, stpol. gabač ‘chcieé cos zagarnąč; oskarzac’, gw. gabač ‘zaczepiaé, niepokoi¢’, nagabaé ‘przeslado- wad, dręczyč, dokuczad’, frq. nagabywac ‘zwracac sie z zadaniem a. prosba’. Pbst. intensiva *gab-é-, *gab-a- oparte sa na SW od *géb-, por. gabénti ‘nies¢, wiezé dokads, przenosié, przewozi¢’. — Drw. gobsas sb. ‘chciwiec, sknera’, gobštūs ‘tasy, chciwy’ (neosuf. jak w darbštūs), gobšūs ‘takomy, lapczywy’, gobus ‘chciwy, gorliwy’, = vb. denom. pragobti, -stu, -au ‘stac sie chciwym’. Por. tot. gabikis ‘chciwiec, czlowiek nienasycony’, gabsis ts. grakštūs, -i ‘tadny, §liczny, pelen wdzieku’, = grakščiai adv. ‘z wdzie- kiem’. Obecnošč takich przymiotnikoéw postwerbalnych, jak baugštūs ‘bojaz- liwy’ od baugstytis, mankstus ‘gietki’ od mankštyti, nasuwa przypuszczenie, ze grakštūs mogto zosta¢ wyderywowane sufiksem -u- z czas. *grakstyti ‘stroié, upiekszad’, to z insercja k z *grastyti < *graz-sty-ti — vb. denom. od gražūs (zob.). Etymologicznym znaczeniem grakštūs byloby ‘strojny, upiekszony’. Podobne objasnienie, uwzgledniajace insercje k, stosuje sie do adi. baikštūs (zob.). — Niejasny pozostaje war. z dyftongiem ai: graikštūs ‘tadny, §liczny; wymyšlny; wybredny’. Graudulinés, -iy f. pl. ‘Swieto Matki Boskiej Gromnicznej, 2.11." — for- macja pluralna od (2vdké) grauduliné ‘(Swieca) gromniczna’. Inaczej w SD: Svinté grauduliné «Gromnice §wieto», ob. žvakė grauduliné «gromnica» (por. Borowska 1957, 342). Analiza: graudul-in-, drw. od graudulys ‘grom, grzmot, piorun’ (por. gridusti). Zob. tez Gramnycios. gūoba (1, 2, 4 p.a.) 1. ‘wiagz, Ulmus’, 2. ‘rusztowanie do suszenia siana’. War. dzukski gūobas. Odpowiednik tot. guéba. Bez dobrej etymologii. Do- tychczasowe poréwnanie z pol. gw. gab ‘wiaz’ (por. Fraenkel 176 n.) odpada w Swietle wywodu pst. *grabrii > prapol. *grabr > *gabr > gab (por. Bo- ryš 2005, 176). Zob. tez gulba. — N. m. Guobai, Guobé, Guobiniai, Guobos, Paguobys. N. rz. Guoba, Gtiobuva, Guopys (z synkopowania *Guopupys < *Guob-upys). ifitras ‘samiec (ogier, knur) majacy jedno jadro w mosznie a drugie ukry- te w jamie brzusznej, wneter, cryptorchis’ — ze zmiany *entras na gruncie wsch.-lit. Wyraz przedstawia zapozyczenie z pol. wneter, co w ustach Litwi- now przybrato posta *enter (naglos įvn- nie istnieje). — Drw. ifitrius ‘sa- miec Swini, knur’ (Kiaulė intriy ieško). War. gw. efitris, efitrius ‘knur’ (Kiaulė nori entrio). W tymze znaczeniu poswiadczony jest roOwniez war. antrius 31 WoirciEcH SMOCZYNSKI (Mūsų kiaulė labai gera penėti, neieško aritrių) — nagtos zmieniony na skutek adideacji do antras ‘drugi’? — N.B. Obecnošč aritrius nasuwa watpliwosé co do dawnosci nagtosu en-. Wzigwszy pod uwage takie warianty, jak entis < antis, Endrius < Andrius ‘Andrzej’, wolno twierdzié, ze en- w eritris pochodzi ze zmiany an- (*antris). iStiktukas ling. ‘wykrzyknik, interiectio’ (neol.) — drw. na -ukas od neo- osn. istikt- <= ištiktas, ptc. prt. pass. od vb. cps. is-tikti ‘zdarzy¢ sie, nastgpic, wybuchnaé’, por. tikti. Paralelne neologizmy: jungtiikas, degtitkas. Otrebski (1965, § 470) przyjmuje tu — ze stanowiska opisowego — sufiks w formie -tukas. iSverstakis, -ė ‘komu oczy na wierzch wystapily, ten co ma wypukle oczy’ — z elizji w *iSversta-akis. Ztozenie cztonow isversta- (ptc. prt. pass. do is-versti ‘wywrocic’, zob. versti) i aki- ‘oko’ (zob. akis). Paralele: išplėšt- ūkis, islupt-akis. išvyžavoti, isvyZavoju, išvyžavėjau gw. ‘zwyzywad, zwymyslaé’: ISvyZavoti yra iskeikti (Juszkiewicz; LKZ,_., 867 cytuje s.v. vyZavéti). Chodzi tu o trans- pozycje polskiego czas. zwyzywacé ‘zwymyslaé, sponiewiera¢ wyzywajac, wyzwac na wszelkie sposoby, co sie zmiesci’ (SW, intens. od wy-zwac). Lit. replika iš-vyž-avoti Swiadczy o tym, ze forma polska zostala zanalizowana jako zawierajaca suf. -ywac: z-wyz-ywac. iždas, iSdas ‘skarb (panstwa), skarbiec; wydatek’, SD' iždas «skarb» (syn. skarbas, lobis), iZdy rinku «skarbie», iZdo, skarbo aZuveizdétojas «pod- skarbi»; SD: iždas «skarb», iždų krauju, gaminu «skarbie», parinkt kieno turtj iždan visotimés «konfiskowaé¢ kogo, zabra¢ do skarbu, abo na pana». Jest to derywat na -a- od neoosn. išd-, ktéra wyabstrahowano z formy išd-ėti w nastepstwie reanalizy vb. cps. iSdéti = is-déti ‘(o pieniadzach) wytožyč lub schowad’. Paralele: apdas, indas, padas, priédas, ūždas. — Drw. iZdovieté SD! «skarbnica» (brak w LKZ). juog stlit. 1. spdjnik ‘ze, iz’, wprowadzajacy zdania podrzedne, np. Tiki- me, juog peklon nuZengé PK 111, ‘Wierzymy, iz zstapit do piekla’, žinodami, juog esme kalti PK 26, ‘wiedzac to, zechmy przewinili’, 2. sp6jnik ‘gdyz’, np. o vienok ant jų nebus priepuola taipo Skadlyva, juog Pong savo turi abginéjaq tikrą PK 57 , ‘A wszakze na nie nic nie przypadnie tak szkodliwego, gdyz Pana swego maja obronce pewnego’, 3. spojnik ‘wszak, przeciez’ (dla podkresle- niu tego, co si¢ mowito’), np. juog esi Ponas ir Dievas mano PK 62, ‘wszakes$ ty sam jest Pan moj Bog moj’. Zapewne drw. od formy instr. sg. juo zaimka 3 0s. jis: *juo-gi (por. Fraenkel 194). Zob. tez jog. 32 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ II jūviškas gw. zaimek dzierzawczy 3 pl. ‘ich, ichni', np. Tai mūsiškas, tai juviskas arklys ‘To nasz, [a] to ich kori’. Formacja na -isk-, utworzona od for- my gen. pl. ji do jie ‘oni’. Segment -v- spelnia role wypelniacza hiatu. Por. musiskis, jūsiškis. kabuklas ‘rodzaj haka do wieszania’ — denominativum powstate przez nawarstwienie sie sufiksu -las (n. instr.) na neoosn. kabuk-, wyodrebniona z synonimu kabūkas ‘rodzaj haka’ (dewerbalne n. instr. na -ukas). Na skutek wtornego odniesienia drw. kabūklas do czas. kabéti ‘wisie¢’, kabinti ‘wiesza¢’ doszto do emancypacji -uklas jako neosufiksu. Znajdujemy go w roli forman- tu takich wyrazow, jak deguklas, sprudiiklas, stebiiklas, Zebiiklas. Synonimicz- nym formantem jest tu -iklis <= -ik- + -lis, zob. Saudiklis. kaimas ‘wie, osada’ :: stpr. caymis EV ‘wie$, Dorf’. War. kdima, kdime. Osnowa kaim- jest alternantem do kiem-, zob. kiémas. Akut innowacyj- ny. — Drw. apykaimé a. apikaimé ‘okolica’, SD <apikayme> ts., kaimené a. kaiminé ‘stado, bydto catej wsi’, kaimiétis ‘wiesniak’ (= kaimiétiskas ‘wie- Sniaczy’, kaimiéetiskai adv. ‘po wiejsku’), kaimyna ‘sasiedztwo, sasiedzi’, kai- mynas stlit. ‘poddany, chtop panszczyzniany, chlop zalezny od dziedzica wtošci'“ (znacz. etym. ‘wiesniak’?), kdiminis ‘wiejski’, kaimiškas ‘wiejski’, => kdimiskis, -é ‘wiesniak; mieszkaniec tej samej wsi, swojak’. Cps. baZnyt-kai- mis ‘wie$ koscielna’ (war. baZnyc-kiemis), apy-kaimé (zob. apydamé). — N. m. DidZid-kaimis, Nail-kaimis 8x, Sén-kaimis, Zyd-kaimis. N. rz. Kaimena (por. stpr. Caymen-ape, Kaymen-ap). kaimynas ‘sasiad’. Por. stpr. maiasmu kaiminan dat. sg. ‘mojemu sasiado- wi’. Na pierwszy rzut oka chciatoby sie widzie¢ tu drw. na -ynas od kdimas ‘wies’. Temu sprzeciwia sie jednak obecnos$é¢ kaimyna, rzeczownika zbioro- wego 0 znacz. ‘sasiedztwo, sasiedzi’ (por. šeimyna ‘wielka rodzina’, daw. ‘czeladz’). Wyglada na to, ze kaimynas ‘sasiad’ powstato jako drw. singula- tywny z suf. -a- od coll. kaimyna. N.B. Homofoniczne kaimynas ‘poddany, solo adscriptus’ jest pewnie niezaleznym derywatem od kdimas (zob.). Spra- wa wymaga zbadania. — Drw. kaimynai m. pl. SD «sasiectwo», kaimynija coll. ‘sasiedzi, wszyscy sasiedzi’ (Kaimynijoj apsigyveno kitas žmogus), kai- > Por. kurie musy rédyman, ir priekuopon buvo paduoti, kaip yra vaikai, tarnai, šeimy- na, ir kaimynai DP 9.. ‘ktorzy naszej sprawie 1 opatrznošci byli poruczeni, jako są dzieci, studzy, czeladž, i poddani'. — ... kaip redei vaikelius ir šeimyną sava, kaip rėdei ir apveizdėjai kaimynus savus DP 307,,*... jakoš sprawowat dziatki 1 czeladke swoje, jakoš rzadzit 1 opatrowat poddane swoje’. 33 WOJCIECH SMOCZYNSKI myninis ‘sasiedzki, mieszkający po sasiedzku’, kaimynystė ‘sasiedztwo’ (war. kaimynysta). kalba 4 p.a. 1. ‘mowa’, 2. ‘jezyk’, 3. ‘przeméwienie, mowa’, 4. ‘rozmo- wa’, pl. kalbos ‘stuchy, pogloski’ — drw. postwerbalny od kalbū, kalbėti 'mowič' (zob.). Obok tego nekalba SD «niemota» (syn. neZadas). — Drw. kalbininkas ‘jezykoznawca, lingwista’, kalbus ‘rozmowny, gadatliwy’ (por. maldus, Zadus), nekalbuolis SD «niemowlatko». Cps. kalbé-tyra ‘jezykoznaw- stwo, lingwistyka’ (dost. ‘badanie jezyka’, kalka z niem. Sprach-forschung, por. tirti), = kalbétyrininkas ‘jezykoznawca’. kamartai 2 p.a. m. pl. 1. ‘drewniany oblak stanowiacy częšč chomata’ (Nauji pavalkai, o seni kamaritai), 2. ‘miekka cze$¢ chomata’ (Su kamaritais važiuojant, arkliui kaklo negraužia), 3. ‘uprzez konska, szory’ (Pakinké naujuo- se kamantuose arklius) — zapoz. z pol. daw. chomąt, tez dualis chomata (por. Bankowski 2000, I, 143). Por. pavalkai. kantra 4 p.a. 1. ‘cierpliwos¢’, 2. stlit. ‘cierpienie’ WP — abstractum z suf. -ra- 1 SO kant- od kent-, por. kenčiū, késti ‘cierpieé¢, znosi¢’. Brak form wer- balnych na SO kant- przemawia raczej na rzecz denominativum: *kant-ra od kant- jak w kančia ‘cierpienie, meka’. Paralele: sausra <= saiisas, taukra <= taukai. — Drw. kantrybė ‘cierpliwo$¢’, SD «cierpliwo$é» i «trwatosé» (syn. patekté), kantrumas a. kantrumas (m. in. DP) ‘cierpliwos$é, trwatošč', kantris a. kantrus ‘cierpliwy, opanowany’ (war. kentris), ‘trwaly, zdatny do uzyt- ku przez dtuzszy czas’ (Šįmet obuoliai nekaiitriis, greit pista), DP ‘cierpliwy, skromny’, SD kuntrus «trwaty», nekuntrus SD «niecierpliwy». Vb. denom. kan- trduti ‘by¢ cierpliwym, okazywac cierpliwos¢’, iskaritryti ‘wycierpieé, wytrzy- mac’. karti II, kgra (war. karsta), karo 1. ‘cierpie¢ gtėd, glodowaé’, 2. ‘byé wychudlym, mieč zapadtly brzuch’, pérkarti ‘zgtodnieé, wygtodnieč — o lu- dziach i zwierzetach’. Niejasne. — Drw. karénti intr. ‘dzwonié zebami (z zimna)’, tr. ‘skapi¢, sknerzy¢’ (Otrebski 1934, 328 zestawil to z tot. karuét ‘pragnac, pozadac’), refl. karéntis ‘oszczedzaé przymierajac gtodem’. kausdinti, kdusdinu, kdusdinau ‘podkuwaé konia’, pakdusdinti cur. ‘daé podku¢ konia’ — drw. od neoosn. kaus-, ktéra zostala wyabstrahowana z frq. kdustyti, zinterpretowanego jako *kaus- + -sty- (na mocy prawa dege- minacji). Derywacja kaus- + -din- wzoruje sie na stosunku zachodzacym w czasowniku prymarnym, gdzie suf. -din- w czesci wypadkéw dolacza sie do neopierwiastka na -s-, por. dusdinti <= dus(ti), ésdinti <= és(ti), gąsdinti < 34 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ II išsigąs(ti). lauzdinti < lduz(ti), misdinti <= mis(ti), sigsdinti <= siijs(ti). Podob- nie jak kdusdinti trzeba objašnič pjdusdinti (ob. pjdustyti) i ramsdinti (ob. ram- styti). — Suf. -din- przybieraja jeszcze inne grupy czasownikéw sekundar- nych, por. pavalgy-dinti ‘nakarmic’, apipjdusty-dinti ‘kaza¢ obrzezaé, dač do obrzezania’ (por. war. apipjdusdinti), apgyvén-dinti ‘osadzié, osiedli¢ kogo’. kept-, neoosnowa wyabstrahowana z ptc. prt. pass. képtas ‘(u)pieczony’ od keépti, kept ‘piec’ (zob.). Drw. keptiena ‘pieczeni’, keptiéné ‘jajecznica; cos upieczonego a. usmazonego’, keptiné 1. ‘pieczone mieso’, 2. ‘samogon’ (Ver- da keptine), keptiniai m. pl. ‘jabtka z pieca’, keptinis 1. ‘piwo z prazonego stodu’, 2. ‘optatek wigilijny’, keptitkas ‘sucharek’, keptiivas ‘brytfanna do pie- czenia miesa; piec chlebowy’, keptuvé ‘patelnia’. kerščios hapaks SD' «przyrok» [‘uczarowanie’, L.], syn. nukeréjimas. Wyraz nie odnotowany w LKZ. Obok tego jest czas. nukeriu SD! «przyrok czynig», SD «urzekam kogo». Dwuznaczne. Z jednej strony wyglada jak rze- czownik postwerbalny do *kerščioti, czyli intens. na -sčioti od keréti ‘rzucac urok’ (por. durscioti <= durti), z drugiej zaš strony jak drw. na -ioti od frq. *kerstyti (por. grdibscioti <= graibstyti, obok tego sb. graibsciai). kerté 4, 3 p.a. 1. ‘kat miedzy stykajacymi sie §cianami’ (Padėk šluotą į ker- te), 2. ‘zaszczytne miejsce u stohu’, 3. ‘zapadly kat, zakatek’, 4. ‘wrab, zarab w belce domu’, 5. ‘miejsce zaciosane na drzewie jako znak, zacios, karb’, 6. SD <kierte> «loze biegunow u watkow, kot miynskich, u taczek, armilla» [‘obsada czegoš, podstawa, na ktérej cos jest umocowane’]’. Z innymi suf.: kercia ‘kat w pomieszczeniu; zrąb drewnianego budynku, wegiel; zaszczytne miejsce w izbie’ (*kert-ia-, por. varcia), kértis ‘kat; zarab w belce’. Forma- cje dewerbalne od pwk. kert- jak w kertū, kirsti ‘siec, ciaé’. Znacz. etym. ‘krawedz zrebu, miejsce zetkniecia sie dwu šcian zewnetrznych domu’. Por. bliskoznaczne sdspara. — Drw. kertétas ‘kanciasty, np. budynek’, kertinélé ‘potka umieszczona w kacie’, kertinis akmuo ‘kamien wegielny’. késulas ‘kiebek, zwitek, plik; gatka, garstka (stomy, siana, Inu); rėj, chmara’, war. kézulas. Obok tego kesula ‘grono, kišč owocéw’. Prawdopo- dobnie ze zmiany *kasulas, *kasula. Por. wokalizm a w syn. kasula ‘grono, kis¢ (jagod, porzeczek)’, jak i w motywujacym czasowniku kasti. Sufiks jak w gubulas <= gubti, tumulas <= tuméti. ketus, -atis ‘zeliwo, zelazo z domieszka wegla, lane zelazo’. Odpowiednik '® Por. kaska ‘zarab w belce’ i ‘biegun u drzwi’. 35 WOJCIECH SMOCZYNSKI tot. kets, keta 'Gulšeisen'. Niejasne, por. Būga [1922], 1959, 139, Fraenkel 248. kyburti, kybura, kyburo 'wisieč, zwisa¢’ — vb. denom. od kyburys ‘co$ co wisi, co zwisa’ (drw. na -ur- od kyboti, zob. kibti). Gdy denominativum kyburti staneto w roli synonimu obok deverbativum kybséti ‘wisie¢, zwisač' doszto do resegmentacji kyb-urti, wzorujacej sie na kyb-soti. Swiadczy o tym obecnos¢ -urti jako neosufiksu w takich czasownikach, jak snūdurti, tturti. kinti, kinsta (war. kinta, kinti), kinto ‘odczuwaé pokuse, korci颒, np. Kad kinti išgert, kad niekaip iSkest negaliu. Pdg. opiera sie na neopwk. kint-, wyod- rebnionym z formacji prs. infig. kifita do kisti ‘zamierzac’, ugkisti ‘zapragnac’, pwk. ket- (zob. ketéti). Paralele: kimsti, klimpti, nifkti. kirbéti, kirba, kirbéjo ‘ruszac sie (o dziecku na czworakach), drzeé (o zme- czonych palcach); poruszaé¢ sie w réznych kierunkach, mrowi¢ sie, roié sie (o robactwie); migotaé (o gwiazdach)’, sukirbéti ‘poruszy¢ sie (o wezu)’. Bez etymologii. Por. ewentualny SE kerb- w kérbéti ‘r65¢ obficie’. — Caus. kirbinti ‘poruszac, dotykač, taskotaé, podniecaé, draznié; przenikač (o dreszczu)’. Nomina: kirba ‘mrowie, mnéstwo’ (Aplinkui budi kirbos žalčių ir rupūžių), kirbélius ‘wiercipieta, kto nie moze spokojnie usiedzie¢ na miejscu’. — Tu moze tez kirba, pl. kirbos ‘zateze, grunt blotnisty, mokradta’ (fot. kirbi m. pl. ‘bagno’ jest lituanizmem). kiZia DP ‘chatupa’: Arba geriaus su Simtinyku paZink, jog nevertas esi, idant Viespatis turėtų misernon o smardzion kiZion tavon užeit DP 358, ‘albo raczej z Setnikiem uznaj, žeš niegodzien, zeby Pan mial [z]stapi¢ do nedznej a smrodliwej chatupy twojej’. — kizé SD' «chyz» [chyz, chyz ‘maly, nedzny dom, przewaznie wiejski’, SPXVI], kižė SD «chatupa», kiželė SD' «chyzyk» [‘maty domek, prawdopodobnie wiejski, takze szatas, namiot’, SPXVI], kiZelé SD! «chatupa, chalupeczka, chatupczysko»'”. — Skardžius (1931, 102) przyj- muje zapozyczenie z bir. xiZa. — Z czasem na gruncie ludowej etymologii pojawit sie war. kiZa, skojarzony z czas. kižti ‘chyli¢ sie ku ziemi, zapada¢ sie’ (s.v. kežėti), por. SukiZusi troba sena vadinas kiZa. “* Por. u Daukszy: Kūdikėlį kritysemp garbinate, kidikeliut kriitysemp kloniojatés, gryno- je kizeléje, o prastuose vystykluose DP 425_, ‘Dzieciatko u piersi chwalicie, dzieciatku u piersi sie ktaniacie, w ubogie) chatupie, a w prostych pieluszkach’. Jei anie nezi- nodami dabar nieko ape jo galybę, ir nieko kito neregédami, tiektai prakartq o kiZela, vienok jam šitą garbę ir laups¢ darė DP 62, , ‘Jesli oni, nie wiedzac jeszcze nic o mocy jego, a nic inszego nie widzac, jedno žtob a chalupke, przedsie mu te czešč a chwale wyrzadzili’. 36 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II kliuksėti, kliūksi (war. kliūksia), kliuksėjo “(o cieczy) przelewač się wyda- jąc charakterystyczny odgtos, chlupač, chlupotač, bulgotač, gulgotač; bur- czeč w brzuchu, kiszkach', kliuksi SD «kruczy w brzuchu» — formacja na -sėti, urobiona od interi. kliūk — o chlupocie przelewanego ptynu (Kliūk, kliūk, kliūk ir pripylė mums alaus pilnas skleinyčias), kliūkt — o bulgotaniu pty- nu, o burczeniu w brzuchu. — Z innymi suf.: kliukėnti ‘la¢ sie z chlupotem’, tr. ‘pic prosto z butelki, pi¢ z gulgotem’, kliukeéti, prs. klittka ‘chlupie (ubijane masto), chlupocze (zepsute jajko), bulgocze (gotujaca sie woda), burczy w brzuchu’, klitukinti ‘potrzasac jajkiem dla sprawdzenia, czy nie chlupocze; na- lewac z chlupotem; pi¢ gulgoczac prosto z butelki; jechaé¢ wozem przez blo- to’, kliuksénti ‘burczec (o kiszkach konia)’, iskliuksénti ‘wypi¢ prosto z butel- ki’. — Drw. kliūkis I ‘tyk; brytka zsiadtego mleka’, klitikis II ‘niezalezone jajo, zbuk’, kliūkis III ‘gaduta, papla; ktoš niespelna rozumu’, klitiksnis ‘tyk, haust’ (Vieng kliūksnį nurijau alaus), war. klittkSnis. — Neoosn. kliukséj-: kliukséjimas SD «kruczenie w brzuchu». klojimas, klojimas 1. ‘stanie, rozscielanie (Inu)’, SD «Scielenie, stanie, pod- Scielanie», 2. ‘droga wytožona balami’, 3. ‘miejsce, gdzie sie rozklada zboze do mitécki, gliniane klepisko, boisko do miécenia zboza’, SD «boiewisko», 4. ‘ilos¢ zboza jednorazowo roztozonego do miécki’ (Iskiilé tris klojimūs), 4. ‘stodota’, apklojimas ‘przykrycie t6zka; oktad, kompres’, paklojimas ‘postanie (tožka)', SD «podscielanie; ščielenie, stanie». Drw. z suf. -ima- od neopwk. kloj-, wyodrebnionego z prs. kléju do kloti ‘staé, rozsciela¢’ (zob.). Paralele: jojimas <= jėju, lojimas <= lėju, plojimas <= pléju. — Drw. klojimékas ‘licha sto- dota’. Cps. klojim-galis ‘miejsce na koncu stodoty’ (por. galas), klojimosta DP ‘boisko” — z degeminacji *klojim-mosta (por. klojim-palaikis ‘marna stodo- 1a’), II czton do méstyti ‘machaé, kiwaé’ <= méti (znacz. etym. ‘zamiatanie bo- iska w stodole’). — Akcentowany na pierwiastku war. kléjimas (*klaiimas) zostat przeksztatcony synkopa i w *klaimas, skad po skréceniu dyftongu klaimas (2, 4 p.a.) 1. ‘stodota’, 2. ‘zboze jednorazowo roztozone do miocki’ (Šįryt du klaimū iskiiléme). — Cps. klaima-slavé ‘miotta do zamiatania klepi- ska, boiska’, klaima-vieté ‘miejsce po starej stodole’. klostas ‘bal, žerdž do wykladania mostu’ — sb. postvb. na -as od neo- osn. klost-, pochodzacej z metanalizy klost-yti <= klo-styti ‘staé, rozscielaé’ (zob. kloti). Paralele: ddigstas <= ddigstyti, mostas <= mostyti, saistas <= saistyti. Podobnie objasniaja sie wyrazy inklostas ‘deska do siedzenia na wozie’ <= iklostyti i paklostas ‘podkiad, podsciotka’ <= pakléstyti. Inaczej Skardžius 37 WOJCIECH SMOCZYNSKI (1943, 324), Fraenkel 275 i Otrebski (1965, § 397): analiza klo-stas. Brak klostas u S. Ambrazasa (1993). — Od neoosn. klost- pochodzą rowniez: klosté ‘gatezie, zerdzie do przykrycia moczonego Inu; piétno do postania na podio- dze; falda, plisa’ (por. šluostė <= šlūostyti), klostis, -iés f. ‘jedna z zerdzi, ktéry- mi si¢ przykrywa zamoczony len; zerdZ przyciskajaca stome przy kladzeniu strzechy’ (por. déstis <= déstytis). korulys 3 p.a., korulis 1 p.a. ‘to, co wisi, zwisa, wisior’ (np. sopel lodu, kiab, r6j pszcz6t a. szerszeni, pajeczyna) — dewerbalny rzeczownik na -ul- od WSO kor- < *kar-, por. kdriu, koréti ‘zwisa¢’ (obok tego karulys ‘wisior’ <= karti, karoti). Paralele: skarulys <= skdrti, Sipulys <= $ipti (Otrebski 1965, § 213 n.). — Vb. denom. 1. korulti, -a, -o ‘wisieé, zwisač' (Avinas lupamas korul. Lašinių pilnas kaminas prikabinty korulo), atkérulti 'przyniešč coš kiwajacego sie (np. worek zboza, kartofli)’, 2. koruliuoti 'zwieszač sie — 0 owocach na gatezi; išč wolno, wlec sie’. kožnas, -a daw. gw. “každy' — zapož. z bir. kažny (por. ESBM IV, 38 n.)“*. — Drw. kožnū-dienis 'dzien powszedni' (por. Sokid-dienis), kožną-syk adv. ‘za kazdym razem’ (por. sykis). — W nawiazaniu do cps. kiek-vienas ‘kazdy’ pojawily sie potaczenia 1. gw. kožnas vienas dost. ‘kazdy jeden’, np. Koznas vienas čia mane mokys, 2. koZnas bevienas dost. ‘kazdy jeden’, np. Ko- Zndm beviendm reiks mirti. kraikas ‘kostra nastana na szczycie dachu stomianego; szczyt dachu, ka- lenica; podsciotka’ — rzeczownik postwerbalny od kraikyti ‘staé, podscietaé’ (zob. krikti). War. ze zmiang ik > ig: kraigas (por. tvdigas < tvdikas, saigin- ti < saikinti). — Drw. pakraiké ‘poddasze’. Zob. tez syn. čiūkuras, Selmué. krautuvė ‘sklep, miejsce sprzedazy pewnych towaréw’ (neol.), dawniej tez ‘magazyn’ i ‘muzeum’. War. krautūvė, krautuvė. Obok tego krdutuvas 1. fadunek’, 2. ‘zboze zlozone w gumnie’, 3. ‘miejsce do skladania czego’. Formacja na -tuv- od czas. krduti ‘sktada¢ w jednym miejscu’. Znacz. etym. krautuvė: ‘miejsce do skladania towaréw, sktad, magazyn’. Por. pol. daw. sktad apteczny, sktad wodek, sktad mydta oraz ros. magazin ‘sklep’. — Drw. krdutuvininkas a. krautitvininkas ‘wlasciciel sklepu, sklepikarz; sprzedawca w sklepie’, war. kontrahowany: krdutninkas. krenéti, kréna, krenéjo ‘trzeszczeé (o drzewie, belce); charczed, rzęzič', iskrenéti ‘wymrze¢’. DZzwiekonasladowcze. Por. kriokti, kriunéti, kriitkti. — SO '® Skardžius (1931, 109) wywodzil z XVI-wiecznych form bir. kdZenws, kdZnyj (tak tez Fraenkel 286). Bledem jest wskazanie na Zrédtowa forme bir. kėžny w LKZVI, 392. 38 Uzupetnienia do SEJL. Częšč II kran-: kranėti, kranėja (war. krani), kranėjo “starzeč sie, grzybieč', nukranėjęs sėnis 'zgrzybiaty starzec’. Krikštai 4 p.a. m. pl. ‘Swieto Trzech Krėli, 6.1." (przed ktérym rysuje sie na drzwiach trzy krzyzyki) — pluralizacja wyrazu krikštas ‘krzyz’ (zob. krikštas II). Por. Vankrikstis. kriukti, kriūkia, kriūkė 1. ‘chrzakaé, wydawač glos — o $winiach’, 2. ‘stekaé’, 3. ‘charczeé, traci¢ dech’, 4. ‘kaszle¢’, 5. ‘ciezko pracowac’. Obok kriukséti, kritiksi, -€jo ‘pochrzakiwaé — o prosietach, §winiach’. DZwiekona- sladowcze, por. interi. kriū, kriūkt, kriūkt — o chrzakaniu $wini. Podobna geneze maja czas. karkti, kriokti, kriunéti. — Drw. kriuksé ‘Swinia’. kruša 4 p.a. ‘grad, opad w postaci brytek lodu’ (Lietus su ledais vadinasi kruša) — formacja z suf. -a- i SZ krus- od kriaus-, por. kriaiistis ‘pekaé, tamač sie (0 krze)’, krusti ‘ubija¢ w stepie’ itp. Znacz. etym.: coll. ‘kruszyny, okru- chy (lodowe)’. Por. stlit. krūšos uzyte w potaczeniu z syn. ledai: Nes jog šiuo metu didžiausi pavojumai ant žmonių ateit, ... ant javų ledai, krušos, ir darganos DP 220,, ‘Bo iz o tym czasie nawietsze niebespieczenstwa na ludzie przycho- dza, ... na zboze grady, i niepogody’. kukti, kunkū, kukati ‘chyli¢ sie, pochylaé sie, giaé sie (jak ktosy dojrzate- go zboza), krzywic¢ sie’, nukukti ‘pochyli¢ sie ku ziemi (o ktosach); pochylié sie ze starosci; skrzywič sie’, pakūkti ‘zgiac sie (pod ciezarem worka)’, sukūkti ‘pochyli¢ sig ku ziemi (o klosach), wylec (o zbozu); skurczy¢ sie, zgiac sie’. Odpowiednik tot. kukst, kukstu, kuku ‘zginac sie, kurczy¢ sie, siedzie¢ w kuc- ki’, refl. ‘schyla¢ sie’. — Do pie. *kWeuk- / *k®Wuk- ‘krzywié, zginač' (LIV? 359), por. sti. kuricate ‘kurczy sie, krzywi sie’. Refleksem stopnia e moze by¢ kidugé ‘wielka kopa (siana, stomy), sterta’, o ile przyjmiemy, ze forma ta weszia na miejsce *kiauke, ktére ulegto skrzyzowaniu z syn. kdugé (zob.). — Drw. kuklūs (zob.), kuksna 1. ‘wielka kupa (siana)’, 2. ‘kupka (siana)’, = kuksnelioté ‘kupeczka (siana)’, 3. ‘garstka (siana)’, kūkštas m.in. ‘kupa, stog (siana, zboza); niewielkie wzniesienie; zatkniety na kiju pek stomy jako znak graniczny’, kukstis ‘kupka (siana, koniczyny)® (o neoosn. kukst- zob. nizej), kukuras a. kukuras ‘kark, grzbiet, plecy’, tez pl. kukiirai (Panesiok mane ant “Por. In senatvę žmogus sukurika ne iš gerumo — nuo darbų, nuo vargy, nuo ligų ‘Na staro$¢ cztowiek pochyla sie nie od dobrobytu, lecz od pracy, od trudéw, od choréb’. * Grupa -§t- w nagtosie sufiksu zostata zmieniona ze -st-, zapewne pod wplywem in- teri. kūkšt — o uderzeniu. 39 WoJCciECH SMOCZYNSKI kukūrų), kukūrė “kark' :: tot. kukurs “garb; grzbiet, plecy'. Tu tež kuka gw. ‘kij z grubym koncem, patka, maczuga’, kūkė ‘patka; polano; uchwyt kosy; glowa; kobieta niskiego wzrostu’. War. sonoryzowany: guga 1. ‘wypuklos¢, zgrubienie wywotane uderzeniem, guz’, 2. ‘garb’, 3. ‘kosci pod grzywa ko- nia; topatki konia’, 4. ‘wygieta do gory czes¢ siodta', 5. ‘pagoérek; kupa, kupka’, 6. ‘czub wloséw; wtosy upiete z tylu glowy w wezel, kok’. — Ze stowianskiego por. 1° cs. kūkū 'wtosy na gltowie’, shi. kéka ‘bujne wtosy na glowie', 2° drw. pst. *kūč-ica: stczes. kéicé ‘wlosy nad czoltem’, czes. kštice f. ‘pukiel dtugich wtoséw, gęsta czupryna, czub; grzywa na czole konia’, stpol. krzczyca, krzcica ‘wtosy na gltowie lub karku’ (zmienione z *kczyca na skutek adideacji do kark). — Neoosn. kukst-: kukstera a. kukstera 1. ‘czes$¢ grzbietu ponizej karku, barki’, 2. ‘kos¢ wystajaca w tyle klatki piersiowej miedzy }o- patkami, garb’ (Mačiau žmogų su didele kūkštera), 3. ‘ciezar niesiony na bar- kach; drewniane nosze zakladane na barki; plecak’, war. kūkštara. — WSZ kūk-: kūkurė 3 p.a. ‘wyspa na rzece’. Por. lot. kitkums ‘garb’, kitkitis ‘karzet’, kiiksa ‘zgarbiona staruszka’. Odpowiednik pst. *kyk-, por. 1° pst. *kyka, scs. kyka ‘wtosy’, bg. przest. kika ‘dtugi pek wloséw pozostawiony na ogolonej glowie’, sch. kika ‘warkocz’, stc. gw. kyka ‘kikut, okaleczony czltowiek; la- ska, patka’, 2" pst. *kycika, cs. kycika ‘wlosy’, ros. gw. kicka ‘Swiateczny ubior gtowy zameznej kobiety’, ukr. gw. kycka ‘kosmyk Inu wpleciony w warkocz panny mlodej; wiazka stomy a. sitowia do pokrycia dachu’, stpol. kiczka ‘patka, maczuga; wiazka, snopek’. — SO kauk-: kaiikaras ‘pagérek’ (zob., tam tez o ros. kūča itp.). kunigaikštis I, -ščio ‘ksiaze’'. DP ‘ksigze, wodz’, SD «ksiaze», didis kuni- gaikstis SD «car, magnus dux» (dost. ‘wielki ksiaze’), kunigaikštis kunigų DP ‘arcykaptan’®. Rzadki war. kuningdikstis. — Zona ksiecia nazywa sie kūnigė ‘ksiezna’ (zob.). — Wyraz kunigdikstis jest derywatem od kūnigas w jego znacz. pierwotnym ‘pan, wiadca’ (por. tot. kiings ‘pan’). Z opisowego punktu “ Por. Atlankysiu kunigaikščius ir karalitinus SP I, 54,, ‘Nawiedze Ksiazeta i syny Krolewskie’. — kad Petras ... kaip Kunigaikštis ir galva visų Apaštalų, už visus atsakė DP 467 ,„,*žeby Piotr... jako Ksiąžę i glowa wszytkich Apostotow, za wszytkie odpowie- dzial’. — ir tasai [Zacheus] buvo kunigaikščiu muitinykų, ir buvo didžturis DP 571, ‘a ten [Zacheusz] byt Ksiąžęciem Celnikow, a byt bogaty’. “* Por. suejos visi rodon veresnieji žmonių ir kunigaikščiai kunigų, ir Daktarai prieš Jezų DP 163, 'zeszli się w radę wszyscy starszy ludu, i Arcykaptani i Doktorowie naprze- ciw Jezusowi'. — nunešė tris dešimtis penigų sidabrinų kunigaigščiamus kunigų ir vyres- niemus DP 163,, ‘odniost trzydziešci šrebrnych pieniedzy Arcykaptanom i starszym’. 40 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II widzenia chciatoby sie analizowač kunig-aikštis (tak Skardžius 1943, 373 i Otrebski 1965, § 437), jednakže taką analizę falsyfikuje brak pošwiadczen dla suf. -aikštis w innych wyrazach lit. Trzeba zacząč od tego, že sekwencja -kštis w zakonczeniu wyrazéw nigdy nie jest poprzedzona dyftongiem ai. Zwyktym poprzednikiem -kštis jest samogloska y, por. z jednej strony adi. namykštis ‘domowy’, naminykštis ts. (od sb. namai), z drugiej strony sb. kiau- lykštis ‘prosiaczek’ «= kiaūlė ‘Swinia’, šunykštis ‘piesek’ <= suo, Suns ‘pies’. W nazwach mlodych zwierzat alternantem y bywa i, np. kiauliūkštis “Šwinka', šuniūkštis 'szezenię'**. — (Neo)suf. -ykštis uksztattowal sie w derywacji sin- gulatiwow na -ia- od rzeczownikow zbiorowych z suf. -yst-, por. bandykštis daw. “bydlę' z *bandy-k-stis < bandystis daw. ‘bydle’ (plus insercja k) «= *bandysta. Natomiast (neo)suf. —'ūkštis, charakteryzujacy przewaznie na- ZWy potomstwa zwierzecego, stanowi swego rodzaju modyfikacje sufiksu przymiotnikowego -ūst-**, polegajaca 1° na dotączeniu suf. -ia- (*-ūstia- > *-ūstis, gen. sg. *-ūsčio), 2° na przeksztatceniu sekwencji st/šč' za pomocą wstawnego k, > *-ūkstis, *-ūkščio, stad po zmianie ks > ks: -ūkštis, -ūkščio. Niby-sufiks -aikštis powstat prawdopodobnie w ten sposč6b, že formacja pa- tronimiczna kunig-ditis ‘syn pana, ksiaze’ «= kūnigas ‘pan’ (drw. typu ponditis ‘panicz’, giminditis ‘krewny’) ulegta resegmentacji na *kunigai-tis, po czym w miejsce -tis wprowadzono zakonczenie -kstis. To ostatnie mozna byto wy- abstrahowa¢ w typie naminykstis (adi. ‘domowy’), poniewaz stykat sie on z typem naminykas (sb. ‘domownik’). Resegmentacja: *naminy(k)-kstis. Uza- sadnia sie ona tym, ze na mocy prawa degeminacji kazda spétgltoska, ktéra znajdzie si¢ na granicy morfologicznej moze by¢ wartosciowana jako zbieg dwu identycznych spoétglosek (zob. np. dturti). — Drw. od osnowy kuni- gaikst-: kunigaikštytė ‘ksiezniczka’, kunigaikštystė ‘ksiestwo’, Lietuvos Didžiėji Kunigaikštystė ‘Wielkie Ksiestwo Litewskie'. Por. n. m. Kunigaikštinė. kunigaikštis II, -Ščio ‘ksiezyc’, SD «miesiąc, luna». Jest to kalka wyrazu stpol. ksiezyc, ktory obok gléwnego znaczenia ‘syn ksiecia, matoletni ksia- žę' (drw. na -ic od ksiqdz ‘ksiaze, wodz, pan’) miat tez znaczenie przenosne ‘luna’. Doktadniej o tym Borys 2005, 269. *“ Por. rėwniež rzeczowniki osobowe vaikiūkštis ‘dziecie, dziecko’ «= vaikas, poniiikstis ‘panek’ <= ponas. 24 Por. ligiistas ‘chorowity’ <= liga ‘choroba’, miegiistas ‘senny, zaspany’ <= miégas ‘sen’, takze vélistas ‘spé6zniony’ od adi. vėlūs ‘pézny’. 41 WoJCIECH SMOCZYNSKI kūnigė 1. “kaptanka', 2. ‘Zona pastora’, SD «ksieni, antistita, abbatissa» oraz «ksiezna, principis uxor»* — drw. Zenski na -é- od kunigas (zob.). kupravimai m. pl. ‘zatrwozenie’ — w §wietle LKZ_, 930 jest to hapaks pochodzacy z Katechizmu Pietkiewicza, por. Noris ant jy ateis sunkybés, irgi kokie kupravimai dėl jy silpnybės PK 57 , ‘cho¢ na nie przyida nawatnošci, albo jakie zatrwozenie dla ich krewkošci'. Zakonczenie -avimai implikuje czas. *kuprauti ‘trwozy¢ sie’ jako osnowe. Bylo to vb. denominativum od kupra ‘garb’ (zob.). Jego znacz. etymologiczne to ‘kulié sie, garbič sie ze stra- chu’, por. kupritoti ‘zgina¢ grzbiet’. Podobnie dla objasnienia bokstavimas trzeba zatožyč zanikly czas. *bokstauti. laidoti, ldidoju, ldidojau 1. ‘chowaé, grzeba¢ umartego’, 2. ‘(kartofle) sypač do piwnicy, zakopywač w kopcu’, prildidoti ‘pochowacé z boku, w tym samym grobie obok kogo$ innego’. Budowa wskazuje na formacje denominatywna na -oti, z powtorzeniem wokalizmu osnowy. Osnową tą bylo *laida ‘spusz- czanie (do dotu, do grobu)’ — n. act. z suf. -a@- i SO od lėid-C jak [éidZiu (zob. léisti, laid-). Paralele: ūšaroti <= ūšara, pasakoti <= pasaka. — Neoosn. laido-: laidosena ‘sposob grzebania zmartych’, ldidotojas ‘grabarz’. — Neoosn. laidoj-: laidojimas ‘pogrzeb’, m.in. DP, paldidojimas ts., m.in. DP? (por. vartéjimas <= vartoju). — Neoosn. laidot- (paldidotas ‘pochowany, pogrzebany’): laidotuvės f. pl. ‘pogrzeb’, por. Ldidotuvés kapuose, lydétuvés kely, o budės namie. lakiéti, lakioju, lakidjau ‘lataé, biegač', DP ‘lata¢ w powietrzu’ — iterati- vum z suf. -ioti i SO lak- od lek-, zob. lekiū, lėkti. Paralele apofoniczne: trasid- ti <= tresiu, stlit. sagidti <= segu, vadZioti <= vedil. — Z innymi suf.: lakdyti caus. ‘rzucac do gory, wyrzucaé w gore’, lakdinti caus. ‘puszczaé latawiec’. — No- mina na SO lak-: atalakai m. pl. lub atdlakos f. pl. ‘poSlad, ziarno gorszego gatunku, ktére przy wianiu pada w poblizu plew’, laka a. lakas ‘wytaz dla pszczot w ulu, wylot’ (syn. prielakis, landa), lakdrna c. ‘wiéczega’ (por. suf. w lėbarna), ldkis ‘wylot dla zebrania nektaru; wytaz w ulu', lūkius a. lakiūs ‘dro- ga, ktorą odbywa sie lot pszczo6t; wylot pszczot; réj pszezoét; wylot w uly’, tez * Por. Kad kuri nuteka aZu karaliaus... vadinasi karalienė. Nuteka ažu kunigaikščio, vadinasi kunige SP I, 22211 ‘Kiedy ktora idzie za krola..., zowie sie krolowa. Idzie za ksiaze, zowie sie ksiazna’. ** Por. VieZlyvas palaidojimas ir saugojimas ir grabo didis apveizdéjimas DP 18144 ‘pocz- ciwy pogrzeb 1 pilne grobu opatrzenie’. Zeklai paskui numirimq, šonas ragotine atvertas, ir palaidojimas DP 17847 ‘Cuda po $mierci, bok wlocznia przebity, i pogrzeb’ 42 Uzupetnienia do SEJL. Częšč II ‘dobre warunki do wiania zboža': Lakiūs geras — vėjas iš tos pusės (por. SO w tanius, daigius, vaisius), laknūs ‘lubiacy szybko biec’, lakta (zob.), lakūnas ‘nie trzymajacy sie jednego miejsca, ciagle gdzieš latajacy, wagabunda’, dziš tez ‘lotnik, pilot’ (por. klajiinas <= klajoti), lakūs ‘o koniu: raczy, chyzy, bystry w biegu; ruchliwy, lotny jak piasek’, pérlaka c. “kto lata z miejsca na miejsce, latawiec’. — Cps. aritra-lakai m. pl. ‘ziarno drugiego gatunku’, aritara-lakos f. pl. ts. (zob. antaras), driez-lakys ‘uparciuch — o dziecku’ (por. driežas), dima-lakas ‘komin’ (por. dūmai), kreiva-ldkas (zob.), pirma- a. pirm-lakai ‘ziarno przednie’ (war. metatetyczny: primlakai), pirma- a. pirm-lakos ‘ziarno przednie’ (syn. pirmskrajai), paskui-lakos f. pl. ‘poslad’ (por. paskūjis), pastiir- lakai a. -lakos ‘poSlad’, tez ‘marne resztki’ (por. pdsturas), paiikst-lakis (zob. patikstis). lamdyti, ldmdau, ldmdZiau 1. ‘miaé, mietosi¢, kruszy¢ (chleb)’, 2. ‘gniesé, dusi¢’, 3. ‘zginac i tamač', 4. ‘tamiac psué, burzy¢’, 5. ‘naginaé, przyuczaé do pracy, uktadač (konia)’, 6. ‘uczy¢, éwiczy¢, musztrowac’, apldmdyti ‘obi¢’ (šonus kam apldmdyti), islamdyti ‘wygarbowac, wyprawi¢ (skoére), zmiekczy¢; wyuczy¢ kogo czego’, suldmdyti ‘wygnie$¢, pomarszczy¢ (odzienie), zmiąč (papier), ztamac (drzewko, wéz), pokonaé’ — causativum z suf. -dyti i SO lam- od lem- / lim-, por. limti ‘ugiac¢ sie, zgiac sie pod ciezarem’. Paralele: rdm- dyti <= rimti, tramdyti <= trimti, tvdrdyti <= tvérti. Nawiazanie w pst. *lomiti ‘powodowac, ze cos sie tamie, kruszy, tupie’, scs. lomljo, lomiti ‘kAav, tamad’, ros. lomljū, lomits ts., pol. gw. tomie, tomič ‘tamac, rozbija¢ na kwalki’ (stpol. ‘wywotywac drgawki, dreczyé, trapic¢’). — lamstyti, lamstyti ‘naginadé, tamač (drzewo); miaé, gnies¢; tka¢ tamane wzory’ — frq. na -sty- od lam- jak w lamdyti. Analiza etymologiczna: caus. z suf. -y- i SO lamst- od neopwk. limst-, por. limsta ‘ugina sie’. — Neoosn. lamst-: lamstas ‘wzér w tkaninie, famaniec’, cps. send-lamstis ‘pewien tradycyjny sposob tkania’ (por. sénas). leipti, leipstil, leipail ‘mdleé, traci¢ przytomnošč; tracié sity, stabnaé; wied- nąč — o lisciach; umieraé¢ ze Smiechu’, nuleipti ‘zemdleé, zdechna¢ (o piskle- ciu w jaju, o kurczeciu), zwiednaé, zwiotczeé, sflacze¢’. War. leib-: leibti, leibstu, leibaū ‘opadac z sil, flaczeé; umieraé ze Smiechu’. Czas. apofonicznie sztywny, brak alternantéw flip-, flaip-. — Drw. [éipéti, -ju, -jau ‘stabnaé, omdlewad, traci¢ przytomno$¢; upadac’ i ‘poktadac sie (ze Smiechu)’, leipinti caus. 1. ‘wycienczac’ (Gyvenimas leipina, leipina ir suleipina kad ir tvirtus Zmo- nes), 2. ‘doprowadzac do zwiedniecia’. War. leib-: nuleibéti ‘zmarnieé; zbied- nie¢’. Nomina: leipas ‘stabos¢, omdlenie’, leipis ‘staby, wymagajacy opieki; 43 WoJcIECH SMOCZYNSKI duszny — o powietrzu, utrudniajacy oddychanie’, leibis ‘ciamajda’. Vb. de- nom. leiptioti ‘niedomagac, chorowac¢’. — Bez dobrej etymologii. Nie prze- konuje hipoteza Fraenkla 351 o tym, že leipti powstato z , kontaminacji” bli- skoznacznych czas. lépti i keipti. Odnosnie do formy keipti trzeba zauwažyč, ze prawdopodobnie zawiera ona wtorny dyftong ei, pochodzacy ze zmiany ai (zob. kaipti). — Moze wiec leipti wywodzi sie z lépti? W gre wchodzi tu wyodrebnienie si¢ į jako segmentu antycypujacego miekkosé grupy spotgto- skowej [p't’] w [I'ep’t’i]. Paralele: las-leidis z *1as-ledis (s.v. lédas), vecéiria ‘kolacja, wieczerza’ z *vecérja (zapoz. z bir. vecérja), bylaik WP ‘mow!’ < bylaki, merguitis < mergiitis ‘dziewczynka’. Dalsze przyklady s.v. buitis. Zob. tez przypis s.v. ditvaras. lekméneé ‘grzezawisko, trzesawisko’ (n. rz. Lekméné) — drw. z neosuf. -mené od zaginionego pwk. *lek- / *lak- (por. stwn. lah(h)a ‘katuza’). Od- powiednik tot. lekmenis ‘bagnista taka’ (obok lekas f. pl. taki’). — SO lak-: lakmena ‘katuza’, lakméiné a. lakméinia ‘btotnista droga, droga w porze roz- topow’. Otrebski (1965, § 311) przyrownat lit. lak- do stow. lok- w scs. loky, lokūve f. ‘przerebel, zagtebienie do trzymania wody’ (tego nie uwzgledniono w ESSJ 435). Por. jeszcze sh. [okey ‘katuza; staw rybny’, sch. lokva ‘katuza; btoto; zatoka’, czes. gw. lokd¢ ‘woda stojaca w wyboju na drodze’. lelija, gen. sg. lelijos 2 p.a. bot. ‘lilia, roslina Lilium’ — zapoz. z pol. daw. lelija (war. do lilija). Wyrazu lit. uzywa sie réwniez w innych znaczeniach: ‘mieczyk, Gladiolus’ i ‘narcyz, Narcissus’. — baltdji lelija ‘biata lilia, Lilium candidum’, juozapinés lelijos f. pl. ‘lilie’ (por. Juozapinės), vanderis lelija ‘li- lia wodna, grzybien, Nymphaea’. — Drw. lelijélé bot. ‘lilia zlotogtéw, Li- lium martagon’, lelijiké bot. ‘goryczka krzyzowa, Gentiana cruciata’, lelijiinas b.z.a. bot. ‘szafirek miekkolistny, Muscari comosum’. létena 1 p.a., letena 3 p.a. 1. ‘stopa zwierzecia a. czlowieka wraz z pal- cami, tapa' (tak m. in. SD), 2. “dton', 3. przen. ‘ucisk, jarzmo’. Odpowiednik tot. letene, leten(i)s. 1zolowane. Bez etymologii. Suf. -ena derywuje zar6wno od czasownikow (np. peSena <= pésti, gaiSena <= gaišti), jak i od rzeczow- nikow (np. kotena <= kotas, lapena <= lapė). — Vb. denom. leténti ‘deptad, udeptywac; wyrownywac (ziemie topatą); ugniataé (siano, zboze na wozie), przyklepywaé (bochenek na topacie); chodzič boso’. lietainis, -io ‘nalesnik’: Ant lapų keptas lietainis blynas ‘Na lisciach pieczo- ny nalesnik, blin’. Drw. z suf. -ainis od neoosn. liet- (<= lietas ‘lany’, ptc. prt. pass. od lieti). Znacz. etym. ‘to, co upieczono z lanego, lejkiego ciasta’ (por. 44 Uzupetnienia do SEJL. Czesc II zwroty pol. ciasto lane, kluski lane). Co do budowy por. paplotainis 'ptaski placek z ciasta chlebowego’ <= paplétis ts.?’. Ten sam formant w medainis ‘miodownik’, sausainis ‘sucharek’. linkmuo, -meris, linkmenj 3 p.a. m. 1. ‘przegub’ (Par linkmenj linksta koja, ranka, pirstas), 2. ‘wygiecie, krzywizna’. Jest to dewerbalne abstractum z suf. -muo / -men- i SZ link- od lenk- jak w lenkiū, lenkti ‘giaé, zginač'. Paralele: tešmuo <= testi, želmuo <= Zélti, na SZ: pjūmuo <= pjauti. — Neoosn. linkm- (<= linkm-uo): linkmé ‘kierunek’ (por. reikmé< reikmué), linkm-inys gw. ‘prze- gub’. — Inne nomina na SZ link-: {linkis ‘wgiecie’, linkis ‘skret, zakret, tuk’ (war. sonoryzowany: gw. lingė ‘zakret’, por. ablinga < aplinka), linkis ‘zgie- cie w kolanie’ (por. tot. licis ‘zakret rzeki, taka zalewowa; zatoka morska’), ntiolinka ‘zadowolenie, sympatia’, polinkis ‘sklonnosé¢, nachylenie’, przen. ‘pociag, zamilowanie, inklinacja’, silinkis zm. ‘zakret’. Por. strus. siilekyjb ‘skurczony’, ros. ljdkij ‘skurczony, zgarbiony’. — Cps. dvi-linkas ‘we dwoje ztozony, podwojny’ :: tot. liks ‘zgiety’ < *linkas (=> dviliriké ‘poszewka’). N. rz. Dvilinikis a. Dvilinké (por. n. jez. Dvilypiai). lytéti, prs. lyčiū (3 os. lyti, war. lyta, lytéja), prt. palytéjau ‘dotykac, wy- czuwac za pomoca dotyku, macaé’ — jest to durativum z suf. -éti i wzdlu- zonym SZ pierwiastka: lyt- <= lit-, por. atlisti s.v. liésti. Paralele: pabrydéti <= bristi, palypéti <= lipti, pamygéti <= migti. — Cps. palyciu SD' «dotykam, do- tykam sie, dotkne sie» (syn. pasilyciu), idant ju dasilytéty MZ 96,, ‘aby ich dotknal’, nelytétas SD «nietykany», iš mergos nelytétas MZ 370, ‘z panny czystej’. Refl. lytétis: lyčiuosi SD «tykam sie czego», pasily¢iu SD «dotykam sie czego», ciupomis pasilyciu SD «domacaé sie», pasily¢iamas SD' «dotkli- wy, palpabilis»**, — Neoosn. lytéj-: lytéjimas: SD <liteimas> «nagabanie» (syn. kibinimas), pasilytéjimas SD «dotknienie, dotykanie, tykanie» (paralele: judėjimas <= judéjau, kalėjimas <= kaléjau). | mandagūs ‘grzeczny, uprzejmy’, SD' «dzielny» (syn. indarus) i «nadob- ny» (syn. grazus), SD «grzeczny» (syn. patogus, muntus, inderus); nemandagus: SD' nemundagus «nietrafny, nietrefny, absurdus, inconueniens». Fraenkel 405 taczyt ze stwn. mandag ‘radosny, zwawy’ i pwk. pie. *men- ‘mente agi- tare’. Natomiast Otrebski (1965, § 500) analizowal mand-agus (por. van- *“* Por. jeszcze leistimai m. pl. ‘klusk: ktadzione tyzka na wrzatek’ od léistinas ‘taki, ktorego sie puszcza’. ** Do tego jest zreszta war. mangyti, por. Mangyk tq akmeny, ar galesi pakelti. 45 WOJCIECH SMOCZYNSKI agas, pil-aga), wyprowadzajac przymiotnik od czas. mandyti, -ail, -iaū ‘proé- bowač, wystawia¢ na probe, wyprébowywacé*®. — Moim zdaniem jest do pomyšlenia wywod mandagus z formy pierwotnej *mantagus, mianowicie droga udzwiecznienia nd < nt (por. randas < rdntas ‘blizna, prega’). Anali- za *mant-agus prowadzi do powiazania tej formacji z bliskoznacznym adi. mantus (zob.). Warto dodač, ze w SD mundagus [z mandagus] ukazuje sie jako synonim adi. muntus [z mantus] s.v. «grzeczny», zaš nemundagus jako synonim nemuntus s.v. «nieksztalttowny». — Drw. mandagiai adv. ‘grzecznie, uprzejmie’, DP ‘nadobnie, misternie, Zrzetelnie’. Vb. denom. mandagyti, -iju, -ijau ‘uczy¢ (dziecko) grzecznosci; musztrowad, uktadač konia’. mankstyti, mankstail, manks¢iaii 1. ‘zmiekczac przez ugniatanie’, 2. ‘¢wi- czyC ciato, gimnastykowa¢’. War. mdnkstyti. Pochodzi z *mankstyti przez zmiane ks > ks, podobnie jak np. lakstyti z lakstyti, baugstytis z baugstytis. Formacja frekwentatywna z suf. -styti i SO mank- od mink- jak minkyti ‘mie- si¢, ugniata¢’. — Neoosn. mankst-: mankšta ‘¢wiczenia cielesne, ruchowe, gimnastyka’, mankstus ‘gietki, wyéwiczony’. — Na tejze neoosnowie opiera sie czas. mankstinti ‘zmiekczaé (np. skore); ¢wiczyé, gimnastykowad’ (war. mankstinti), DP jmankstint ‘zmiekczy¢ (serce)’, iSmankstinti ‘wytresowac, uto- žyč (konia), wdrozy¢ do czego’, pérmankstinti ‘spulchnié (ziemie)’. marinti, marinū, marinati 1. ‘czuwaé przy umierajacym, by¢ przy šmierci chorego’, 2. ‘doprowadzaé do czyjej$ Smierci’, 3. ‘morzy¢ glodem’ (marinu badu SD «morze kogo glodem»), 4. ‘znieczulaé¢ chorego, znosi¢ odczuwanie bolu’, DP ‘martwié, trapi¢’. Formacja z produktywnym suf. -inti, ktéra zlu- zowala odziedziczone *maryti ‘doprowadzaé do czyjejs Smierci’, odpowia- dajace scs. izmoriti, -morjo ‘zabi¢’, umoriti ts., ros. morite, morjū ‘niszczy¢, tepi¢, zameczaé, morzy¢; zaprawiaé, wytrawiaé’, stpol. morzy¢ ‘pozbawiac zycia, uSmiercac, zabija颒 < pbst. *mar-i-. Por. wed. mardyati ‘zabija’ < pie. *mor-€ie-. Causativum na SO mar- do mer- / mir-, por. mérdéti ‘walczy¢ ze Smiercia’, mirti ‘mrze¢, umiera¢’. Paralele: gadinti ‘zepsué’ < gėsti “psuč sie’, gaminti ‘wytwarzac’ <= gimti ‘rodzi¢ sie’, skandinti ‘zanurzad, topi¢’ <= skésti ‘tona¢’. — Refl. marintis ‘morzy¢ sie’, marinuosi SD «martwie sie». — Drw. apmarioti ‘wymieraé’ (Senieji apmariojo, jaunieji isbégiojo ‘Starzy wymarli, miodzi uciekli [wyjechali]’), iSmariéti ‘wymiera¢ jeden po drugim’. — No- mina na SO mar-: mūras a. pl. marai ‘pom6ér, zaraza’ (por. tot. méris ts.), “* Por. Kai saule labai kepina, tai varpose atsiranda ūžmarų. Varpos viršūnės grūdai būna užmirę. 46 Uzupeinienia do SEJL. Czes¢ II maringas ‘siejacy šmierč, Smiertelny’, marinimas DP ‘umartwienie’, martuvé DP ‘Smier¢’, SD «powietrze morowe» (syn. maras), martvé daw. ‘pomor’ (= martvinis SD «morowy»), marus ‘Smiertelny, szybko umierajacy (o pszczole, kurze, gesi); ten, co predko zadaje komu šmierč', maridji liga ‘Smiertelna cho- roba’, maruonis, -ies m. DP ‘Smiertelno$¢’ (por. tot. miruonis ‘umrzyk, trup, zwtoki’), nemaruonis, -ies m. DP ‘nieSmiertelnos$¢’, nemariis ‘nieSmiertelny’, niiomaras ‘padaczka, epilepsja’ (war. niiomara, ntiomaris, niiomarius, nūo- marinis a. nuomarinys), = nūomarulis ‘cierpiacy na padaczke’; nuomaruo SD «kaduk» [‘padaczka’], nuomaruonj turįs SD «kaduk cierpiacy» (syn. nuoma- ruoningas); nuomarus DP ‘Smiertelny (o ciele)’, ūžmaras ‘sczerniate, wyschte ziarno w klosie™ («= uZmirti ‘sczeznad, zginąč nie rozwingwszy sie’). marsinti, maršinū, marsinaii ‘doprowadza¢ do zapomnienia, staraé sie, aby zapomniano; zgubi¢ z pamieci, pusci¢ w niepamie¢’. Por. Aš maršinū blo- gus darbus, t.y. darau, kad uZmirstum. Jis nori uZmarsinti paZyciotq daiktą, t.y. kad uzmirséiau®. Causativum z suf. -inti i SO marš- od merš- / mirš-, por. miršti ‘zapominac’. Paralele apofoniczne: marinti <= mirti, nartinti <= nirsti, alsinti <= ilsti, gadinti <= gésti. — Nomina na SO mars-: aZumarsiai adv. SD «zapamieta- le» (syn. aZumirstinai), maršas SD «zapamietanie czego, zapomnienie» (por. maras <= mirti, darbas <= dirbti), maršūs ‘zapominajacy’, SD «niepamietny, niepamietaiacy [syn. notmenys]; zapamietaly [syn. padūkįs]; zapamietliwy», nemaršingas stlit. ‘nieomylny’ (Dieve téve mūsų maloningas, žadėjime sava ne- maršingas PK 184, ‘Boze Ojcow naszych mitošciwy, w obietnicach swoich nieomylny’), nemaršūs 1. ‘pamietliwy (o Bogu)’, 2. ‘niezapomniany, ktérego nie mozna zapomnie¢ (o poecie)’, užmarštis f. ‘zapomnienie’ (apsérgéti nuo uZmarstiés ‘ocali¢ od zapomnienia’), uZmarsis ‘szybko, tatwo zapominajacy’, uzuomarsa 1. ‘zapomnienie’, 2. c. ‘cztowiek tatwo zapominajacy’. 0 Ze stlit. por. Paremk Pone širdis mūsų... o neduok velniui gaiSinti, tavo gerybių marsinti PK 20, 'Wesprzyj Panie serca nasze..., a nie pozwėol diabtu zgtadzič, doprowadzič do zapomnienia twe dobrodziejstwa' [wolny przektad; brak tekstu pol.]. — Atliks prie mumus visadu, jei kunčių jo širdyj savo laikysime, ne maršindami jos sau mekadu, ir apie jų kalbesime tunkiai SP II, 239, ‘Zostanie z nami zawzdy, ješli mękę jego w sercu za- chowamy, i nie zapominajac jej nigdy, o niej rozmawiač czesto bedziem’. “ Tego mechanizmu resegmentacji derywatow dewerbalnych, następnie zmiany motywacji slowotworczej z werbalnej na nominalną nie bierze pod uwagę S. Ambra- zas (1993, § 81), a to prowadzi go do tezy — jak sie zdaje falszywej — jakoby sufiks -one byt ‘paradygmatycznym wariantem’ sufiksu przymiotnikowego -onas (w typie raudonas). 47 WojciEcH SMOCZYNSKI medžionė ‘polowanie’, SD «towienie Zwierza, myšlistwo žwierze, obtow, polowanie» — n. act. z suf. -né od neoosn. medžio-, wyabstrahowanej z czas. medžioti ‘polowac’ (zob.). Paralele: prekioné <= prekioti, sekioné <= sekioti, vajoné <= vajoti. — N.B. Dopiero na skutek odniesienia wyrazéw medZioné, prekioné itp. do rzeczownikow mėdžias ‘las’, prėkė ‘towar, handel’ jako ich rzekomych podstaw stowotwoérczych doszio do wyodrebnienia -oné jako neosufiksu i nastepnie do zastosowania go jako srodka derywacji denomi- nalnej, por. np. karioné <= karias, kelionė <= kėlias**. mekslé gw. ‘petelka, uszko’ < *meks-lé lub *meks-slé — nomen instru- menti z suf. -lé albo -slé, urobione od neopwk. meks- <= mégzti ‘wiazac, spla- tač; robi¢ na drutach’. Por. knyslé<= knisti, réplés <= répti; pūslė (z *pūs-lė lub *pūs-slė) <= pūsti, patvdrslés <= tvérti. Pisownia <ks> jest fonetyczna, w odroznieniu od zwyktej pisowni etymologicznej <gz>, por. megztinis, megztuvé s.v. mezgu, meégzti. Inaczej Būga ([1924] 1961, 704), Skardžius (1943, 199) i Otrebski (1958, 360): drw. z suf. -kl-: *mezg-klé, rzekomo wy- dajacy *mesk-klé > *mesklé, i w koricu droga metatezy sk-C > ks-C: meksle. mélnykas daw. gw. ‘miynarz’ (m. in. SD) — zapoz. z bir. mélonik. Z transpozycja sufiksu: mélninkas ‘miynarz’, por. Melninko kiaulė, urėdo ar- klys, kunigo gaspadiné bado nedatir. — W uzyciu przeno$nym mélnykas to 1. ‘chrabaszcz’, 2. ‘cietrzew’, 3. ‘kretoglow, ptak z rodziny dzieciotéw, Jynx torquilla’, 4. ‘pewien taniec ludowy’. — N. m. Mélninkai 2x, Melninkai 5x. meérdeti, prs. mérdZiu (3 os. mérdi, war. mérda, mérdéja), prt. mérdéjau 1. ‘leze¢ na tožu Smierci, walczy¢ ze Smiercia, by¢ w agonii, dogorywač, konač' (stlit. ‘umiera¢’, np. DP), 2. ‘traci¢ przytomno$¢, mdleč', pérmerdéti ‘przejs¢ ze stanu agonalnego do ozdrowienia’, sumérdéti ‘stwardnie¢ — o Sniegu’. Paralele: sérgéti <= sirgti, sedéti <= sėsti. — Analiza synchroniczna: mér-déti, 1° z uwagi na apofonie wzgledem mir-: mirti ‘mrzeé¢, umierac’, 2° z uwagi na meréti, merit, meréjau ‘powoli zdychaé, by¢ ledwo zywym; goraco pragnac czego; by¢ smutnym, smucié sie’, DP ‘smeci¢ sie’ (por. typ gedéti). Por. tot. mérdét caus. ‘morzy¢ gtodem’ (ob. izmérét ‘cierpie¢ gtd’), izmerdét ‘wymorzy¢ glodem, wygtodzié, np. psa’. — Analiza diachroniczna: *merd-é-, *merd-i-, *merd-ia-** sa tematami powstalymi droga sufigowania neopier- 2 Por. lėtdžia, skleidžia, žeidžia. Zob. tez s.v. gimti praesens plit. *gimdu, ktére dato osnowe formie gimdžiū. “Por. tiektai jog bijais, idant ertés tau pačiam nepamozty DP 186,, ‘jedno iz sie boisz, by snadž i tobie samemu nie dostato [nie zabraklo]’. 48 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II wiastka *merd-, ktory zostat wyabstrahowany z prs. intr. *mer-da ‘umiera’ (transponat ie. *mer-d"e-). Akut bez historycznego uzasadnienia. — Drw. merdeléti, -ju, -jau ‘walczy¢ ze Smiercia, powoli umieraé’ (Merdeléja, merdeléja, é numirt negali), mérdeliuoti ‘omdlewac’, merdénti ‘gasna¢ — o ogniu’. mėtelė, zwykle pl. métélés bot. ‘bylica piotun, Artemisia absinthium’, dawniej w rodzaju meskim: metéliai SD m. pl. «piotun». Zapewne drw. de- werbalny, zwiazany z metū, mesti ‘rzuca¢’. Szczegély czekaja na zbadanie. Por. syn. pelynas. mikseéti, miksi (war. miksia), mikséjo 1. ‘zacinaé sie przy mowieniu, jaka¢ sie’, 2. ‘mowi¢ niewyraznie, niesktadnie; mamrotaé nie wiedzac, co powie- dzie¢’ — czas. na -séti, urobiony od interi. mik mik opisujacej jakanie sie (pa- ralele u Otrebskiego 1965, § 626). Por. tez mikt — o zatkaniu kogo (ze zdu- mienia, przerazenia, ze ztošci), np. Mikt mikt ir nieko nepasako. Liudininkas mikt mikt ir užsikirto. — Z innymi suf.: mikčioti ‘jakac sie; nie moc wymowic ni stowa’, mikénti ‘mecze¢ — o kozie, owcy; mamrotac, jąkač sie’, miknati ts. — Drw. mikčius ‘jakata’, mikna ts., miksa ts. mišrūs, -i, starsze misras, -a ‘mieszany, cetkowany; splatany, nieuporzad- kowany’ — prymarne adi. vb. z suf. -ra- od SZ mis-, por. misti, myštū ‘mieszac sie’. Wywéd z pie. *mik-r6- umozliwia odpowiednik wed. misrd- ‘zmieszany, rozmaity’. — War. z insercja k: miksras daw. ‘okon, Perca fluviatilis’ (por. dekšra < dešra). War. z insercja t: tot. mistrs ‘mieszany’. — Drw. mišrainė ‘satatka jarzynowa’, mišrys ‘mieszaniec (roslina a. zwierze)’, misriinas ts., mišrius ‘co$ zmieszanego, mieszanina’, = misriumi adv. ‘na przemian, miesza- jac sie’ (MisSriumi gyvena žydai su vokiečiais, t.y. sąmišiai), war. mišriu, mišrū. — Drw. wsteczny: mišas ‘zmieszany z czym (o wodzie), niejednolity (o pasmach welny réznej barwy)’. — Vb. denom. mišrinti “mieszač, sadzac drzewa réznych gatunkow); krzyzowaé, tączyč organizmy nalezace do réznych gatunkow’. mišti, myštū (zam. *mįštu < *mins-stu, gw. minsu; minštū), misau ‘taczyc sig, mieszacC sig; plata¢ sie — o niciach; psué sie — o pogodzie’, apmisti ‘zmieszac sie, stropic sie, speszy¢ sie, okazac¢ zaklopotanie’, jmisti m.in. ‘na- tretnie garnąč sie do kogo’, pamisti ‘pomieszac sie’, przen. ‘zwariowac’ (= pamišėlis ‘wariat’), sumisti ‘zmieszac’. Iter. miSyti ‘mieszac; tasowaé (karty)’, refl. misytis daw. ‘zadawac sie z kim’. Por. lot. izmist, -mistu, -misu ‘wpas¢ w rozpacz, pograzyc sie w rozpaczy’. — Nomina: mišanas 1. ‘mieszanka (zb6z)’, 2. ‘mieszaniec’, miSas (zob. mišrūs), miSinas ‘rozrzedzony, rozcienczony; zma- cony’, mišinys ‘mieszanina, rozmaitos¢, mieszanka’, misinis 1. ‘mieszaniec, metys’, 2. ‘hermafrodyta’, SD «mieszaniec oboiey pici», mišrūs (zob.), sąmišis 49 WOJCIECH SMOCZYNSKI ‘mieszany, niejednolity, réznorodny’, rugiai sąmišiai m. pl. ‘Zyto zmieszane z innym zbozem’, sumišimas ‘zamieszanie, poptoch', cps. mišyt-plaūkis ‘(zwie- rzę) o sieršci mieszanej barwy’ (por. atlaižyt-kaktis s.v. liėžti). — WSZ myš-: sąmyšis ‘zamieszanie, zamet, poptoch; pomieszanie materii'. Por. tot. mistit “*mieszač' < frq. *miš-sti-, mistelėt ‘mieszac’. momuo, gen. sg. momerns, acc. sg. momenj 3 p.a. m. ‘ciemie, vertex’. Z powodu formy stlit. muomuo oraz drw. miomuon-is ‘ciemie’ (por. Sarmuon- is ob. šarmuo) trzeba postulowaé¢ nom. sg. w postaci pb. *mo-mon-@ > *muo-muon-@ > *muo-muo i uznaé, ze zmienila sie ona w momué dro- ga dysymilacji uo-uo > o-uo. Prawdopodobnie dewerbalne abstractum na -muo / -men- od pwk. *mo-, ktory pozostaje bez etymologii. Por. stomuo ‘stan, talia w figurze’ od stoti. Od zaniklego pwk. *ré- ‘piec, pali¢’ pochodzi rémuo ‘zgaga’. — Gw. momudlis ‘ciemie¢’ pokazuje suf. -lis, dodany do formy nom. sg. momuo (paralele: ménuélis <= mėnuo, SirSuolis <= širšuo). — Jest jeszcze war. maumuo ‘ciemie¢’, ktory zawiera niejasne au. Czy chodzi o adideacje do czas. mduti m.in. ‘wkladaé czapke’? — Réwnolegly do midomuonis drw. rodzaju zenskiego brzmi miiomoné ‘ciemie, wierzcholek’, nie *muomuoné. Thumaczy sie to uproszczeniem drugiego z dwéch dyftongéw uo tej forma- cji (dysymilacja). Przyklad ten jest istotny dla wyjasnienia zakonczen -oné 1 -onis, bedacych alternatywa dla -uoné i -uonis w derywatach od dawnych spotgtoskowcow. Otéz jest prawdopodobne, ze formacja mitomoné, wywo- dzaca sie fonetycznie z *muomuoné (struktura pierwotna: *muomuo + -né), zaczeta byč rozumiana jako formacja z produktywnym suf. -oné (zob. obja- snienie form denominalnych karioné, kelionė s.v. medzioné). Ciekawe jest da- lej, ze resegmentacja muom-oné otworzyta z kolei droge do usamodzielnienia się -oné (-onis) w roli formantu, stuzacego przeksztatcaniu dawnych tematéw spotgtoskowych na -muo / -mens w tematy samogloskowe na -i-, -ia- lub -é-. Wstepem do tego stala sie reinterpretacja rzeczownikéw na -muo / -mens jako derywatéw na -uo / -ens od osnéw zakonczonych spétgloska -m-, w szczegolnosci dotyczy to nominatiwu sg. muomué a. momué jako muom-uo a. mom-uo oraz accusatiwu sg. muomenj a. momenj jako muom-enj a. mom-en;. moteryste ‘stan malzenski’, DP ‘matzenstwo’ (war. moterysta), SD «mal- zenstwo, matrimonium», <azusakimas istoiunéiu moteristen> SD «zapo- wiedZ malzenstwa» — abstractum na -ysté, utworzone od osnowy moter-, ktora wyabstrahowano z cps. vyrmoter-, vyr-moter-iai m. pl. ‘matzonkowie’ (m.in. DP). Zdaniem Borowskiej (1957, 338) formacja vyrmoteriai jest prze- ktadem wyrazu pol. daw. mąžeristwo (mqz-zeristwo), pochodzacego z prze- 50 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ II ksztatcenia formy matžeristwo. Co do sufiksu por. mergystė ‘stan panien- stwa' <= merga, bernystė DP ‘dziecinstwo’ <= bėrnas. možis, -io gw. ‘mata ilošč', np. Ar daug gi pieno? — Nei to daugio, nei to možio. Jest to abstractum z suf. -ia- i SW *maž- od adi. mūžas ‘maty’. Cps. maz-mozis (zob.). Paralele apofoniczne: grozZis <= gražūs, lobis <= labas, plotis <= platūs, skonis < skanūs. — Vb. denom. 1. možti, možta (war. mozi), možo ‘zmniejszac sie, maleé¢, nie wystarczaé; stabnaé, niknąč' (por. lobti, -sta <= lobis), pamozti DP “zabraknąč'**, 2. možėti, moži, mozZéjo ‘(powoli, stop- niowo) zmniejszac sie, niknac’, refl. možėtis: Jau moZitios su šienu, t.y. maz teturiu ‘Mato mam juz siana’. Jie moZis pinigų ‘Brak im pieniedzy’, 3. moZytis, -ijasi, -ijosi refl. ‘odczuwac brak, niedostatek czego’, np. AS imu možytis šieno ‘Zaczyna mi brakowac siana’. mūčėlnykas DP, SD «meczennik» — zapoz. z blr. muédlbnik. Ina- czej Skardžius (1931, 135): przeksztatcenie miicenykas za pomoca sufiksu -elnykas. — Drw. mucélnyké SD «meczennica», miielnykysté SD «meczen- stwo». Zob. mucyti. micenykas daw. ‘oprawca’, np. Padavé ji miienykamus (Bretkun) — zapoz. z bir. mūčenik. Por. miicytojas. muilyti, muiliju, muilijau 1. intr. ‘myli¢ sie, popelia¢ omytke, btad’* zwyKkle refl. muilytis®®, 2. tr. ‘oszukiwaé kogo’, z prvb. ap-, nu-*’ — zapoz. z pol. mylic¢ (sie). Zastepstwo ui za stow. y jak np. w muilas (zob.) murti, mursta (war. mitra), mūro ‘moknaé, namakaé, rozmakaé¢ (o dro- dze); pocié sie (przy pracy); grzeznac’, įmūrti ‘namoknaé, zmieknaé¢ od wil- goci (o gruncie, drodze); pograzy¢ sie; ubtoci¢ sie, wybrudzi¢ sie’ — forma- ** Por. tiektai jog bijais, idant ertés tau pačiam nepamozty DP 18622 ‘jedno iz sie boisz, by snadzZ i tobie samemu nie dostato [nie zabraklo]’. * Por. Tikim taipag ing Sūnų io, Jėzų Christą maloniausj... tame nieka nemuilijam PK 110" ‘Wierzymy tez w syna jego, Jezu Krysta laskawego... Na tym sie nic nie my- limy'. — W LKZ, 389 czas. muilyti ‘myli¢ sie’ zostal przez omytkę potaczony w jednym lemmacie z czas. muilyti ‘mydlié’. * Por. Bene muilijamos ‘CzyzbySmy sie mylili’. Rodos, jau, jei nemuilijaus, kad aiškiai davedziau ir parodZiau ‘Zdaje sie, ze — jesli sie nie myle — wszystkiego jasno dowiod- tem i pokazatem’. Ak, aš ir vel apsimuilijau, dovanok ‘Ach, ja znéw sie pomylitem, wybacz’. 7 Por. Norėjo dédis apmuilyt boba ant literio ‘Chcial dziad oszukaé babe na litrze’. Numuilijo nuo koZno maišo po kelis rublius ‘Oszukat na kazdym worku po pare rubli’. 51 WOJCIECH SMOCZYNSKI cja inchoatywna na SZ mur- od maur-, tj. od neoosnowy wyabstrahowanej z sb. mduras, maurai (zob.). — Drw. murinti caus. ‘brudzié, peckaé; moczyč, za- maczač' (por. tot. murit ‘moczy¢’), stat. na -déti: murdéti, murda, murdéjo ‘by¢ zanurzonym, pograzonym’, caus. na -dyti: murdyti caus. ‘wsadza¢ do wody, zanurzad, topi¢; pchaé, napychač (wor)’, refl. murdytis ‘kapaé sie; brodzié w blocie, bagnie’. — Nomina od mur-: mura ‘grzezawisko’, mūras ‘namokie, podmokte miejsce’, murinas ‘wilgotny, zmoczony; opeckany, ubrudzony’, murla b.z.a. ‘mgta’, murlé wulg. ‘geba, pysk, nos’, murlia ‘grzezawisko, bto- to’, mursa ‘gapa; brudas’, murus ‘grzaski, blotnisty; przemoczony’. — Neo- osn. murl-: murlinas a. murlinas ‘brudny, umorusany; nieczysty, metny (o wodzie)’, vb. denom. murlinti ‘brudzi¢ (ubranie)’, murliojas prs. refl. ‘ni to pada, ni to Sniezy’. namykstis, -ščio adi. ‘domowy’, namykstis SD' «domowy» (syn. namų), SD «prywatny, priuatus, domesticus» (syn. jpatus), namykstis sargas SD «paro- bek, stroz domowy». Jest to przymiotnik na -ia-, *namystis, -s¢io ‘domowy’, przeksztatcony fonetycznie w nastepstwie insercji k przed grupę st i zmiany ks w ks. Osnowa tego przymiotnika byto sb. namysta a. namysté ‘domostwo, gospodarstwo domowe’. Paralela fonetyczna i morfologiczna: bandykstis ‘bydle’ < bandystis, drw. od *bandysta ‘stado bydta’. Zob. tez naminykstis. narštas stlit. ‘zapalczywos¢™®® — abstractum na -ta- od neopwk. w SO nars- (<= nirs-), od ktérego derywowano réwniez adi. naršūs ‘gniewny, sro- gi’ oraz vb. narsinti ‘draznié, jatrzy¢, wzbudzaé gniew’. Zob. nirsti. — Drw. narstinykas 1. ‘buntownik™?, 2. SD «zwadca» [‘czlowiek kiétliwy, ktotnik'] (brak w LKZ). — Vb. denom. narstinti: narstinu SD «buntuie sie przeciw komus», syn. vaidijuosi (brak w LKZ), narstintis ‘gniewac sie, okazywa¢ ztošč', isinarstinti 'rozztošcič sie’. nebeskuo adv. ‘nie bez powodu; nic dziwnego’, np. Nebeskué šuva lojo. Sako, Baltrus girtas pinigus pametęs, nebeskuo toks nuliiides. Ze zmiany *ne- bes-ko, co bylo polowicznym przekladem zwrotu ros. ne bez ¢ego (Otrebski 1956, 298, przyp. 1). nifsti, nirsti, įnirtaū “wpadač w gniew, w ztošč; upieraé sie, by¢ upartym’, "Np. Nusiunté tieg prieš juos rūstybę narsto savo SP I, 259,, ,. ‘Postal prawi przeciwko nim gniew zapalczywosci swojej’. ** Por. Nes Kalvinas didžiausias narštinykas Bažnyčios šventos, daro Dievų darytoju nusidėjimų SP I, 288,, ‘Bo Kalwin nawietszy buntownik košciota šwietego, czyni Boga czynicielem abo przyczyną grzechow’. 52 Uzupetnienia do SEJL Częšč II nirstu SD «bestwię sie» (syn. gailauju), nirstus arklys SD «zacinaiący sie kon», apnirsti DP ‘rozgniewac się', apnirto SD «roziadtl sie», įnirsti ‘rozgniewac sie; wziac sie do czegos zazarcie, z zaciekloscia, sta¢ sie zawzietym, rozochocié sig’, SD jnirstu «roziuszam sie». Alternant nirt- reprezentuje SZ do nert- jak w nértéti ‘gniewac sie’ (zob.). — N.B. W tekstach stlit. praesens do nirsti ukazuje sie trzy razy przy pierwiastku w st. pelnym: 3 os. nerst(a) ‘gniewa sie’ < *nert-sta, por. 1° kiek vienas, kuris nerst ant brolio savo, kaltas bus sūdo DP 292, ‘kazdy, ktory się gniewa na brata swego, winien będzie sadu’, 2° bet kad vienok žinai, jog jisai turi ką prieš tave, jog ant tavęs skundZias, arba nerst DP 296 _ ‘ale iz jedno wiesz, že on ma coš przeciwko tobie, že sie na cię skarzy, abo gniewa’, 3“ tenerst velns ir visa pekla MZ 189, ‘niech rozgniewa sie diabet i cate piekto'*“. To nerst(a) polega widocznie na wyréwnaniu prs. nirsta do prs. nérta (inf. nértéti). Zewnetrznie biorac, nerst(a) przypomina takie rzadkie wypadki, jak gésta (s.v. gésti II), skésta (s.v. skésti) i témsta (s.v. témti). — Nomina na SZ nirt-: nirtis, -Cio ‘gniew’ :: stpr. steises nierties gen. sg. ‘gniewu, des Zorns’, czyt. [steisas nirtis]; nirtulys ‘wscieklos$¢, gniew; naréw, zty nawyk’ (=> nirtulingas ‘wsciekly, rozwscieczony’). Osobno zob. nifsti. nop-, stlit. prepozycja pewnych form czasownikowych: ze zmiany *nap-, to z kontrakcji *na-ap- i asymilacji antycypacyjnej w potaczeniu ne-ap- = negacja ne + prvb. ap-. Paralela: not-. Przyktady: nopgerdentas SD «nieopo- wiedny» < *ne-ap-gerdentas (zob. gerdas), nopipjauklas SD «nieobrzez- ka» < *ne-api-pjauklas (zob. pjduti), nopkésti ‘nienawidzie¢’ < *ne apke- sti (zob. késti), nopréptinai SD «nieokresnie» < *ne-ap-rép-tinai (zob. répti), nopveizdétas SD «nieopatrzony» < *ne-ap-veizdétas (zob. veizdéti). noragas 1. ‘narog, zab zelazny u sochy’, 2. ‘lemiesz’ — zapoz. z bir. narog (stad tez tot. narags ‘narzedzie rybackie z zelaznym szpicem do rozbijania lodu’). Por. pol. narogi ‘sos$niki, zelaza, ktéremi sa okute konce widet u so- chy’ (L.). not-, stlit. prepozycja pewnych form czasownikowych: ze zmiany *nat-, to z kontrakcji *na-at- i asymilacji antycypacyjnej w polaczeniu ne-at- = negacja ne + prvb. at-. Paralela: nop-. Przyktady: notaime PK ‘nie przycho- dzimy’ < *ne atejame, notais PK ‘nie przyjdzie’, war. noteis PK ts. < *ne ateis (zob. eiti), notamenu SD «nie pamietam» < *ne-ata-menu, notmenamas “YW stowniku do pism Mazwida (Urbas 1996, 239) forma tenerst zostala omyltkowo przypisana do czas. nersti. Ten ostatni jest innowacja, oparta o neopwk. nerst-, zob. S.V nirstu. 53 WOJCIECH SMOCZYNSKI SD «niepamietny, dawny» < *ne-at-menamas, notmenųs SD «niepamietny, niepamietaiąacy» < *ne-at-menąs (zob. minti), notatiktė SD «chyba, chy- bienie» < *natatikté < *ne-ata-tiktė (zob. tikti), notguldžiamas SD «nieod- wtoczny» < *ne-at-guldžiamas (zob. guldyti). novyti, noviju, novijau 'mordowač (ludzi), zabijač (zwierzeta); męczyč, zadawač meki, znęcač sie nad kim; niszcezyč, tamač (mtode drzewka)’, DP ‘mordowag, zabijač', panovyti ‘potraci¢’ [‘kolejno pozabijač'], užnovyti “zabič, pomordowač, umeczy¢, zatracič'. War. novyti. Jest to vb. denominativum na -yti, -iju od zaniklego nomen *novis a. *novė o znacz. ‘Smier¢’ (‘umarly’?). Paralela totewska: ndvét, -éju ‘zabija¢, mordowaé’ <= ndve ‘Smier¢’ (por. pol. usmiercic, usmiercac <= šmierč). Obok tego nadvitiés, -ijjuds ‘meczy¢ sie, wysilač sig, mordowac si¢’ (por. ME , 704). Osnowa bait. *nau- przypomina pst. *nav- w rzeczowniku strus. cs. navi m. ‘zmarty, nieboszczyk’ (stczes. ndv ‘piekio’) i w czasowniku stczes. naviti ‘dreczy¢’, czes. unaviti ‘zmeczy¢’, ros. gw. ondavitesja ‘znuzyc sie’. — Drw. novijimas DP ‘okrucienstwo, mordowa- nie, morderstwo’, uznovijimas DP ‘rozbojstwo, šmierč, morderstwo, zatrace- nie, zamordowanie’, uznovytojai DP ‘mezobojce’. nūokana bot. ‘roslina cykuta, Cycuta virosa’. Bez etymologii. Takie pa- ralele, jak nūokarpa <= nukirpti, nūorama <= nurimti, niiolanka <= nusilerikti pozwalaja postulowač drw. dewerbalny z suf. -ū- i SO kan- od vb. cps. *nu- kinti. Ewentualnie por. czas. kinti, kinsta ‘korci¢’. nuokséti, nuoksiū, nuokséjau ‘pogania¢ konia’ — formacja na -séti od in- teri. *nuok, powstatej w nastepstwie apokopowania zwrotu nuo gi ‘nuze!’ Paralela: niiscioti. nuolat adv. ‘ciagle, wciaz, stale’ (war. nuolat, nuolat), z innymi zakon- czeniami: nuolaciai (zm. nulaciai), nuolaciais, nūolačia, nūolač oraz nuolatai (zm. nilatai), nuolato, nuolatos, nuolatii. Czton -lat pozostaje niejasny. Por. tot. nuotal ‘ciagle, wciaz’, gérnotot. niilat ‘jetzt erst’. nuovalos f. pl. ‘tozysko ptodu wraz z pepowing, poptéd’ (gw. navalos, zm. nitvalos). Tez masc. nuovalai. Jest to sb. postvb. od vb. cps. nusivalyti ‘oczyscic sie — o krowie po urodzeniu cielecia’. Por. syn. nusigerbti: Nusigerbé karvė apsiversiavusi, t.y. nusivoké, apsicystijo, => drw. ntiogerbos f. pl. ‘tozysko’. Zob. valyti. — Obok tego nentiovala c. “ktoš brudny, niechlujny’. — Dalej por. niovala 1. ‘poptoéd’ (war. ntiovalas), 2. ‘sprzet zboza’, 3. ‘splatana welna gor- szej jakosci’, 4. c. “kto sie placze (vélas) pod nogami’. — Z innymi prefiksa- mi: atdvala ‘tozysko ptodu’ (Žiūrėk, kad karvė atdvalos nesuésty), isvalos f. pl. ‘odejscie tozyska, bton ptodowych’. 54 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ II nūovaža, zm. nitvaza: Kurs nusiveZ viską dirbti, viską valgyti, tas niivaZa. Z przytoczonego zdania wynika, ze chodzi tu o sb. postvb. na stopniu o od neoosn. nuvez-, wyodrebnionej z vb. cps. nusivézti, dost. ‘odwozié¢ ze soba, wywozi¢ ze soba’ (por. vézti). Podobny SO važ- ukazuje sie w apvaza ‘niewrazliwos¢ na rzeczy obrzydliwe’ (s.v. apvezZéti). — N.B. Obok vež- poja- wiaja sie rownoznaczne vėž- (zob. véztis) i viež- (zob. viéztis). Zréznicowanie tych trzech morfeméw werbalnych nie zostato jeszcze wyjasnione. niiséioti, nūsčioju, nūsčiojau ‘poganiaé konia’ — formacja z neosuf. -sčioti od interi. nil, nū — wezwanie skierowane do konia (Ni, béri!). Paralela: nuokséti. Ošti, Ošia (war. 63a, Ošta), Ošė 1. ‘szumie¢, powodowac, wydawaé szum (o wietrze, lesie, wodzie)’, 2. 'hatasowač (o dzieciach)’, 3. ‘brzeczeé¢ (o owa- dach)’. DZzwiekonasladowcze. Paralele: 6zti, ūžti. OZti, 0Zia, Ožė 1. ‘brzmieé, rozbrzmiewaé (o dzwieku, jeku, placzu)’, 2. ‘gtosno Spiewac’. DZwiekonasladowcze. Paralele: o6šti, ūžti. padas II daw. ‘podwalina, grunt; dno’, SD: padas «podwalina, podeszwa w budowaniu», aZuguldZiu padų, pamatų «zakltadam budowanie» — drw. na -a- od neoosn. pad-, ktéra wyabstrahowano z formy pad-éti w nastepstwie re- analizy vb. cps. padėti = pa-déti ‘podlozyé, potozy¢ na spéd’. Paralele: dpdas, indas, iždas, priédas, uzdas. padékdievs interi. ‘szcze$¢ Boze!’ (formula pozdrowienia) — ze šciągnię- cia zwrotu padėk Diéve ‘dopoméz Bėg" (zob. padėti). Por. pol. gw. pomagabdég, dtuz. pomgaj Bog. War. zredukowane: padékdiev, padékdie. O przyczynie tych skrécen zob. Manczak (1977, 55 n.). Por. dié, diedūok, diepadék, Zegnddie. pagymais adv. 1. (zaprzęgač konie) ‘jeden za drugim, para za parą (w czworki albo w széstki)’, np. SeSius asvienius, šiaudų griZtémis papuoštus, pagymais (ne gretomis) pakinke, važiuoja. Pagymais sukinkyti arkliai, minant linus, 2. ‘jeden po drugim, po kolei, w szeregu’. Leksem gym- jest prawdo- podobnie identyczny z tym, ktéry ukazuje się w wyrazie pagymas a. pagymis ‘postawa, wyglad po kimš odziedziczony’ (zob. gimti), ale powstanie przy- stéwka pozostaje na razie niezbadane. Por. syn. pratégui. paisyti, paisail, paisiaii ‘ottukiwa¢ todygi Inu, jeczmienia’ :: tot. pdisit ‘mie- dli¢ len, trzepač len; potrzasaé¢ kim’ — iterativum z suf. -y- i SO pais- od pis-, zob. pisu, pisti. Por. kaišyti <= kišti, raizgyti <= rigzti. — Obok tego jest war. akcentowy pdisyti, -au, -iau, uzywany w znacz. przeno$nym: ‘zwracaé na co uwage, reagowac, baczy¢, dbač o co’ (por. Fraenkel 526). Zob. tez pdistyti. paistyti, pdistau, pdisCiau ‘ples¢ bzdury, zmyslaé, bredzié¢, bajdurzy¢’ 55 WoiciEcH SMOCZYNSKI obok tot. paistit ‘thuc, ottukiwač w stepie’ (paistit piestū kanepes). Rekonstruk- cja: *pais-sti-, freguentativum z suf. -sty- i SO pais- od pis-, zob. pisū, pisti. Paralele: ddigstyti <= diegti, saistyti < siéti. Granicę morfologiczną zatarta degeminacja s.s > s (por. dustyti < *aus-sty- od dusti; pustyti < *pus-sty- od pūsti). Czas. totewski zachowat znaczenie bliskie etymologicznemu, podczas gdy užycie pdistyti zostato zawezone do znacz. przenošnego i pejoratywne- go“. Akut wtorny, podobnie jak w pdisyti (zob. paisyti). Na tym tle trudno sie zgodzič z rekonstrukcja *pain-styti u Fraenkla 526**, gdzie pain- ma byč SO do pin- jak w pinti m.in. “plešč' (autor powotuje sie na idiom niekūs pinti ‘ples¢ ghupstwa’). — Neoosn. paist- (< pdist-yti): pdista c. “kto plecie bzdury, pierdota’, pdistena c. ts., pdistas ‘bzdury, ghupstwa’, pdistalas ts. pakala 2, 3 p.a. ‘ty ciala, grzbiet, tylna częšč', SD pakala «tyl, tergum, dorsum» (syn. nugara) — drw. dewerbalny od atsikalti ‘oprze¢ sie o coš ple- cami’ (zob.). Z innymi suf.: pakalys ‘tylna czesé, tyl, tylek; kuper u ptakow’, azupakalis SD' «tyl, posterior pars», iZ ažupakalio adv. SD «pozad, retro, a ter- go». — Drw. dtpakalias ‘poruszajacy sie tytem, idacy do tytu, wstecz’ (war. atapakalias, atépakalias), atpakaliom adv. ‘wstecz, do tytu', atpakaliép adv. ‘nazad, z powrotem’, aZupakalinis SD «tylny». Por. tot. pakala ‘tyl, tylek’, pakala adv. ‘z tytu', atpakal adv. ‘z powrotem’, nuo pakalas adv. ‘od tytu', pakal praep. ‘po, za, w šlad za’. — N. jez. Pdkalas, Pakalys. pakamore, -és hist. m. ‘podkomorzy, zastepca komornika, zarzadzajacy dworem ksiecia oraz gospodarka w dobrach panujacego’ (m.in. u Bretkuna i Donetajtisa). Lit. odmiana na -é- dowodzi tego, ze wyraz zostat zlitewszczo- ny z postaci stpol. podkomorze, -ego n.* ‘urzednik dworski zarzadzajacy ma- jatkiem i dochodami panujacego’, péZzniej ‘urzednik ziemski sadzacy sprawy graniczne’. — N. m. Pakamoriai (rej. Klaipėda). * Por. rozwėj znaczeniowy w wypadku pol. pot. pierdoli¢ intr. ‘ple$¢ ghupstwa, zmy- šlač, bajdurzyé, gadaé bez potrzeby’, tr. pierdoli¢ kogo ‘traktowac kogo lekcewazaco, z pogarda’ <= pierdoli¢ kobiete ‘futuere’ (por. lit. pistt) «== pierd-oli¢ ‘mocno, gtošno pierdzie¢’ (ekspresywny suf. -oli¢ tez w biadoli¢ ‘biadaé, uzala¢ sie’). Por. Bory$ (2005, 430). #2 Struktura fonotaktyczna tej formy jest caltkiem odosobniona. W jez. litewskim w zasadzie unika sie taczenia suf. -sty- z osnowa zakoficzona dwoma resonantami (w danym razie -in- = -RR-). Tymczasem osnowa o wyglosie -RT- jest przed -sty- tolero- wana, por. tdikstyti, gaubstyti, lankstyti, ldmstyti, valkstyti, Zarstyti. “* A nie podkomorzy, -ego m., jak podat LKZ _, 149. 1X? 56 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II paklodas, pdklodas 1. ‘podkiad ze stomy, chrustu, zerdzi, desek, ktadzio- ny pod skltadane w sasieku zboze a. siano’, 2. ‘pierwsza warstwa sklada- nego w stodole zboza’, 3. ‘podsciétka w oborze’, 4. ‘podstawa czego’, 5. ‘podbicie ptéz w saniach’, 6. ‘podbicie siodta’, 7. ‘kapa, narzuta na t6zko’, 8. ‘posciel’ — rzeczownik postwerbalny, oparty na neoosn. paklod-, wyni- kiej z metanalizy paklod-yti (<= paklo-dyti) iter. ‘rozscielaé¢ coš na spodzie’, zob. kloti. — Podobna budowa: paklodė ‘przescieradio’. Dalej por. apklodas ‘okrycie (w tožku); fornir, sklejka’, klodas ‘warstwa zboza przeznaczonego do miocenia; warstwa stomy, ziemi, gliny, piasku’, klodé ‘przykrycie, kapa’, sdnkloda ‘ustréj (spoteczny)’, sdnklodas 'wktad pieniezny (w banku)’. — Myl- ne jest wysuwane przez SkardZiusa (1943, 99-100) i Otrebskiego (1965, 88 447-450) twierdzenie, jakoby jez. litewski rozporzadzal odziedziczony- mi suf. -das, -da, -dé, gdzie segment -d- ma sie wywodzié¢ z pie. ‘determi- natywu pierwiastka’ *-d- lub *d"- (tak S. Ambrazas 1993, § 133). Analize klo-da-s znajdujemy juz u Būgi ([1918] 1959, 592). Wbrew Trautmannowi (1923, 135 n.) nie ma bezposredniego zwigzku genetycznego miedzy rze- czownikami lit. klodas, paklodas, paklodé i czasownikiem scs. klado, klasti ‘ktade, ktas¢’. Fraenkel 275 wymienit s.v. kloti wyraz paklodé jednym tchem z klostas i pakloté, klotas. Dwa ostatnie wyrazy rzeczywiscie pochodzą wprost od kloti, lecz 0 pozostatych nie mozna tego powiedzie¢; klostas nalezy jako sb. postvb. do frq. klostyti (struktura etym. kld-styti), z kolei paklodé nalezy do iter. paklodyti (zob. wyzej). palynas bot. ‘bylica piotun, Artemisia absinthium’ (gw. z Zietela, Vidugi- ris 1998, 451; brak w LKZ) — zapoz. z bir. palyn (por. ros. polyns f. ‘piotun’). Por. liter. pelynas. pamatas a. pl. pamatai 1. ‘podwalina budowli, podstawa kamienna a. ceglana budynku, fundament’, 2. ‘pierwsze belki wiazania, kladzione na podwalinie’. War. daw. pamata, na SW pamotos f. pl. Odpowiedniki lot. pa- mats ‘podwalina, podpora; zrab Sciany’, stpr. pamatis EV ‘podeszwa, Vues- sale’. SD pamatas «grunt» (syn. padas, fundamentas), pamatas stulpų «podsta- wek abo stolec stupow»*!, ažuguldžiu padų, pamatų «zakladam budowanie». Jest to konkretyzowane n. act. z suf. -a- i SO mat- od met-, por. vb. cps. pamesti ‘podrzucié, rzucié¢ na spod’. Paralele: palaikas ob. palaikai <= palikti, patalas <= *tel- / *til-, antpalas a. aritpalai <= antpilti. Zob. tez apmatat, imatas “ LKZ , 285 zmienil to na pamatas stulpo. 57 WOJCIECH SMOCZYNSKI s.v. mėsti. — Drw. pamatinė I ‘wypitka po zakonczeniu roboty przy funda- mentach’, pamatinė II ‘ropucha, Bufo vulgaris’*, cps. pamat-šliaužis ‘dziecko raczkujace, chodzace na czworakach’ (por. šliaūžti). Por. jeszcze po pamatais kastis ‘kopa¢ pod kim dotki’. Vb. denom. pamatiioti ‘ktaéé¢ podwaliny, sta- wiač, budowač; uzasadniac’. paplétis a. paplotis, -čio ‘rodzaj ptaskiego placka z ciasta chlebowego; blin', papločiai pl. ‘gotowane kluski z ciasta chlebowego' — drw. na -ia- od osnowy plot-, stanowiacej SW *plat- do plat- jak w platūs ‘szeroki’ (zob.). Znacz. etym. ‘placek z rozptaszczonego ciasta'. — Paralelny drw. od adi. plonas brzmi pdplonis, paplénis. — Drw. paplotainis ‘paplotis’ (por. suf. w lietainis), paplotinis ‘sptaszczony, ptaski jak «paplotis»‘. papseéti, papsiu (3 os. papsi), papséjau 1. ‘wydawaé odgtos wargami, cmo- kac’, 2. ‘gtosno catowač', 3. ‘cmokac fajke’ (war. papséti), 4. ‘ssa¢ cycek, np. o cieleciu’, 5. ‘mamrota¢ pod nosem; odmawiač pacierze’, 6. ‘zacinaé sie, jąkač sie’. Czas. na -séti, urobiony od interi. pdpt m.in. o cmokaniu, cato- waniu, ssaniu. Paralele: Cepséti, mikséti, piepséti. — Drw. papsa “kto mam- rocze pod nosem, kto gdera’, papsalas ‘zamitowany palacz fajki’, papsikas ‘smoczek’. parda 4 p.a. ‘sprzedawanie (na targu), sprzedaz’*® — drw. na -a- od neo- osn. pard-, ktéra wyabstrahowano z formy pard-tioti w nastepstwie reanali- zy vb. cps. pardūoti = par-duoti ‘sprzedaé’ (zob. diioti), mianowicie wedlug wzoru czasownikow na -uoti. Paralela: atada. paskala 3 p.a., paskala 1 p.a. ‘pogtoska, plotka’ (war. paskalas), por. Paéjo paskala, kad ji mirė ‘Rozeszta sie pogloska, ze ona umarta’. Ar kas būna, ar nebūna, bobos tuoj paskalas paleidžia. W materiale lit. odosobnione. Znajduje nawigzanie z jednej strony w przymiotniku tot. skalš “jasno brzmiacy, glo- Sny, dobrze styszalny’ (skala balss a. skala rikle ‘donosny glos’), ‘przejrzysty (0 powietrzu), dokladny, wyrazny; szorstki, cierpki’, z drugiej strony w czas. stow. *skoliti ‘wydawaé gtos — o psie’, stpol. skoli¢ XV w. ‘ujada¢ — o psie’, pozniej ‘wydawaé glos taki, jak pies laszacy sie, albo rozchciwiony’ (Pies “Dost. ‘bytujaca w podwalinach’. Por. Pamatinés daugiausia po pamatais gyvena. Da tik šimet pasistatém namą, o jau pamatinių pilna. “Por. Vakar Druskinykosa buvo prasta parda ‘Wczoraj w Druskienikach marnie sie sprzedawato'. Du paršu šeram: vieną ant pjovimo, antrą ant pardos ‘Dwa prosiaki tuczy- my: jednego na bicie [dla siebie], drugiego na sprzedaz’. 58 Uzupetnienia do SEJL, Czes¢ II skoli, skuli, skomli, gdy sie tasi, L.). Dalsze objašnienie niepewne. — N.B. Lit. skalyti, -ija, -ijo ‘przeciagle szczekad; szczekajac gonič zajaca; skomleé’, skali- ju SD «skomle, skomli pies» (syn. unks¢iu) jest zapozyczeniem z jez. polskie- go. Na gruncie lit. rozwinely sie przy skalyti dodatkowe znaczenia: ‘doku- czač nieustannym mowieniem, paplaniem’, ‘wrzeszczeé, drzec¢ sie (podczas kiotni)’, apskalyti ‘obmawiaé, opowiadac o kims coš ztego’. Od neoosn. skal- derywowano 1. skalinti ‘szczekaé, skomleé¢; kwili¢ (o dziecku)’, 2. skalidti, -ju, -jau ‘obmawiac¢ kogo, szerzy¢ plotki’ oraz 3. sb. skalikas ‘pies myšliwski (uzywany zwt. do polowania na zajace)’”, skalikas ‘gaduta, papla’. pasalys 3 p.a., pasalis 1 p.a. 1. ‘skraj (roli, taki, lasu, drogi)’, 2. ‘brzeg (rzeki, jeziora, morza)’, 3. ‘miejsce z boku’ (Dék tq puodą į pasalj, tegul nesipa- inioja po kojų), 4. ‘zakatek, zakamarek’, 5. ‘kraj; okolica’, 6. ‘miejsce wzdtuz Sciany budynku od jego zewnetrznej strony, przy ziemi albo od ziemi do dachu’, pasalé 1. ‘miejsce pod ta czescia strzechy, ktéra wystaje poza $ciany budynku’, 2. ‘pobocze (drogi)’ — formacje utworzone od przystéwka pasaly (pasalyj < pasalyjé) ‘na uboczu; obok, koto czego’, nalezacego do sb. šalis, loc. sg. Salyje, šaly ‘na stronie, obok czego’. — Drw. pasaliétis 1. ‘osoba po- stronna, obey’ (Pasaliéciy visai nebuvo, vieni tik giminės), 2. ‘niestaly mieszka- niec, przybysz, przyjezdny’ (Šiąnakt pas mus nakvojo toks pasaliétis), 3. ‘cu- dzoziemiec’, pasalaitis ts., pasaleitis ‘nieproszony gos¢ (na weselu)’, pašalinis ‘boczny, z boku (np. kon, budynek, deska), nie swéj, obcy, postronny; po- boczny, uboczny; dodatkowy’. — Podobnie od adv. prosdl, prosal ‘mimo’ (< pro šalį) urobiono prasalaitis ‘osoba postronna’, prasalietis DP ‘cudzoziemiec’, prasalingas DP ts. — pašaliaū adv. ‘blizej’ (forma stopnia wyzszego do ‘bli- sko' < ‘obok czego, przy czym’): Eikit čia, paSaliail bus!. Gal eisim pasaliail prie stalo? — pasalyn adv. ‘blizej’: Eik paSalyn, nebijok, nieko nedarysim. Ta formacja na -n, utworzona od adv. paSaly, wzoruje sie na przystéwkach artyn <= arti ‘blisko’, tolyn <= toli ‘daleko’. “ Wbrew Fraenklow: 794 (s.v. skdlyti) nie nalezy tu zapis stpr. scalenix EV ‘legawiec, Vorlauf’ [*Vorstehhund’]. Ten hapaks zawiera bledna litere <c> zam. <t>. Gdy sie przyjmie lekcje [staleniks] stanie sie jasne, ze chodzi tu o drw. na -enik- od czas. stallit 'stač, stehen’. Znacz. etym. ‘taki, co stoi, stacz’. Niem. Vorstehhund, pol. legawiec (pies legawy) oznaczaja psa, ktéry zwietrzywszy zwierzyne nie goni jej, lecz ktadzie sie i czeka na przybycie mysliwego. Por. przytoczenie z J.K. Haura w stowniku Lindego: ‘[Legawiec] utozony jest na to, aby blizko juz majac przed soba kuropatwy, abo inne ptastwo, potozyt sie na ziemi, abo warowal, z miejsca tego dalej nie postepujac dla sptoszenia, a na swego pana sig ogladajac, ogonem mardujac, pana ostrzegal’ (L,, 611). 59 WoiciECH SMOCZYNSKI pavalkai I 3 p.a. m. pl. ‘chomato, uprząž wktadana na szyję koniowi pociggowemu’, SD «chomąto». Dopoki w znacz. ‘chomato’ byt užywany wy- raz kamantai (zob.), dopoty pavalkai oznaczato tylko ‘miekka częšč chomą- ta, podktad z miekkiego materiatu, ktadziony pod chomato’, por. Užmauk pavalkūs, aš kamantus uždėsiu. Pasidariau kamantus, pinsiu pynę ir siūsiu paval- kus. Nauji pavalkai, o seni kamaritai. Formacja dewerbalna na SO valk- od vb. cps. pavilkti m.in. ‘wlozyé, ubrač pod spėd'. Znacz. etym. ‘to, co sie ktadzie pod spod'. Paralela: pavalkalas ‘odzienie spodnie, bielizna’: Drabužis, kurį pavelki po apacia, vadinas pavalkalas. pavalkai II 3 p.a. m. pl. ‘rodzaj sanek do witéczenia pluga’: Plūgą ar te žagrę tęsia pavalkais. Drw. na SO valk- od vb. pavilkti m.in. ‘przeciagnad, przewlec’, por. vilkti. pavilga 3 p.a. ‘zaprawa do potraw, omasta, okrasa’ — przede wszystkim ttuszcz, ale tez mieso, mleko, jajko, ser (Pavilga yra taukas, mėsa ir pienas). War. pavilgas a. pavilgas 1. ‘zaprawa do potraw, sos’, 2. ‘okltad, kompres’. De- werbalne abstractum z suf. -a- wzglednie -a- i SZ vilg-, por. pavilgyti ‘zwilzy¢’. Por. SZ w skila, timpa, trinka. — Z innym suf. pavilgalas ‘zaprawa do potraw’ (syn. padazalas, prametalas). pavyriku adv. ‘jeden za drugim, rzedem, gesiego’, por. Vaikai, eikit visi pavyriku. Susikinkysme tris arklius pavyriku, skrisme kai mašina. War. pavyrikui: Žąsys eina pavyrikui. Zapewne z uniwerbizacji zwrotu *vyrikas po vyriko "męžcezyzna po męžcezyžnie (za męžcezyzną))', zob. vyras. Zdrob. *vyrikas nie jest pošwiadczone. pečialinda 1. ‘ptak piecuszek, Phyloscopus trochilus’, 2. ‘ptak jaskėtka brzegéwka, Riparia riparia’ — zlozenie cztonéw pécius ‘piec’ i -linda n. agt. ‘lezacy gdzie’ (zob. lendu, lįsti). War. metatetyczny: Cepe-linda. Znacz. etym. ‘ten, co wtazi do pieca’ (gniazdo piecuszka przypomina podobno piec). — War. pecia-landa pokazuje w II czlonie refleks stopnia o, land- (zob. landyti), porownywalny np. z landa a. landa ‘szpicel, szpieg’. Por. krosni-landa ‘piecu- szek’ s.v. krosnis. peciurka 1. ‘wneka w boku pieca chlebowego’, 2. ‘czes¢ pieca kuchenne- go przeznaczona do przechowywania cieptych potraw, duchéwka’, 3. ‘miej- sce do przechowywania zaru’, 4. ‘popielnik’ — zapoz. z blr. pjaciirka. War. peciurké. Rodzimy odpowiednik tego wyrazu brzmi pecioné. — Derywatem wstecznym jest tu peciiira, war. pečiūrė ‘wneka w boku pieca; duchéwka’ (w LKZ_, 732 oznaczone jako zapoz. z pol. pieczura, co wydaje sie watpliwe). 60 Uzupetnienia do SEJL. Czešč II pekla 2, 4 p.a., gen. sg. pėklos a. peklos daw. gw. 1. “piekto', 2. ‘niezgo- da, wrogošč', 3. ‘miejsce bardzo odlegte, zapadty kat’ (Pasiek tu jį — gyve- na užkampy, kokio te pėklo), 4. ‘jesienne bezdrože, grzezawica’, 5. ‘wielka ilošė' — zapoz. z pol. piekto n., ze zmiana rodzaju na zenski. War. péklos f. pl. (Nužengė peklosna ‘Zstapit do piekiel’). — Drw. peklinis ‘piekielny, jak piekto; nieprzyzwoity (o stowach), wielki’, SD! «piekielny», pékliskas ‘pie- kielny; surowy, okrutny, nie do zniesienia’, peklojé¢jis DP ‘piekielny’*® (brak w LKZ) — drw. od formy loc. sg. peklojé, por. dangujéjis, pragaréjis; priepeklai m. pl. stlit. ‘otchtanie’ (bet buvo tamsybése ir priepekluose anuose pragaro DP 538, ‘ale byli w ciemnoéciach i w odchtaniach onych piekielnych’), prie- peklis 1. ‘przedsionek piekla, przedpiekle’, 2. stlit. ‘otchlanie’ (pavyzéjes ing priepeklj, girdėjo balsus sopulio DP 153, ‘pojzrzawszy w otchlanie, styszat glo- sy zatosne’). pelynas bot. ‘bylica piotun, Artemisia absinthium’ — zapoz. z bir. daw. pelyn (Skardzius 1931, 166), por. strus. pelynii ob. pelyni. War. pelynas, pélynas. Osobno zob. palynas. — SD poswiadcza wariant rodzaju zeriskiego: pelynos f. pl. «piotun» (syn. metéliai); gw. pelyna ts. — Formy gw. z suf. -iinas: peliinas, pel nas, wzoruja sie zapewne na polskim odpowiedniku piotun. Por. rodzime meétéle. penkeri, f. perikerios 3 p.a. ‘piecioro, piec¢’, np. Penkeri ratai, pernkerios akécios — liczebnik zbiorowy z suf. -er- do cardinale penki ‘pieé’ (zob.). — War. gw. penkeli, penkelios. np. Pas juos buvo sūnus penkelii a šešeliū metų. Perikelias bites turi. Por tez SD: penkeli metai «piecioletny czas», => pinkelio- pas «pigcionasobny». — Drw. penkérgé “moneta rosyjska z czaséw carskich o wartošci 25 kopiejek’, z *penker-ké (war. penkélgis), penkérgis adi. ‘pieciolet- ni — Oo zwierzeciu’, z *penker-kis (war. penkélgis), penkeria (tiek) adv. ‘pieé razy (tyle)’, = penkerias ‘pie¢ razy wiekszy, pieciokrotny’; penkeridpas ‘pie- cioraki’ (rzadko penkeridkas ts.). — N.B. Gdy penkeridpas zaczeto rozumiec jako derywat ad card. penki, doszto do metanalizy penk-eriopas i do ustalenia sie neosufiksu. O tym $wiadcza takie neologizmy, jak daugeridpas, tiileriopas, visokeriopas. “Por Tasaig yra vardas, ant kurio klaupia ir puola visokias kelis, dangujeju, Zeméjejuy, ir peklojeju DP 56, “Toč jest imig, na ktore kleka i upada wszelkie kolano, niebieskich, ziemskich, i piekielnych’. — Nesa man kloniosis visokias kelis, dangujeju, Zeméjeju, ir pragare¢jy arba pekl[ojjejy DP 411, ‘Abowiem mnie sie ukloni wszelkie kolano, niebie- skich, ziemskich, i piekielnych’. 61 WojciECH SMOCZYNSKI pėpinti, pėpinu, pėpinau stlit. ‘piesci¢’ ['otaczač nadmierną opieka, tro- skliwošcią, dogadzač', SPXVI]: jūsų kūnus, kuriuos teip labai pepinate ir graži- nate ... pelenuosn ... apgres DP 580,, ‘wasze ciata, ktore tak piešcicie i stroicie ... W popiot ... obroci’. Jumus tad bylome dukteres Syono, dūšios Svietiskos, silp- nosios, pepintos dukteres, o ne sūnūs DP 424,, “Wam tedy mowiemy corki Sy- onskie, dusze Swieckie, mdte, pieszczone corki, a nie synowie’. Refl. pépintis ‘piescic sie’ [‘okazywaé czutošč; postepowac z czuloscia’, SPXVI]: NeZaiskite, nei juokités, nei pepinkités su jais DP 65,, ‘Nie igrajcie, ani sie $miejcie, ani sie pieščcie z nimi [z dzieé¢mi]’. Przypuszcza sie podstawe onomatopeiczna, zob. Fraenkel 571 n. — Drw. pépinimai DP ‘pieszczoty’. — WSE pép-: pépis ‘gapa, gamon’, = vb. denom. pépti, pépsta, pépo ‘tracié sity, stabnaé, robié sie powolnym’ (Kas tvermės netur, valnas prie darbo, tas pépsta). Tu tez pépsoti, pépso ‘leze¢ w niedbatlej pozie, leze¢ rozwalonym’. perdėm adv. 1. ‘na wskro$, na wylot’, 2. ‘zupelnie, catkowicie’. Przyst6- wek z formantem -m- od neoosn. perdé-, wyabstrahowanej z vb. cps. pér-déti m.in. “ktašč na wskros, ktašč (ktadke) na szerokos¢ (rzeczki)’, zob. dėti. Para- lele: {dem, niiodém, pradem. pėsčias, -ia 'pieszy'“* < *pést-ias (daw. gw. péstas, -a ‘pieszy’) — prawdo- podobnie drw. od zaniktego sb. *pésta ‘trop lowiecki’, por. formy gw. péstos adv. ‘pieszo’, stlit. péstomis ėjo ‘szedt pieszo’ (zob. s.v. pėda). SD: pėsčias «pie- szy, pedestris», eimi pėsčias, péstomis «ide pieszo», lakštanešys pėsčias, groma- tanešys «kursor, poset listowny pieszy». — N. m. Pesciai. — War. z insercja k i zmiana ks > kš: pėkščias“". Wtoérny war. z ks: pékscias. — Drw. od osno- wy pést-: pėstija coll. ‘piechota jako rodzaj wojsk’, péstinykas SD «piechota, ieden z pieszych», péstinykai m. pl. SD «piechota, lud pieszy», péstininkas ‘pieszy, piechur’, péstinis ‘pieszy’ (Daug kareiviy, raity ir péstiniy). Vb. denom. péscitioti “išč pieszo’, péstinti ts. — Nie catkiem jasne jest przenosne uzycie wyrazu nepéscias, -id ‘niczego sobie, nieghupi, roztropny’. piepala ‘przepiorka, Coturnix communis’, SD «przepiorka» (war. piepa- las, piepelé, piepolas) — wyraz urobiony od interi. piept, nasladujacej glos wydawany przez przepiorke. Podobnie w innych jezykach, por. tot. paipala, paipule ‘przepiorka’ oraz ros. pérepel, stc. prepelica, bg. prépelica a. préperica ts., co si¢ wyprowadza z pst. *per-pelti. — N. m. Piepaliai 3x, Piepalitikai. “Por. Liga raita atjéja, péscia išeina. Jam reikėjo eiti péscidm. Pestiejai visi jau susirinko, o važiuotų da nėr. * Por. gulsčias ‘lezacy, poziomy, pochyly’, do czego jest war. gw. gulkščias. 62 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II piepsėti, piepsi, piepsėjo ‘wolaé cieniutkim, przenikliwym gtosem, wyda- wač pisk — o kurczętach, kaczętach' — czas. pochodzenia džwiekonašla- dowczego, utworzony suf. -sėti od interi. piept — o pisku pisklęcia (Piept, piept piepsi paukščiukas). Paralela: ciepsėti. — Z inna budowa: piépti, -ia, -ė ‘wydawac pisk; špiewač cienkim, zbyt wysokim glosem’, nupiépti ‘ostabnaé, opas¢ z ciata, zmizernie¢ — o piskleciu, zwierzeciu, dziecku’. pilpilnytelis, -io wsch.-lit. ‘peliuteriki, pelniusienki’, przez uproszcze- nie grupy spotgtoskowej z *piln-pilnytelis — ztoženie tautologiczne cztonéw przymiotnikowych pilnas ‘pelny’ i pilnitelys ‘catkiem pelny, pelniuteriki’, war. pilnytélis (neosuf. -itelis, -ytélis). Paralela: sausausytelis. pinklés 1 p.a., piriklės 2 p.a. f. pl. ‘sieci, sidla, zasadzka; sie¢ pajecza’, przen. ‘zawilo$ci; intrygi, szyderstwa; zarty, figle’. Starsze pinklai DP m. pl. ‘zabawa, trudnos$¢’, pinklas SD «plecienie; plotka, plecionka», materia pinklo SD «koszatek, koszykow materia». Refleks pb. *pin-tla-, nomen instrumenti od czas. pinti ‘ples¢, wiazac’. Por. formant w drklas, gifiklas, tifiklas. Nawia- zanie w pst. *pe-dlo <= (scs.) peti, ping, por. stpol. gw. pigdta n. pl. ‘rama do rozpinania i suszenia skor’, stczes. padla n. pl. ‘krzyz jako narzedzie tortur’, sch. propélo ‘krucyfiks’, ros. pjdla ‘rama’. — Drw. pinklininkas ‘intrygant’, pinklus ‘zawily, zagmatwany’. Vb. denom. pinklioti, -ju, -jau “wiktač, plataé; stroi¢ zarty’, refl. pinkliotis DP ‘bawi¢ sie’ [‘zajmowac sie czym’]. pintis, -ies f. (gw. m.) 1. ‘huba, Fomes, grzyb z rodziny zagwiowatych, rosnacy na préchniejacych drzewach’, SD! «zagiew, Fomes», 2. ‘hubka, przy- rzadzony z niektérych gatunkéw huby suchy miazsz, stuzacy do rozniecania ognia za pomoca krzesiwa’, 3. ‘gabka, Spongia’, SD! «gebka». Odpowiednik stpr. pintys EV ‘hubka, Czunder’. Etymologia niepewna, tączą z czas. pin, pinti ‘plesé, wigza¢’ (zob. Fraenkel 594; tam tez o lot. puoss). pirklys, -ė ‘kupiec’ — nomen agentis na -lys od czas. pirkti ‘kupowaé’ (zob.). Paralele: piršlys <= pirsti, kvieslys <= kviésti, vedlys <= vésti. Z innym suf. pirklius ‘kupiec’. — Drw. pirkliava ‘optata pobierana od kupcéw a. przekup- niow’ (por. mézliava). Vb. denom. pirkliduti ‘handlowac’, pirklinéti ‘sprzeda- wač chodzac po domach’. piršlys, -é ‘swat, swatka’ :: lot. pifslis, -e ts., SD «dziewostab» — nomen agentis na -lys od czas. pirsti, persu ‘swataé’ (zob.). Paralele: pirklys <= pirkti, kvieslys <= kviésti, vedlys <= vésti. — War. z insercja k: pirkslys gw. ‘swat’. — Por. jeszcze piršlės f. pl. ‘swaty’, piršliai m. pl. 1. ‘narzeczony wraz ze swa- tem’, 2. ‘swatanie, swaty’ (AtvaZiuos pirslitiosna). — Drw. piršlybos f. pl. ‘swa- 63 WoiciEcH SMOCZYNSKI tanie' (rzadka formacja odrzeczownikowa z suf. -yba-, por. draugyba daw. ‘towarzystwo; przyjazn’ <= draiigas). Vb. denom. pirslduti ‘swataé’, pirsliduti ‘by¢ czyim swatem’. pjausdinti, pjdusdinu, pjdusdinau ‘krajaé, robi¢ w drzewie przy uzyciu pity’, ap(i)pjdusdinti stlit. cur. ‘kaza¢ obrzezac, da¢ do obrzezania’ — drw. na -din- od neoosnowy pjaus-, wyabstrahowanej z frq. pjdustyti, poniewaz to ostatnie interpretowano na mocy prawa degeminacji jako *pjaus- + -sty-. Dalsze szczegotly s.v. kdusdinti. pjaustyti, pjdustau, pjdusciau ‘krajaé, przecinaé, pitowač; strugac, rzez- bi¢, wyrzynaé¢ ozdoby; zarzyna¢ (koguty, owce)’ — frq. na -sty- od pjau-, zob. pjduti ‘rznaé, cia¢’. Odpowiednik tot. plaiistit, -u, -iju ‘kosi¢ po trochu, czesto’. Paralele: dZidustyti <= dZiduti, kaustyti <= kduti, mdustyti <= mduti. Cps. apipjdustyti 1. ‘okroi¢ w koto’, 2. stlit. ‘obrzezaé, obrzezywac’, apipjau- stau SD «okrawam», papjdustyti ‘powyrzynac (np. owce, jedna po drugiej); pozagryza¢ (np. cieleta — o wilku)’, ing dalias papjaustau SD «rozbieram na częšci», smulkiai papjaustau SD «drobie co, drobno dziele abo robie» (syn. su- lauZau), Siendjj supjdusté ‘Belke na kawaltki popitowali’. — Neoosn. pjausty-: apipjdustydinti stlit. ‘kaza¢ kogo obrzeza¢’ (por. war. apipjdusdinti), nupjdu- stydinti ‘kaza¢ poobcinaé (nosy, uszy)’. Nomina: apipjaustymas SD «obrzeza- nie», apipjaustytinis SD «obrzezaniec», dziš apipjdustytasis ts.; papjaustymas ing dalias SD «rozbieranie na cztonki, anatomia», mėsa pjaustytiné SD «bigos» [‘'siekanka, potrawa z siekanego miesa’, SPXVI] (por. Sluostytiné skara s.v. sliioti), pjaustytojas SD' «krayczy» [‘stuzacy krajacy i podajacy pokarmy przy stole’, SPXVI] (syn. raikytojas). — Neoosn. pjaust- <= pjdust-yti: apipjaustinéti DP ‘obrzazowac’, pjaustinéti ‘obcinaé, strugaé, krajaé, wycinaé, rzezbi¢’ (= pjaustinys ‘sieczka; rzezba w drzewie’), pjaustiklis ‘gilotyna introligatora; néz do rozcinania papieru’ (neosuf. -iklis, zob. Saudiklis). pjumuo, pjiimens, pj menj 3 p.a. m. ‘zecie, zniwo’ — dewerbalne abstrac- tum z suf. -muo / -men- dotaczonym do SZ od pjau-, por. pjduti m.in. ‘zac’. St. zanikowy przy suf. -men- jest rzadkoscia, por. linkmud, -mefis ‘przegub’ < lenk-. — Neoosn. pjiimen-: pjiimené a. pjiimenis stlit. ‘Zniwo, zecie’. — Neoosn. pjum-: pjiimoné a. pjumonis: gw. mėnuo pjūmonės a. mėnuo pjūmonies ‘sier- pier’, dost. ‘miesiac zniw’ (w kwestii suf. -oné zob. milomoné s.v. momuo). Jak drw. wsteczny wyglada hapaks pjiimé ‘zniwo, zniwa’, por. Duok darbiny- kus ant pjumeés savo, topsako žodį tikrąjį tavo KN 251 ‘Daj robotnikéw na zniwo swoje, niech gltosza prawdziwe stowo twoje’. 29-30 64 Uzupetnienia do SEJL. Czesé II plekti, plenka (war. plėka), suplėko ‘splaszczaé sie, zbijač sie (o sianie), le < la w plektioti “zbijač siano w plasty’ < plakūoti (vb. denom. od pldkas, plėkas 'ptast siana, stomy’), poza tym w plezdėti, paslemékas. — St. zanikowe- go pluk- (typ RuT <= ReT) možna sie ewentualnie dopatrywač w czas. plūkti, pluku, plukatii ‘thuc, bié, trzepač (len)’. Zob. tez pliikti ‘ubijaé, thuc’. pléntas 1, 3 p.a., plentas 2, 4 p.a. ‘droga o twardej nawierzchni, szosa’. War. plénta. Dwuznaczne. Po pierwsze moze by¢ rzeczownikiem postwer- balnym od plentavéti, -ju, -jau ‘wyréwnywac powierzchnie gruntu, usuwajac drzewa, pnie, krzaki, niwelowac teren, aby przedstawial rowna plaszczy- znę', co zapozyczone z pol. plantowac ts. (war. plentiioti). Po drugie pléntas mogtoby by¢ zapozyczeniem wyrazu pol. plant m.in. ‘wierzchnia częšč na- sypu kolejowego, stuzaca za podstawe dla toru, torowisko’ (SW); to pociaga za soba przypuszczenie o zmianie znacz. ‘torowisko’ (na to brak šwiadec- twa lit.) na ‘szosa’. Inaczej Fraenkel 616, ktéry uwaza wyraz za rodzimy i wiaze go z rodzina plet- / plat-, jak w plėsti, platūs. — Drw. pléntininkas “kto doglada drogi, kto naprawia droge’, plént-kelis cps. ‘szosa’, dost. ‘plantowa- na droga’ (por. kélias). — Czy nalezy tu dotaczy¢ plénta ‘dno rzeki’ (Cystas vandenélis — visa plenta matyti)? plesténti, plesténa, plesténo 1. “(o ptakach) machaé skrzydtami’, 2. ‘po- wiewac, topotač (np. o sztandarze)’, plestenu sparnais SD «trzepiece sie» — drw. na -enti od interi. plést plést — o ptaku uderzajacym skrzydiami (tez plést plést ts.). Por. bliskoznaczne czas. plasnéti i plazdéti (< plastéti). — Z innym suf. plestéti, plėsta (war. plėsti), plestéjo 1. ‘bié, topotaé skrzydtami’, 2. ‘bi¢ — o pulsie’ (gysla plestinti SD «zyta pulsowa, oddechowa»), 3. ‘uderza dziobem (o piskleciu w jaju)’, 4. ‘migac sie’: plesta SD «miga sie co, migoce», 5. ‘zaswiecic sie — 0 oczach osoby czegoš pragnacej’. pliaukšėti, pliduksi, pliaukséjo ‘trzaskacd, klaskaé; trzaskaé batem; plu- skač, chlustaé; mlaskač, cmoktac’, pliauksiu SD «trzaskam czym» (syn. bra- sku), pliatksti, pliatskia, pliatské ‘mle¢ jezykiem, paplaé, bajdurzyé’ — od interi. plidukst, pliaiikst — o uderzeniu dtonią, ptetwa ogonowa, o trzasnieciu batem, o mlasnieciu. — Tu tez z metateza kš-C > $k-V: pliauskéti, pliduska, -¢jo ‘pliaukseti’. Drw. pliatiskalas ‘paplanina; brednie, plotki’, c. ‘papla, gadu- la’, = pliauskalius ‘pleciuga, gadula’. plykseéti, plyksi, plyskéjo ‘btyskac sie, ukazywac sie — o blyskawicach; btyszcze¢ — 0 oczach’, tez z krotka samogtoska: plikséti, pliksi, plikséjo ‘blysz- 65 WoJCIECH SMOCZYNSKI czeč, poblyskiwač'. Osnowe stanowi tu interi. plyks — o nagtym pojawieniu się czegoš, pliks — o nagtym rozjašnieniu, rozšwietleniu (Kaip tik saulė pliks, ir eik pri bičių), plykst — o naglym pojawieniu sie ognia, ptomienia, blasku, šwiatta; tez o oblaniu sie rumiencem (Tik plykst jos visas veidas kai bijūnas užkaito. Tik plykst veidai iš gėdos). — Drw. plyksčioti ‘rozblysnaé — o blyska- wicy, o ptomieniu’, plykstelėti ‘zapali¢ sie — o btysku ptomienia, rozjasnié sie; obla¢ si¢ rumieficem’, plykstelti ts. (Šiaudai plykstels, ir uZsidegs. Palauk biskytj, plykstels saulutė, ir eisim. — pliksti, plyksta, suplisko ‘rozbtysnaé’. Od tego drw. z metateza ks-C > sk-V: pliskéti, pliska, pliskéjo ‘palié¢ sie wielkim ptomieniem; jasno šwiecič; blyszcze¢, polyskiwač, šwiecič sie, Išnič', supliskéti ‘szybko sptonąč, spalič sie’. War. sonoryzowany: blizgėti (zob.). plokščias, -ia, war. -a 1. ‘ptaski, pozbawiony wyniostošci i wglebiefi, réw- ny’, 2. ‘niewypeiniony ziarnem (o straku)’, 3. ‘ktéry nie nazarl sie do syta, nienapasiony™, 4. przen. ‘plytki, banalny, pospolity’. Analiza: *plokst-ia-, drw. od neoosn. *plokst- < *plokst-. Te neoosnowe wyodrebniono z czas. frq. *plokstyti < *plak-sti- ‘uderzaé, ubijaé, ptaszczyé’, ktéry byt pochodni- kiem prymarnego *plokti < pie. *pleh k- (szczegély s.v. plakti). War. plékstas ‘ptaski, plytki (talerz)’. Por. budowe wyrazéw gulsčias, klūpsčias, kniūpsčias. Co do znacz. ‘plaski’ por. plonas <= ploti ‘klepaé, ptaszczyé’. — Drw. plokštė (zob.), cps. plokščia-pūdis, -é ‘ptaskostopy’. Vb. denom. 1. plokstéti, -ja, -jo 'Tobič sig (bardziej) plaskim; stawač sie powierzchownym’, 2. plokšti, ploks- ta, ploksto (war. plésko) ‘robi¢ sie plaskim, cienkim’, supldksti ‘sptaszczyé sie (np. o serze); udusic sie przez przygniecenie (o prosieciu)’, 3. plékstinti caus. ‘robi¢ ptaskim, cienkim’. plonas, -a ‘cienki (o desce, tkaninie, skorupie, szkle)’, 2. ‘szczuply, o mate] objetosei’ (syn. ldibas), 3. ‘wysoki (o glosie)’, 4. ‘lekki (o jedzeniu)’, 5. ‘drobny, drobnomielony (o mace)’ — wraz z tot. plans ‘ptaski, rowny; cienki, staby’ (sb. plans ‘klepisko, podtoga’) z pb. *pla-na- < pie. *pleh,-no-, por. pwk. *pla- w pldju, ploti ‘klepaé, ptaszczyé’ (Pokorny, IEW 805n.). Znacz. etym. ‘splaszczony, zbity na plask’. SE przy suf. -no- powtarza sie np. w adi. lénas. — Neoosn. plon-: paplonis, paplénis ‘rodzaj ptaskiego placka z cia- sta chlebowego’, plénimas ‘skrofi’ (zob.), ploninys ‘cienka tkanina’, plonmena ‘najciensza częšč czegos’ (por. gefmena <= géras), plonuma ‘cienkie miejsce, np. w tkaninie’, cps. plon-galis ‘cienki koniec’. — Lac. planus ‘réwny, ptaski’ “" Por. Jam gyvulius beganant, karves niekados nepareidavo namo plokščios, nepriédusios. 66 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II z pie. *plh,-n6- sugeruje, že odpowiednia formacja litewska mogta brzmieč Tpilnas. Widocznie dla unikniecia konfliktu homonimicznego z forma ‘pel- ny’ (zob. pilnas) przymiotnik ‘cienki’ przejat wokalizm stopnia e z motywu- jacego go czasownika. plonimas, plonimas ‘skron, boczna częšč czota, czaszki; kosé skroniowa’, war. plonima, acc. sg. plénimq ts. — rzeczownik na -ima-/-ima- derywowany od przymiotnika plonas ‘ptaski, cienki’. Znacz. etym. ‘ptaskos$é¢ a. cienkos¢’, stad ‘ptaska a. ciensza strona czaszki’. Paralele: siaurimas a. siaurima ‘wa- skošč' <= siatiras; storima ‘grubsza warstwa czego$’ <= storas; silima ‘ciepto’. pluknus, -i 1. ‘pulchny (chleb), puszysty ($nieg), miekki (o plewach, pi6- rach)’, 2. ‘grzaski’, 3. ‘lekki, dobrze ptywajacy (sptawik)’. — Z innym suf. pluksnūs ‘lekki; pulchny, miekki; zwawy, dziarski’. Niejasne. Moze do pliikti m.in. ‘trzepa¢’ (war. plikti). pokšėti, poksi, pokséjo 1. ‘uderzaé czym z sila, wali¢ powodujac powsta- nie silnego odgtosu (o rabaniu drzew), trzaskaé¢ czym’, 2. ‘wydawac gtošny trzask (np. o drzewach, drewnianych Scianach podczas mrozu, o palagcym sie drewnie)’ — od interi. poks, pékst — o nagtym uderzeniu, zdzieleniu kogo, o zlamaniu sie (np. drzewa), o trzasnieciu z bicza. — péksteléti a. poksteréti ‘trzasnac¢ (np. drzwiami), trzasnac z bicza, wystrzelié¢, zerwac sie, peknaé (o sznurze), rozerwac sie, pęknąč (o garnku)’. pokštas ‘zart, dowcip, figiel’ (Tu kalbék rimtai, aš šiandien pokštų nemėgstu) — prawdopodobnie sb. postvb. od poksteléti, por. zdanie Buvo link- sma, kad jis tokį pokštą tam pagyrų puodui poksteléjo (zob. pokséti). Por. syn. juokas i zwrot juokūs krėsti ‘stroi¢ zarty, figle’ (dost. ‘trzasé’, por. pol. natrzą- sac sie z kogo, czego ‘wySmiewac sie’). Inaczej Fraenkel 636, ktéry dopatrzyl si¢ w pokštas przeksztalcenia wyrazu niem. Pokus albo ros. fokus ‘sztuka, sztuczka kuglarska’. — Drw. pokštauti ‘zartowaé; pokazywacé sztuczki’, pd- kstininkas ‘zartowni$; kuglarz’. pradai, pradai m. pl. 1. ‘maka a. ziarno stuzace doprawieniu pokarmu zwierzecego’ (Be pradį kiaulių nenuSersi ‘Bez zaprawy šwin nie wykarmisz’), 2. ‘omasta, okrasa, np. do kaszy’ — drw. na -a- od neoosn. prad-, ktéra wyabstrahowano z sb. pradaras ‘omasta, okrasa’ (= pradar-as <= pradaryti) w nastepstwie reanalizy prad-aras, wzorowanej na derywatach z suf. -aras (por. np. madaras ‘rzadkie btoto’, Zagaras ‘sucha gataz’). pradém adv. ‘natychmiast, z miejsca’, gw. tuo pradému adv. ‘ciagle, bez ustanku’. Przystéwek z formantem -m- od neoosn. pradé-, wyabstrahowanej 67 WOJCIECH SMOCZYNSKI z vb. cps. pradėti 'zacząč, począč' lub prasidėti ‘zaczaé sie’. Paralele: įdėm, nuodėm(u), perdėm oraz apsukmu. praduotkas daw. gw. “zadatek, zaliczka, zastaw dawany dla zabezpiecze- nia wykonania umowy’, SD <praduoktas >, recte < praduotkas > «zadatek, arrabo, arra, pignus». Por. praduotką dūoti ‘da¢ zadatek na co’. Sakramentas yra praduotkas garbingo prisikėlimo. Jest to drw. z suf. -kas od neoosn. duot-, ktorą wyabstrahowano z ptc. prt. pass. pradiotas od vb. cps. pra-dūoti m.in. *dač tytulem zadatku, zaliczki’. Formant -kas powraca np. w sandétkas <= sudėtas i pridétkas <= pridėtas. — Pod wptywem odpowiednich form pol. za- datek i ros. zaddtok doszto do zastapienia cztonu “duotkas przez "dotkas, stad war. pradotkas, por. np. Praduok sliginei pradotkq ‘Daj stuzacej zaliczke’. Wariant ten jest zaswiadczony od potowy XVIII w., por. praduomi, duomi pradotkg w stowniku Ruhiga (1747). prajévas daw. ‘cud’, por. O jog nepažįsta nieko kito, tiektai falšų, o vyliu, o melus, todrinag bliuznija visus prajévus, kuriuos Dievas daro per šventuosius savus DP 371, ‘A iz nie znają niczego inszego, jedno falsz a zdradę, a ktam- stwo, przetož blužnią wszytkie cuda, ktore Bog sprawuje przez šwiete swo- je'. Šventieji anielai, Christusa siuntiniei, anta sūda ateis, prajėvai rodysis, neg ant sūda sėsis, žemė labai drebés PK 149 , ‘Wszyscy Aniotowie, Chrystowi postowie, na sad z Panem przyidą, wielkie cuda będą, niž na sądzie siedzie, ziemia się trząšč będzie'. Ze zmianą rodzaju zapožyczone z blr. prajdva. — Forma rodzaju ženskiego w SD prajėvos f. pl. «cud» (syn. Zinklas, stebuklas). War. prajovas m.in. DP, por. Mes jiemus pigai parodyt galime, kaip patie žino, kokius Viešpats Dievas prajovus rodė Bažnyčioj Popiežiaus DP 19., ‘My¢ im tacno pokaza¢ možemy, jako sami wiedzą, jakie P. Bog cuda okazowal w Košciele Papieskim'. — Drw. prajėvingas SD «cudowny» (syn. stebuklingas, žinklingas). prakaitas ‘pot’ — sb. postvb. od prakaisti, -kaitaū “przegrzač sie, spocič sie’ (zob. kaisti). Odpowiednik stpr. en prakdisnan ‘w pocie’ < *prakais-sna-, drw. od vb. *prakaisti. — Vb. denom. prakaitduti a. prakaitauti ‘pocié sie’ (0 kruvingai prakaitava PK 160, ‘a krwawie się pocil’), prakaitioti ‘poci¢ sie, pracowacC w pocie czota, ze wszystkich sit; skraplač na sobie wilgoé (o serze, o Scianach, o szybie)’ (= prakaitiiotas ‘spocony’). prakė daw. ‘kupiectwo, handel’ (war. praké, prakia) — formacja dewer- balna na SO od prek- / pirk-, zob. pirkti ‘kupowa¢’. Obok tego préké (zob.). — Drw. prakijas a. prakiejus daw. ‘kupiec’ (=> adi. prakijiskas ‘kupiecki’). Vb. 68 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II denom. prakduti daw. ‘kupczyé, handlowač; targowač sie’, = prakūvimas ‘kupczenie’. praké 4 p.a. ‘powdd, okazja do czego’, np. Važiuočia miestan, ale nėra prakés ‘Pojechatbym do miasta, ale nie ma okazji’. Anas tiktai prakés ieško prie manęs priskabint ‘On tylko szuka powodu, zeby sie do mnie przyczepic’. War. praké. Zapewne z dyferencjacji znaczeniowej wzgledem praké ‘handel’ (zob.), ale szczegbdly wymagaja zbadania. prakersas, -a 3 p.a. 'ukošny, skosny’, prakersai adv. ‘nie po kolei, coš przeskakujac; na krzyz; na ukos, ukosnie’, prakersis ‘pochyty’, prakersiai adv. ‘pochyto; na krzyz’. Bez etymologii. préke, prekė ‘towar’, daw. tez ‘handel, kupno; cena, szacunek rzeczy’ — formacja dewerbalna od prek- / pirk-, zob. pirkti ‘kupowaé’. Odpowiednik tot. prece ‘towar; staranie sie o reke kobiety; ozenek’. SD: prekė a. prekės «kupia» [‘przedmiot handlu, towar; transakcja handlowa, kupowanie, naby- wanie’, SPXVI], prekė «towar, merx», klétka prekės «buda, taberna», pigas par- davimas prekių «odbyt kupi», pinigai ažu prekes [acc. pl.] «pieniadze za kupig», prekijas, kuris pinigais kaip prekėmis prekauja ir naudos iž to ieško «bankierz, co pieniędzmi zysku szuka». Obok tego war. prūkė (zob.). — Drw. prekėjas ‘kupiec’, prekijas ts. (SD «kupiec»), war. gw. prikéjus ts. (z *prekėjus?), prekys ‘kupiec, handlarz’, prekysté SD «kupiectwo» (syn. prekioné), prekiameté SD «jarmark» (syn. prekioné). — Vb. denom. 1. prekauju SD «kupcze, handluie; przekupuie», prekaujuosi SD «targuie sie» (= neoosn. prekau-: prekautojas SD «targownik», prekavimas SD «kupczenie, handlowanie»), suprekaut SD «star- gowac sie», => suprekavimas SD «targ, zmowa o kupno» (syn. supreka. Czy *sapreka? Brak w LKZ), 2. prekiduti ‘kupczy¢’, 3. prekidti, -ju, -jau ‘trudni¢ sie handlem, handlowaé; pytač o cene, targowaé sie’ (= neoosn. prekio-: prekioné SD «jarmark» (syn. prekiameté) i «kupiectwo» (syn. prekysté) — pa- ralele dla deverbatiwdéw na -né wskazano s.v. medžioti), 4. prekitioti ‘mieé cene, kosztowač' (Pasakyki man, mergelė, ką vainiks prekitioja?), ‘pyta¢ o cene’ (Prekitioti daug kas prekiavo, tik niekas nepirko). Por. lot. precét, -éju ‘handlowacd; swatač; brač za zone’. priédas ‘to co sie doktada; doptata dawana przy zamianie koni; dodatek’, SD «przydatek, przyczynek». Drw. wsteczny od priedélis (zob.). Catkiem ina- czej NIL 60, gdzie analizuje sie prié-das i wywodzi -das z pie. tematu *-dh,-6- (SZ do *deh.- „dač“). 2 3 »„ priedėlis, -io ‘dodatek, przydatek' — drw. z suf. -lis od neoosn. priedė-, 69 WojciECH SMOCZYNSKI ktora powstata na podstawie pridė-, wyabstrahowanego z vb. cps. pridėti ‘do- dač, dotožyč' (por. dėti). Paralela: priestolis. Por. tež indėlis, išdėlis, sandėlis, uzdelis. Co do prefiksu zob. prie-. priekaištas ‘zarzut, wyrzut, wymowka’, žm. prykaištas — z odnowienia sufiksem -tas starszego sb. priekaisas, priekaiSa ts. Z innym suf. priekaistis ts. Jest to sb. postvb. od vb. cps. prikaisyti a. prikaišioti ‘wytykac¢ komu co, robié wymowki’. — Vb. denom. priekaiStduti ‘wytykaé¢ komu co, robi¢ wymoéwki’ (ob. priekaisauti). priesénis, priesénys, zm. prysénys 1. ‘sien, przedsionek’, SD < priesenis > 1. «przedsionek» (syn. priemenė), 2. «przysionek», 3. «siefi», 4. < priesenis pas bazniciu / wieta pas bazni¢iu / kur pawargieley sedi etlgdamieši > «ba- biniec, kruchta» — drw. od zwrotu przyimkowego prie séniy, zob. sénys. Paralele s.v. priemenė. priestoga gw. ‘miejsce pobytu, zamieszkania’ — drw. na -ga- od neoosn. pristo-, wyabstrahowanej z vb. cps. pristéti m. in. ‘zamieszkaé’ (por. pristoti). Co do prefiksu zob. prie-. Co do suf. -ga- zob. nespéga s.v. spéka. priim¢éius, -iaus gw. wsch. ‘maz przyjety do domu i na gospodar- ke zony’ (Išėjo in priimcius) — najprawdopodobniej zapoz. z bir. prij- mdc ‘zie¢ przyjety do domu teScia’ a. pryjmic¢ ts. <= prymdcs, pryjmdcs ‘przyja¢’ (por. ESBM 10, 104). Lit. transpozycja slowotworcza: priimc-ius <= pri-imtas ‘przyjety’ (zob. s. v. imt-). Pozyczke wiaczono do grupy nazw osdėb o zakonczeniu -Cius, np. pikcius ‘zt6snik’, bicius ‘bartnik’, racius ‘stelmach’. Zob. tez primokas. primokas wsch.-lit. ‘mezczyzna, ktéry ozeniwszy sie, zostat przyjety do domu i na gospodarke zony’, por. Sesuva priėmė primokq. ‘Siostra przyjeta «primokasa»‘ Insleidau namo primokq kap vilką urvan: nei būt, nei bégt, geria ir skaunas. ‘Wpuscitam do domu «primokasa» jak wilka do nory: ani žyč, ani uciec, pije i bije’. Zapoz. z bir. prymdk ‘maz przyjety do domu zony’, por. ros. gw. primdk ts. (ESBM 10, 104). LKZ nie zaznaczyl obcosci tego wyrazu. To samo odnosi sie do priimcius (zob.). Rodzime synonimy tych wyrazow wymieniono s. v. ugkurys. pristoka b.z.a. ‘brak, niedostatek czego’ — dewerbalny drw. na -ka- od neoosn. pristo-, wyabstrahowanej z vb. cps. pristéti ‘zabraknac¢’ (zob., por. stoti). Formacja poréwnywalna ze stoka (zob.). Rzadkie uzycie suf. -ka- w derywacji prymarnej, por. speka. pristotasis, pristotasis daw. gw. ‘opetany (przez diabta, zte duchy)’, por. 70 Uzupetnienia do SEJL. Czešč II Tavesp eidavo ... velino pristotieji DK 153, “Do ciebie przychodzili ... opetani’. Piktų dvasių pristotiejie gw. ‘Opetani przez zte duchy’. Substantywizowana forma od ptc. prt. pass. pristotas, nalezacego do vb. cps. pristéti m.in. ‘opetaé’ (zob.). Por. pristatas SD «opetany od czarta, de@moniacus, energumenus». Teipajeg ir velinai rodés žmonėse pristotose DP 196 , ‘Takze i diabli ukazowali sie w ludziach opetanych’. pristoti, pristoju, pristéjau 1. ‘przystanaé, przyszediszy zatrzymad sie przy czym’, 2. ‘postawic stope na ziemi’, 3. “(o miejscu, placu) napetlnič sie przy- jezdnymi, obstapié¢ co’ (Pristéjo vyrų pilnas kiemas), 4. ‘przyby¢, przyjechaé; 0sias¢, zamieszkac’ (Geri mano šeimininkai — čia pristéjau, čia i būsiu), 5. ‘przystac do kogo**, przystac do roboty, do stuzby, do majstra’, 6. ‘zaciagna¢ sie do wojska’, 7. ‘przyczepic sie do kogo$; przestawaé z kim, obcowaé’, 8. 'ogarnąč — o chorobie, bezsenno$ci’ (Pristdjo gripas, guliu lovoje), 9. ‘ogarnaé swym wplywem, opetaé¢ kogo’ (Jau ji turbūt velnio pristéta yra), 10. ‘opie- kowa¢ sie kim, troszczy¢ sie o kogo, dogladaé’, 11. ‘ostabnaé¢ — o deszczu; zmeczy¢ sie, utracic sity’ (Kad jau pristéjau, belipdama į kalng!), 12. ‘zabrak- nac, nie wystarczy¢’ (Pristéjo pinigų ‘Zabraklo pieniedzy’). — Drw. priestoga (zob.), pristoka (zob.), pristéjes adv. ‘z uporem — pracowaé, prosi¢ o co’, pristotas ‘opetany’ (por. pristotasis). pūslė, acc. sg. pūslę 4 p.a. 1. ‘barika tworzaca sie na powierzchni cieczy, ciasta, babel’, 2. ‘pecherz, wypuktošč na skérze powstata wskutek jej odci- Snigcia, zgniecenia lub oparzenia’, 3. ‘narzad w jamie brzusznej ludzi i zwie- rząt': šlapimo pūslė ‘pecherz moczowy’, tulZiés pūslė ‘pecherzyk a. woreczek z6tciowy’, plaiikomoji pūslė ‘pecherz ptawny u ryb’, 4. ‘zagiel sztormowy’, 5. ‘rozpieszczony cztowiek’. SD: pūslė «macharzyna; pecherz u ryb», plyšta pūslė «puka sie pecherz». War. z insercja k: gw. pūkšlė ‘pecherz, nabrzmienie, wypuktošč na skorze’. Analiza: piis-lé, formacja dewerbalna z suf. -lé- od neo- pwk. piis-, por. pūsti ‘wzda¢ sie, spuchnaé’. Znacz. etym. ‘wydecie’. Paralelne drw. od neopwk. na -s-: juslé <= justi, krimslé <= krimsti, mekslé <= mėgzti, uoslė <= tiosti>®. — Drw. piislélé bot. ‘lepnica rozdeta, Silene vulgaris vel cucu- ** Por. Pametes tikrąjį vieSpatj savą, pristojai dergétuvop ir smarkausp Tironop DP 555, ‘Opusciwszy prawdziwego Pana swego, przystate$ do sprosnego a okrutnego tyran- na’. — Ką pristosi, tuo pastosi ‘Do kogo przystaniesz, takim sie staniesz’. ** Dotad pūslė wyprowadzano przez *pus-slé z praformy *piit-slé, por. Skardžius (1943, 170), Otrebski (1965, § 173) (pūt- jak w prt. piiciaii do pūsti). W ujeciu niniej- 71 WoJjciEcH SMOCZYNSKI balus’, pūslėnis bot. ‘pecherznica, Physocarpus’, pūslius I bot. ‘moszenki, Co- lutea’, pūslius II 'cztowiek gruby; czlowiek rozpieszczony’, cps. pūslia-galvis peior. ‘majacy wielka gtowe’, sb. ‘pétgtéwek’. Vb. denom. pūslėti, -ja, -jo ‘po- krywac sie pecherzami’, => pislétas ‘w pecherzach (o dloniach)’. ragotiné daw. ‘oszczep, wiocznia™*, SD «darda [‘rodzaj broni klujacej’, SPXVI]; oszczep; wtocznia», ragotiné medžiotojų SD «oszczep towczy» — za- poz. z bir. rogdtina, rahdcina. — viršus ragotinés SD «oszczepisko». raguva 3 p.a., raguva 1 p.a. 1. ‘row wyryty przez wode’, 2. ‘wawéz o stromych zboczach’, 3. ‘zaglebienie wyjezdzone przez wozy’, 4. ‘droga bie- gnaca w rowie’ (Kelias ravu bus raguva). War. reguva. Z innym suf. ragava. Najprawdopodobniej drw. od ragas ‘r6g’, choč motyw znaczeniowy nie jest oczywisty. Formalne odpowiedniki totewskie, mianowicie ragavas, raguvas f. pl., odnosza sie do ‘ptaskich sani, flache Holzschlitten’ (ME, 465 n.), por. lit. rogės ‘sanie’. — N. m. Ragava 2x, Raguva 4x, Ragūvė (= Raguvėlė 6x), n. rz. Raguva 3x. raidyti, rdidau, rdidziau ‘tadowac piec drewnem’. Dwuznaczne. Po pierw- sze moze to by¢ iteratyw z suf. -dyti i SO rdi-C od setowego pwk. rie-C, jak w rieti, rieju (war. reju), riejau ‘uktadaé szczapy drewna w stos’. Zob. rieti II. Paralele apofoniczne: spdrdyti <= spirti, tdrdyti <= tirti, tvdrdyti <= tvérti (woka- lizm ai ukazuje sie np. w bai-dyti, caus. do bijoti). — Po drugie rdidyti moze by¢ iteratywem z suf. -y- i SO raid- od plit. pwk. *rid-, ktérego odpowiednik zostat przechowany w czas. tot. riedu (*rindu), ridu, rist ‘porzadkowaé, ukla- dač'““ (por. Fraenkel 687). Paralela: skraidyti <= skrindii, skridati. — Tu tez raidZiai adv. ‘porzadnie, nalezycie, dobrze’ (RaidZiai sudėk visus daiktus. Pa- szego stownika -slé nie jest odziedziczonym formantem, lecz neosufiksem, ktéry poja- wit się w rozwoju litewskim w wyniku metanalizy formacji z suf. -lé. — Dla porzadku trzeba dodač, ze S. Ambrazas (1993, 98-99) nie wymienil w swe} monografii wyrazu pūslė, ani nie odni6st sie do takich formacji, jak juslé, krimslé, mekslé, sprauslé, uoslė. ** Por. kuriami [rasti] rasi paminétus visokius ginklus karionés: šarvus, šalmų, ragatini, skydų SP, 13, ‘w ktorym [w pišmie] najdziesz wzmianke wszelakiego oreza i broni wojennej: pancerza, przylbice, szyszaka, wlocznie, tarcze’. Zeklai paskui numirima, šonas ragotine atvertas, ir palaidojimas DP 178, ‘Cuda po šmierci, bok wlocznia prze- bity, 1 pogrzeb’. "> Por. jeszcze derywaty tot. riddt, -aju ‘sprzataé, usuwaé na bok; porzadkowaé’ (war. ridét, -eju), refl. ndatiés ‘szykowac sie (do podrézy, do roboty)’, ridit ‘porzadkowaé, stawia¢ na wlaSciwym miejscu’, sb. ridas a. ridi pl. ‘graty, rupiecie’. 72 Uzupelnienia do SEJL, Czešč II gyvenus jiems metus, gimė sūnus, katras labai raidžiai augo). — Neopwk. *rind-, wyabstrahowany z prs. infigowanego *rindū, jest widoczny w drw. lit. rinda 1. ‘rzad, szereg' (Stovi riridos kareivių. Iš rindos imk), 2. ‘rzad mendli na polu' (Stovi avižienoje penkios rindos), => vb. denom. rindotis 'stawač w szeregu’, surindoti 'uszeregowač, uszykowač (žotnierzy)' — tylko u Dowkonta. raikyti, raikaū, raikiaū “krajač (chleb, ciasto, ser); orač ziemie’, apraikyti 1. 'okrawač (bochenek z obu stron)’, apraikau SD «okrawam», 2. “zastawič stot jedzeniem, potožyč nakrojony chleb przy každym jedzacym’, atraikyti 'odkrawač', atraikau SD' «okraiam» (syn. atriekiu, atpjauju). Iteratyw z suf. -y- i SO raik- od *reik-, zob. riekitl, riekti. Paralele: maišyti <= miešiū, sdiky- ti <= siekiu, taikyti <= teikiu. Odpowiednik tot. raicit, -ku, -ciju ‘robi¢ bruzdy; spulchnia¢ ziemie’. — Nomina: apyraika ‘odkrojony kawatek’, SD «okra- wek», dpraikas ‘kromka z catej szerokosci bochenka’, atraikas ‘okrajka, ka- wal, pajda’ (por. tot. raika ‘bruzda’, raiks ‘kromka chleba’). Cps. duon-raikys ‘kto kraje chleb, kto wydziela chleb’. — Neoosn. raiky-: paraikymas ‘pokroje- nie’: SD kuris menasi synariy paraikymo, synariy paraikytojas «anatomik», rai- kydinti cur. ‘kaza¢ kroié¢, da¢ (chleb) do pokrojenia’, raikytojas valgyklų SD «krayczy» [‘stuzacy krajacy i podajacy pokarmy przy stole’, SPXVI]. Parale- le: maišymas <= maišyti, rašytojas <= rašyti. raizgyti, raizgau, raizgiau 'wiaązač, plešč, wiktač, gmatwač', apraizgyti 'oplątač, omotač', ažuraizgau SD «zaplešč chrostem», suraizgau SD' «gma- twam» (syn. supainioju). Formacja iteratywna z suf. -y- i innowacyjnym SO raizg- od rizg-, bedacego redukcja rezg-, por. régzti ‘splatac, wiazaé’. Stary SO: razgyti. Paralele apofoniczne: maizgyti <= mizg- <= mezgu (s.v. mégzti), drai- skyti <= drisk- <= dresk- (s.v. dréksti). — Z innym suf. raizgiéti ‘wiazaé’. — No- mina: raizgai 4, 3 p.a. lub raizgai 2 p.a. m. pl. ‘sidla na ptaki, petle zrobione z wlosia; splatane nici’, raizginys ‘plecionka, platanina’, raizgis ‘zaplatany, zawily’, sdraizga ‘splot, platanina nici’ (<= surigzti), SD <surayzga> «mata- nina, zamotanie», poza tym <surayzgitas> «powiklany», <surayzgimas> «powiktanie». — N. m. Raizgiai 2x, Raizgyné, Reizgiai. ramsdinti, ramsdinū, ramsdinail ‘uspokajaé¢, uSmierza¢’ — drw. na -din- od neoosn. rams-, ktéra zostala wyabstrahowana z frq. ramstyti (zob.), in- terpretowanego jako *rams- + -sty- (na mocy prawa degeminacji). Dalsze szczegoly morfologiczne s.v. kdusdinti. ramstyti, ramstat, ramsciail ‘podpierac (gatezie drzew)’, atramstau: SD! atrumstau «odpieram» (syn. ataremiu), paramstau: SD! parumstau «podpie- 73 WoJjciEcH SMOCZYNSKI ram» (Syn. paspiriu), refl. ramstytis ‘podpierac sie laską, szczudltem’, ramstytis sienos ‘opierac sie o Sciane’. Frequentativum z suf. -sty- i SO ram- od rem-, zob. remiu, remti ‘podpiera¢’. — Neoosn. ramst-: ramscioti a. rdmscioti ‘pod- pierač', ramstinéti ts., ramstis ‘podpora, podpérka, szczudto, porecz, balustra- da’), SD! atarumstis «odpieranie, odpor, odparcie». rankioti, rdnkioju, rdnkiojau ‘zbieraé, gromadzic¢; krašč, podkradaé’, DP *zbierač, zgromadzad, skarbi¢’, iSrankiéti 1. ‘wybieraé (z wnetrza, ze Srodka, jedno po drugim), robi¢ wybér’, 2. ‘wymiera¢’ (Po vieną, po vieną ir isrdnkios visus — ty senųjų mažai bėra), nurdnkioti ‘pozdejmowac, np. gasienice z drze- wa’. Jest to iteratyw z suf. -ioti i SO rank- do renk-, por. renkil, rifikti ‘zbierac, wybiera¢’ (bez apofonii: rinkioti ‘zbiera¢’). Paralele apofoniczne: krdmcioti < kremtū, landžioti <= lendū, slankioti <= slenkū. Akut o charakterze metatonicz- nym. — Z innymi suf.: rankyti, -aū, -iaū 'zbierač' (rzadkie); stpr. *[isran- kint]: isrankinna ‘wybawia, zbawia' obok *[isranki:t]: isrankiuns ast ‘wyba- wit", isrankit ‘zbawieni’, isrankeis mans ‘wybaw nas!’. — Nomina na SO rank-: iSrankos f. pl. ‘wysortowane rzeczy’, paranka ‘wyboér’, parankos f. pl. ‘resztki, rzeczy przebrane’, ranka (zob.), rankius ‘zbiérka pieniedzy na jakis cel; zbior, kolekcja; zniwa, zbieranie plonu’ (budowa jak w landZius, ldkius, tanius). rankpinigiai m. pl. ‘zadatek, pieniadze wreczane w celu zabezpieczenia wykonania umowy’, por. Jei darysi, daryk, o ne — grąžink rafikpinigius. War. rankpiningiai. Jest to zlozenie cztonéw ranka ‘reka’ i pinigas (piningas) ‘pie- nigdz’, kalkujace strukture niem. Hand-geld. Na ludowej etymologii polega nastepujaca definicja: Pinigai duoti ant rankų, vadinas rafikpinigiai (Juszkie- wicz). Starsza i swojska nazwa ‘zadatku’ byto pradudtkas (zob.). rantyti, rantaii, ranciail ‘rabaé, ciąč; rani¢®®; nacinac¢; kastrowaé’, runtau SD «rgbam, rabie» (syn. Sakalu), runtau malkas SD! «rabie» [drwa], runtau medžių SD «knuig» [‘raba¢, roztupywaé drzewo’] — iteratyw z suf. -y- i SO rant- od rent-, por. renciu, résti ‘raba¢’. Odpowiednik tot. ruotit obok gw. ku- ron. rantit ‘przecinaé, odcinaé; rabaé tepa siekiera’. — War. z dysymilacja nt > mt ramtyti ‘rabac¢’. Drw. ramstyti ‘ciosa¢’ — pochodzi z dysymilacji formy *ranstyti, to z *rans-sty- (SO *rans- <= *rens-, zob. rgstas). — Neoosn. ranty-: rantydinti ‘nacinaé, haratač; rabac’, jrafitymas ‘naciecie’, SD runtymas «rgbanie». — Nomina na SO: rdntas 1. ‘wciecie, naciecie, karb’, 2. ‘pierScier "Por. Dėl neteisybės ir piktybés mūsų buvo surantytas ir sutrintas SP, 220 ‘zranion jest za nieprawoS$ci nasze, start jest za zlosci nasze’. 15-16 74 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II na rogu krowim’, 3. ‘blizna, szrama’, war. raritas, randas (zob.), rūmdas. Por. tot. ranta ‘karb, naciecie’. Cps. skied-ranta (zob. skiesti). raškyti, raškaū, raškiaiū 'zrywač owoce z galezi (jablka, šliwki, wišnie), zrywac jagody, lišcie, strąki, orzechy, pomidory, ogérki, zrywač kwiaty’, raškau SD «obrywam owoc [syn. nureškiu]; rwe [syn. rauju]; sczypie», pri- raškyti 'narwač, nazbierač (owocoéw)’, refl. nusiraškyti ‘zerwaé sobie (kilka jablek, gruszek)’ — iteratyw z suf. -y- i SO rask- od resk-, zob. reškiū, réksti. Paralela: taskyti <= teskiu, téksti. — Z innymi suf.: raskinéti ‘zrywaé (owoce)’, raskinti ts., raskioti ts. — Nomina na SO rask-: raskélé ‘mate naczynie drew- niane’ (znacz. etym. ‘krobka na jagody’?), raskes f. pl. 1. ‘tyczka do zrywania jabtek a. gruszek z wyzszych gatezi’, 2. bot. ‘brodawnik, Leontodon’. — Neo- osn. rasky-: raskymas ‘zrywanie (owocow, jagod)’. razgyti, razgail, razgiail ‘wiazad, splataé, plataé’ :: tot. raZgit ts. — iteratyw z suf. -y- i SO razg- od rezg-, zob. rezgil, régzti. Paralele: draskyti <= dreskiil, dréksti, taskyti <= teškiū, teksti. — Z innymi suf.: razginti a. razgyti ‘wiazaé (sie€)’, razgioti ‘wiazac¢ sznurkiem’, aprazgidti ‘oplata¢ drutem (pekniety gar- nek)’. — Alternant ragz-C: ragztyti iter. ‘wiazaé, wiktač' — pisownia mor- fologiczna dla [rakstiti], to z *raks-sty- < *ragz-sty- (paralela: magztyti <= megzti). — Nomina na SO razg-: razgai m. pl. ‘sidla, np. na kuropatwy’ :: tot. razga ‘stara miotta’, stow. rozga ‘pret, rézga’, => vb. denom. pasirazgduti ‘pordznic sie, pokiocic sie’; razginés f. pl. bot. ‘czosnek szczypiorek, Allium schoenoprasum’, razginos f. pl. ‘chodaki plecione ze stomy, trepy’. raštas 1. ‘wzor w tkaninie a. hafcie, desen, ozdoba’, 2. ‘pismo (np. recz- ne, pochyte), charakter pisma’, 3. ‘to, co jest napisane, papier z wypisanym tekstem (list, akt, dokument); dzieto napisane’, 4. ‘takt przy miéceniu, tempo wedtug ktorego jedna z trzech os6b uderza cepami’. Osnowa ras- stanowi al- ternant na SO do *reš-, podobnie jak w czas. rašyti, ktéry jest z pochodzenia iteratywem od *rešti. Dalsze objasnienie sporne. — Drw. rastélis ‘list, liscik, pisemko’, rastija ‘piSmiennictwo, literatura’, rastiné ‘kancelaria’, rastingas 1. ‘piSmienny, umiejacy pisač i czytac’, 2. ‘wzorzysty (o tkaninie)’, rastinycia karaliské SD «kancelaria [krélewskal», rastinykas SD! «pisarz», SD «podpi- sek» (syn. vietinykas). Cps. rank-rastis ‘rekopis’ (por. ranka), sén-rastis ‘stary rekopis a. druk, starodruk’. — Vb. denom. rastioti ‘haftowaé, wyszywaé’ (= rastiotas ‘haftowany, wyszywany’). ratūota bitė — mowi sie o pszczole, ktéra powraca do ula ze zbioru nek- taru i ma (na tylnych nogach) koszyczki wypelnione pytkiem kwiatowym. 75 WOJCIECH SMOCZYNSKI Por. Bitis ratūota parlekia iš lauko, t.y. turi ratais apdėtas kojas peno, maisto, apsikrovusi kojas medumi. Pareina bitys ratūotos — ant kojelių vašką ar medų neša. Epitet ratūota, dost. ‘kolista’, albo stoi w zwiazku z kolistym ksztattem koszyczka pszczelego, albo tez jest umotywowany przez vb. denom. ratūoti ‘lata¢ w koto — o pszczotach’ (zob. ratas). — W odniesieniu do cztowieka adi. ratūotas, -a znaczy ‘(wracajacy) z czymš, z podarunkiem, coš niosa- cy’, np. Ans visumet pareit ratiotas. Bobelés visos iš krikštynų parejo ratuotos. W przenosni rattiotas to réwniez ‘bogaty’ (Tokių ratuoty mergos ir laukia) i ‘upity’ (Vakar buvai visai ratiiotas). raukšlė 'zmarszczka', SD «zmarsk» (war. raūkšlas) — ze zmianą ks > kš z *rauk-slé, *rauk-slas (por. verkšla). Drw. dewerbalny z suf. -sl- od raukiū, ratikti (zob.). Podobnie jest zbudowane rūkšlas ‘zmarszczka’ < *ruk-slas. Paralele: mokslas <= pramokti, tikslas <= tikti. — Do tego war. raugzlé, kté- ry ttumaczy sie udZwiecznieniem grupy obstruentowej k§ w otoczeniu so- norantow: u-ks-l > u-gž-l. Paralele: u-z-1 z u-s-l w skriatizlas < *skriauslas (zob. skriatisti), i-gz-1 z i-ks-l w veigzlus < veiksliis. — Drw. raukslys “kto sie zmarszcezyt, zasepit’, war. raugzlys, = vb. denom. raukslétis ‘marszczy¢ sie’, war. raugzlétis. rievė 4 p.a. ‘st6j drzewa’. SD: rievé medžio «flader»> (syn. réta), turįs rieves «fladrowaty» [‘peten fladréow, stojowaty’, SW], rieves turįs savim «haftowa- ny». Odpowiednik lot. riéva, riéve ‘szczelina, szpara; zaglebienie, zmarszcz- ka, falda, bruzda; szrama, blizna, rysa w drzewie; czeczotka’. — Alternant na SO: raivé ‘stéj drzewa; prega, pasmo; szczelina, pekniecie w ziemi’. Alter- nant na SZ: tot. rive, riva ‘ein erhohter Streifen’, riva ‘eine linienartig einge- driickte Vertiefung auf einer glatten Flache’ (ME , 541, z uwaga ‘Zu rieva?’). Bez dobrej etymologii, zob. Fraenkel 691 n. (s.v. raivé). Por. suf. -vé- w virvė, gleivės (S. Ambrazas 1993, § 163). — Vb. denom. rievéti ‘robi¢ stoje, wzory; haftowaé, wyszywaé’, rievéju SD «haftuie» (syn. iZsiuvu), = rievéjimas SD «flader», rievétas SD 1. «fladrowaty» (syn. turįs rieves), 2. «<haftowany» (syn. rieves turįs savim, ižsiūtas), iZrievétas daiktas SD «haftowanie, haftowanego co» (syn. iZsititas daiktas); rievétojas SD «haftarz». — War. reivé 4 p.a. “stėj drzewa’ (por. deivė ob. diévas, peilis ob. pield, streigti ob. striégti). rūkyti, rūkai (war. rūkiū), rūkiaū 1. ‘sprawiaé, zeby sie dymito, kurzyto; 7 [‘wzor slojéw drzewa fladrowego widoczny na powierzchni drewna cietego wzdtuz’, SPXVI; «zyla w drzewie a. kamieniu, stojowatosé, st6j», SW]. 76 Uzupetnienia do SEJL Częšč II odymiač (pszcezoty, bydto)', 2. ‘trzymaé¢ w dymie, wedzi¢ (mieso, wedliny, rybe)’, 3. ‘pali¢ kadzidlo, kadzi颒, 4. ‘pali¢ (tyton, papierosy)’, 5. ‘wzbija¢ kurz, kurzyč'. War. rūkyti, -iju, -ijjau. Z innymi suf.: rikinti, rikinéti. Dawne prs. rūkiu sp' «kadze; kurze», apriikiu SD «kopce; kurze; przykurzam», pariikiu SD «podkurzam co», užrūkyti ‘nadymic, zadymič; zapali¢ papierosa’. Forma- cja z suf. -y- o funkcji caus.-iter. do intr. rūksta, rikti ‘o dymie: podnosic sie’. Brak apofonii przypomina takie wypadki, jak spirgyti, vilgyti, Zindyti. — Drw. nūorūka ‘ogarek, niedopatek (papierosa)’. — Neoosn. ritky-: rūkylas a. rikylai ‘kadzidlo™®, tez ‘tyton; aromatyczne ziola uzywane przy wedzeniu miesa’, ritkylas SD «kadzenia materya; trociczka» (= ritkyliné eldijélé SD «czolnek do kadzidta», rikylnycia SD «kadzidlnica»®?), ritkykla ‘wedzarnia (miesa, ryb); palarnia (tytoniu)’, rūkymas ‘wedzenie’, SD «kadzenie», ritkyné ‘wedzarnia; kurna chata’, rikytojas “kto wedzi mijeso a. ryby; palacz tytoniu’, SD «kadzi- ciel». saikyti, sdikau, sdikiau (war. saikyti) ‘siega¢’, DP ‘chwytaé sie, dosiegnad, doswiadczac’, saikau SD «chwytam» (syn. gaudau, grébstau), saikyti ‘mierzy¢ (objetosé zboza, ptynéw) — iteratyw z suf. -y- i SO saik- od *seik-, por. siekiu, siekti ‘siegac, wyciagac reke’. Paralele apofoniczne: ddigyti < diegti, graizyti <= griežti, laidyti < léisti. — Z innymi suf.: saikdinti ‘zmusza¢ do przy- siegi, zaprzysiac’, saikinti ‘kaza¢ przysiega¢, odbiera¢ od kogoš przysiege; sita zmusza¢ do przyznania sie’ (war. saiginti b.z.a.), sdikioti ‘siega¢ po co’ (Saikiok obalj, bene prisieksi nuskinti), refl. sdikiotis ‘idac po bagnie, stapaé z jednej kepy na druga’, sdikstyti ‘siega¢ po co; przysiega¢’. — Nomina na SO saik-: priesaika 1. ‘przysiega’, 2. c. ‘matzonek’ (<= prisiekti; jest tez war. priesieka ‘matzonek’), saikas (zob.), saikiklis ‘naczynie z podziatka, dozownik’ (war. seikiklis), saikingas ‘umiarkowany’, saikūs ts. saistyti, saistail, saisčiaiū 1. ‘zawiazywac, owijaé, kutač, otulaé¢ (niemow- le)’, 2. ‘rozwiesza¢ sznury do suszenia bielizny’, 3. przen. ‘zobowiazywac kogo do czego’ — frq. z suf. -sty- i SO sai- do sei-, zob. sejū, siéti ‘wiazad, rozwieszac sznury’. Odpowiednik tot. saistit ‘wiazaé, petac’. Paralele: skrais- tytis <= skreju, skriėti; graistyti <= greju, griéti. Cps. nusaistyti 1. ‘rozwinad, rozebraé, rozpia¢ odziez na niemowleciu, dziecku’, 2. ‘poméc dziecku ** Zdaniem Borowskiej (1957, 363) wyraz rukylas zostal utworzony wedlug wzoru zapozyczonego wyrazu kodylas ‘kadzidlo’ (z bir. kadilo). 59 LKZ_, 920 pisze rūkilnyčia, cho¢ dla osnowy riikil- nie widač oparcia. 77 WOJCIECH SMOCZYNSKI zatatwic sie, wysadzic¢ dziecko’, pasaistyti ‘wysadzi¢ dziecko’, susaistyti ‘zwia- zac kogo, skrepowacd; powiazac, potączyč; zobowiazad’, ugsaistyti ‘zasnuwac pajeczynami (o pajakach)’. Zob. tez systyti. — Neoosn. saisty-: susaistymas ‘skrepowanie, ograniczenie’. — Neoosn. saist-: saistas 1. ‘zobowigzanie’, 2. ‘powroz, postronek (do uwiazywania bydta w oborze)’. Por. glaistas <= gla- istyti, laistas <= laistyti. sandara 1. ‘budowla, struktura’, 2. ‘pokdj, przymierze’ — abstractum z suf. -ū- i SO dar- od vb. cps. su-deréti ‘zgodzic sie, utožyč sie, zawrze¢ umowe’ (zob. derėti, sdn-). Paralele: sdntaika <= suteikti, sąjunga <= sujungti. — Forma zaprzeczona nesdandara: SD nesundara «niesnaska; niezgoda», nesundarus SD «niestworny»), nesiiddara: SD nesudara «rozroznienie, rozerwanie», nesudary darau SD «rozrazniam drugich» (syn. perskiriu). — Stlit. tez sandaria ‘zgoda, przymierze’, np. kad juos vedu sandarion, kalavijus siekia PK 90,, ‘gdy zgode wspomionę, mieczow pomykaja’ (dost. gdy wiode ich do zgody). kaip ypacia pecétis sandarios Dieva su mumus PK 197, ‘jako osobliwa pieczeé przymie- rza Boskiego z nami’. — Drw. sandarus 1. ‘Scisle przylegajacy, bez szczelin, szczelny’ (=> sandariai adv. ‘szczelnie’, sandarinti ‘uszczelniac’), 2. ‘przylega- jacy, lepki’, 3. ‘zgodny’ (m.in. DP), SD «jednomyS$lny» (syn. vienasirdis), 4. ‘oszczedny’. — WSO dor- < *dar-: sdndora 1. ‘pokdéj, brak wojny’, 2. ‘traktat pokojowy’, 3. ‘rokowania’, 4. ‘testament jako częšč Pisma sw.’ sankaba, sdkaba ‘ztacze, klamra, skobel u drzwi’, SD sykaba «ankra» [‘klamra zelazna do spajania, wigzania ze soba częšci budowli, belek lub muru’, SW] (syn. syvara mūro) — abstractum na -d@-, derywowane od vb. cps. sukabinti ‘sczepié, ztączyč' (por. kabéti i sdn-). Znacz. etym. ‘sczepienie, ztaczenie’. Paralela: sąjunga, sdspara. sgspara 1 p.a., sqgspara 3 p.a. 1. ‘wegiel domu, krawedz pionowa zrebu, rog, naroznik’ (sgsparos akmuo ‘kamien wegielny’), 2. ‘zamek na wegle zre- bu; sprzezenie, zlacze’, 3. ‘kat w pomieszczeniu’’, SD <suspara>, «gran, angulus; wegiet w budowaniu». War. sdsparas ‘wegiel; krokiew’. Drw. pry- marny z suf. -a-, -a- i SO spar- do spir- / *sper-, por. suspirti m.in. ‘zetkna¢ ze soba, ztaczy¢’ (por. Nė vienas dailidė nemokės be manęs spary suspirt), sisispirti m.in. ‘zetknac sie, zlaczy¢ sie’ (zob. spirti). Paralele: skara <= skérti, klampa <= klimpti, por. tez spdras ‘krokiew’. — War. ze zmiang *anS > aiS: sdispara gw. * Por. Kur susispiria sienos, ten bus sqspara. Iš lauko sgspara, pirkioj tai kampas. Sdspara — kai du rąstus suleidZia. Sdspara — ryšys namų. 78 Uzupetnienia do SEJL. Czesé II ‘wegiel’ (por. sdišlavos s.v. šlūoti; spéisti < spésti). — Drw. sąsparinis ‘naroz- ny, wegielny’, SD <susparinis >, ts., stlit. sąsparnykas “kamien wegielny’ (Bretkun, por. suf. w pagalbnykas). — N. m. Besąspūriai. sausausytelis, -io gw. wsch. “suchutenki, suchutki’, przez degeminację z *saus-sausytelis — ztoženie tautologiczne cztonéw przymiotnikowych saiisas i sausytelis ‘catkiem suchy — o sianie, gruncie’ (neosuf. -ytelis). Paralela: pil- pilnytelis ‘pelniutenki, pelniusieniki’ < *piln-pilnytelis (do pilnas). Sėjinė ‘Swieto Narodzenia Panny Marii, šwieto Matki Boskiej Siewnej, 8.IX.' — substantywizacja adi. sėjinė ‘siewna’, drw. od neopwk. sėj- <= sėju 'sieję' (zob. sėti). ‘Od wigilji Panny Marji Narodzenia ozimy siew poczynają, a dlatego te uroczystošč mianują dniem siewnym’ (sw s.v. siewny). — Inne nazwy tegoz šwieta: Sėmėnė a. Sėmenė (rėwnoznaczne z sb. ‘siew, czas sie- wu’, zob. sėti), Šilinė (zob.). sėnys f. pl. SD 1. «dwor, aula» (syn. didžianamė, gyvenimas didžiūnų), 2. «gmach, palatium» (syn. palocius), 3. «patac, palatium, basilica, regia» (syn. palocius). Por. jeszcze formy (1) nom. pl. sénys ‘palace’: ne intilpsta aukšti namai, senys, plačios žemės, valsčius, dvarai, turmės ir kiti tos žemės niekai SP, 301,,,, nie zmieszczaja się domy, patace, szerokie ziemie, wtošci, dwory, majętnošci, i inne tego šwiata marnosci’, (2) loc. pl. sényse ‘w patacach': ypačiai sényse didžiūnų to svieto SP, 16., ‘osobliwie w patacach Ksiazat tego Swiata’, (3) gen. pl. séniy: maršalka séniy karaliaus SD «marszatek nadwor- ny», azuveizdétojas namadarysteés pilies, séniy, miesto, bažnyčios SD «budowni- czy». Najprawdopodobniej jest to zapozyczenie ze strus. séni f. pl. ‘przejscie wewnatrz domu, prowadzace ze dworu do mieszkan, zewnetrzne schody’. Znaczenia ‘gmach, patac’ ustalily sie dopiero na gruncie litewskim (paralela: rimai)®'. Osobno zob. priesénis ‘przedsionek’. sérgeti, prs. sérgiu (3 os. sérgi, war. sérgia, sérgti, sérgsta, sérgsti), prt. sér- géjau ‘strzec, dozorowad, pilnowaé, dogladaé; pasé; strzec przed czym; staraé sie coš utrzymac, zachowaé; czyhaé, czekaé¢ na kogo w ukryciu z zamia- rem napasci’, stlit. ‘przestrzegac (stowa Bozego, przykazan, prawa)’. War. sergėti. SD sergiu «straz trzymam,; strzege czego». Refl. sergétis ‘wystrzegaé sig, mieč si¢ na bacznosci, unikaé kogo, czego’, serg[iJuosi SD «chronie sie» (syn. linkiuosi, saugausi). — Jest to durativum stanu na -é- / -i- do sergū, °*Inaczej Fraenkel 775, s.v. senis [niedoktadna transkrypcja ze sthit. <senis>]: zapo- zyczenie z pol. sient. — LKZ,., 393 nie sygnalizuje obcošci wyrazu sénys. 79 WOJCIECH SMOCZYNSKI sirgti, por. apsirgti 'zachorowač'. Paralele: mėrdėti <= mirti, sėdėti <= sėsti. Znacz. etym. “doglądač kogo w chorobie’. Zob. nižej sdrginti. — Stlit. prs. atematyczne sergmi, 3 os. sergti (Pons ... serkti ir keleivius PK 101 «Pan ... strzeze tez pielgrzymow»). Odpowiednik stpr. absergisnan acc. sg. ‘opieka, ochrona’ <= *sergit ‘strzec’ (zapewne ze zmiany *sergét). — Z quasiatema- tycznej formy 3 os. prs. sérgsti wyabstrahowano neopwk. sergst- i uzyto go w drw. prisérgstéti, -ju, -jau gw. ‘pilnowaé, strzec’ (Kol buvom turgun, tai aš vežimą prisérgstéjau). — SO sarg-: sdrginti ‘doglada¢ chorego, pielegnowad’ (zob. sirgti). Nomina: atsarga 1. ‘zapas czego’, 2. ‘ostroznosé, przezornos¢’ (=> atsarginis ‘zapasowy’, sb. m. ‘rezerwista’), atsargūs ‘ostrozny, przezorny’, pasarga SD «ostrozno$¢» (syn. apydaira), prasarga a. prasdrga ‘przestroga’ <= prasergu, SD < prasiargu >, «przestrzegam kogo»; sdrgas (zob.), sargūs ‘czuj- ny, np. pies’, SD «ostrozny» (syn. apvaizdus, apydairus). silgti, silgsta, silgo ‘teskni¢ za czym, odczuwač tesknote’ (Ji jo ilgisi ir silg- sta) — z dekompozycji czas. pasilgti ‘tesknic’, to ze Sciggniecia formy zwrot- nej pa-si-ilgti (zob. ilgti). Nowe reflexivum brzmi pasisilgti. Paralelne decom- posita to salpti, silséti oraz skdlti, skdutis, stifpti, stvérti, zgėsti. skairus, -i ‘hojny, szczodry (o ofiarodawcy)’, => skairiai adv. ‘hojnie’. Osnowa skair- przedstawia alternant na SO, ktéry utworzono od skir- jak w skirti m.in. ‘przeznaczy¢ na co’. Innowacyjna apofonia skair- <= skir- ma oparcie w takich paralelach, jak kdirinti <= kirti, Zaira <= Zirti, tairdutis <= tirti. skalsa 4 p.a. 1. ‘dostatek, obfitos¢’, SD «obfitošč [syn. gausybė]; przyby- wanie; przymnozenie», 2. ‘wielka ilošč, zapas’, 3. ‘bogactwo, majatek’, 4. ‘powodzenie’, 5. ‘zroSniete ze soba dwa owoce’ — abstractum z suf. -ū- i SO skals- od skels-, por. skelséti ‘starczaé, wystarczaé’ (s.v. skelsti). — Obok tego adi. skalsus, -1 ‘obfity, sowity, dostateczny, dlugo trwajacy, sytny (o pozy- wieniu), na diugo wystarczajacy, ekonomiczny’, DP ‘spory, dlugo trwajacy’ (skalsus darbas ‘pracochlonna robota, ktérej nie mozna szybko wykonaé’), ne-mi-skalsu SD «niesporo mi» (syn. ne-mi-skelsa), = skalsiai adv. ‘oszczed- nie, wydajnie; obficie, hojnie’, SD «obficie [syn. gausiai); sowicie, sowito»; skalsybé a. skalsybé ‘dostatek, dostateczna ilošė'. — Drw. skalsa-darbis “kto pracujac oszczednie uzywa materiahu’. skalsa! interi. Mowi sie Skalsa!, gdy spotyka sie jedzacych. War. Skal- sq! Skalsq valgant! Duok dieve skalsos! W roli wykrzyknika wystepuje tu sb. skalsa ‘dostatek, obfito$¢’ (zob.). — Skalsū! skalsu! méwi sie, gdy w domu, do ktorego sie wchodzi, ludzie siedza przy jedzeniu albo pieka chleb; wyraza 80 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II się przez to žyczenie, aby jedzenia / chleba byto sporo, aby go prędko nie ubywato (por. Otrebski 1934, 426). skalti, skqla, skalo ‘o roslinie: kietkowaé, wydobywaé sie z ziemi, wscho- dzi¢’ (Žolė truputį skdla) — neosimplex pochodzace z metanalizy formy praskalti. Ta ostatnia powstata droga synkopowania formacji zwrotnej pra- si-kalti m.in. “wzejšč, wykietkowad’, zob. kalti. Paralelne neosimplicia: skdu- tis, stirpti, stvérti, zgribti. — Drw. praskadlti ‘przetrzec sie’: Megztinio rankovės praskalo. skandinti, skandinu, skandinaii 1. ‘topié, zanurzač, pogrąžač' (Pats skésta i kitą skandina), 2. ‘krzywdzié, szkodzi¢ komu’ (Skandint žmogaus as nenoriu), 3. bibl. ‘pietnowad, potepiaé, skazywac na piekto' (o skandina ji Dieva žodis PK 61, ‘A potepia go stowo Boze’). Causativum z suf. -inti i SO skand- od skend-, por. skéndéti ‘tonac’. Paralele: brandinti <= brésti, gramzdinti <= grimzti, gadinti <= gesti. — nuskandinti ‘utopié, pograzy¢’, SD nuskundinu «pograzamsy, paskandinti ‘utopi¢, zatopi¢’, SD paskundinu «posadzam kogo, potepiam», sp’ «potepiam; potopiam», => paskandinimas DP ‘potepienie, potop, zatrace- nie’, SD «potepienie» (gema sūnūs rūstybės ir paskandinima PK 198,, ‘rodza sie synowie gniewu i potepienia’). Refl. nusiskandinti ‘utopic¢ sie’. — Drw. paskanda 1. ‘wezbranie rzeki’, 2. bibl. ‘potop, zagtada swiata’, SD paskunda «potop», 3. bibl. ‘potepienie, utrata zbawienia’, 4. bibl. ‘pieklo’ (Nes oZiei paskundon, a avys dungaus karalystén eis SP, 241 , , ‘Bo kozlowie do piekla, a owce do krolestwa niebieskiego pojda’). — Odpowiednik stpr. -skandin- wystepuje w peryfrazie assai ... auskandinnons ‘pograzytes, du hast ersauft’. skautis, skdunasi, skovesi ‘bi¢ sie’, por. Testa skdunas, ka tu lendi! Regéjau du bernu skdunanciuos. Wariant do kautis (zob. kduti). Wynik} on z metana- lizy formy su-skdutis. Ta powstata przez synkopowanie przedakcentowego i w formacji zwrotnej su-si-kduti-s ‘pobic sie’ (wypadek podwėjnie wyrazone- go zaimka zwrotnego). Paralele: stvérti, zgribti. — Nowa formacja zwrotna brzmi su-si-skduti, por. Kad susiskéve, tai kruvini parej[o] namo. skiedra 3, 4 p.a. 1. ‘odlupany kawalek drewna, szczapa, drzazga’, 2. ‘wior, cienkie pasemko drewna powstajace przy heblowaniu’, 3. ‘gont, cien- ka deseczka do pokrywania dachu’. Dwuznaczne. Po pierwsze moze to by¢ deverbativum na -ra- do skiedZiu, skiesti (zob.), znacz. etym. ‘to, co rozsz- czepiono, odtupano’, por. kaitra <= kaitai (kaisti), kaupra <= kaiipti. Po dru- gie moze to by¢ denominativum na -ra- od skieda ‘szczapa, drzazga’, por. sutra <= sutas, žagra <= Zagas. — Drw. skiedrynas ‘drewutnia; kupa wioréow’, 81 WoJCIECH SMOCZYNSKI skiedrinis stogas ‘dach gontowy’. N.B. skiedranta nie jest formacją sufiksalna na -anta, lecz ztozeniem: skied-ranta (zob.). — Cps. skiedra-vinė 'gwoždž do przybijania gontéw’ (por. vinis), war. skiedviné (*skiedr-vinė). Vb. denom. skiedrinti ‘zaSmieca¢ drzazgami, wiorami’, skiedrūoti ‘robi¢ gonty; šmiecič drzazgami, wiorami; kryč dach gontem'. — N. m. Skiedrynė. — War. meta- tetyczny: skrieda (=> skriedla a. skriedla ‘drzazga, wior'). Niejasny jest war. švėdra ‘drzazga’. skiedranta ‘szczapa powstajaca przy ciosaniu pnia w poprzek’, war. skiedrantas. Por. zdania Skersai medį renčiant, pasidaro skiedrantos, išilgai — skiedros. Skiedra — kur tašo, o skiedranta — kur ranto medžius. Chodzi tu o zloženie cztonow skieda ‘szczapa, drzazga' (zob. skiesti) i -ranta (por. rdn- tas ‘wciecie, naciecie’ s.v. rantyti). War. skiedranté, skiédranté, skiedrantė, skiedrerité (wtorne rent-) oraz skiedrintė (por. forme na SZ riritė s.v. rantyti). skimbteleti, skimbteléja (war. skimbteli), skimbteléjo ‘upas¢ z dzwiekiem, krotko zadzwonié, np. o tyzce padajacej na podloge’, skimbteréti 0 odglosie pekajacego szkta, skimbcioti 0 odgtosie uderzajacego o cos wiadra, o odglosie szklanych naczyn. Czasowniki te pochodzą od interi. skimbt, skimbt, ozna- czajacej krotkotrwaty dzwiek, por. Skimbt ir sprogo butelis nuo karšto van- dens. Rytą anksteinyciais skimbt skimbt kala gelZj kalvis. Inaczej Fraenkel (795, 807), ktory méwit o pwk. skimb- pozostajacym w alternacji apofonicznej ze skamb- (zob. skambėti). sklény¢ia, gen. sg. sklénycios 2 p.a. stlit. gw. ‘szklanica, szklanka’ (Nedriso prašyt sklenycios vandenes DP 271_. Mano gryčia kap sklénycia) — zapoz. z bir. sklenica, skljanica, tu z pol. daw. sklenica, sklanica. Por. Skardžius (1931, 199). War. sklény¢ia 1 p.a., sklėnyčia 1 p.a., tez z krétkim e: sklenycia 2 p.a., sklenycia 1 p.a. — War. skleinycia 2 p.a. pokazuje wtérny dyftong, powstaly na skutek antycypowania miekkosci spotgtoski n': en’ > ein lub én’ > ein (paralele: veséilia, lasleidis). War. sklainycia (Punsk). smaksoti, smakso, smaksdjo 1. ‘przygladaé sie czemu bezmy$lnie, gapié sie’, 2. ‘patrze¢ z pozadaniem (na jedzenie, przysmaki) - o dzieciach’. Po oddzieleniu suf. -so- jako cechy duratiwéw stanu pozostaje pwk. smak-. Za- pewne jest on identyczny z tym, ktéry ukazuje sie w czasownikach smakséti, smaksi, -ėjo ‘jes¢ lub pič szybko, chciwie, lapczywie’ oraz smakti, smarika, smako ‘jes¢ lub žreč szybko, chciwie’ (Nu, parsai galų gale jau, matyt, bus pasmake, ka nebegirdét Zviegiant. Podstawa onomatopeiczna, por. interi. smakt - o szybkim pozarciu, potknieciu, por. Suva nutveré duonos šmotą, tik smakt ir nebér. Paralele: spakséti <= spakt, strakséti <= strakt. 82 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II smalti, smąlū a. smdlstu, smalaū (z prvb. į-, pa-) “roztakomič sie, nie moc si¢ powstrzymac (przed jedzeniem, przed piciem wodki)', prismdlti ‘przy- zwyczaic sie (do palenia), przywiazac sie do kogoš' — czas. denominatywny od smalus ‘takomy’ (zob. smilti). Caus. pasmalinti ‘przyzwyczajaé¢ kogo do jedzenia przysmakéw’. — Reanaliza prs. smdlstu = smals-tu wydata neo- pwk. smals-, por. drw. smalsūs ‘ciekawy, ciekawski, dociekliwy; takomy, tasy (na przysmaki, stodycze)’, => smalsudlis ‘ciekawski; takomczuch’. Inne drw. od smals-: smalsybé ‘ciekawo$é, zaciekawienie’, vb. denom. pasmalsduti ‘za- ciekawic sie, zainteresowac sie’, susmalséti ‘bardzo sie zaciekawié’, smalstyti ‘budzi¢ cheé, kusié, wabi¢’ (*smals-sty-). — Z kolei od adi. smalsūs urobio- no vb. denom. smalstit (*smals-stu), smalstail (zam. *smalsaii), smalsti ‘roz- takamiač sie, rozchciwiaé sie’, jsmalsti ‘przyzwyczajaé sie’. Gdy nastapita reanaliza smalstii = smalst-u, ustalit sie neopwk. smalst-, por. drw. smalstils ‘ciekawy, tasy (na przysmaki, stodycze)®?, z insercja k: smalkstis “kto lubi dobrze i smacznie zješč; wscibski, ciekawski’. Dalej por. smalstas stlit. ‘ska- piec, chciwiec’, smalstyné ‘ciekawska, wscibska dziewczynka’, vb. denom. smalstduti ‘tasowaé, by¢ takomczuchem’. — Dwuznaczne jest sb. smalsčius ‘takomczuch, tasuch', SD «takotliwy, takotka, takotnik» — albo od neopwk. smalst- (suf. -ius), albo tez od neopwk. smals- (neosuf. -¢ius). smurtas 1 p.a., smurtas 2 p.a. 1. ‘przemoc, gwalt’ (smūrto mirtis ‘gwatl- towna Smier¢’), 2. ‘ucisk’, 3. ‘niebezpieczenstwo’ (m.in. DP smurtas ukazuje si¢ jako syn. pavojus, zob.), daw. tez f. smurta (Anys buvo smerties smurtoje). Z jez. totewskiego nawigzywano tu vb. denom. apsmurst, -smufstu, -smurtu ‘by¢ wyczerpanym’ (por. ME, 124). Wyraz smurtas byt dotad taczony z ro- dzina smerkiū, smerkti, zob. Fraenkel 851. Jest to watpliwe juz chočby ze wzgledu na segment -k-, rozszerzajacy osnowe, jak i z uwagi na anitowy charakter pwk. smerk-. — Proponuje sie analizę przy zalozeniu prajezy- kowego s-mobile: *smiir-ta- < *smrh_-t6- — adi. verbale na -to- od pie. *(s)merh,- (‘gwaltownie chwytaé, cisnaé, gnies¢’), ktére na gruncie lit. uleglo substantywizacji. Por. wed. mmati ‘chwyta; gniecie, miazdzy’, gr. uapvapai ‘walczy¢ z kimš, ktėcič sie, ubiegaé sie o coš', papaivo ‘gasié, wycienczad, stepiac, tagodzič'. Por. LIV? 440 s.v. *merh_-. Brak šladu SE *smér-C. Re- fleks urC < *rHC tez w burtai, durti, gurklj. — Drw. smurtingas ‘gwattowny, niebezpieczny’, smurtininkas ‘ciemiezca, gwalciciel’, smurtiis ‘gwaltowny, 2 Paralela: birstus ‘sypki — o ziarnie’ <= birsta od birti. 83 WoJICcIECH SMOCZYNSKI waleczny, dzielny, odwažny; energiczny’, DP smurtus 4 p.a. ‘niebezpiecz- ny’®. Vb. denom. smurtduti ‘dopuszczac sie przemocy, dokonywač gwattow, ciemiezy¢’, = smurtdvimas ‘przemoc’, DP ‘niebeSpieczenstwo’. snastis SD' «rupieci» — zapoz. z blr. snasce ‘narzedzia, przybory; sznur’ itp. (por. ESBM 12, 233). spyna, acc. sg. spyną 4 p.a. ‘ktédka, zamek’, SD «klotka zelazna; zamek u drzwi», atmusu spynų «odbijam zamek». Odpowiada lot. spine ‘skobel do zawieszenia tancucha’. Izolowane, niejasne. Wedtug Fraenkla 870 do czas. spingti. starinti, starinu, starinaū 'napinač, napręžač, usztywniač (kark), wypręžač (ciato), czynič sztywnym, usztywniač (m.in. o wzwodzie czlonka), wytrzesz- czač (oczy)’, įsistarinti 'wypręžyč sie, natezy¢ — sity, glowe’ (Eina įsistarinęs kaip mietą prarijęs). Causativum z suf. -inti i SO star- od ster-, por. stėrti, stėrstu *drętwieč, sztywnieč'. Paralele apofoniczne: marinti <= mirti, nartinti <= nirsti. Z uwagi na to, že formacja na -inti stoi zwykle na miejscu starszej na -yti, trzeba tu wymienič odpowiednik pst. *storiti ‘naprezy¢, wyprostowač', por. stpol. storzyč ‘robi¢ sztywnym, sztorcem stawiač, stawiač tak žeby sterczato', refl. *wynosič sie, chetpič sie’, drw. storzyszek bot. ‘ziele Clinopodium’ [«od storzenia mezkiego cztonka nam rzeczone» L.]. Pst. *stor- widač réwniez w sb. *prostorū, ros. prostor ‘przestrzen, przestwor’, bg. prostor. W tym kontek- Scie wymienia sie takze wyrazy tot. stars ‘promien (storica)’ i stara ‘prega, pasmo’. — SO-C ilustruje pst. *stor-na- ‘strona, przestrzen przylegajaca do czegos, co dzieli’, scs. strana ‘xwpa, mepixwpog’, sch. strana (acc. sg. strdnu) ros. storond (acc. sg. storonu). stebeilyti, stebeiliju, stebeilijau ‘wpatrywacé sie, wbi¢ wzrok, wlepié¢ oczy w kogo, w co’ — vb. denominativum od zaniklego sb. *stebeila ‘ten kto sie uporczywie wpatruje, kto sie gapi’, drw. na -eila od stebiū, stebėti (zob.). Paralele: gudréila ‘madrala’, mainéila ‘kto trudni sie handlem wymiennym’, mandréila ‘strojnis’. Por. Otrebski (1965, § 222), ktéry tez zaznacza, ze gwa- rowy suf. -eila, charakteryzujacy pejoratywne nazwy oséb, ma w jezyku lite- rackim odpowiednik -eiva (por. gudréiva, mainéiva). “* Por. Regi kaip yra smurtus ir piktas daiktas pakalbét ką DP 479, ‘Widzisz jako jest niebespieczna i szkodliwa rzecz posadzaé¢ kogo'. — Bet jie tuo daugiaus tesauki Vies- patiesp, ir kuo piktesnis metas yra ir smurtesnis, tuo daugesri teveizd dabar maldos ir nobaznumo DP 106,_ ‘Ale oni tym wiecej niech krzycza do Pana, a im sa czasy gorsze i niebespieczniejsze, tym wigcej niech teraz modlitwy i nabozenstwa patrza’. 84 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II stėbti, stembū, nustebatil “zacząč sie dziwič, wpašč w podziw, zdumieč sie’, nustėbti ‘zdumiec sie’, DP “zadziwič sie, zdumieč sie; dziwowač sie’ (nustebęs: nustebjs SD «zdumiaty, zdretwialy») — formacja inchoatywna z infiksem no- sowym od steb-, por. stebiū, stebėti ‘wpatrywac sie; okazywač zdziwienie’. Pa- ralele: gendu (gesti), senkū (sekti), tenku (tékti). — Neopwk. stemb- <= stembil dal osnowe trzem czasownikom: 1. stémbti, stémbiu, stémbiau ‘sprzeciwiac sie’, DP tez ‘by¢ przeciwnym, spierac sie’ (znacz. etym. ‘nieruchomieé wo- bec wspotrozmowey'?), 2. stembti, stembiū, stembiaii ‘ociggac sie, zwlekad, zmuszač do czekania’ (rozwdéj znacz.: ‘nie zgadzaé sie’ = ‘opierac sie’ = ‘ociggac sie, zwlekac’), 3. stembti, stembia, stembé ‘drewnieé, wyrasta¢ w todyge, mocnie¢ na ciele, grubie¢’, iSstembti ‘przerosnaé i stwardnie¢ — o trawie’ (Pjauk žolė pakol neišstembė, ir karvė geriaus és), sustembti ‘zrobié sie nieruchawym; dorosnaé, dojrzec’; do tego dur. stembéti, -ja, -jo ‘drewnied, mocnie¢, grubie¢’. Nomina od stemb-: stémbras a. stembras ‘nasada ogona’ (tot. stiebris ts., por. stembrs ‘gruby kij'). — Nowy SO stamb- (<= stemb-): stambas (zob.), stambūs (zob.). stelgti, stelgiū, stelgiail 1. ‘staraé sie, troszczy¢ sie o co, dazyé (Muno vaikai stelgia į mokslą), 2. ‘patrze¢ z uwaga, wpatrywac sie’, 3. ‘chelpi¢ sie’, istelgti ‘zauwazy¢, zobaczyč', pastelgti ‘postaraé sie; spostrzec, zauwazy¢ Prawdopodobnie neologizm battycki. Inaczej Fraenkel 900, NIL 666 (pie. *stelg- ‘hervorstehen(d), starr (aufragen)’, stang. stealc ‘sterczacy, stromy’). LIV? 595 odtwarza tylko pie. *stelg- / *stelg- 'wygtadzač, glattstreichen’, z refleksami ograniczonymi do jez. hetyckiego. — SO stalg- (tylko nominalny): stalgus 1. ‘tasy, takomy’, 2. ‘tapczywy, zachtanny, chciwy, zadny’, 3. ‘uparty, zawziety’, 4. stlit. ‘mocny, potezny’ (por. z Bretkuna Nesa puikieji stengiasi prieš mane ir stiprieji [glosa stalgi] tyko dūšios mano). Drw. stalgius ‘tasuch, takomczuch’, stalgtis, -iés f. ‘ochota, cheé’, stalgiinas ‘tasuch’. Vb. denom. stalgti, -sta, -o, zwykle z prvb. pa- ‘roztakomi¢ sie, rozsmakowa¢ sie, polubi¢ co’, jstalgti ‘zaczaé lubié smak czego, zasmakowaé w czym’ (Jstalgo gyvulys javuosna), caus. stalginti ‘roztakomié¢ (krowe, konia), dajac mu lepsze zar- cie’ (Nestalgink karvės šienu, ba paskui šiaudų nebeés), sustalginti ‘wzbudzi¢ w kimš ochote, apetyt na co’. — Podwojny refleks SZ: stilg- / stulg- (por. stilb- / stulb-). 1. SZ stilg-: stilgétis, stilgisi (war. stilgiasi), stilgéjosi refl. ‘mie¢ ochote, ** Por. Nes kiekvienas, kuris daros Karaliumi, stembia prieš Ciesoriy DP 167, ‘Bo kazdy ktory sie krolem czyni, sprzeciwia sie Cesarzowi’. Stémbkite prieš veling, ir pabėgs nuog jūsų DP 110, ‘Sprzeciwcie sie diabtu, a uciecze od was’. 85 WOJCIECH SMOCZYNSKI starač sie, usitowač, wysilač sie’. Por. n. m. Silgionys w rej. Alytūs < *Stilgio- nys (pol. Stylgiany XVII w.) — od n. os. *Stilgys (J. Palionis, Baltistica XLIII, 2, 2008, 291 n.). — 2. SZ stulg-: stulgė ‘rzecz cienka z grubym zakoriczeniem’, stulgis a. stulgis ‘sztylet’, stulgūs ‘owalny, jajowaty’ (war. stulgas), sp' stulgus «hardy» (syn. didZiaujys), stulgyn eiti ‘rosna¢ wzwyz’, => stulginis ‘podtuzny, owalny (o jabtkach, gruszkach)’. stemplė 4 p.a. 1. ‘przewdd pokarmowy’, 2. ‘przetyk’, 3. ‘krater (wulka- nu)’, 4. przen. ‘chudy czltowiek a. zwierze’. SD <stimple> «krtan, gardziel, rura do pluc oddechowa, glosowa» (syn. gerklė). Odpowiednik tot. stemple ‘Luftrohre’. Formacja dewerbalna z suf. -lé- o znaczeniu n. instr. “częšč ciata stuzaca przelykaniu’. Paralele: templé ‘cieciwa’ <= tempti; diimplés ‘miechy’ < dumti; réplés ‘szczypce’ <= répti. — Do tego jest war. sufiksalny stempelis daw. ‘przetyk’. — Osnowa stemp- zostata wyodrebniona z prs. infigowanego do *step- ‘tykaé, przelykad’®. Pierwiastek taki nie pozostawil po sobie §la- dow. (Co do homofonicznego pwk. step- zob. stépinti). Por. stémpéti, stémpi, stempéjo ‘leze¢ plackiem, leze¢ bezczynnie, wylegiwac sie’. — Do stemp- do- tworzono SO stamp-°°, por. stampinti ‘nakarmi¢ kogo do syta’ (Bent sykį tq besotj pristampinail). — Drw. od neoosn. stempl-: stempliena ‘marne, zylaste mieso’. Vb. denom. stempléti a. stempliéti ‘z duzym wysitkiem niešč, podno- si¢, ciągnąč', stemplinti ‘napychac¢ do pena; karmi¢’ (por. wyzej stampinti). stirpti, stirpstu, stirpaū 1. ‘rosnac, wzrasta¢’ (Tavo sūnus stifpsta greitai), 2. ‘zdrowieé, odzyskiwac sity witalne’ (Ans stirpsta jau iš po ligos, t. y. gyja, pratinka), 3. ‘wzbogacac sie, cps. atstifpti ‘podnies$¢ sie z choroby, wyzdro- wie’, pastirpti “ podrosna¢ — o dziecku; umocnié¢ sie (w prawdzie, w wie- rze)’, prastirpti ‘podrosnac¢’ (Nepaskubo prastirpti kūdikis, tuo prie darbo varo) ‘ozdrowied’, ‘wzbogaci¢ sie’, sustirpti ‘dojrze¢, wzmocni¢ sie’. Simplex stirpti pochodzi z resegmentacji form at-stifpti, pa-stifpti itd. Te ostatnie są syn- kopowanymi wariantami zlozen prewerbialnych z udzialem pwk. tirpti i z ptk. zwrotnej, mianowicie *at-si-tirpti, *pa-si-tirpti itd. Zob. paralele s.v. stvérti. — Proste vb. *tirpti catkiem wyszlo z uzycia, za to odpowiedni alter- nant na SO jest zaSwiadczony, zob. tarpti. Alternanty tirp- / tarp- sa konty- nuacja pwk. pie. *terp- / -trp- ‘sycic sie’, por. LIV 636 (tu brak wzmianki o lit. stirp-), Fraenkel 897 (nie wyjasnia genezy s-mobile). Mozliwe, ze trzeba ** Paralele na infigowanie pierwiastka w stopniu e: brendū ob. bredu (bristi); glemb- <= *gleb- (glébti); glemž- «<= glézti; kemp- <= képti; klemb- <= klébti; stemb- <= stébti. * Por. glamž- «<= glemz- (do glez-), kams- <= kems- (do kes-), stamb- <= stemb- (do steb-). 86 Uzupetnienia do SEJL, Czešč II za Fraenklem (Lc.) liczyč sie z obecnošcią alternantu sturp- do stirp-, zob. stūrplis. — SO starp- <= stirp-: starpti, starpstū, starpaū 1. ‘zdrowieé, wracač do sit’ (Starpte pastarpo ligonis, t. y. pagijo), 2. ‘bujnie rosnąč, rozrastač sie’ (syn. tarpti, veséti), pastarpti 1. ‘wyzdrowie¢’ (Pastarpail ben kiek), 2. ‘podrosnaé — 0 prosietach’, 3. ‘wzmoc sie — o cieple stonca' (Jau saulelė pastarpo, aštrų sniegą pakirpo). Drw. starpinti ‘pomagaé do wzrostu’. straipsnis a. straipsnis ‘stopien schodéw, szczebel w drabinie; częšč plotu miedzy dwoma stupami, przesto; odstep, pasmo (w lesie), odcinek; przedzial w stodole, sasiek; artykul’, daw. tez ‘pokolenie’, ‘cztonek ciata’. War. sufik- salny strdipstis. Formacja dewerbalna na -snis, -stis. Pwk. straip- jest forma innowacyjnego SO od (s)trip- < (s)trep-, zob. trepénti. Por. z jednej strony SZ strip-: stripénti ‘biec drobnym krokiem (o koniu)’, stripinéti ‘dreptaé, chodzié¢ w koto matymi krokami’, z drugiej strony stary SO strap-: strapinéti ‘tupotac, deptac’. strakséti, straksi, strakséjo ‘podskakiwaé, skakaé - o wréblu, zajacu, ko- niku polnym, pchle’ — drw. na -séti od interi. strak, czeSciej strakt — o nagtym, szybkim skoku, tez o naglym zatrzymaniu sie (Tai išgirdęs, jis strakt ir atsistojo). Paralele: smakséti <= smakt, spakséti <= spdakt. — Z innymi suf.: strakcioti ‘podskakiwad’, strakinéti ts. — Drw. strakalas, strdkalas ‘ten, co nie moze usta¢ na miejscu, wiercipieta’ = vb. denom. strakalioti ‘podskakiwad, wiercic sie’, strakaliuoti ts. stuba 4 p.a. 1. ‘chatupa chlopska’, 2. ‘jednoizbowa chata’, 3. ‘pomiesz- czenie w chatupie, izba’, 4. ‘pokdj, pokėj w mieszkaniu’, pl. stūbos ‘duzy, okazaty dom mieszkalny’. Zapoz. z niem. Stube. Z tegoz žrėdta stpr. stubo EV ‘izba, Stobe’. — Drw. stubélka ‘licha chata’. stuogas SD' «stan» [‘stan spoteczny, pozycja spoleczna’] (syn. stonas). Wyraz nieznany z innych Zrédel. Prawdopodobnie zam. *sto-gas, drw. od osnowy stoti, por. stégas, stogas ‘wzrost, postawa, postura’. Wtérny dyftong uo zam. o (*a) ukazuje sie takze w wyrazach būožė, kuolas, stuomué. Zob. tez Urbutis (1981, 118-119). sturplis a. sturplys 1. ‘krzyze, zad konski’ (Šitas arklys placio stūrplio), 2. ‘tytek’ (Dailiaus stirplio motriska rust rust eina), 3. ‘kuper, tylna czešč tutowia u ptaka’. War. sturplas i sturplés [‘kuper’]. Prawdopodobne wydaje sie wysu- niete przez Fraenkla (897, 935) przypuszczenie, ze pwk. sturp- jest oboczna do stirp- forma st. zanikowego (SP starp- / tarp-). Paralele: spurti ob. spirti, tursti ob. tiršti, tilpinti ob. tilpti. To prowadzi do ujecia stūrplis jako drw. na 87 WojciECH SMOCZYNSKI -lis od. czas. stirpti 'rosnąč, powiekszač sie’ (zob.). Znacz. ‘zad, kuper' možna rozumieč jako wywodzace sie ze znacz. etym. “rozrošnięta, wydatna częšč ciata'. Por. stow. tylii “tyt ciata, tytek', motywowane przez czas. tyti ‘ty¢, sta- wac sie grubym’ (s.v. tillas); znacz. etym. ‘zgrubiata częšč ciata’. W kwestii formantu por. auglys ‘ped, latorosl’ i ‘nowotwoér’ <= dugti ‘rosnac’. — Trudno powiedzieé, jak doszto do pojawienia sie war. stiiplys, stilplis ‘zad, tytek’. subineé 1. ‘tytek, zadsek’, wulg. ‘dupa’, 2. ‘spéd czego’, 3. ‘ucho igielne’. War. subine, subiné. Prawdopodobnie z substantywizacji adi. na -in-, ktére byto utworzone od *stubas ‘tytek, garb’, wyrazu odpowiadajacego gr. (fog m. ‘garb wielbtada’, vBé¢g ‘garbaty’ (Petersson 1918, 74). To poréwnanie lit.-gr. nie zostato zakwestionowane przez Fraenkla (LEW 936) ani Friska (GEW II, 953). — Lot. subene ‘tytek, zadek’ jest lituanizmem. — Drw. sub- inius ‘ktos z wielkim tytkiem’, cps. plik-subinis ‘z gotym tytkiem (o dziecku)’, subin-akis ‘bezwstydnik’, subin-désré ‘odbytnica šwini lub innego zwierzecia’, subin-grobis ‘odbyt’, subin-kaulis “košč ogonowa’, subin-laiZa c. ‘lizus, pochle- bea’, subin-laiZis ts., subin-veZis ‘marny, lichy (o wozie)’. Vb. denom. subinéti ‘macac¢ kure dla sprawdzenia, czy bedzie sie niosta’, subintioti ‘maca¢ kury; dogladac czego; spotkowad’, refl. subintotis ‘leni¢ sie; przyjaznic sie’. sūdynė SD «olstro; puzdro [syn. indétuvé]» — drw. na -yné od zapozycze- nia sūdas ‘naczynie’ (zob. sūdas II). — Dalsze uzycia z SD: siidyné gydytojų «naczynie lekarskie», sūdynė iZdroZta iž medžio vieno «kadtub», sūdynė iz mo- lio unt pinigų laikymo «puszka pieniezna», siidyné marinyky, Zvaizdés rodytiné «kompas morski» (syn. adata marinyky), siidyné rašymo «katamarz» (syn. juo- dilinycia), sudyné rašytojų «pisarska szkatutka», siidyné unt mosties «stoiek». sūo-: prefiks dewerbalnych nominéw, pozostajacych w zwiazku etymo- logicznym z czasownikami ztozonymi z prvb. su-. Pod wzgledem funkcjo- nalnym stio- jest dubletem prefiksu sdn- (zob.). Przyktady: stiokalbis ‘zmowa’ ob. sdnkalba ts. <= susikalbėti ‘zméwic sie, dogadač sie’, stiorasas ob. sąrašas 'spis' <= surašyti ‘spisa¢’. W pewnych wypadkach formacja ze stio- nie ma odpowiednika z prefiksem sdn-, np. stioZeida c. ‘kaleka’ <= sužeisti ‘zranié, okaleczy¢’. Prefiks stio- jest produktem proporcji analogicznej nu- :: nuo- = su- :: x (X = suo-). sutuoktuves f. pl. 1. ‘ceremonia šlubna, šlub', 2. ‘wesele’ — drw. z suf. -uvės od neoosn. sutuokt- <= sutuoktas ‘potaczony weztem matzeniskim’. Zob. tuokti, sdntuoka. Paralele stowotworcze: vestūvės <= vestas, priimtūvės < priimtas. — Od sutuokt- pochodzi réwniez sutuoktinis, -é ‘malzonek’, sutuoktiniai ‘maz i zona, malzonkowie’. 88 Uzupeinienia do SEJL. Częšč II svifpti, svirpia, svirpé ‘cykaé, grač - o Swierszczu’ — od interi. svirpt — o dzwieku wydawanym przez Swierszcza. — Drw. svirplys ‘Swierszcz, Gryllus’ (por. cyplys od cypti, kurklys od kurkti), = vb. denom. svifplinti ‘nieudolnie grač na skrzypcach’, svirplitioti ‘gra¢ — o Swierszczu’. — N. m. Svirpliai 2x, Svirpliskiai. svoti, svoju, svéjau gw. 1. ‘pchaé, wpychaé, wsadzaé’ (Nesvok po tiek daug, greit neteksi), 2. jsvoti ‘wcisna¢ komu co (wbrew jego woli), wmusié’ (Isvdjo man arklį Zvairg). Ma wyglad czas. prymarnego, ale pochodzenie pozostaje niejasne. Saudiklis, -io ‘strzelec’ — drw. denominalny na -lis od neoosn. Saudik-, po- chodzacej z metanalizy wyrazu Saudikas ‘strzelec’ (n. agt. od Sdudau, Sdudyti ‘strzelac’). Paralela: kabik-lis ‘hak do wieszania’ <= kabikas ‘kotek do wiesza- nia; wieszak przy ubraniu’. — Na skutek wtérnego odniesienia drw. Saudiklis do czas. Sdudau ‘strzelam’ doszto do emancypacji -iklis jako neosufiksu. W podobny sposéb, odkad kirtiklis ‘kilof, oskard’ (etymologicznie: kirtik-lis) za- czeto byč kojarzone z czas. kirtatl, kirsti ‘ciaé, raba¢’, rozluznila sie jego wiez stowotworcza z pierwotna osnowa na -ik-, por. n. instr. kirtikas ‘kilof, piesz- nia do lodu’ i n. agt. kirtikas ‘rebacz, kosiarz’. — Neosuf. -iklis znajdujemy w roli formantu nomina instrumenti, np. badiklis, kasiklis, pjaustiklis, rodiklis, rukiklis, tepiklis, czasem tez w nazwach oséb, por. jauniklis, kamsiklis®’. Sy- nonimicznym formantem jest tu -uklas, pochodzacy z fuzji -uk- + -la-, zob. kabiiklas. šė, šė ptk. ‘na, bierz, masz’, np. Sé tau tuos pinigus! Sé, imk, kad duodu! Wsch.-lit. ši ‘daj tu!’, pl. Site ‘dajcie tu!’ przemawia za zwiagzkiem partykuty sé z przystowkiem šė/šeri ‘tu, do tego miejsca’. Por. syn. tė < ten. — Z sufik- sem imperatiwu i koficéwka 2 os. pl. šė-ki-t, np. Sékit, vaikai, po 6buolj! šerdis, -iés f. (4, 3 p.a.) 1. ‘rdzen w drzewie, ro§linie, piérze’, SD! «drzen, medulla arborums» (por. zwrot gr. kapdia d¢vdpov ‘rdzen drzewa’), 2. ‘Srodek mendla, tj. trzy a. cztery zwiazane ze soba snopy’, 3. ‘wrzeciono w zarnach’, 4. ‘serce dzwonu, ruchomy metalowy drazek, ktéry uderza w kielich dzwo- nu’, 5. ‘czerwien w kartach, kier’, 6. przen. ‘podstawa czego, rdzen, osrodek, ** S. Ambrazas (2000, § 419, ‘Vediniai su *-tlo-") sugeruje wywad -iklis wprost z prajezykowego suf. *-itlis. Autor zupelnie nie liczy sie z fuzja formantéw -ik- i -lis na gruncie litewskim, inaczej méwiac, z odnowieniem -ik- za pomoca izofunkcyjnego formantu -lis. Pary typu kabiklis :: kabikas, kirtiklis :: kirtikas, šaudiklis :: Saudikas nie ukazuja sie w jego monografii. 89 WojciEcH SMOCZYNSKI centrum’. Gen. sg. šerdiės, acc. sg. šėrdį, gen. pl. šerdų a. SerdZiij. Ten pdg. na stopniu e pochodzi z rozszczepienia pbst. pdg. apofonicznego *šerd- / *šird- < pie. *kerd- / *krd-, o czym zob. s.v. širdis. Odpowiednik ags. herta, stang. heorte, stwn. herza, goc. hairto, stisl. hjarta z pgerm. *hertan n. ‘serce’. Akut lit. šėrdį možna objašnič jako uogėolnienie formy i akcentuacji starego nom. sg. *šėrd-p < pie. *kerd-o (WSE towarzyszy koncdwce -6). Podobne zjawisko w gr. hom. kfjp ‘serce’ (xfjpog, Kūp.), het. kėr, orm. sirt. — Drw. šerdė (4, 3 p.a.), acc. sg. šėrdę 'rdzen w drzewie’ :: tot. sefde ‘rdzen w drze- wie, rošlinie, pestka owocu’, przen. “šrodek, wnetrze, najwažniejszy punkt, centrum czego'; šerdėlė ‘grafit w olowku’, šerdėsas ‘sworzen, metalowy dra- žek na osi kota' (por. suf. w žalėsas), šerdingas SD' «drzenisty, medullosus» [‘zawierajacy dužą ilošč tkanki wypelniajacej todygę lub pien', SPXVI]. šešėlis, -io “cien', SD <šiešielis >, «cien» (syn. unksna). War. šešėlis, šešė- lius. Z innym suf. šešūolis stlit. ‘cien’ (Bretkun, Wilent, Mažwid). Bez dobrej etymologii. Twierdzenie Fraenkla 976, že -§él-, -Šuol- są pierwiastkami, zaš še- ‘sylaba reduplikacyjną', wydaje sie bezpodstawne, poniewaz material onomastyczny zaleca raczej analizę z sufiksami -ėl- i -uol-, mianowicie šeš- ėl-, šeš-uol-. Por. n. rz. Šešėvė, Šešėvis, Šešuva, Šešuvis, ze zmianą še > ša: Šašulys, Sasuola (n. taki Šašėja), cps. Šeš-ūpė 2x. Šeš-upys. N. m. Šešučliai 3x, Šešuolėliai 2x, Sesuva®®. Slav-: neopierwiastek wyodrebniony ze Slaviail, formy prt. do šlūoti ‘za- miatač' (zob.). Paralele: av- <= aviaū, dav- <= daviaii. Drw. $lavinéti ‘zmiataé po trosze’, Slavioti ‘zamiatac’ (por. daviéti). Nomina: ataslavos f. pl. ‘resztki, zmiotki po wianiu zboza, zwt. gorsze ziarno, plewy’ (znacz. etym. ‘to, co od- mieciono’), atslavimas ‘podworze, dziedziniec’ (znacz. etym. ‘miejsce, gdzie sie wieje zboze’), atslavos f. pl. stlit. ‘zmiotki’ (Nuslavo paslavas, atslavas), iššlavos f. pl. ‘Smiecie’, SD <ižfšlawas > «šmieci», ntoslavos f. pl. ‘zmieciny, Smiecie; odwiewki zboza’, sdslavos f. pl. ts., war. šąšlavos ‘zmieciny, Smie- cie'** (=> sgslavynas a. šąšlavynas ‘Smietnik; kupa šmieci'"*), war. sdislavos * Inne tlumaczenie stosuje si¢ do n. m. Séséliai i n. rz. Sés-upis (b.z.a.). Dlugowoka- liczna osnowa šėš- zwiazana jest z apelatywem šėšė ‘ptak kos’ (zob.). ** Co do asymilacji s-§ > š-š por. šušdlti < su-§dlti ‘zmarznadé’, pašišildyti < pa-si- šildyti ‘ogrzaé sie; odgrzac sobie (jedzenie)’, jak tez izolowane wyrazy šeši, šėšuras. "* Przez metateze | powstal z šąšlavos war. šląšavos, z kolei ze skrzyzowania dwu ostatnich war. Sldslavos. 90 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II ‘zmiotki’ (por. wtorny dyftong w sdispara < sdspara), šlavikas ‘zamiatacz’, šlavimas ‘zamiatanie, podmiatanie’, šlavynas ‘Smietnik’. Cps. klaima-šlavė ‘miotta do zamiatania klepiska, boiska' (por. klojimas). Por. tot. slaumi a. slaūmi m. pl. ‘zmieciny, šmiecie' — ze *slavumi przez kontrakcje. — N. rz. Slavé, Šlavanta (por. Alantd), n. jez. Slavaiitas (por. Alantas), Slavinas, cps. Ap-šlavas, Slavind-galis. Slepséti, šlepsiū (3 os. šlėpsi a. slépsia), šlepsėjau 1. ‘cztapaé, išč powolnym krokiem (boso lub w miekkim obuwiu), i§¢ z trudem wlokac nogi’, 2. ‘jesé, žreč gtošno, mlaskajac’ (war. Zlebséti), 3. ‘wydawac ghuchy odglos’. Czas. onomatopeiczny z suf. -séti, urobiony od interi. šlėp a. slépt - o odglosie kro- kow idacego po blocie, idacego w kaloszach, tez o chodzie gęsi"". — Z inny- mi suf.: Slepénti ‘brnaé przez bloto; chodzi¢ powoli’, slepéti ‘cztapaé, tupač; seplenic’, Slepinéti ‘iS¢ klapiac obuwiem’, su- “znosič, zedrze¢ obuwie’, šlepoti ‘brnaé w btocie (o koniu)’. Slikas 1. ‘mata czapka futrzana, zwykle noszona przez Zydéw’ (war. šli- kė), 2. ‘czapka meska’ (war. slike), 3. ‘czapeczka wkladana na czepiec panny miodej’ — zapoz. z bir. Slyk lub pol. przest. sztyk’>. Slojimas SD' «dwor» (LKZ,, 18 przytacza ten hapaks ze znakiem zapy- tania). Mozna wyprowadzi¢ ze *$luojimas, zakladajac uproszczenie uo w o. Por. gw. isslojimas ‘Smiecie’ < *iššluojimas (dost. ‘wymiecenie’). Chodzi tu o abstr. na -imas, urobione od neopwk. šluoj-, ktéry wyabstrahowano z prs. Slioju ‘zamiatam’ (por. Sluoj-€jas ‘zamiatacz’, Sluoj-ikas ts.). Paralela: atslavimas ‘dziedziniec, podwérze’, z osnowa slav- jak w prt. šlaviaū. Moty- wem nieregularnej zmiany uo > o byt prawdopodobnie fakt, že zakonczenie -uojimas byto wyjatkowe, podczas gdy -ojimas jest pospolite, por. dla przy- ktadu jojimas, lojimas, mojimas, Ziojimas. "I N.B. Oprdcz tego jest interi. §lép, ktėra opisuje szept, szeptanie, por. Poterius, isgir- si, §lép šlėp lenkiškai ‘Pacierze, styszysz, szepcze po polsku’. Od niej pochodzi czas. Slepséti II *‘moéwié, szeptač', np. Močia, būdavo, atvažiuoja, tai abudu ir šlėpsi lenkiškai. ** L,, 597: «iszlyk, styk, a m. ‘czapka futrzana coraz wezsza ku gorze, czapka okrągta w czub, z brzegami futrem obramowanemi'. Pierwej krélowie sami w baranich kozu- chach i sztykach baranich chadzali. Star. Ref. 40. Panowie Litewscy, w niedžwiedzie kozuchy i wilcze sztyki z sajdakami $wietno, (jak w on czas stréj byt 1325 r.), przyjechali do Krakowa. Stryjk[owski].» — Briickner (1927, 550): «szlyk, ‘kotpak’ (pod nim jar- mutka, ‘czapeczka’); nazwa i str6j moskiewski, u nas (na Wschodzie) dobrze znane w 16.117. wieku.» 91 WoirciECH SMOCZYNSKI šlūostyti, šlūostau, šlūosčiau 'wycierač, šcierač, podcierač', SD šluostau «učieram co», nušluostau «ščieram», prašluostau akis «przecieram oczy» — freguentativum z suf. -sty- od pwk. šluo- jak w šlūoti “miešč, zamiatač' (zob.). Paralele: dūostyti <= dūoti, klostyti <= kloti. — Neoosn. šluosty-: šluostytinė ska- ra SD «ščierka gruba» (por. apipjaustytinis s.v. pjauti). Neoosn. šluost-: šluostas a. šluostė ‘szmata, šcierka do wycierania, mycia’, pasliiosté ‘Scierka, wyciera- czka’, pasliostos f. pl. ‘zmiotki, šmiecie' (paralele: duostė, kaiisté, kraūstė), cps. kamin-sluosta, kamin-šluostis (zob. kaminas). šūk- w takich formach, jak 1. šūkūoti “skakač - jak žaba, zając, spętany kon', 2. šūkis ‘skok, sus’ (Voverė davė tris šūkius - ir į medį “Wiewiorka zrobita trzy susy i na drzewo') nie jest — wbrew Fraenklowi 1032 — powiązane relacją apofoniczną z czas. šokti 'skakač' (ū do a?), lecz pochodzi od wy- krzyknika šūkt - o naglym poruszeniu sie, o skoku, por. Einu — tik šūkt vilkas iš patvorio! ‘Ide a tu nagle «šūkt» wilk spod plotu’. — Drw. šūksnis ‘skok, podskok’ (> šūksniais adv. “szybko, predko’), pašūkėti ‘podskoczyé, podska- kiwac’. Zob. Suok-. Suok- w takich formach, jak 1. Stiokcioti, -ja, -jo ‘skaka¢ - o zabie, pod- skakiwac - o wréblu, o spetanym koniu’, np. Zvirblys ne bėga, bet Stiok¢ioja, 2. Stokoti, -ja, -jo ‘posuwac sie w podskokach, podskakiwaé’, 3. Suokiai adv. SD! «wskok», Stokiais adv. ‘w podskokach’ nie jest — wbrew Fraenklowi 1035 — powiazane zwiazkiem apofonicznym z czas. šokti ‘skakaé’ (uo do a), lecz raczej pochodzi od wykrzyknika $tiokt — o poruszaniu sie w podsko- kach, por. Varlė suokt Suokt stiokcioja po slenks¢iu. — Drw. Suokéti ‘taficzy¢’, refl. pasiSuokéti: PasiSuokéjes pasiekcia; Stiokterti: Kiškis tik šūokterė[jo] per ke- lig ir pragaiso; Suoklys ‘konik polny, Tettigonia viridissima’ (dost. ‘skoczek’). Zob. šūk-. Svaistyti, Svaistail, Svaisciau 1. ‘o$wietla¢ pochodnia; glansowaé, dopro- wadzac¢ do potysku’, 2. ‘wymachiwacé (kijem, kosa), pedzi¢ z rézga w reku’, 3. ‘rzucac, rozrzucad, rozwiewac; trwoni¢, marnotrawic¢’, refl. Svaistytis ‘roz- pogadzac sie; latač, biegad, rzucac sie, miotač sie’, Svaistytis pinigais ‘trwoni¢ pieniadze’ (war. v-mobile Saistytis ‘rzucaé sie, miotac sie’). Jest to refleks formacji *Svais-sty-, caus.-iter. z suf. -sty- i SO švais- od neopwk. §vis-, zob. svisti, šviūita ‘rozjasniac sie, šwitac'. Paralele apofoniczne: maistyti <= jmjsti, raistyti <= risti, (iS)spaistyti <= spisti. — Neoosn. $vaisty-: Svaistydinti ‘wyma- chiwač', Svaistybé ‘rozrzutnos¢’, švaistyklė ‘ciskawka, rozszczepiony na kon- cu kij do rzucania kamykéw’. — Neoosn. $vaist-: Svaistinéti ‘machaé (kosa)’, 92 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ II švaistintis ‘upiekszac sie, stroič sie’, ūtšvaistė ‘odblask, btysk na niebie’ (war. atosvaiste), pašvaistė ‘tuna, odblask, pošwiata; zorza polarna’, sp' «promien» (= pasvaistingas «promienisty»), prasvaisté a. prosvaista ‘przeswit’ (zob. tez žvaigždė), Svaistas ‘kto$ rozrzutny, kto szasta pieniedzmi’, §vdistra ‘tuna, po- Swiata’ (por. austra <= austyti), švaistūs ‘jasny’, švaistūnas “kto lubi btyszczed, popisywac sie; utracjusz’. šventorius, -iaus stlit. gw. ‘dziedziniec wokėt košciota, cmentarz dookota koSciota’ — forma normalizowana (enC) na miejscu wsch.-lit. švintorius, co zapozyczone z bir. sbvintar < cevintdr, covintdrs (tu z pol. cmentarz). Adide- acja do adi. šveritas, wsch.-lit. šviritas ‘Swiety’. Synonimem $ventorius jest dziš svent-kiemis (por. kiémas). Švėsti, Svenciu, švenčiai 1. ‘odchodzié¢ swieto, Swiecié¢, Swietowaé’ (Mes vėl linksmi pavasarį Svenciam ‘My znéw weseli Swiecimy wiosne’), 2. ‘od- prawia¢ nabozenstwo’, 3. “pošwiecač na co, sktadaé¢ w ofierze’, DP ‘Swie- ci¢, obchodzi¢, uzywaé, sprawowac’, refl. svéstis ‘Swiecié¢ sie’, švinčiu SD! «Swiece», SD «Swiece Swieto» — vb. denom. od šveritas ‘Swiety’ i zarazem od Sventé ‘Swieto’ (zob.). Cps. iššvėsti ‘wyswiecic’, pasvesti ‘poswieci颒 (pa- svinciu Dievui SD «po$wiecam co Bogu», pašvinčiu kunigu SD «poswiecam na kaptanstwo»), refl. pasisvésti: pasisvinciu unt kunigystės SD «Swiece sie na kaptanstwo». — Drw. nešvinčiama diena SD «powszedni dzien», Svéstas: švęstas vanduo ‘Swiecona woda’, žvakė švęsta SD! «gromnica», pelenai $visti SD «Popielec». Neoosn. Svest-: Svestinis ‘kleryk’ (SD švįstinis «klerik, clericus, initiatus sacris»). — Drw. od osnowy švent-: Svintimas SD «§wiecenie Swiat», švintynė SD «Swiatnica zydowska», Svintinis SD «odswietny». taisyti, taisaū, taisiaii ‘poprawiaé, naprawiac¢, remontowac; szykowacé (posag, wesele, kolacje); ubieraé, stroié, zdobié; bič, tupič, toič skoére’, SD taisyt «narychtowac dziato», taisau «prostuie co» (syn. tiesum darau), taisau plaukus SD «trafie wlosy» — iteratyw z suf. -y- i SO tais- od *teis-, zob. tiesiu, tiesti ‘prostowac’. Rzadki war. taisinti. Paralele apofoniczne: grdiZyti < griežti, laidyti <= léisti, sdikyti <= siekti. Cps. aptaisyti ‘ubraé, oprawič (ksiaz- ke)’, pot. ‘nabraé, oszukac’, įtaisyti ‘zaprowadzi¢, sprawi¢, urzadzi¢, umie- šcič', pataisyti ‘posta posciel’, pritaisyti ‘naprawi¢, przymocowac; natozy¢, napelnič (naczynia, stoje), przygotowaé, naszykowaé, zrobié; nagotowac (jedzenia); przyprawié, zaprawié (potrawe)’, sutaisyti stogą ‘naprawi¢ dach’, sutaisyti tešlą ‘zrobié ciasto’, užtaisyti ‘poprawic, zatatač; zatadowač, np. ka- rabin’. Refl. taisytis ‘zdrowieé¢, wracač do zdrowia; sprawié¢ sobie, np. nowe 93 WojciECcH SMOCZYNSKI ubranie; zanosič sie (na mroz)', pasitaisyti DP 'poprawič sie, naprawič sie’. Por. tot. nūotaisit 'skonczyč, wykonač, umocowač; powalač, zabrudzič'. — Od war. taisinti urobiono iter. taisinėti 'często poprawiač, naprawiač, re- montowač', refl. taisinėtis '"poprawiač sie — o zdrowiejacym’. — Nomina postvb.: dptaisalas ‘okrycie, odziez; oprawa, oporzadzenie’, SD «kortyna», dptaisas ‘ubranie, ozdoba, oprawa’, neatitaisomas ‘nie do naprawienia’, ne- pataisomas SD «niekarny, niepoprawiony, niepoprawny», prietaisas (zob.), uztaisas ‘tadunek, nabdj’. — Neoosn. taisy-: taisykla ‘zaktad naprawczy’ (būtų taisykla ‘naprawa butéw’), taisyklė ‘regula, prawidio’, SD «prawidto, linial z drewna», «wegielnica» [‘linial o dwu ramionach zitaczonych pod katem prostym, stuzacy do oznaczania pionu i prostopadtosci’, SW], taisyklė svaro SD «iezyczek u szal», taisyklės f. pl. ‘przepisy, reguty (gry) ‘, => taisyklingas ‘prawidtowy’; taisymas ‘poprawianie, naprawa, remont’. takséti, taksi, takséjo ‘bi¢ — o sercu, pulsie; cykac, tyka¢ — o zegarze’ — czas. na -séti urobiony od interi. tak — o biciu serca, np. Širdis tik tak tak tak duoda, tik kiloja. Por. rownoznaczny czas. tvakséti. Zob. Otrebski (1965, § 626). taloti, taldja, talojo “o Inie: byé, leze¢ w stanie rozestanym’, por. Linai ant dirvos pakreikti, kad jų kailis ni spalių atSusty, sakoma: linai talé[ja]. Linai da neištalėję, da tura ilgiaus būti. Kad [linų] kailis atšutęs, jau ištalojo. Vb. denominativum na -oti od osnowy tal-, ktéra prawdopodobnie miata znacz. ‘Scielenie, stanie, postanie’ (por. patalas “pošciel, postanie') i ktéra byta przy- blizonym odpowiednikiem takich wyrazow, jak stpr. talus EV “podtoga w izbie, Boene’ i tot. tale ‘bielenie Inu’ (= vb. denom. talinat ‘bieleé — o roz- Scielonym na trawie Inie’). Balt. morfem tal- przedstawia soba pozbawiony naglosowego s- alternant na SO od pwk. *tel- < pbst. *(s)tel-, pie. *(s)tel- ‘postawic; roztozyc¢’. Por. SE stel- w stowianskim: scs. po-steljo, -stilati ‘postac, rozscieli¢’, sin. stéljem, stldti, ros. stelju, stlats, czes. stelu, stldt, pol. postaé, ustaé, zastac, stpol. s(t)tac ‘rozposcieraé, ptasko rozktadač', jak tez *stel- w gr. orėAAw ‘przygotowac, zaopatrzy¢; odziaé, ubraé; odestaé, postaé’ oraz goc. stilan ‘kras¢’ (por. LIV? 594, bez wzmianki o faktach batt.). — SZ pbst. *(s)til- < pie. *(s)tl- jest zaswiadczone w stowianskim, por. z jednej strony werbalne -stil- w scs. postilati (zob. wyzej), z drugiej strony nomen o naglo- sie bez s-: scs. tila n. pl. ‘grunt, podtoga’, na tiléxii ‘na ziemi’, sch. tld ‘grunt, podstawa, tto’, ros. daw. tlo ‘dno, spéd, podstawa czego’, stpol. tto ‘podtoga’, pol. gw. ‘podtoga w piecu chlebowym, dno paleniska’. Z battyckiego por. lit. 94 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II tilės (zob.) oraz tot. tilat, -ūju ‘leze¢ w stanie rozestanym (o Inie do bielenia, o sianie do suszenia)’, iztilūt ‘rozscieli¢ do bielenia’, tilėt, -u a. -ėju, -ėju 'ležeč rozšcielonym do bielenia (o Inie, konopiach)’, tilindt ‘rozsciela¢ do bielenia; ležeč w stanie rozestanym’. talžyti, talžau, talžiau (war. talžyti) ‘bi¢ mocno, grzmocič, uderzač mto- tem (w kužni); chtostač, smagač; rzucač (kamieniem), rozlewač (mleko); thuc (naczynia); szastač (pieniedzmi); išč przez btoto, po grząskim gruncie; ješč wielkimi kęsami, zachtannie’, aptalžyti ‘wybié, obič, wychtostač', aptalžyti antausius ‘wymierzy¢ policzek, spoliczkowaé’, ištalžyti 'wychtostač; wype- dzič, wypchnaé (za drzwi), wyrzucié; zjes¢ (predko, duzo), spataszowač'. Por. tot. talzit ‘bi¢ (kijem), rabaé, grzmocié, trzaskaé’ (tez talstit ‘uderzaé < *talz-sti-t). Formacja iteratywna z suf. -y- i SO talž- do telz- / tilZ-, zob. telžiū, telzti. Paralele: Zvalgyti <= žvelgiū, gldmZyti <= glemžiū. Znacz. ‘uderzaé, bi¢’ itp. jest chyba przenosne wzgledem etymologicznego ‘la¢ (o deszczu, ule- wie)’. — Drw. tdlzké ‘podmokia, blotnista taka’ (por. suf. w yžkės, saūskė, vépskeé), talzus 1. ‘podmokty, grzaski’, 2. ‘rozrzutny’, = vb. denom. tdiZyti, -iju, -ijjau 1. ‘brnaé w blocie, przez btoto’, 2. ‘plesé¢, moéwic bzdury’. tampyti, tampaii, tampiail ‘rozciagac, wyciagaé’ — iteratyw z suf. -y- i SO tamp- od temp-, zob. tempiū, tempti. Paralele: kramtyti <= kremtil, kamsyti <= kemšū. — Nomina na SO tamp-: įtampa ‘napiecie’, tampūs ‘rozciagliwy’, tamprus ‘sprezysty, elastyczny; twardy, jedrny (o piersi kobiecej), niegietki, niewiotki, ciagliwy (o ciescie), šcišle przylegajacy’, DP ‘tegi’, war. tambrils (sonoryzacja m-p-r > m-b-r, por. klumpū > klumbū). — Neoosn. tampy-: tampymas ‘rozcigganie; konwulsje’. tasyti, tąsaū, tgsiat ‘ciagac, wlec, wtoczyč, targač' — iteratyw z suf. -y- i SO tgs- < *tans- od tes- < *tens-, zob. tesiu, tésti. Paralele: grąžyti < grézti, spdndyti <= spésti, tampyti <= tempti. — Cps. patgsyti ‘pociagac, szarpad, tar- mosič', pértgsyti ‘przenies¢ z trudem z miejsca na miejsce; zedrzeé¢ odziez’, užtąsyti ‘zawlec; wléczac zameczy¢ (Šuniukas vistukq ugtdsé), impers. užtūso rankas, su spragilais bekulant. Refl. tgsytis 'wtoczyč sie; braé sie za bary, mo- cowac sie’ (Per sudais tgsos), tysausi SD «morduie sie, pracuie sie» (syn. var- ginuosi, ilstu), iSsitgsyti: iSsitysau SD «targam sie, silty rwe; wysilam sie» (syn. iZilstu). — Nomina na SO tgs-: patgsa c. ‘wiéczega’, tąsa ‘ciag dalszy (dru- ku, tekstu)’, tgsiukas ‘gatunek Smietankowego cukierka o ciagliwej konsy- stencji’, tgsus ‘ciagliwy, elastyczny’. — Neoosn. tgsy-: tgsymas ‘ciaganie’, SD tysimas «targanie». 95 WoJCIECH SMOCZYNSKI taūkšti, tauškiū, tauškiaū 1. ‘stukac’, 2. “trzaskač batem’, 3. “gadač, pa- plac, trajkota¢’ — czas. tauks-C- / tausk-V zostal utworzony od interi. tduks, taitks a. tdukst, taūkšt ‘stuk!” — Drw. tduks-cioti ‘postukiwaé, chwilami glo- $no coš robič', taukšėti, tduksiu a. taukšiū (3 os. tduksi, taiiksi), -éjau ‘stukac, postukiwac’, tauks-néti ‘postukiwaé (miotkiem, dziobem, nogami)’, tausk-éti, tdusku, -éjau 1. ‘stukad, postukiwaé’, 2. ‘paplaé, trajkotaé’, tduskinti ‘postuki- wac’. Nomina: taukslys ‘papla’, taūškalas ‘paplanina; ten, co papla’, tauskesys ‘postukiwanie’, tauskus ‘wiele i bez potrzeby méwiacy’ (= tauškūtis ts., por. snekutis). tauli adv. ‘daleko’ (Zietela) — gwarowy wariant przystéwka toli (zob.), z dyftongiem au niejasnego pochodzenia. Drw. taulūs ‘daleki, odlegly’ (Yra artesnis ir taulesnis kelias), taulitkat adv.: Lydon mumi taulitkai ‘Do Lidy [jest] nam dos¢ daleko’ (Vidugiris 1998, 684). tekséti, teksi, tekšėjo 1. ‘spadac z odglosem (o kropli rozpryskujacej sie na kamieniu, na blasze)’, 2. ‘pluska¢ ogonem (o rybie)’, 3. ‘brnaé, brodzi¢ z pluskiem’, 4. ‘uderza¢ kijanka mokra bielizne’, 5. “tykač (o zegarze)’ — drw. na -éti od interi. tek§ — o odglosie brnacego po wodzie, blocie, tekst — o bryznieciu, rozprys$nieciu sie wody, btota, o uderzeniu dlonia na plask, o plasnieciu, o sttuczeniu sie czego, o naglym uderzeniu (np. pioruna), tekst — o uderzeniu, plasnieciu, o rozpry$nieciu sie, o sthuczeniu sie czego. Parale- le: plekseti, pokséti. — Z innymi suf.: tekslénti ‘kapaé po trochu, uderzaé (o szybe — o kroplach deszczu); wydawač szmer — o wodzie ptynacej po ka- mieniach; stapa¢ po grzaskim podlozu, po btocie; uderza¢ na plask rzadkie ciasto; uderzac dtonią o plecy, o kolana’, bliskoznaczne: teksliéti, teksnoti, tekšoti. tevykščia, tėvykščia daw. gw. 1. “miejsce urodzenia, dom rodzinny’, war. tėvykštė, 2. ‘kraj ojczysty, ojczyzna’, 3. ‘majatek dziedziczony po ojcu, ojco- wizna’, 4. bibl. ‘krélestwo Boze’, war. stlit. tévyksté. Do tego: iSskiriu nuog tévykscios SD «wydziedziczam», iSvarymas iš tévyks¢ios SD «wygnanie z oy- czyzny» (syn. isSaukimas is t.). Chodzi tu o pochodnik z suf. -ia-, ktéry utwo- rzono od neoosn. tévyst-, wyodrebnionej z rzeczownika tėvystė ‘ojcostwo’. Ten drw. brzmial najpierw *tévystia, potem *tévyscia, *tévyscia, w koncu tévy-k-$¢ia — w nastepstwie wsuniecia k przed grupę $¢. Paralela: pėkščias < péscias <= péstas. Por. tez tévikské DP s.v. téviskas. — Neoosn. tévykst- (<= tė- vykšt-ė): 1. tévykstainis b.z.a. ‘dziedzic’, 2. stlit. tévykstaitis ‘dziedzic’, m.in. sp, 3. tévykstysté SD «dziedzictwo» (syn. tévainysté), atmetu nuog tévykstystes 96 Uzupetnienia do SEJL. Czešč II SD «wydziedziczam», 4. adi. tėvykštinis SD' «oyczysty», SD «dziedziczny», 5. adi. tévykstis, -Ščio ‘dziedziczny’, war. tévykscis ‘dziedziczny’ (Bretkun), 6. vb. denom. aptévykstauti DP ‘odziedziczy¢’ (= tévykstavimas DP ‘dziedzictwo’). Osobno zob. tévykscionis. tėvykščionis hapaks SD' «oyczyc, indigena» [‘rodowity mieszkaniec kra- ju, obywatel’, SPXVI] — jeden z derywatow rzeczownika tévykscia (zob.), nomen originis z suf. -ionis, ktory zostatl prawdopodobnie przejety z ruskie- go typu -janinii, -jane (graždaninū ‘mieszkaniec grodu, miasta’). Suf. -ionis pokazuja takie lit. slawizmy, jak dvarionis ‘dworzanin; pan z dworu’, kriks- čionis ‘chrzescijanin’ i mies¢ionis ‘mieszczanin’. Por. Otrebski (1965, § 337) (przyjmuje prapokrewienstwo sufiksow -janinii i -ionis), S. Ambrazas (2000, 88 368, 370). tevyksSnykas SD’ «dziedzic, hares» (syn. tévainis)’®> — wydaje sie, že nie mozna tego wyrazu odrywac od sb. tėvykščia m.in. ‘ojcowizna’ (zob.). Suf. -nykas zostat tu dotaczony do neoosnowy wyodrebnionej droga metanali- zy tévyks-Cia. Por. stlit. pagalbnykas <= pagalba, sgsparnykas <= sdspara’. — Dla wytlumaczenia formy adi. tévyksn-ingas (hapaks) SD' «dziedziczny, hareditarius» nie wida¢ innej drogi niz przez metanalize tévyksn-ykas. tėvystė ‘ojcostwo, obowiazki ojcowskie; rod, ojczyzna’, SD «oycostwo» — abstractum na -ysté od tėvas ‘ojciec’. Zob. tévyks¢ia. téviskas, -a ‘ojcowski’, téviska turté SD «oyczyzna, maietnos$¢ oyczysta, tj. ‘ojcowizna’. Adi. na -iSk- od tėvas ‘ojciec’. — Substantywizacja przymiot- nika rodzaju zenskiego: tėviškė DP ‘ojczyzna, dziedzictwo’, dziš ‘miejsce urodzenia, dom rodzinny, strony rodzinne’. — War. z insercja k: téviks- kė DP ‘ojczyzna, dziedzictwo’, por. Kiekvienas dZiaugias, kad jam tévainumas teka; 0 dabar labiaus dZiaugias, kad toji tévikské yra garbi DP 190,, ‘Kazdy sie weseli, kiedy mu sie dziedzictwo dostanie; a jeszcze barziej sie wese- li, kiedy to dziedzictwo jest chwalebne’. — o prastojusios tévikske [pis. 7“ Wyraz spotykany réwniez w SP, por. np. Sūnūs ima turtų tėvo savo ne azu darbus ka- kiuos, bet todrin jog sūnūs yra. Jei tieg sūnūs, tadu ir tévykSnykai aba tévainiai SP, 324, ‘Synowie biora majętnošč ojca swego, nie za uczynki jakie, ale przeto, ze synowie sa. Ješli prawi synowie, tedy¢ i dziedzicy’. 74 LKZ,,. 148 daje zapis hastowy tevik§ninkas, z falszywym segmentem <ik >, fik- cyjnym sufiksem -ninkas 1 rekonstrukcja akcentu, dla ktérej brak podstaw filologicz- nych. — S. Ambrazas (2000, § 273) pisze wyraz Szyrwidowy téviksnykas, na temat osnowy nie wypowiada sie. 97 WojcCIECH SMOCZYNSKI <tewiklškią > ] ir gentis savas, trūko prieg jam DP 185., ‘opusSciwszy ojczyzne i przyjacioty swoje, bawity sie przy nim’. Por. tėvystė. tiles f. pl. ‘deski tworzace dno todzi', 2. ‘grube deski do wyktadania mo- stu’. Drw. tiliaudos f. pl. ‘(zbite) deski ktadzione na dno todzi rybackiej i chro- nigce nogi przed wodą z zezy’ :: tot. tilaudas f. pl. ‘deski w dnie todzi'. Obok tego tilandos ts.“*, co nawiązuje do tot. kuron. tilandes f. pl. ‘Bootsgerippe’. W innych gwarach tot. tiluodas f. pl. ‘die Bretter, welche die Diele eines Bootes bilden’ (ME, 186). Wyraz lit. uchodzi za spokrewniony ze scs. tila n. pl. ‘grunt, podtoga’, na tiléxii ‘na ziemi’, sch. tlo ‘grunt, podstawa, tlo’, ros. daw. tlo ‘dno, spod, podstawa’, stpol. tto ‘podtoga’, pol. gw. ‘podloga w piecu chle- bowym, dno paleniska’ (por. Trautmann 1923, 321, Fraenkel 1093). Mimo to z uwagi na przynaleznos¢ wyrazu tilés do terminologii rybackiej, gdzie roi się od germanizmoOw, nalezy liczy¢ sie z ewentualnoscia przejecia wyrazu srdn. dele f. ‘dyl, deska podtogowa, podtoga z dylow’ i przystosowania go — w nagtosie — do rodziny czas. ‘leze¢ w stanie rozestanym’, por. tot. tildt, tilét s.v. taloti. — Zapozyczenie šrwn. dille f. ‘deska, deska poszycia burtowego todzi, poktad todzi’ ma postac lit. dilé 1. ‘gruba deska, deska w poszyciu mo- stu’, 2. ‘drewniana osada wiosta na burcie todzi’. Dhugowokaliczny war. dylé oddaje z kolei nwn. Diele ‘dyl, deska podtogi, Sciany’. tifpti I, tirpsta, tirpo ‘cierpnaé, dretwie¢ wskutek doznawanych wrazen czuciowych (o rekach, nogach)’, nutirpstu SD «cierpne, dretwieje, martwieie, Scierpng, zdretwieie». Odpowiednik tot. tirpt, tirpstu (war. tirpju), tirpu ‘cierp- nac, dretwie¢’. — Nawiazanie stowianskie: pst. *tirp-noti ‘dretwieé, cierp- nac, traci¢ czucie’, por. sch. tfnuti, ros. terpntits, czes. trnout, pol. cierpngé. Obok tego dur. z suf. -é-: scs. triipéti ‘cierpieé, znosié, by¢ cierpliwym, trwac’, ros. terpėts ‘znosi¢, wytrzymywaé, doznawač, okazywaé cierpliwošč, by¢ cierpliwym’, czes. trpét ‘cierpieé, znosič', cs. utriipéti ‘Scierpnaé, zdretwied’, znacz. etym. ‘znosi¢ doznania w odretwieniu, w bezruchu’. Do pie. *terp- / *trp- ‘dretwie¢’ (LIV? 636), por. tac. torpeo, -ére ‘sztywnieé, dretwieé, popa- da¢ w bezruch, zamiera¢ z wrazenia, by¢ otepialym’, torpor, -oris m. ‘odre- twienie, porazenie’, torpidus ‘zesztywnialy, obezwtadniony’. — Drw. tirpčioti ‘chwilami dretwied, cierpnad’, tirpséti ts. Nomina: nutirpimas SD «cierpnie- nie», tirpulys, pl. tirpuliai ‘odretwienie, dretwota, ciarki’ :: tot. tirpuli ‘dresz- * Por. Palangos žvejų laiveliai yra su tiliaudomus, o Klaipédo[je] jau yra laivelių su bliktėms. Kad nešlaptų kojos nuo vidun patenkančio vandens, valties dugne įdedavo medi- nes gardeles — tiliaudas, arba tilandas, kartais dar ir paminomis vadinamas. 98 Uzupeinienia do SEJL. Czeęšč II cze, ciarki' (ob. tirpuoni, tirpuonas pl. ‘dreszcze’, tirpuonis ‘odretwienie’). Tu tez drw. pst. *tirpūkū ‘cierpki’ <= pbst. *tirp-u ‘powodujacy dretwienie’, por. ros. térpkij ‘cierpki; ostry, zracy, palacy’, czes. trpky ‘cierpki, gorzki, przykry; ztosliwy, pol. cierpki ‘majacy gorzkawo-kwasny smak, majacy drazniacy za- pach’, stpol. ‘Sciagajacy, zaciskajacy, powodujacy odretwienie’ (Borys 2005, 81). — SO *tarp-: psl. *torpiti “zadawač bėl, cierpienie’ (caus. do *tirpéti, *tirpnoti), por. sch. trdpiti ‘trapi¢, meczy¢, zameczaé, ros. toropits ‘przyna- glač, popedza颒 (znacz. etym. ‘zadawacé [bydleciu] bél bodzcem”), czes. trdpit ‘meczyc¢, dreczy¢’, stpol. tropi¢ ‘nekaé, meczy¢, dreczyé, refl. tropié sie ‘tracié pewnošč siebie’, tu tez ros. otoropéte ‘stropi¢ sie, zmieszač sie, zaklopotac sie’. Por. Trautmann 1923, 325, Borys, o.c., 640. Brak odpowiednika lit. Ttarpyti. tirpti II, tirpsta, tirpo ‘rozpuszcza¢ sie, tajaé, topnieč (o $niegu, lodzie)’ :: tot. tirpt ts. Niejasne. Znaczenie sprzeciwia sie identyfikacji z tifpti I. — Drw. tirpyti, tirpati caus. ‘topié, rozpuszczaé’ (dawne prs. tirpiu SD «rosta- piam; spuszczam wosk»), tirpdyti ts., dziš zwykle tirpinti, tirpinti ‘topic ($nieg, ttuszcz, midéd, wosk), rozpuszczaé (lekarstwo), wytapia¢ (rude)’, SD tirpi- nu rudas «zlewam kruszcze, spuszczam, topie co», širdį tirpinti 1. ‘rozczulaé, rozrzewniac’, 2. ‘drazni¢, denerwowaé’. Nomina: tirpalas ‘roztwor’, tirpiklis ‘rozpuszczalnik’, tirpinas: taukai tirpini m. pl. SD «smaleé» [‘smalec’], tirpys ‘skwarek’, tirpūs ‘rozpuszczalny’. — SO tarp-: tarpinti caus. ‘topi颒, np. Pava- sario saulė sniegą nuo stogų nutarpino. Taukus atitarpinaū i parpyliau į mažesnę puodynę. Tie korai nesitarpina, tai jau blogi. Paralele apofoniczne: talpinti < tilpti, nartinti <= nėrtėti. — Caus. terpénti “topič (wosk)’, cytowane z jednej tyl- ko miejscowošci: Vieni vašką terpėna ant saulės, ale labai reikia geros pagados (Giedraičiai), pochodzi zapewne ze zmiany *tarpenti (por. terpū < tarpū, servėnti < *sarventi). — Por. jeszcze tot. tarpenis ‘wiatr z potudnia’ (powo- dujacy wyleganie sig robactwa); ‘wiatr z potudniowego zachodu’, tarpeni m. pl. ‘potudnie’. tirštas, -a ‘gesty, obfity, bujnie rosnacy, soczysty (o barwie)’, DP ‘gesty, miazszy’, juka tiršta SD «galareta; gaszcz», pienas tirštas rigjs SD «kanpust» ["“kwašne mleko’, SPXVI]. Przymiotnik ten pochodzi z rozwoju znaczeniowe- go ptc. prt. pass. tifstas ‘zmetnialy’ od tiršti ‘metniec’, zob. teršti. Co do dyfe- rencjacji znaczen por. tunus ‘gesty — o kaszy’ i ‘metny — o plynie’, blandiis ‘metny’ i ‘zawiesisty, gesty’ (do blėsti ‘mieszaé, maci颒). — Drw. tirstimai m. pl. ‘gestwa, zawiesina, np. w zupie’, kavos tirstimai ‘fusy kawowe’, tirstuma 99 WojciEcH SMOCZYNSKI ‘gaszcz, gęstwina'. Vb. denom. tirštėti 'gęstnieč', tirštinti ‘robi¢ gęstym, za- gęszczač, np. zupe’, tirštinu SD' «geszcze, geszczam» (syn. tirštu darau) ob. ti- rstu tumpu, stajuos sp’ «geszczeie», sutirstinu pienų SD «podpuszczam mleko». tirtéti, tirta, tirtéjo ‘drzeé, trzasc sie, dygotač', np. Jis visas tirtéjo ‘On caty drzal’. Rankos tirta ‘Rece sie trzesa’. Ji tirtanciu balsu tarė žodį po žodžio ‘Drza- cym glosem wymawiata stowo po stowie’. Sutirtéjo sienos, grindos sudrebėjo ‘Zadrzaty Sciany, zatrzesta sie podtoga’. Denominativum od tirt- jak w tirtas ‘tarty’? — Neoosn. tirtéj-: Dantų tirtéjimas ‘Dzwonienie zebami’. — Drw. tir- ténti ‘trzas¢ sie z zimna’ (Jau tirténa nuo šalčio), tirtinti caus. ‘wprawia¢ w drzenie, drganie’, nomina: tirtesys ‘drzenie’, tirtulys ‘dreszcz’. tobulas, -a 1. ‘doskonaty, majacy wszelkie cechy dodatnie, wolny od wad, wzorowy’, 2. ‘dostateczny’, 3. ‘zupelny’, 4. ‘dorosty’. DP ‘doskonaty, zupelny, dostateczny’, sp' «doskonaty» (syn. suvisu, visiškas, būtinas), SD «do- skonaty; zupelny». War. tébiilas 3, 1 p.a. Takie przymiotniki, jak gédulas DP ‘zatosny’, magulas ‘liczny’, stébulas ‘dziwny’ wskazuja na dewerbalna de- rywacje przy uzyciu suf. -ulas. Pwk. tob-, *tab- jest jednak odosobniony i dotad nieobjasniony (por. Fraenkel 1104). — Drw. tobulybé “doskonatošč, najwyzszy stopien jakosci’ (war. tobiilybé), tobultimas a. tobiilumas ‘doskona- tošč' (m.in. DP). Vb. denom. 1. tobulėti, -ju, -jau ‘doskonali¢ sie’, 2. tébulinti ‘doskonalié, ulepszac’. topsoti, topso, topsdjau ‘siedzieé, leze¢ w stanie nieruchomym’ — dura- tivum stanu na -soti od pwk. top-, niejasnego pod wzgledem etymologicz- nym. Moze *tap- przedstawia wzdtuzony SO od tdp- jak w tapti ‘sta¢ sie’? Co do o-wokalizmu przy suf. -so- por. dvokséti, riogséti, spokséti. — Por. takze topteréti ‘strwozy¢ sie; przyjšč do glowy’, topoti, -ju, -jau ‘pielegnowaé, do- gladac kogo’. tot-, stlit. prepozycja pewnych form czasownikowych: ze zmiany *tat-, to z kontrakeji *ta-at- i asymilacji antycypacyjnej w polaczeniu te-at- = ptk. te + prvb. at-. Paralele: not-, nop-. Przyklady: totvirZ DP ‘niechaj udziela’ < “te-atvirzia (por. virzti III), totliekt mūsimp mergelė keletą dienų (Chylinski) < *te-at-liekti ‘niechaj zostanie’. traice, trdicé daw. 1. ‘tréjca’: traicé švinta SD «Troyca Swieta, Sancta Tri- nitas», 2. ‘trzy osoby, trzech’ — zapoz. z pol. trojca. War. stlit. trai¢é (Maz- wid, Bretkun), zob. Skardžius (1931, 223), Borowska (1957, 362). War. gw. traicia: Išpažįstam tris asabas traicioje ‘Wyznajemy trzy osoby [boskie] w Troj- cy Šw.'. Dziš zastapione neologizmem trejybė, trejybė. 100 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II trendėti, trendėja (war. trėnda, trėndžia), trendėjo ‘o drzewie: byč toczo- nym przez robaki, prochnieč, butwieč; o serze: gliwieč' (war. trėndėti). Czas. trendėti jest dubletem bliskoznacznego czas. trenėti (zob.). Analiza historycz- na: trend-ėti, dur. na -ė- od prs. *tren-da. Akut w formie trénda nasuwa mysl o zwiazku z czas. trintis ‘Scieraé sie, wycierač sie’ < *trin-C (z tymze pwk. zwiazane sa nazwy ‘kornika’: trynė i trynélé). — SO trand-: trandéti, -ja (war. tranida, trandZia), -jo ‘butwieé, prochnieé’, trandyti, -ija, -ijo ‘by¢ toczonym przez robaki, korniki, mole, prochnieé¢, zamienia¢ sie w préchno’. Nomina: trandis, -iés f. 1. ‘czerw drzewny, kornik’ (war. trandé, trandis, trandys), 2. ‘mol’, 3. ‘robak w miesie, mace, serze’, 4. ‘kleszcz’, 5. ‘wrzéd na nodze lub rece’, trandys f. pl. ‘préchno’. triatuksti, triaiiskia, triatiské 1. ‘chrupaé¢ (marchew, jabtko), rozgryzac z trzaskiem (košč, orzechy), wydawac charakterystyczny odglos przy gryzieniu (ziarna, buraka, rzepy), famaniu, kruszeniu czegos$’, 2. ‘trzeszczeé’, 3. ‘duzo mowič, paplaé, trajkota¢’. Czas. utworzony od interi. triduks(t), triaūkš(t), opisujacej odglos trzasku towarzyszacego przelamaniu, zmiazdzeniu, zgry- zieniu czego$ twardego w zebach, por. Tridukst perlauzé ‘Trach i przetamat / ztamat'. Dalgis užkliuvo uz kelmiuko, šunkojis triaiikst i nuliiZo. Tridukst riesu- tq ir perkando. Paralela: treskéti. — Drw. od osn. triauks-: triaukséti, -i, -€jo 1. ‘rozgryzaé z trzaskiem’, 2. ‘wydawac trzask — o palacym sie drewnie’, triauksnoti ‘chrupaé¢ (marchew, jabtko)’, nomen: triaiiks-ledis ‘odtamek lodu’. Drw. od osnowy triausk-: triduskinti ‘gto$no žreč, ješč, gryžč z chrzestem, trzaskiem; tamač, rozdrabniac’. trij-: neoosnowa wyabstrahowana z formy gen. pl. triji ‘trzech’. Drw. gw. trija ‘tréjka, trzech (np. synéw)’, trijatis b.z.a. ‘Tréjca Sw.’ (Mes garbiname vie- nq Dievą trijatyje ir trijatj vienatyje), trijiesa adv. ‘we trzech, we troje’, trijosa a. trijosa, trijosa adv. ‘trzy, we trzy — o Kkobietach’, trijulé ‘tréjka, grupa z trzech’. Trikaralis, -io gw. ‘Swieto Trzech Kréli, 6.VI."” — zlozenie, bedace trans- pozycja zwrotu polskiego z dwoma dopemiaczami: Trzech Kréli (to na sku- tek elipsy wyrazu okreSlanego sSwieto). Por. tri-, karalius. Zob. tez Krikštai, trikti, trinku, trikaū 1. ‘rozstrajac sie, psu¢ sie, mieszac sie, myli¢ sie, zbijač sie z tropu’, 2. ‘przedwczesnie urodzi¢’ (Moteriské trinka, iStrinka. Moteriské triko), 3. ‘rozztosci¢ sie’, 4. ‘zwariowaé, oszale¢’ — formacja na SZ typu RiT <= ReT do trek-, zob. trékti. Cps. atitrikti ‘poprawié sie, polepszy¢ sie — 0 101 WOJCIECH SMOCZYNSKI zdrowiu’, istrikti ‘przedwcezes$nie urodzié, poroni¢’, ‘umrzeé¢ — o wezesniaku’ (Kūdikis istriko), ‘wsciec sie — o psie’, jtrikti ‘pograzy¢ sie w czym, wziac sie do czego$ zawziecie, z zapatem’, patrikti ‘pomyli¢ sie, poronié, oszale¢, wsciec sie (o psie), wpašč w gniew’, sutrikti ‘pomyli¢ sie (w liczeniu), zaciąč sie (przy czytaniu), zepsuc sie, pogorszy¢ sie, nie dopisywač, zawodzié¢ (o pamieci); zmieszacé sie, stropi¢ sie, okazač zaklopotanie’. — Drw. trikcioti iter. ‘potykac sie, zahaczač sie, myli¢ sie co chwila, zacinač sie, jaka¢ sie’, trikdyti a. trikdyti caus. ‘przeszkadzaé, naruszaé, zaktoėcač (spokdj), niepo- koi¢’ (Niekuo netrikdoma rimtis), trikinti ‘myli¢ kogo, wprowadzaé¢ w blad, psué, niweczyc’, stlit. trikyti caus. ‘kazi¢’, patrikyta DP ‘skazona’, patrikimas DP ‘trwoga, przekaza’. — Nowy SO traik- <= trik-: trdikséti, trdiksi, -ėjo ‘trza- skač, trzeszczeč' (por. traipoti <= trip-, trdiSéti <= tris-, traiškyti <= trisk-). — Nowy SE treik- <= trik-: tréikéti, -ja, -jo ‘ztoscic sie, wymyslaé, szaleé ze zlosci; grzmieC (o burzy)’, aptréikéti ‘ztaja¢ kogo, skrzyczec’. Paralele: bréizgéti <= brizg-, dréiskeéti <= drisk-, kréitéti <= krit-. tulpé ‘tulipan, rošlina Tulipa i jej kwiat’ — zapoz. z niem. Tulpe (stad tez tot. tulpe). — War. tulipénas, gw. tulipdnas jest natomiast zapoz. z pol. tulipan. Polska akcentuacje odzwierciedla war. gw. tiliponas < *tuliponas’® (war. tiliponas). Inne war.: piliponas, pilyponas, peliponas. tuokti, tuokiu, tuokiaū ‘taczy¢ mezczyzne i kobiete wezltem matzenskim, dawac šlub', ištuokti ‘rozwies¢ matzonkow’, sutuokti 1. tr. ‘potaczyé wezltem matzenskim’, 2. intr. ‘zetkna¢ sie z kims, zejšč sie, zawrzeé znajomošč, zwa- chac si¢’”’. Refl. tuoktis ‘taczy¢ sie w malzenstwie, zenié sie’, susituokti ‘po- brac sie, zawrze¢ matzenstwo’ (zob. sutuoktitvés), išsituokti ‘rozwies¢ sie, ze- rwač malzenstwo’. Na temat etymologii zob. hasto sdntuoka. uitena c. ‘ten, kogo stale trzeba napominaé, ponagla¢ do roboty; obibok, len’ (war. uitena, uitena) — drw. z suf. -ena od neoosn. uit- <= ūitas ‘napomi- nany, strofowany’ (por. uiti). Por. suf. w pešena, stipena, kvaiSena’®. Paralela: uit-uvas ‘obibok’. "Por. gw. tiliponas z pol. telefon. "" Por. Su vagimis sutuokes, vagiu ir liksi ‘Jak zwachasz sie ze zlodziejami, pozostaniesz juz zlodziejem’. Pati sutudko su kitu ‘Zona zeszta sie z innym’. ""Inaczej Otrebski (1965, § 304): ‘*ui-t-ena, zawiera wtracone t’. — Z kolei S. Ambra- zas (1993, § 209) analizuje ui-tena, czyli zaktada derywacje neosufiksem -tena. Uzyty w argumentacji autora przyktad kūl-tena (1. c.) w gruncie rzeczy nie stanowi paraleli na rzecz ui-tena. Poprawna moze by¢ tylko analiza kult-ena, drw. od kūltas. Por. vélt- 102 Uzupetnienia do SEJL. Częšč II usnis, -ies 4 p.a. f. bot. 1. ‘ostrozen, Cirsium’, 2. “oset, Carduus'. War. usnid, usné, usnė, SD usnė «oset, Carduus», DP usnés pl. t. ‘oset’. Odpowiada tot. usne, usna(s) ‘ostrozen; oset’. Analiza: us-ni-, drw. z suf. -ni- od SZ us- <= pbst. *ues- ‘ktué, rozdziera¢’. Formant jak w asnis ‘ostrze kosy; kietek’, šaknis ‘korzen’. Jesli zalozymy, ze motywem nazwy usnis bylo to, ze roslina ta pasozytuje w zbozu, to otworzy sie mozliwos¢ dotaczenia tu pst. *(v)ūši < pbst. *us-i- ‘wesz’, por. strus. vūši, ros. vos, vsi, pol. wesz, wszy (por. Fraen- kel 1172). W perspektywie indoeuropejskiej wchodzi w gre zwiazek z pwk. *ues- ‘pas¢ sie, žywič sie’, por. za LIV? 693 het. wesiyattari ‘pasie sie’, lac. uéscor ‘zywic sie czyms, ješč, spozywac’. Zob. takze vievesa i vikšras. — Drw. usnélé bot. ‘farbownik polny a. krzywoszyj polny, Lycopsis arvensis’, usnynas ‘miejsce zaro$niete ostem’, usninūkas ‘gatunek motyla’. Vb. denom. usnéti ‘zarastac ostem’. utaryti, dtariju, Gtarijau wsch.-lit. 1. ‘méwié, opowiadaé’, 2. ‘méwié z pamieci (modlitwy)’ — zapoz. z bir. hiitaryé, ktore zostato skojarzone z ro- dzimym czas. taryti “mowič' (iter. do tarti). War. akcentowy: ūtūryti. — Ref. pasititaryti ‘porozmawiac sobie’, susititaryti ‘dogadac sie, porozumie¢ sie; za- wrze¢ umowe’, ugsititaryti ‘umoéwic sie, postanowi¢ co wspdlnie’. — Drw. sufiksalne o znacz. ‘méwié, -mawiac’: ttar(i)auti, ttaréti, ttarinéti, utarinti (dtdrinti), Utarioti, Utariuoti, ūtaroti, Utaruoti. Nomen: utarlyvas ‘rozmowny; wygadany, elokwentny’. Osobno zob. ttarka. — Innowacja morfologiczna czesci gwar wsch.-lit. jest czas. tturti ‘méwié’ (zob.). utarka wsch.-lit. 1. ‘rozmowa’ (Tep i Zugiso ūtarka), 2. ‘spos6b méwienia, mowa, gwara’ (Ale in ką gi jau ir jo utarka panaši). Zapoz. z bir. hiitarka. Por. utaryti. uturti, dturu, Ūturau wsch.-lit. ‘méwié; opowiadaé’, por. Kiti lenki- Skai ūtura, kiti lietuviškai. Mirs ir vis tturs. Praūturk lietuviskai. Saugokis, prie jo neprasituturk. War. uturti (Otrebski 1932, 60). — Drw. sufiksalne o znacz. ‘mowié’: ūturėti b.z.a., tturiauti, ūturinėti, ūturioti, uturiuoti, tturoti, tuturuoti. — Nomen: dturka ‘rozmowa, méwienie, opowiadanie’ — budowa wzorowana na syn. ttarka (zob.). War. ūturka (Otrebski 1932, 60). Od tego drw. wsteczny: ūŪtura, por. Tavo ūturos nė pats velnias nesupras. — Anali- za: ut-urti. Czasownik ten nalezy do typu na -urti, np. sniidurti ‘zapadaé¢ w ena <= véltas (brak tego przykladu u Ambrazasa), ktére stoi na réwni z velt-fizas < véltas (Ambrazas 1993, § 270). 103 WojciECH SMOCZYNSKI drzemke’, lūkurti 'oczekiwač' (na temat genezy -urti zob. kyburti). Poniewaž pwk. werbalny ūt- w jez. litewskim nie istnieje, nalezy przypuszczač, ze zo- stat on wyabstrahowany ze struktury guasiztožonej *ūt-taryti, mianowicie w procesie reinterpretacji zapozyczonego czas. ūtaryti ‘mowié’ (<= bir. hiito- ry¢). Dwa czynniki odegratly tu role. Z jednej strony bylo to przyréwnanie pozyczki do rodzimego synonimu taryti ‘ moéwi¢’ (ludowo-etymologiczna adi- deacja), z drugiej strony bylo to prawo degeminacji spotgloskowej, ktore nasuneto hipotezę o t < *t-t i tym samym umozliwilo stworzenie granicy morfemowej *tt-tar-. uzdas ‘zastaw, podatek’ — drw. na -a- od neoosn. uZd-, ktéra wyabstra- howano z formy uZd-éti w nastepstwie reanalizy vb. cps. uždėti = uz-deti ‘zastawic¢, oddač w zastaw’. Paralele: apdas, ifidas, iždas, priédas. uzti, ūžia, ūžė ‘szumieé, powodowaé, wydawaé szum (o wietrze, mo- rzu, falach, o lesie)’, sp' ūžiu «chelscze; glucze [‘betkotaé, chlupotaéd’]; szumię», SD «szumie», w gwarach tez ‘wyé, gwizdač, dZzwieczeé, šwistač (0 bacie)’. Dzwiekonasladowcze. Paralele: 6šti, 6Zti. — Drw. ūžėti, -ja, -jo 'szumieč, hatasowaé (o dzieciach)’, tez o gwarze rozméw, o huku armat, SD ižūžėt «wyszumieé, wyszaleé», ūžinti caus. ‘robié¢ szum, halas; nawo- tywaé si¢ w lesie; zacheca¢ do czego’. Nomina: ūžesys ‘szum, np. wody’, uzimas ‘szum, niski odglos, przeciagly szmer, hatas; brzeczenie (pszczél), ausų ūžimas ‘szum w uszach’, galvos ūžimas ‘szum w glowie’, apkurtinamas vėtros ūžimas ‘ogtuszajacy szum wichru’. Cps. ūžia-galvis ‘narwaniec, awan- turnik’, SD «mozgowiec, szumiteb» (syn. smagenius) — kalka z pol. szumi- feb ‘zapalona glowa, warchol, wartogléw, narwaniec, awanturnik, zawa- djaka’ (SW). — Neoosn. ūžėj-: ūžėjimas ‘szum’, SD ts. (por. drebėjimas <= drebėti). vaiskus, -i ‘przezroczysty; jasny, czysty, pogodny; o zdrowym wyglądzie; džwieczny, donošny (gtos), wyražne (brzmienie)'. War. vaiskūs, vaiskus. SD vaiskus «klarowny, okazaty, przejrzysty, przezroczysty, jasny», vaiskus ak- muo SD «kamien przeyrzysty» (syn. švaisus akmuo), nevaiskus SD «nieokaza- ty» [‘niewidoczny’]. Analiza: vais-kus. Chodzi tu o drw. na -kus od neopwk. vais-, bedacego forma SO od vys-, por. išvysti 'ujrzeč' s.v. vysti I. Odnošnie do suf. -kus por. smirs-kus (<= smirsti), šūš-kus, tūp-kus. Co do SO ai przy neo- 104 Uzupetnienia do SEJL. Czeęščė II pierwiastku na -s- por. mais- <= mis-; spais- <= spis-; švais- <= švis-"*, — Drw. nevaiskybė SD «cienistošč, opacitas», vaiskybė ‘przejrzystosé, klarownošč'. — Vb. denom. vaiskėti “przejašniač sie — o niebie’, vdiskinti 'czynič przezroczy- stym’ (Šaltis vdiskina orą). vaitoti, vaitoju, vaitéjau ‘jeczeé, stękač; biadaé, narzekac’, vaitoju SD’ «igcze, igczam, iekam [syn. vaivoju; stekam», SD «stekam» (syn. stenu), pa- vaitoti ‘ponarzekac’, suvaitoti ‘wydac jek’. Por. Kad skauda, vaitok, kad rūpi, dejuok, t.y. iš skausmo vaito(ja) žmogus, o iš rūpesčio dejuo(ja). Od interi. vai, vdi, wyrazajacej bol, zal, wspotczucie (por. Fraenkel 1185). Z uwagi na brak war. fvait, trzeba analizowač vai-toti i uznač zakonczenie -toti za ana- logiczne (por. kartéti, kėtotis, vartoti). Por. pol. jojczeé ‘stekaé, kwekač' <= interi. joj. Zob. tez vaivéti. — Drw. vaitdjimas ‘jek’, SD! «ieczenie, iekanie», por. Girdéjosi Cia ir ten stenéjimas ir vaitojimas, stlit. išgirsk vierny vaitojimag, o duok jiems išganymą PK 133, ‘Ustysz wiernych stekanie, a daj im wyba- wienie’. vaivoti, vaivéju (war. vdiva, vaiva), vaivdjau ‘jecze¢ pod wplywem bélu, cierpienia, zawodzi¢ žatošnie; biada¢, narzekad’, vaivoju SD! «iecze, ieczam, igkam» (syn. vaitoju), pravaivéti: Visą naktį moma pravaivdjo, suvaitéti ‘wydaé jek’, np. Sakė, ir nesuvaivdjgs ‘Méwiono, ze nawet nie zajeczy’. Vb. deno- minativum od vdiva c. ‘ten, co jęczy' (to z kolei utworzono sufiksem -va od interi. vai, vdi, zob. vaitéti, vaivéras). Mniej prawdopodobna jest analiza vai-voti, czyli wywod wprost od wykrzyknika u Trautmanna (1923, 338) i Fraenkla 1185. vaizdas ‘widok, obraz’ — drw. wsteczny od formy prefigowanej typu izvaizdas SD «konterfet, odmalowanie, wyrzezanie czego z wizerunku». Abs- tractum z suf. -a- i SO vaizd- od veizd- ‘patrzeé’, zob. veizdéti, iSveizdéti. — Drw. vaizdingas ‘obrazowy’, vaizdinis ‘pogladowy’, vaizduotė ‘wyobraznia’. Vb. denom. vaizdiioti ‘przedstawiac, pokazywač, wyrazac’, refl. vaizdiiotis ‘wyobraza¢ sobie’. "Nie przekonuje rekonstrukcja *vaid-skus u Skardziusa (1943, 124), poniewaz 1° odwotuje sie do vaid-, ktore jest wlasciwe tylko czas. sekundarnym (por. vaidinti, vardéntis), 2° zaktada nie sufiks (-kus), lecz neosufiks (-skus). — Nieprawdopodobne jest objasnienie Otrebskiego (1965, § 457): vdiskus to «wynik kontaminacji wyrazow vaizdus wzgl. veizdūs “wyrazny, jasny’ i diskus ‘id.’». Autor nie zwrécit uwagi na fakt, ze samo vaizdus jest forma wtorna, mianowicie wytworzona droga deprefigowania starszych formacji įvaizdūs, pavaizdis. 105 WOJCIECH SMOCZYNSKI valdyti 'nazywač'. Izolowana forma 3 os. futuri valdys, występująca w zdaniu bjaurėjimu valdys, ir ižg namų Dievo olas latrų, špiklierius, karcziamas, kaniūkštes darys DP 373,, “'brzydliwošcią nazywač będzie i z doméw Bozych jaskinie toterskie, szpichlerze, karczmy, stajnie czynič bedzie’, zostata przez Otrębskiego (1965, § 642) zinterpretowana jako causativum na -dyti od pwk. val-*", ktory ukazuje sie z jednej strony w tot. valuéda ‘mowa, jezyk’, z drugiej strony w pst. *volati ‘wota¢’, zaswiadczonym w jezykach pin.-stow., por. strus. volati ‘krzyczeé, wzywac’, ukr. voldty, blr. gw. vélac’, valdc’ ‘wo- tac’, pol. wota¢ ‘gtosno mowič, wzywaé, przywoltywacd’, czes. volat, -dm ‘wo- tac, telefonowaé’ (wczesniej na pokrewienstwo lot.-stow. zwrécono uwage w ME 462). varnalėša bot. ‘topian, topuch, Arctium, Arctium lappa’, SD! «lopian», SD «topian, rzep wielki, fopuch, bazyna». War. varnalésas, varnalésis (SD gal- va varnalésio, dagilio «kolka, gtowka kolaca na oscie, na lopianie»), poza tym z -lez- w II czlonie: varnaléZa, varnaléZas, varnaléZis, tez varndreza. I czton jak varna ‘wrona’, ale II czton pozostaje zagadka. Dla I cztonu Fraenkel 1201 przytoczyt poréwnanie z tot. varlapas bot. ‘podbiat pospolity, Tussilago farfara’ < *varn-lapas (w ME _, 506 nie byto wzmianki o lit. varnalėša). — N. m. Varna-lésai. varpa 1 p.a. 1. “ktos' (išleidžiu varpų SD «ktosy wypuszczam»), 2. ‘pracie, penis, 3. ‘zab Zelazny u sochy, narég’, 4. ‘szpic šwidra' (Galas grąžto bus varpa) — jest z pochodzenia dewerbalnym nomen instrumenti z suf. -a@- i SO varp- od verp-, por. verptis ‘wwiercac sie’. Paralele: varža <= verZti, saga < segti, laka <= lėkti. Znacz. etym. ‘narzedzie do wiercenia, §wider, wiertto’. Znacz. ‘kos’ jest przenosne, podobnie jak w wypadku pst. *kolsū, znacz. etym. ‘kolec’ (drw. od *kolti ‘ktu颒), potem ‘oScisty ktos niektérych roslin, zboz’, por. Borys (2005, 238, s.v. ktos). — Drw. varpingas SD «klosowaty, kiosisty», varpinis SD «klosiany», vdrputis bot. ‘perz, Triticum repens’, = var- putynas ‘ziemia poro$nieta perzem’, vb. denom. jvarputéti ‘zarosnaé perzem’. Cps. varpa-rinkté (zob. ririkti), Zemyn-varpiui adv. ‘klosami w dot’ (ktašč strze- che), por. ZemynraZiui s.v. rūžas. — N. m. Varpuciai, Varpuciai, Varputėnai. N. rz. Varpé, Varpe, Varputys a. Vdrputis. “Paralele apofoniczne: ardyti <= irti, stabdyti <= stébti, šlapdyti <= *šlep-. “" Por. gr. tpumaw 1. 'wiercič, przewiercač', 2. ‘futuere’. 106 Uzupetnienia do SEJL. Czes¢ II vartai m. pl. ‘osocznicy’ [‘oskarzyciele, falszywi oskaržyciele', SPXVI], hapaks z ‘Postylli’ Daukszy, por. Taip prakeikti yra visi nepakajingieji, hereti- kai, patvarytojai, vartai, ruzgiai, pasiumdytojai, kurie pakajy, vienybę, ir sando- rq trauko DP 534, ‘Tak przekleci sa wszyscy niespokojni, heretycy, potwar- cy, ossocznicy, szemracze, podszczuwacze, ktorzy pokoj, jednošč i zgode targaja’. — vartas ‘(falszywy) oskarzyciel’ jest prawdopodobnie forma de- prefigowang z *iSvartas, co z kolei pochodzito — jako sb. postverbale — od iSvartyti ‘przekrecic, przeinaczy¢ (stowa, fakty)’, tj. ‘przedstawié co niezgod- nie z prawda’, por. AS sakau teisybę, aš žodžių nevartail. Z formalnego punktu widzenia por. iSvartas SD «wywrot, wywrocenie»®?, vazioti, vazioju, vazidjau ‘wozi¢ wozem’, apvazioti ‘powywozi¢; zwiezé (zboze z pola)’ — iteratyw z suf. -ioti i SO važ- do vez-, zob. vezi, vézti. Pa- ralele: vadzZidti <= vesti, lakiéti <= lėkti, sakiéti <= sékti. — Drw. vaZiové gw. ‘jazda’. Tu tez važiūtė ‘jazda wozem, wozenie sie’, mianowicie z uwagi na palatalny wyglos osnowy; = neoosn. vaZiat-: važiatvė ‘jazda wozem’ (por. suf. mézatvé ob. meézaté). — Z innymi suf.: tot. vazdt, -dju ‘ciagnac, wtoczyč po ziemi’, scs. voziti, vožo ‘wozi¢’, gr. Ox£opat ‘wioze’. večeria 2 p.a. daw. gw. ‘wieczerza’, stlit. zwlaszcza o Ostatniej wiecze- rzy, np. Tai daryt, ką jisai patis ant paskutinės vecérios darė DP 227 . ‘i to czynic¢, co on sam czynit na ostatniej wieczerzy’, kaip duony gyvų turėjo duot paskutinéj vecerioj SP, 82, ‘miat dač jako chleb zywy na wieczerzy ostatniej’. Zapoz. z bir. vecérja. War. gw. vecerija, z wtérnym dyftongiem: veééiria. — Obok tego večėrė MZ, DP, tez gw. ‘wieczerza’. Sventdji večėrė a. šventa večėrė ‘komunia’ (prie šventos vecerés eiti ‘przystepowaé¢ do komunii’). veidmainys, -ė 3 p.a., veidmainis, -ė 2 p.a. ‘cztowiek obtudny, dwulicowy, hipokryta’. Stlit. vaidamainys 3 p.a., véidamainis 1 p.a. DP ‘licemiernik’®?, SD! «licemiernik». Zlozenie cztonéw véidas ‘twarz, oblicze’ i main- jak w czas. “W LKZ,, .,» 320 umieszczono Daukszowe vartai ‘osocznicy’ s.v. 2 vartas (vok. Wart): 1. “miško sargas, eigulys’, 2. ‘kurstytojas, maiStininkas, klastiinas’, mianowicie pod drugim z tych znaczen, co jest nieporozumieniem. “ Por. Du Zmune lipo Bažnyčion, idant melstys, vienas véidamainis, 0 antras muitinykas DP 314,, ‘Dwoje ludzi wstępowali do Košciota, aby sie modlili, jeden Licemiernik, a drugi Jawnogrzesznik’. — idant būtų dūksesne teisybė mūsų, neg anų Daktarų ir Vėidmainių Žydiškų DP 31 3,, ‘aby byta obfitsza sprawiedliwošč nasza, nizli onych Doktorow i Licemiernikow Zydowskich’. — kaip aure véidamainiump bylojo DP 318,, ‘Jako ondzie do Licemiernikow mowit'. 107 WOJCIECH SMOCZYNSKI mainyti “zmieniač'. Znacz. etym. ‘ten, kto zmienia twarz’. Kalka z nieznane- go oryginatu? N.B. Czlon poczatkowy o znacz. ‘oblicze’ ukazuje sie réwniez w cps. scs. lice-mėrū ‘obtudnik, hipokryta’ «= lice mériti (znacz. tego zwro- tu pozostaje niejasne, zob. Bankowski 2000, II, 34). — Drw. veidmainystė ‘obtuda, dwulicowos¢’, véidmainiskas ‘obtudny, dwulicowy, fatszywy’ (war. veidmainiskas), véidamainiskas DP ‘licemierniczy’. Vb. denom. veidmainiduti ‘by¢ obludnym, zwodzié, tudzi¢, udawac’. véidrodis, -dZio ‘lustro’, przen. ‘odzwierciedlenie, odbicie’. Ztozenie czto- now véidas ‘twarz, oblicze’ i rod- jak w czas. rodyti ‘pokazywac’. Znacz. etym. ‘pokazywacz twarzy’. Neologizm jez. literackiego, stworzony dla zastgpienia slawizmu zerkolas. veikslus, -i ‘wyrazny (o barwie tkanin, o piSmie recznym), dobrze wi- doczny (o miejscu)’. Wywodzi sie przez zmiane ai > ei z *vaikslus, to z insercja k z *vaislus. Analiza etym.: *vais-lus. Drw. od neopwk. vais- (<= vys-), ktory legt ré6wniez w osnowie takich wyrazow, jak vdis-kus ‘przezro- czysty’, vais-lys ‘latarnia, Swiecznik’, vb. pasivdistyti ‘ukazywac sie we $nie - o zjawie, zmorze’ (*vais-sty-). Zob. s.v. vysti I. — Obok veikslis jest war. veigzlus. Ttumaczy sie on sonoryzacja grupy obstruentowej ks w otocze- niu resonantéw: i-gz-l z i-ks-l. Paralele: raugzlé < raukšlė (u-gž-l z u-ks-0), gaizdras < gaistras (i-zd-r z i-st-r). — Vb. denom. veiksléti a. veigzléti ‘robi¢ sie przezroczystym’, véikslinti a. véigzlinti ‘czyni¢ jasnym, zrozumialym, wy- jasniac’. velnaitis, -Cio ‘opetany’ [przez diabta], hapaks w PK 139,: Ne est didesnis tarnas, negi patsai Ponas, vienok Christus buvo velnaiciu vadintas ‘Nie jestci stu- ga wietszy nizli sam jego Pan, bo Chrystus naswietszy opetanym byt zwan’. Drw. na -aitis od vélnas ‘diabel’ (zob. vélnias). Dziš velnditis to ‘diabelek, dia- blik' (por. zdrobnienia typu levaitis SD, mergdité). Zob. pristéti, pristotasis. vesima f. (o dziewczynie) zdolna do zamazpdjscia’ — leksykalizacja ptc. fut. pass. vesi-m- od vėsiu ‘ozenie sie’, 3 os. vės (zob. veésti), dost. ‘ta, z ktora kto$§ ma sie ženič'. Do formy zenskiej dotworzono przymiotnik rodzaju me- skiego: vėsimas ‘zdolny do ozenku’. vest-, neoosnowa wyabstrahowana z form typu veéstas ‘prowadzony’, atvestas ‘przyprowadzony’, atvesta ‘wzieta za žonę)', tj. ptc. prt. pass. do vésti (zob.). Drw. atsivestiné karvė a. kumélé ‘krowa a. kobyta, ktéra zona przypro- wadzita z soba do domu meza’, atvestinis ‘zwierze wniesione w wianie do gospodarstwa meza; dziecko przyprowadzone przez zone do domu meza’ 108 Uzupelnienia do SEJL. Czeęšč II (syn. atvarytinis), atvestinys ‘jedno z matžonkėw, ktére zamieszkato w domu meza a. žony', vestūvės (zob.). Paralele s.v. degt-, leist-, mest-. vėt-, neoosnowa wyabstrahowana z formy *vėtas ‘rzucany pod wiatr’, ptc. prt. pass. do vėti ‘wiaé, dąč'. Drw. atūvėtos, atvétos f. pl. ‘odwiewki, pošlad' (ziarno gorszego gatunku, ktére oddzielono przez wianie), nūovėtos ts., vėtikas “kto wieje ziarno’, vétuvé ‘wiejaczka do zboza’, vb. denom. vėtyti (zob.). Paralele s.v. vers-, vest-, vyt-. vėtyti, vėtau, vėčiau 'wiač ziarno na wietrze; rzucač na strony, rozpra- szač; machač czym; pędzač bydto, owce' — vb. denom. od *vėtas ‘rzucany pod wiatr’, ptc. prt. pass. do vėti (zob.). Paralele: statyti <= stūtas, vytyti < *vytas. Dawne prs. vėčiu, SD «wieię, wywiewam zboze», išvėčiu SD' «wywie- wam». Odpowiednik tot. vėtit, -u a. -iju ‘wia¢ ziarno' (= vėtij-ums ‘wianie ziarna'). — Neoosn. vėty-: vėtyklė a. vėtyklė ‘wiejaczka’, SD «opatka; szufla» (por. spraudyklé <= sprdudyti), vétymas ‘wianie ziarna’, vétytas, -a ‘majacy duze doSwiadczenie zyciowe, kuty na cztery nogi’ (i vétytas i métytas ts.), vétytojas “kto wieje ziarno’ (lot. vetitajs). — Drw. wstecznym od vėtyklė jest vėtė ‘wiejaczka’. vėžlys 4 p.a. ‘zétw, Testudo’ — drw. z suf. -lia- od vėžys ‘rak’ (suf. wzo- rowany na kranklys, svirplys?). Vb. denom. vézlinti 1. ‘pelzaé, posuwaé sie powoli (o ptazach, gadach)’, 2. ‘wlec sie, ciagnac noge za noga’, išvėžlinti ‘wyjs¢ na czworakach (z wody)’, vézliéti ‘petznaé; wlec sie’. viaukéioti, vidukcioja, vidukciojo ‘poszczekiwac; skomleé; poptakiwač (o niemowlegciu); niewyraznie mowič', vidukséti ‘szczekaé cienkim glosem (o szczenieciu); pohukiwac (o sowie); buczeé, myczeé (o cieleciu); czkaé, za- czyna¢ wymiotowaé’ — od interi. viduks, vidukst, vidukt — o glosie mtodego a. matego psa, o glosie cielecia. Por. Zidugcioti <= Zidugt. viédras daw. gw. ‘wiadro na wode’, SD «wiadro», viedras odinis SD «ku- bet skorzany, skorzane wiadro» — zapoz. z blr. vjadrd, pol. wiadro. Z bir. zapozyczono tez tot. letgalskie viedritis ‘mate wiadro, wiaderko’ (Fraenkel 1239). — Drw. viedrinukeé ‘beczutka wielko$ci wiadra’, cps. viédra-kulbé ‘pien, na ktorym stawia sie wiadro’, viedra-Sikys “kto wypréznia sie do wiadra’ (por. Sikti). vienatis, acc. sg. vienatj 3 p.a. f. ‘samotnos$¢, bycie samym’, SP ‘jednos¢ (ducha)’, SD «iednakos$¢, iednosé, iednostaynos$é» — abstractum z suf. -atis od adi. vienas ‘jeden’. Por. pilnatis ‘pelia’ <= pilnas, sausatis ‘posucha’ <= 109 WOJCIECH SMOCZYNSKI saūsas. — Drw. vienatijas a. vienatijis ‘jedyny’, PK ‘jednorodzony’ (syn. viengi- mis)**, vienatinis ‘jedyny; žyjący samotnie’, vienatystė ‘samotnos¢’, SD! «iedno- staynošč»), vienatvė “samotnošč' (gw. vienatvia), bibl. “'jednošč', = viendtvinis ‘'samotny, samotniczy’, vienatviskas ts. Tu tez vienat adv. ‘jedynie, tylko’, DP vienat ob. vienat ‘jedno’ (por. stpr. ainat adv. ‘zawsze, allezeit’). viėšis, -io daw. ‘gos¢’ :: tot. viesis, viess ‘przybysz, obcy, go$¢’ — forma- cja utworzona suf. -ia- od adi. viéSas (zob.). — Z innymi suf.: stlit. vieSniai m. pl. ‘goscie’, gw. viesni, gen. viešnios “'gošč — kobieta’ (co do formantu por. viéspatni), => liter. viešnia, -i0s “gošč - kobieta’ :: tot. viesna ts. Zob. tez neoosn. viesn-. — Drw. ataviesos f. pl. ‘odwiedziny u osoby, ktéra sie miato wczesniej jako goscia’, viesés f. pl. ‘goscina, goszczenie’. Cps. viésia-kelis a. vies-kelis ‘goSciniec’ (gw. viescia-kelis), viés-namis ‘dom publiczny’. — N. m. Vieseikiai, Viešintos 3x, cps. Antd-viesé. — Vb. denom. viešėti, viešiū, -ėjau ‘by¢ gosciem, by¢ u kogos w goscinie; gosci¢ kogo; udawaé sie w goscine’ (stlit. tez vieSauti ‘goscic’, viesoti ts.), refl. apsivieséti ‘rozgoscié sie’, isivieséti ts. Odpowiednik tot. viését ‘by¢ gosciem, by¢ w goscinie’, refl. viésétiés ‘by¢ w goscinie przez czas dluzszy’, tez viesuét a. viesudtiés ‘by¢ gosciem, byč w goscinie’; apsiviésinti ‘oswoié sie w gosciach, czué sie jak domownik’. Osobno zob. vdiSinti. — Neoosn. viesé-: viesétojas “kto gdzie gosci, nocuje’, vieSétuve daw. ‘goscina, pobyt w jakims$ miejscu’. vieSn-, neoosnowa wyabstrahowana z form rzeczownikowych viesni, viešnia ‘kobieta — gošč' (zob. viésis). Drw. 1. vb. denom. viesniduti “o kobie- cie: by¢ gosciem; by¢ gošciem w ogole’ obok twardotematowego viesndu- ti ‘o kobiecie: by¢ gosciem, zwt. gosci¢ z robétka (np. z kotowrotkiem) u innej kobiety’. — 2. vb. denom. viesnagéti ‘by¢ w goscinie’, gdzie II czion ‘nageéti stoi w zwiazku z czas. naginéti ‘wykonywaé drobne, zmudne prace reczne, tuskač, obieraé przy pomocy paznokci’ (por. niprinéti). Drw. wstecz- ny: viešnagė ‘goscina, bycie w goscinie’, do tego n. m. VieSnagiai. — 3. adi. viesnus ‘taki, ktory lubi byč gosciem, lubi by¢ goszczony’. vievesa, acc. sg. vievesq 3 p.a., war. vievesa 1 p.a. ‘wesz ptasia a. zwie- rzeca, Docophorus adustus’. War. vievasa, vieversa, vievisa, vieveZa. Sporne. Dotad byto ttumaczone jako formacja reduplikowana *vie-ves- od pwk. pie. “ues- ‘zywic sie, pašč sie’, por. Būga (1958, 336, 595), Būga (1959, 325), ** Por. kursai mus per vienatigi sūnų tavo Pona... iSmokei PK 196 jednorodzonego Syna twego Pana... nauczyt'. [4 4 11.13 ktoryš nas przez 110 Uzupetnienia do SEJL. Częšč II Trautmann (1923, 336), Otrębski (1965, 1). Trudnošč polega na tym, že tzw. twory reduplikowane nie pokazują dyftongu w sylabie reduplikacyj- nej““. W tej sytuacji mozna zaryzykowač przypuszczenie o zlozeniu, miano- wicie *uei-uesa lub *uai-uesa (lit. ie moze kontynuowač zaréwno pb. *ei, jak i pb. *ai). Czton I odpowiadatby allomorfom pb. *uai- / *uei-, pochodzacym z pdg. pie. *h,uéi-s, gen. sg. *h uéi-s ‘ptak’ (Schindler 1969, 157 n.), por. wed. véh m. ‘ptak’, sg. gen. véh, acc. vim, pl. nom. vdyah, instr. vibhih (Mayr- hofer, EWAIA, 507 n.). Czlon II *ues- bylby kontynuacja wspomnianego juz pie. *ues- ‘zywic sie’. Znacz. etym. ‘istota pasaca sie [pasozytujaca] na ptaku’. Refleks pie. *ues- ukazuje sie prawdopodobnie réwniez w wyrazie vikšras ‘gasienica’ (zob). vingilis, -io ‘piskorz, Misgurnus fossilis’ — drw. z suf. -ilis od osnowy ving- jak w vingus ‘krety’, vingis ‘zakret’. — Ze skrzyzowania ungurys (zob.) z ving- powstat war. vingurys ‘wegorz, Anguilla anguilla’. vingis, -io 1. ‘skret, zakret’, 2. ‘obejscie, objazd’, 3. ‘zwéj’, ūpės vingis ‘zakret rzeki’ — drw. z suf. -ia- i SZ ving- do veng-, zob. véngiu, véngti m.in. ‘omijaé, uchylaé sie’. N. rz. Vingis, Vingiai 2x, Vinguté, Vingutis, UZ-vingis. Z afereza u- naleza tu jeszcze n. rz. Zvifigé (tez n. bagna) < *UZ-vingé (por. Uz-lankis, Ažū-lanka), n. jez. Zvingys, n. m. Zvifigiai. Vb. denom. vingitioti ‘wié sig, zwijac sie, skrecac sie’ (ūpė vingitioja ‘rzeka wije sie’). — Z innymi suf. vingrus ‘krety; wykretny’ (por. tot. kuron. vingrs ‘Zzwawy, predki, gietki, niela- miacy sie, zreczny’), > vingris ‘wygiecie, zakret’, n. rz. Vingra, Vingreé, Vingre, Vingre, Vingris 5x, Vingrys 5x, Vifgrius, Vifigr-upis 5x (= n. m. Pavingripiai); vingurys ‘zakret’, = vb. denom. vinguritioti ‘skrecac sie, zakrecaé, wič sie (o potoku); machaé¢, merda¢ ogonem’. Por. synonimiczny pwk. vink-: vinklūs ‘gibki, gietki, zwinny’. virbas 'rozga, pret; suchy pret, chrust’ :: lot. vifbs ‘pret, patyk, zerdz, rozen’, virba ‘sztanga zelazna’. Stoi w zwiazku z nazwa drzewa virbis, -io ‘wierzba’ (zob.). Znacz. etym. ‘pret wierzbowy’. Zakonczenie -as w virbas mogto sie uksztattowac dopiero w derywacji wstecznej, np. wychodzacej od * Pozorne kontrprzyktady objasniaja sie bez pomocy hipotezy reduplikacyjnej, w szczegolnosci: 1. n. rz. Siesartis jest zlozeniem z Sie- jak w n. rz. Sié-srautas, Sié- struvas, n. jez. Sie-sikas oraz sart- jak w adi. saftas i n. rz. Sarta, Sarté, 2. sb. ZieZir- ba ‘iskra’ jest przeksztalceniem cps. *Ziez-Zilba (zob. s.v.) Trzeci kontrprzykiad, vieversys ‘skowronek’, ma — podobnie jak jego syn. vyturys — genezę onomato- peiczna. 111 WoJCIECH SMOCZYNSKI virbalas. — Drw. virbalas ‘pret, kij, drut (do robienia swetréw itp.); cewka do zwijania nici; zab w grabiach, w bronie; szczebel, drazek w drabinie; ktoni- ca, drazek przytrzymujacy drabine wozu; jeden z widlowato zakonczonych pretow, mocowanych po bokach wozu celem zwiekszenia jego pojemno- šci'**. SD: virbalas «grafka» [‘metalowy rylec, pret do pisania’, SPXVI], «knu- tel» [‘palka, kij, patyk’, SPXVI], «lon» [‘kotek zabezpieczajacy kolo przed spadnieciem z osi’, SPXVI], virbalas aStras SD «kotek ostry». — virbiné a. virbinis ‘sidla na ptaki i mate zwierzeta’ (war. virbyné ‘sidta; moczydto na len’), virbiny¢ia 1. ‘szopa na drewno, chrust’, 2. bot. ‘psianka stodkogoérz, Solanum dulcamara’ (ta roslina wystepuje nad brzegami wéd w jednym ze- spole z wierzbami, zob. virbis), tez ‘jaskier, Ranunculus’, virbokslis ‘cienka rozga’, virbtis m. lub virbtis f. ‘pret, sztaba, sztanga; todyga, trzonek; zerdz do popychania todzi lub tratwy’. Cps. akéc¢-virbalis ‘zab brony’. Vb. denom. virbyti, -iju, -ijjau 1. ‘bié¢ rozga’, 2. ‘podwiazywac drzewko, rosline (przymo- cowujac je do preta, tyczki, palika)’, virbti, virbsta, virbo ‘wypuszczaé pedy’, išvirbti ‘wyrosnaé w gore, wybujac’, nuvirbti ‘(o drzewie) wyrosnaé¢ smuklo, cienko; schudnaé, zmarnieé, zwisnaé¢ (o galeziach)’. Nie nalezy tu virbinti ‘poruszac’ (zob.). — N. m. Virbalai 5x, Virbalis, Virbiniai. N. rz. Virbalas, n. taki Virbalyne. virbéti, virba (war. virbia), virbéjo ‘roi¢ sie, mrowié sie — o robakach; ciska¢ sie, wywijac sie (o rybie w sieci), rzucač sie (o prosieciu w worku); drgač, držeč, dygota¢ (w goraczce); krzataé sie, pracowač'. Z innym suf. virbséti, virbsi ‘drgaé, roi¢ sie; unosič sie (o tytku szybko biegnacej owcy)’. Pwk. virb- jest wariantem fonetycznym do virp- (rb z rp przez perseweracje), zob. verpti, virpėti. virbinti, virbinu, virbinau (war. virbinti) ‘porusza¢ czym, machač; uderzač smyczkiem w struny; cisnąč dudy; wiercič dziury (patykiem); szybko pisač; zmuszač do czego’, ‘merdaé ogonem’ (Suva uodegą virbina), nuvirbinti ‘zastru- gac, zaostrzy¢ (patyk)’, pravirbinti ‘przektu¢ (wrzéd), wywierci¢ (otwor)’, suvirbinti ‘poruszy¢ czym, pomachac’. Pwk. virb- jest zapewne wariantem fo- netycznym do virp- (rb z rp przez perseweracje), zob. verpti. Paralela: virbéti ob. virpėti. virbis, -io 1. ‘wierzba piecioprecikowa, Salix pentandra’, 2. ‘wierzba sza- % Por. Sustatyk virbalus — didesnį vežimą galėsi prikraut. Virbalus paimk aštuonius — šienas smulkus, byrės. 112 Uzupetnienia do SEJL, Czes¢ II ra, toza, Salix cinerea'. Odpowiada, choč z odmiennym sufiksem, pst. *virba ‘wierzba, Salix’, sch. vrba, ros. vérba, ukr. verbd, stpol. wirzba, dziš wierz- ba ts., drw. scs. vriibije n. ‘itéai, wierzbina, zarosla wierzbowe’. Wyraz bst., pochodzi od pie. *urb-. W pierwiastku nawiazuje do gr. pap-dog ‘rézdzka, wedka, pret posmarowany klejem (dla tapania ptaszkow), drzewce wtoczni, laska, laska pasterska’, tez ‘mtody ped’ (z *hrab- < *urab < pie. *urb-). Por. na SE *uerb- fac. uerbénae f. pl. ‘pek, wiazka ziét lub gatazek wawrzynu, oliwki, mirtu’, uerbera n. pl. ‘rézgi do chlosty’. Por. Trautmann (1923, 360) i Fraenkel 1259, ktérzy zreszta odnosza sie tylko do virbas i o virbis nie wspo- minaja. Borys (2005, 695 s.v. wierzba) zaznacza, ze nazwa drzewa pochodzi ‘od charakterystycznej wiotkoSci gatezi’. virkti, virkstu, pravirkau ‘rozptakac sie, zaptaka¢’ — formacja inchoatyw- na z suf. -sta- i SZ virk- do verk-, zob. verkiil, verkti. Akut pochodzenia ana- logicznego (por. rimstu :: remti, mirštu :: mirti). — Drw. virkauti ‘poptakiwaé, kwili¢’, virkcioti ‘poptakiwaé’ (por. virpcioti), virkdyti caus. ‘doprowadzaé do ptaczu’ (por. girdyti, virdyti), dawne prs. virgdZiu SD «kwile dziecie, roskwi- lam» [‘do ptaczu je poruszaé, tzy mu wyciskaé’, L.], virkinti ‘doprowadzaé do ptaczu’, virkyti: jvirkiu vaikų SD «kwile dziecie, roskwilam; rozrzewniam kogo» (syn. virkdZiu). Nomen: virksna c. ‘ptaksa’ (z *virk-sna), => vb. denom. virksnduti ‘gtosno ptakac, szlochaé’ (por. vérksna). virzti II: atviržti DP ‘udzieli¢ wsparcia (ubogiemu), uzyczyé (mocy), uczynič uczestnikiem czego’, por. bet ir to, kas mumus liekt..., tiemus kuriuos jisai broliais savais vadina, atvirzt nedresame DP 291, ‘ale i tego, co nam zby- wa..., tym ktore on bracia swoja zowie, udzieli¢ nie Smiemy’. — bet nei ižg to, kas mumus liektis, nugrynusiemus nenorime atvirzt DP 512, ‘ale ani z tego, co nam zbywa, ubogim nie udzielamy’. 0 iZg to, kas jam beliektis, totvirZ [*te- atvirzia) arba nudalija noriai reikalingiemus DP 512. ‘a z tego, co mu zby- wa, niechaj rad potrzebnym udziela’. — Nesa jeig V. Dievas negaléty kitiemus atvirzt galybės atlaidimo nuodėmių DP 349 _ ‘Bo gdyby Pan Bég nie mégt drugim uzyczy¢ mocy odpuszczania grzechow’. — Nes vienatijis sūnus Dievo, norėdamas atvirzt Dieviskos savos natūros, priėmė natūrą mūsų Zmogysteés, idant mus žmonės Dievais padarytų DP 263, ‘Abowiem jedyny Syn Bozy, chcąc nas uczynič uczestnikami Boskiej swej natury, przyjal nature naszego czlowie- czenstwa, aby nas ludzie bogami poczynil’. — pavifzti ‘da¢ (jatmužnę)', DP 'udzielač (ubogiemu)’, por. lauždamas alkanam duonos tavos ir pavirgdamas [recte pavirždamas)] elgetai pagal reikalą jo DP 5, “utamując glodnemu chleba 113 WojciECH SMOCZYNSKI twego, i udzielajac ubogiemu wedle potrzeby jego’. Niezbadane. virž- wygla- da jak st. zanikowy typu samprasarana do verž-. Zob. vežti, urztis. visatime stlit. 1. ‘powszechnos¢’ [‘bycie powszechnym, odnoszenie sie do ogolu, ogolnošč', SPXVI], np. Liežuvis toksai yra ugnis ir visatimé neteisybės. Ne vienam liežuvis piktas nepralaidžia, unt visų užpuola SP, 77, ‘Jezyk jest ogien i powszechnošč nieprawošci, žadnemu język zly nie przepušci, na wszytkich napada’, 2. ‘pospolstwo’, np. Durna visatimé tami klausė jų, ir taip kaip Vire- snieji geidė, padarė SP, 127, 'Gtupie pospélstwo w tem stuchato ich, i tak jako przetoženi zadali, uczynito'. kaip ypačiai regime... rūbuose prabungas, ne tiktai didžiūnuose, bet ir visatiméj SP, 55, ‘jako osobliwie widziemy na oko... w szaciech zbytki, nie tylko w wielmožnych Panach, ale i w pospolitym gmi- nie’. Formacja visatimé (1kZ akcentuje visatimė) przedstawia sobą abstractum na -im-, utworzone od zaginionego rzeczownika *visatis ‘wszystkos¢, ogot ludzi’ <= visas ‘wszystek’, o budowie takiej jak pilnatis, -ies f. ‘pelnia’ (zob. Otrebski 1965, § 278; brak visatimeé u Skardziusa 1943 i S. Ambrazasa 2000). Doktadnej paraleli stowotwérczej dla sekwencji -at- + -im- nie widaé. Por. przynajmniej takie abstracta, jak storima <= storas, šiltimas <= šiltas. — Drw. visatimis adi. DP ‘powszechny [‘dotyczacy wszystkich, zwrécony do ogé- tu'], powszechnosé¢, pospolstwo’ (por. visotimis sp). — Obok visatimé jest wariant z niejasng samogtoska o w czesci sufiksalnej (analogia do viséks?): visotimé DP ‘powszechnos$¢’®, SD «pospolita rzecz wszytkiem, commune, publicum omnium est; pospolito$§¢, communitas, universitas, unum corpus; pospolstwo, gmin, populus, vulgus, plebs; powszechnosé; rzeczpospolita», parinkt kieno turtj iZdan visotimés «konfillkowa¢ kogo, zabra¢ do skarbu, abo na pana», parinkimas turtés nuog visotimeés «konfillkowane rzeczy, grabiez», valdžia visotimés «polityka dobra, zta». — Drw. visotiminis SD «gminowy, z gminu, z pospolstwa, popularis, plebeius» (syn. iZ visotimés kas), visatimis DP ‘powszechny, powszechnošč, pospolstwo’, visotimis SD «gminowy, z gminu, z pospolstwa; pospolity; walny, powszechny» (por. visatimis DP), visotimis žmogus SD «pospolity cztowiek». — Z innym suf. visotiné SD' < wisatine > «rzeczpospolita, res publica» (syn. bindrysté, visiskysté). viskéti, viska (war. viski), viskéjo ‘ruszaé sie, poruszač sie, drzeé; poty- Hapaks, por. Ant galo Jokūbas S. kuris regéjos esąs stiebu Bažnyčios, paliové ant vieno miesto Hierusalem, pastodamas Petrui visotime¢ DP 611, ‘Na koniec Jakub S. ktory sie zdat by¢ filarem Košciota, przestal na samym miešcie Hieruzalem, ustepujac Piotrowi powszechnosci’. 114 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II skiwač (np. o powierzchni jeziora)'. War. vizgėti. Niejasne. Fraenkel 1264 n. tączyt z viksėti (zob.) oraz z pwk. veik- / vik- jak w vėikus, vikrūs. — Caus. viskinti “wprawiač w ruch, poruszač', įviskinti ‘poruszy¢’, DP ‘wzruszy¢’, pavi- skinu SD' «poruszam», viskinu SD* «ruchams, refl. viskinuosi sp’ «rucham sie». vystyti, vystau, vysčiau ‘spowijac, owijač w pieluchy’ :: tot. vistit a. vikstit, -u, -iju ‘zwiazywac, zawijac’; suvystyti: suvysčiu vaikų SD «powijam dziecie», refl. įsivystyti “zwinąč sobie, zawinąč sie; wetrzeč sie; wkrašč sie, wšcibič sie’. Frq. na -sty- od SZ vy-C, zob. vejū, vyti. Paralele: dėstyti <= dėti, dūostyti <= dūoti, mdustyti <= mduti. — Neoosn. vysty-: vystyklas ‘powijak, pielucha™® :: tot. vistikls ‘wiazka, pek’, SD vystyklai m. pl. «pielucha, pieluszka», vystymas ‘spowijanie’, išsivystymas ‘rozwiniecie sie, rozwoj czego’, suvystymas SD «po- wicie», viskai adv. gw. ‘catkowicie, catkiem, zupelnie’ — powstato droga syn- kopowania samogtoski sufiksalnej w formie visiskai (zob. visas), nastepnie przez asymilacje *vis-Skai > *viš-škai i degeminacje. Podobny rozwdéj w wyrazie dickas < *ditSkas < *didiskas. vyt-, neoosnowa wyodrebniona z formy vytas ‘zwiniety’, ptc. prt. pass. do vyti (zob.). Drw. vytiné (zob.), vytulas ‘lina zwinieta w krag; zwéj drutu, papieru, zwitek kory; spirala’ (war. vytūlas), vytulas SD «kregi powrozow, zwiiania, kota» (= vytulélis SD «motek nici, stron»), vyturas ‘bandaz’, vytūvai m. pl. ‘motowidto’, SD «kolowrotek do nici, wijadto, motowidlo». Paralele s.v. but-, girt-, imt-, vest-, vét-. vojes: vijes, -usi ‘cierpiacy’ (Leskien 1891, 311, 320), vdjes ant akių ‘cier- piacy na oczy’ (Fraenkel 559), vėjai adv. ‘ledwo, z trudem’: vėjai bepaeit ‘ledwo chodzi’ (ibidem). Formy vdjes, vėjai stanowia — wraz metatoniczna mutacja w pavojus ‘niebezpieczenstwo’ — derywaty od neoosn. voj-, wyod- rebnionej z prs. *vėju, prt. *véjau :: inf. *voti ‘by¢ stabym, chorym’. Parale- le: jojes, joja, joja :: joti; Zidjes, Zioje :: Zioti. — Odpowiednia osnowe totewska vaj- poswiadcza adi. vdjs ‘chudy, staby, chory; nieurodzajny, lichy’ wraz z derywatami: vajigs ‘stabowity, chorowity’, vdjulis ‘ten, co niedomaga, kwe- chudzac sie, wycienczaé sie (umys$lnie)’. — Pwk. lit.-tot. *ua-, od dawna juz wiazany ze sti. czas. vdyati ‘wird matt, miide, erschopft sich’ (Fraenkel 559), ** Por. tqgi Ponna Maria Betleem est pagimdus, Jėzų Sūnų mielą, ir jvysté vystyklan, o indeja prakartan, tq dangaus karalių PK 158, ‘tegoz Panna Marya w Betleem porodzita, Jezusa milego i w pieluchy powita, a do zlobu wlozyla Krola niebieskiego’. 115 WoJjJCIECH SMOCZYNSKI otrzymal obecnie transkrypcje pie. *h ueh,-, znacz. etym. “porzucič, prze- stač, zaniecha颒 (LIV? 254, NIL 248 n.). Wed. vayati ukazuje sie w LIV? l.c. ze znacz. ‘ubywa, znika, robi sie prožny, brakuje’ < pie. *h uéh, -ie-, SZ ūnd- ‘niedostateczny, za maty’ < *h uh, -n6- (por. lit. ūmūs). Osobno zob. votis. vokai: akiés vokai m. pl. ‘powieki oczu’ :: tot. acu vaki ‘powieki’ — prze- nosne uzycie wyrazu vokas ‘wieko, pokrywa’ (zob.). Podobnie w stowiaii- skim ‘powieka’ stoi w zwigzku z nazwa ‘wieka, pokrywy’, por. shi. véka, -e ‘wieko; powieka’, scs. véko, ros. véko, ukr. viko ‘powieka’ :: czes. viko ‘wieko’, pol. wieko ‘pokrywa, przykrywka’. Z tym, ze pst. *véko jest — w odréznieniu od vokas — pozbawione motywacji werbalnej. vokas ‘wieko, pokrywa, denko, koperta’, pl. vokai ‘powieki’ (zob.). War. gw. z afereza v-: 0kas (paralele s.v. vogti). Formacja prymarna na -a- od czas. vokiu, vokti (zob.). Odpowiednik tot. vdks 1. ‘pokrywa’, 2. ‘wierzchnia częšč (bijak) w miedlicy Inu’, 3. ‘miara zboza’, acu vaki ‘powieki’. — Powiaza- nie litewskiej i stowianskiej nazwy ‘wieka’ wydaje sie na pierwszy rzut oka niemozliwe z powodu rozbieznosci w uksztattowaniu pierwiastka: vékas < *uak-a- zaklada a z pie. *eh -C, podczas gdy pst. véko < *uék-a- zaktada é z pie. “eh -C. By¢ moze jednak, že réznica ta powstata wtérnie, na skutek pewnej innowacji morfologicznej po stronie stowianskiego. Jesli przyjmie- my za J.E. Rasmussenem, že stow. véko jest derywatem typu vrddhi, tj. od- zwierciedla pie. *uéh k-o-m®, to lit. vokas bedzie mozna uznač za refleks pie. *ueh k-o-, czyli zwyklego stopnia e. vora 4 p.a., vora 1 p.a. 1. ‘szereg, rzad, karawana’ (war. voras), 2. ‘ko- lejnos¢, kolejna zmiana, czyjas kolej’, 3. ‘pewna ilo§¢ (mtėconego zboza, suszonego siana, fowionej ryby)’, 4. ‘zbieg dwéch pradéw wodnych, gdzie tworzy sie pton’ — abstractum z suf. -a- i WSO *var- od ver-, por. veriū, vérti m.in. ‘niza¢, nawleka¢’. Znacz. etym. ‘nizanie’ = ‘nizanka’. — Drw. viena vora adv. ‘za jednym zamachem’, vorélé ‘rzadek’, vorėlė gérviy ‘klucz zurawi’, vorelé adv. ‘rzedem, jeden za drugim, gesiego’ (dost. ‘rzadkiem’). zdairyti, zdairat, zdairiaū wsch.-lit. ‘patrze¢ bacznie’ — decompositum, bedace produktem segmentacji *ap-zdairyti. To ostatnie powstalo z prze- ksztatcenia zlozenia z ptk. zwrotna ap-si-dairyti ‘ogladnaé sie, rozgladnaé si¢’ (zob. dairytis), mianowicie droga synkopowania i (*ap-s-dairyti), na- *’Rekonstrukcje z artykutu J.E. Rasmussena w Copenhagen Working Papers in Linguistics I, 93 podaje za stownikiem etymologicznym M. Snoja (2003, 811). 116 Uzupelnienia do SEJL. Czesé II stępnie udzwiecznienia SD > zd. Paralele: stvėrti, zgėsti, zgedduti. — Refl. ap-si-zdairyti ‘obejrze¢ sie’. — Drw. zdairinéti ‘ogladac’, refl. prisizdairinéti ‘przygladac sie’. zgedauti, zgedduju, zgedavaii 1. ‘szukaé, poszukiwaé, dowiadywac sie’ (Zgedavaii visą dieną i neradau ‘Szukatem przez caly dzien i nie znalaziem’), 2. 'chcieč, pragnac’, 3. ‘teskni¢ za czym’ — vb. simplex, ktére zostato wy- abstrahowane ze zlozenia pazgedduti. To ostatnie powstato droga synkopo- wania -i- partykuty zwrotnej w formacji iteratywnej pasigedduti ‘szukac, po- szukiwac’ < pasigesti ‘spostrzec sie, ze brak czegoš lub kogo$’ (zob. gėsti I). Podobnym neosimplex jest zdairyti. zgesti, zgendu, zgedail ‘spostrzec, ze brak kogoš, czegos’ — decomposi- tum, wynikte z resegmentacji formy *pazgesti (< *pa-s-geésti). To ostatnie powstato droga synkopowania -i- partykuly zwrotnej w pasigésti ‘spostrzec sie, ze brak czegoš lub kogoš' (zob. gésti I). Podobnie uksztaltowane neosim- plicia to zgedduti, zdairyti i zgribti. — Refl. pa-si-zgesti ‘pasigesti’, np. Kaip kurią dieną mamos nebliks, labai pasizgeési. zgribti, zgrimbū, zgribaū ‘pojaé, zrozumieč' — decompositum, powsta- te droga resegmentowania formy suzgribti 'potapač sie, zorientowač sie w czym’, pochodzacej z *su-s-gribti, to z synkopy i w su-si-gribti (zob. grebėti). Paralela: zgesti. — Refl. pa-si-zgribti ‘suzgribti’, np. Zgribte pasizgribau, bet nepasitaisiau. zgursti, zgursta, zgurdo ‘marnieé, niszczed, gina¢’ — z udZzwiecznienia w *sgursti, to z synkopowania formacji prewerbialnej su-gursti, zob. gufsti. zirzti, zirzia, zirzė 1. ‘brzeczedé, bzykac (o osie, musze, komarze)’, 2. ‘hu- czeč, warczec (o pracujacej maszynie, o samochodzie, samolocie)’, 3. ‘popta- kiwaé, marudzič (o dziecku)’, 4. ‘okazywaé niezadowolenie, mruczeé, bur- czed’, 5. ‘natretnie prosié’, 6. “ryczeč jak ciele’, 6. ‘biedowaé, zy¢ w biedzie’. Dzwiekonasladowcze, por. zyzti. — Drw. zirgéti, zirza (war. zirzia, zirzi, -ėja), zirzéjo dur. 1. ‘brzeczed, bzykac’, 2. ‘chrzescié, skrzypieé (o kole wozu)’, 3. ‘ciec z pluskiem, ze szmerem’, 4. ‘bulgota¢ (o wrzatku)’, 5. ‘mamrotaé, bel- kotac (o starcu)’, 6. ‘brzydko Spiewad’, zirzinti ‘rzepoli¢ (zw. na skrzypcach); skrzypie¢ (o drzwiach)’. Nomina: zirzla c. ‘beksa, ptaksa, mazgaj’ (= zirzlis ‘placzliwy’), zirzlys ‘dokuczliwy owad, zwt. komar; ptaksa, beksa; gderliwy cziowiek’. zyzti, zyzia, zyzé 1. ‘brzeczed, bzykač (o osie)’, 2. ‘poplakiwacé (o dziec- ku)’, SD zyziu «becze» (syn. brizgiu) 3. ‘natretnie prosi¢’, 4. ‘okazywac nieza- 117 WOJCIECH SMOCZYNSKI dowolenie, mruczeč, burczeč, gderač', 5. “fatszowač w špiewie'. Džwiekona- šladowcze. Por. bliskoznaczne czas. zirzti, zurgti, zurgzti. zvimbti, zvimbia, zvimbė “brzeczeč, bzykač — o owadach; šwistač — o kulach; poptakiwač, pochlipywač; natrętnie prosič; dokuczliwie gderač' — od interi. zvimbt - o bzyknieciu osy, pszczoly (war. zvimbt, zvimt). — Drw. zvimbduti iter. ‘brzeczed, šwistač, gwizdač', nomina: zvimbesys ‘brzeczenie, brzek, gwizd’, zvimblys ‘ptaksa, beksa’. zabtai 1 p.a., Zabtai 4 p.a. m. pl. 1. ‘pysk zwierzecia, morda’, 2. ‘skrzela ryby’, 3. wulg. ‘usta, twarz’ (Gauti per Zabtiis), 4. ‘cze$¢ oglowia, do ktorej mocuje sie wodze’. War. gw. zdbtai. Przedstawia n. instr. z suf. -ta- i SO do Zeb-, zob. Zébti ‘zre¢ powoli, žuč'. Paralele: aiitas ‘onuca’ <= aiiti, grąžtas ‘$wi- der’ <= grezti, saitas ‘wiazadlo’ <= sieti. — Drw. Zabtas, -a ‘zachtanny, chci- wy; pyskaty, bezczelny’, Zabtas c. sb. ‘zartok; cztowiek zuchwaty, bezczelny’, žabtūs ‘pyskaty, bezczelny; szorstki’. zadas I 1. ‘zdolnos¢ méwienia, gtos' (Iš iSgascio Zadq prarasti. Ligonis guli bė žado), 2. ‘mowa’, SD «mowa, jezyk» (syn. kalba, tarmė) — sb. postvb. od Zasti, Zandu, Zadau ‘powiedzie¢’ (zob.). — Drw. beZadis ‘niemy, niemowa; milczek’, tez ‘nieprzytomny’ (Jis gulėjo beZadis), bezadys ‘niemowa’, neZadas ‘nieprzytomnos$¢; milczenie’, SD «niemota» (syn. nekalba), = neZadZia: pra- kalbo nežadžia DP ‘przemoéwil niemy’ (budowa jak nevedZia SD «bezzeniec»), o kaip tasai nezadZia baisiai kliesti! SP, 52. ‘0 jako ten niemek straszliwie btadzi!’, nežadžias stlit. ‘niemowa’. zadas II ‘obietnica’ — sb. postvb. od žadū, žadėti ‘obiecywaé’. Podobnie zbudowane: apzadas SD «šlub, votum, sponsio», isZadas SD «wyrzeczenie, wymowienie», įžadas ‘Slub, uroczyste przyrzeczenie wobec Boga’, prieZa- das ‘przyrzeczenie’. — Drw. Zddalas ‘obiecanka’, Zadinys ‘obietnica’, Zadils ‘sktonny do obietnic’ (por. kalbus <= kalba). zadinti I, Zadinu, Zadinau ‘budzi¢ (ze snu)”, pobudzaé (apetyt); podnie- cač, zacheca¢ stowami; cucié, ratowač' — causativum na -inti od paZasti ‘przebudzié sie’, zob. s.v. Zasti. — Drw. Zadinéti iter. ‘budzi¢’ (Ten reik atsi- kelti, nékas ten nezadinés). Nomina: Zadintojas ‘ten, co budzi ze snu; ten, co pobudza do czego; ten, co budzi, np. nadzieje’, Zadintiivas ‘zegar uzywany do budzenia, budzik’, žadintūvės pl. f. ‘obrzed budzenia mtodej pary po weselu’. zadinti II, Zadinu, Zadinau 1. ‘zwracac sie do kogo po imieniu’, Zadinu nm? "Por. Nežadink jo, teišsigirtūoja ‘Nie budž go, niech wytrzezwieje’. 118 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II vardu SD «mianuię kogo», 2. 'wzywač kogo’, Zadinu SD! «wzywam» (syn. meldziu, vadinéju), pažadinu sp’ «powotywam» (syn. pasaukiu), «zawolywamy, 3. ‘uspokajac stownie (dziecko)’, 4. ‘obiecywaé, slubowaé’ — causativum na -inti od Zasti, Zandu ‘powiedzie¢’ (zob.). Refl. atsiZadinu SD' «odzywam sie» (syn. atsisakau). — Drw. atZadamas SD' «odezwany» [‘odwotany’], paZadini- mas SD' «powotanie», Zadinimas SD' «wzywanie». — Zadintiivas ‘zegar uzy- wany do budzenia, budzik’, žadintūvės pl. f. ‘obrzed budzenia mlodej pary po weselu’. žagčioti, Zagcioju, Zagciojau ‘czkaé, bekač'. Z innym suf. Zagséti, Zagsill, Zagséjau ‘mie¢ czkawke’. Pisownia wspolczesna z <g> jest sztuczna. Oba czasowniki, na -Cioti i -séti, pochodza od wykrzyknika Zak - m.in. o (sil- nym) odgtosie pekniecia, rozerwania sie, wybuchu. Zob. tez Zidugcioti. — War. z samogloska e: gw. daw. Zegséti ‘czkaé’, <ziaksiu> SD «szczkam» = gZegsiu. — Reanaliza inf. Zags-éti prowadzi do neoosn. Zags-, por. Zagsulys ‘czkawka’, z kolei reanaliza prt. Zagséj-au do neoosn. Zegséj-, por. < žiakse- imas > SD «szczkanie» = Zegséjimas. žaizda 4 p.a. ‘rana, zranienie™’, {Zaizda ‘rana’ — pochodzi z *Zaista przez perseweracyjna sonoryzacje ist > izd (paralela: gaizdras < gaistras). War. žaizdas ‘rana’ (m.in. DP). War. Zeizda, jZeizda. Formacje *Zaista mozna rozu- mie¢ dwojako. Po pierwsze jako sb. postvb. od neoosn. Zaist- <= *Zaistyti < *zaid-sti- frq. ‘rani¢, obraza¢’ (paralele: laksta <= lakstyti, plaustas <= pldusty- ti < *plaud-sti-, od pldudZiu). Po drugie jako drw. na SO Zais- od Zeis- (<= Zeist), porownywalny z takimi formami, jak Zaizdé < *Zaisté oraz Zaizdras < *Zaistras od neopwk. Zais- <= Zies- (zob. Zisti); véizdi z *veisti < *ueid-ti. — Drw. Zaizdingas stlit. ‘pokryty ranami’, Zaizdinis ‘leczacy rany’. Vb. denom. Zaizdinti: stlit. apZaizdinti bibl. ‘zrani¢ (o Jezusie)’, Zaizdoti 1. tr. ‘ranié, za- dawac rany’, 2. intr. ‘pokrywac sie ranami’®* (war. Zaizdtoti), = sužaizdotas ‘poraniony’. — N.B. Przymiotnik jZaidus ‘obrazliwy’ (zob. Zeisti) na skutek nawiazania do žaizda, {Zaizda przybral nowa postac įžaizdūs ‘obrazliwy’. Zaizdras ‘palenisko w kuzni, ognisko kowalskie’ — z sonoryzacji *Zaist- *" Por. Nes žaizdos buvo rankose ir kojose, tai yra ant vietų gysloty ir kauluoty, kurios didžiausiai sopa pažeistos DP 176, ‘Bo rany byly w rekach i w nogach, to jest na mies- cach zylistych 1 kosScistych, ktore nabardziej bola obrazone’. “Por. pagirioti ‘cierpie¢ na zatrucie alkoholowe’ <= pagirios; lapéti ‘puszczac liscie, pokrywaé sie liS¢mi’ <= lapas. 119 WojciEcH SMOCZYNSKI ras, to z insercja t z “žais-ra-“*. War. žaizdris ts., žaiždras ts. (ž-Ž < Z-z przez perseweracje). Obok tego Zaizdra a. Zaizdré 1. ‘ognisko kowalskie’, 2. ‘iskra spod miota kowala’ < *Zzaistra, *Zaistré. Drw. od neopwk. Zais- <= Zaisti ‘rozpalac zelazo w ognisku kowalskim, doprowadzaé je do stanu rozzarze- nia’. Paralela: Zaistis ob. Zaizdé. — Wariantem do Zaizdra jest gw. Zaizra ts. — Drw. Zaizdras a. Zaizdris ‘niebieski, blekitny’ (Zaizdras dangūs ‘btekitne niebo’, Zaizdrios akys f. pl. ‘niebieskie oczy’), Zaizdrélis ‘przenosny piecyk z blachy’, Zaizdrininkas “kto (w kuZni, hucie) dyma miechami’, Zaizdros Zolikés f. pl. bot. ‘niezapominajki blotne, Myosotis palustris’. Vb. denom. Zaizdriioti *žarzyč sie, iskrzy¢ sie’. zangyti, Zangail, Zangiail ‘stapaé, kroczy¢’, SD Zungau «stapam» — ite- ratyw z suf. -y- i SO Zang- od Zeng-, zob. žengiū, Zerigti. Paralele: dangyti < dengiū, rangyti <= rengiū. — Z innymi suf.: Zdngioti ‘kroczy¢, przechodzié’, pérzangioti DP ‘przekracza¢ (przykazania)’, Zangoti ‘kroczy¢’, Zanglioti ‘sta- pač wielkimi krokami (o koniu)’, Zangstyti frq. ‘kroczyé, postepowaé’, DP ‘sstepowac, postepowac, wstepowac’, SD Zungstau «postepuie w czym» (syn. zingiu). — Neoosn. Zangst-: Zangstduti ‘kroczy¢, chodzič' (por. paikstduti < paikst- <= pdikstyti), = Zangstavimas ‘kroczenie, postepowanie’, SD Zungsta- vimas «postepowanie». — Nomina na SO Zang-: pažanga ‘postep, rozwéj’ (= pažangūs ‘robiacy postepy, (uczen) dobrze sie uczacy, postepowy’), prazanga ‘wykroczenie, faul (w sporcie)’, Zarigsnis a. Zangsnys gw. ‘krok’, žangūs “(o koniu) kroczysty, tj. stapajacy szerokimi krokami; predki, szybki’, Zangu a. zangiai adv. ‘predko, szybko’. Vb. denom. Zangiioti ‘stapaé, kroczyé’. — N. rz. Zanga. žarija 2 p.a. ‘zarzace si¢ wegle, Zar, zarzewie’, SD «wegiel zarzysty», zwy- kle pl. Zarijos (UZdarytoje krosnyje Zarijos prigéso), SD «zarzewie, wegle zywe, zarzyste z popiotem abo w popiele» — formacja kolektywna z suf. -ijū- od SO zar- od Zer-, zob. žeriū, Zerti. Odpowiedniki stpr. sari EV ‘zar, Glut’ oraz lot. zars ‘promien Swiatla’. — War. ze zmiana nieakcentowanego a w e: Zerija. War. synkopowane: Zarja, pl. Zafjos 2, 4 p.a. (Merga uZsiZéré visa kaip Zarja. Ar jau Zafjos išdegė? Zarjas iskiirine sustuma duobén). — Osobno stoja formy z innowacyjnym SO Zair- od SZ Zir-: Zaira, Zairia, Zdirija ‘zarzace sie wegle, zar’, zob. s.v. žirti. žėk interi. ‘ot6z! patrz!’, np. Zék žėk, merguzelé, andarokas dega! Zék, kaip **Paralela: gaizdras < gaistras < gais-ras. Por. tez scs. nozdri s.v. nésis. 120 Uzupetnienia do SEJL. Czešč II greit vakaras atėjo — trumpa diena daba — zredukowana na skutek częstego užycia forma 2 os. sg. ipv. žiūrėk do žiūrėti (zob.). Podobnie skrécone sa np. czes. hle ‘patrz!’ z hled’ (ipv. do hledėti ‘patrzec’), stc. hl’a, I'a z hl'ad" (ipv. do hl’adiet’ ‘patrze¢’), shi. lej, glej z gledaj, ros. gw. glia, gljaj z gljadaj (Manczak 1977, 146). Zob. tez žiū. zenykas gw. 1. ‘pan mtody’, 2. ‘kawaler, mezczyzna dojrzaty do matzen- stwa’ (Trisdešimt metų — pats Zenykas) — zapoz. z bir. Zenix (Zrédlo pol. daw. zenich odpada z powodow akcentowych). — W drugim z podanych znaczen uzywa sie tez drw. Zeniklis, np. Mūsų sodžiuje nebeliko Zenikliy. zényti, Zéniju, žėnijau daw. gw. 1. “ženič, dawač komu zone’, 2. ‘wyda- wač za maz’ (war. Zanyti)*. Refl. Zénytis, Zénijuos, Zénijaus (war. Zdanytis) 1. ‘zeni€ sie — 0 mezczyznie’, 2. ‘wychodzi¢ za mezczyzne — o kobiecie’, 3. apsizenyti ‘zawrze¢ zwiazek malzenski, pobrač sie’ (syn. susituokti), 4. atsizenyti ‘rozwies¢ sie, rozejs¢ sie’. Zostato zapozyczone z bir. Zénicca, pol. zeni¢ sie. War. Zanytis — zapoz. z blr. gw. Zdnicca. Formacja Zényti, Zanyti ma dublet z suf. -inti: Zéninti, -inu, -inau, Zaninti. — Drw. Zenybos f. pl. ‘oze- nek, zamazpdjscie, malzenstwo’, Zenystés a. Zenystos f. pl. ts. (por. budowe tekeéstos), Zendtas ‘zonaty’, Zenéta ‘zamezna, mezatka’. zénklas 3, 1 p.a. 1. ‘znak, cecha charakterystyczna’, 2. ‘znamie na skérze’, 3. ‘znak rozpoznawczy, godto, herb’, 4. ‘oznaka, symptom, symbol’, 5. ‘cho- ragiew’. War. žeriklas (4 p.a.). Wywodzi sie przez zmiane glosowa *tl > kl z pb. *zén-tla- (suf. n. instr. jak w gifiklas < *gin-tla-, tinklas < *tin-tla-). Pb. *Zén-C przedstawia drw. typu vrddhi, oparty o SZ *žin-C < pie. *gnh.-C, por. pažinti ‘poznac’. Paralelna formacja vrddhi: Zéntas < *Zén-ta-. W kwestii SE *gneh,- por. scs. znaxi, znati s.v. “Zinti. Znacz. etym. *Zén-tla- ‘znak roz- poznawczy’ (por. pol. znamie <= poznač, gr. yvoua ‘cecha, znak’ <= yiyvookw ‘poznaje, dowiaduje sie’). — SD Zinklas «cud, miraculum [syn. prajévos, ste- buklas]; fantazya [syn. vaidas]; herb [syn. žymė karalystės, bajorystės); obraz [syn. vaidas], obraz na fantaziey; znak». Poza tym: Zinklas karonei dėl pa- Zinties savy ir neprieteliy SD «hasto», Zinklas pagony Dievo SD «balwan, ob- raz rzezany poganski» (syn. stulpas pagoniško Dievo; veidas), Zinklas laimybés SD «szczeScia znak», Zinklas pergalės SD «zwycieski znak, pamiatka zwycie- ** Por. Nežėniji sūnaūs? Dukterys jau patekéje, ir sūnus Zénytas. ApZénysim dukterį su juoj. % Por. Mes sakydavom teket, o dabar Zénijas ir bobos. Aš teapsiZanijau jau ketvirtą dešimtį metų eidama. 121 WOJCIECH SMOCZYNSKI stwa», Zinklas V. Jėzaus nukryZiavoto SD «krucyfiks, signum Iesu cruci af- fixi». — Drw. ženklelis SD' «kreska» (syn. Zymelé), Zenklynas ‘kod’ (neol.), Zinklingas SD «cudowny» (syn. prajévingas, stebuklingas), Zenklittkas ‘znaczek, np. pocztowy’, Zenklis ‘znaczny, widoczny’. Cps. Zenkla-darys: Zinkladarys SD «cudotworca boski»; Zenkla-déja: Zinkladéja SD «cudotworca boski»; Zen- kla-nesys: Zinklanesys kareivių SD «chorazy». Vb. denom. Zénklinti ‘znakowac, oznakowywad’, Zinklinu SD «zegnam sie, abo kogo, abo co krzyzem», Zinklinu valgykles SD «zegnam stot, chleb, trunek» (syn. slovinu), = paZinklintas SD «znakowany, naznaczony» (syn. įžymėtas). zérnos f. pl. gw. 1. ‘podniebienie’, 2. ‘dzigsta’ — moze by¢ refleksem formacji pb. *Zér-na- < pie. *g"erH-neh,-, pozostajacej w apofonii z Zdrnos ‘kiszki, jelita, wnetrznoSci’ < *§"orH-neh,-. Cho¢ trzeba przyznač, ze dyfe- rencjacja žarnos ‘wnetrznosci’ => Zérnos ‘podniebienie’ bylaby ze stanowiska semazjologicznego rowniez do pomyS$lenia. zerpléti, Zerpléeja (war. Zerplia), Zerpléjo ‘zarzyé¢ sie — o weglach’, DP ‘czerwienieC sie; ognisty’®®, SD Zerpliu «patam» (syn. liepsnuoju, degu, ka- rščiuoju). War. Zérpléti. Jest to vb. denominativum na -éti od adi. Zerplus SD «zarzysty» (brak w LKZ). Paralele: baltéti ‘biele¢’ <= bdltas, mikléti ‘tward- nie¢’ <= miklus (*mit-1-), geltonéti ‘z6tknac’ <= geltonas. Przymiotnik Zerplus zostal urobiony neosufiksem -plus od czas. Zerti (zob.). Por. kupléti, -ja, -jo ‘bujnie sie rozrasta¢’ jako vb. denominativum od adi. kupliis ‘rozlozysty, roz- galeziony’ (<= kupéti). — Drugim denominatywem od Zerplus jest formacja na -inti: jsizerplinu sp' ‘rozzarzam sie’ (syn. jkaistu). — Gwarowym warian- tem do Zerpléti jest Zerkléti ‘zarzy¢ sie’, jsiZerkléti ‘rozzarzy¢ sie’ (okazjonalna zmiana pl > kl?). žiaugčioti, Zidugcioju, Zidugciojau (dawniej pisane tez Zidukdioti) 1. ‘czkaé, bekač', 2. ‘otwiera¢ usta przed wymiotami’ (Tiktai Zidukcioja, ale ne- vemia), 3. ‘otwierac usta z braku tchu, tapa¢ oddech, powietrze’, 4. ‘szcze- kač, poszczekiwac (przez cala noc)’. — Z innymi suf.: 1. Zidugéti, -iu, -éjau: Aš Zidugiu, t.y. noriu vemti ‘Chce wymiotowac’, 2. Zidugséti, Zidugsiu (war. Ziaugseju), Zidugséjau ‘czkaé, bekač; poszczekiwad’ (war. Zidugseti, Zidukseti), ** Por. Kiekvienas stebesis artimam savam, gymiai visų Zerplés kaip liepsna DP 14, ‘Kazdy się zadziwuie bližniemu swemu, twarzy wszystkich będą sie czerwienieč iako ptomien'. — Ir eis šitie ing aną pečių žerplėjantį, ing anas kančias amžinasias DP 526,, ‘I pojdą ci w on piec ognisty, w one meki wieczne'. 122 Uzupetnienia do SEJL. Czeęšč II 3. Zidugsoti, Zidugsau, Zidugsojau ts.”, 4. žiaukoti, -ju, -jau 'czkač' (Valgo, ryja, paskui vemia, Zidukoja), 5. Ziaukséti ‘gapic¢ sie’ (dost. ‘sta¢ z otwartymi usta- mi’), praZiauksoti ‘przez pewien czas mieé¢ czkawke’, 6. Zidukteléti, -ju, -jau ‘rozdziawic sie’, 7. Ziduktelti, -iu (-nu), -éjo ‘otworzy¢ usta z braku tchu’: Net Ziduktelé[jo] ‘Az otworzyt usta, np. po tyknieciu spirytusu’ (Otrebski 1934, 351). — Czasowniki z suf. -Cioti, -éti, -séti, -soti oraz -eléti, -elti zostaly utwo- rzone od wykrzyknika Zidugt, Zidukt nazywajacego odglos czkawki, beknie- cia”. Por. vidukcioti <= vidukt. — Drw. Ziaugulys ‘czkawka; che¢ wymioto- wania’. — Reanaliza inf. Ziaugs-éti, Ziaugs-oti prowadzi do neoosn. Ziaugs-, por. Ziaugsulys ‘czkanie, czkawka’. Z kolei reanaliza prt. Ziaugcioj-au daje neoosnowe widoczna w Zidugcioj-imas ‘bekanie, czkanie’. žlegėti, žlėga, žlegėjo 'dzwonič, brzekaé, brzeczed, turkotaé, grzechotad, szczekad; lac sie gwattownie — o deszczu; bujnie rosnaé, rozrastaé sie’ — od interi. zleg žlėg — o odgtosie dzwonu, drgajacych szyb, jadacego wozu. zlégti, žlegiū, žlėgiaū 1. ‘bi¢, ubijaé¢ (mieso)’, 2. ‘naktadaé a. rzucaé cos ciezkiego, mokrego’, įžlėgti ‘wrzucié coš ciezkiego, mokrego’, Zlegidti ‘czta- pa¢ w mokrych butach’ (nusiZlégioti ‘ubrudzié sie czyms$ mokrym’), Zlegséti ‘chlupac, chlustaé; szczekaé, dzwonié (fancuchem)’, Zlegsdti ‘byé¢ pod woda (0 face), moknąč w wodzie’, Zlégteréti 'upašč z brzekiem, klapnaé’. Od interi. zleg — o odglosie cztapania po wodzie, blocie, Zlégt, žlėgt — o upadku, zwt. czegoš ciezkiego. — WSE žlėg-: žlėgiaū (prt.), Zlégtas ‘ubity’, => Zlégtainis ‘bi- tek, befsztyk’. — SO zZlag-: Zlagstyti ‘rzucaé, rozrzucaé co$ mokrego’, iZlagstyti ‘nawrzucac czegoš ciezkiego, mokrego’, Zlagsoti ‘leze¢ — 0 czyms$ mokrym’. zlibti, Zlimbu, Zlibati ‘Slepnad, traci¢ wzrok’. Alternant Zlib- nalezat kiedys$ do pdg. apofonicznego *Zlib- / *Zleb- (typ RiT <= ReT). Etymologia nierozpo- znana. Paralele: dribti <= drebiu, bristi <= bredū, plisti <= plečiū. — Drw. Zlibas, -a ‘niedowidzacy, majacy staby wzrok’ (= Zlibis ‘Slepiec’), Zlibés f. pl. ‘oczy zwierzecia, Slepia’, apzlibélis ‘niedowidzacy, Slepy’ (war. metatetyczny Zilb-: apzilbélis ts.). Tu tez gw. bliZas ‘Slepy’ — przez metateze skrajnych spéiglosek b-Z < ž-b (por. t-Z < Z-t w tulZis). — SE Zleb- dochowat sie tylko szczatkowo, por. zm. pryzleba adv. ‘bardzo mato, w ilosci ledwo dostrzegalnej’ (Pryzle- ba buvo arielkos) — od rzeczownika, ktéry byt drw. od vb. cps. *pri-Zlebti 7 Bledem jest umieszczenie prs. židugso s.v. židugseti w LKZ._, 428. xXx? * Por. pochodzace od interi. *¢ik czasowniki pol. czkaé, ste. ¢kat’ ‘mie¢ czkawke’ obok ros. ¢kats ‘szturchad, tracac’, sch. gw. čkūti ‘dtubadé’. 123 WoiciECH SMOCZYNSKI ‘ledwie widzie¢’*. — WSE žlėb-: žlėbti, -iū, -iaū, z prvb. ap-, nu-, pri- ‘nie- dowidzieč, šlepnąč'. — SO žlab- «<= žleb-: žlabanoti “ciemnieč, zmierzchad’. Por. tež žūbalas ‘Slepy, niedowidzacy’ < *žlab-alas. — Nowy SE žleib- <= žlib-: žleibti, -iū (war. -stū), -iaū “zacząč niedowidzieč', nužleibti ‘dostrzec, zauwažyč, zobaczyč; domysli¢ sie; ukrašč'. Paralele: kreikti <= krik- (do SE krek-), smeigti <= smig- (do SE smeg-), pleisti <= plit- (do SE plet-). — Nowy SE Zlieb- <= Zlib-: prizlibti “stabo, z trudem widzie¢’ (Jis nelabai primato, neprizli- bia), priezliebys ‘zmierzch wieczorny’. Paralele: riésti <= rit-, skriésti <= skrid-, viéptis <= vip-. Žolinės, Zolinés f. pl. ‘wieto Wniebowziecia N. M. Panny, Swieto Mat- ki Boskiej Zielnej, 15.VIII.” — pluralizacja formy przymiotnikowej žolinė f. ‘trawiasta, zielna’ (zob. žolė). Por. Sekminés, Sestinés. — War. Žolinė, Zéliné, Zolynija, Zolininé, Zolyninés. Zob. tez Aspaza. zolzalias, -ia ‘zielony jak trawa, koloru trawy, trawiasty’ (por. niem. gras-grin), war. 2ol-Zalis — ztozenie tautologiczne o czlonach apofonicznie zréznicowanych, por. Zol- jak w žolė ‘trawa’ i Zal- jak w žalias ‘zielony’. Pod wzgledem formalnym przypomina gorgelis ‘pijak’ < *gor-geris. žosti, Zostu (*Zod-stu), Zodau ‘powiedzieé’, apZésti ‘ztajal’, jZosti ‘zagad- nąč kogo; przepowiedzieé; podejrzewad, posadzaé’, pražėsti ‘przemoéwic’, su- zZosti ‘ztajac, zbeszta¢’ — vb. denom. od žodis ‘stowo’ (zob.). Akut wtérny. — Refl. atsiZosti ‘odezwac sie’, įsiždsti ‘wygadac sie, powiedzie¢ co mimowolnie, zdradzi¢ sie’. — Neopwk. Zos-: Zdscioti ‘rozmawiaé, gawedzi¢’, refl. susiZo- scioti ‘poktocié sie’, nomina: prieZostus (zob.), Zdslas ‘mowa, sposéb méwie- nia’, Zosmé ts., DP ‘mowa; usta’, Z6sté ‘mowa, sposOb moéwienia; odezwanie sie’, Zostis ‘stowo’ (Bretkun). Por. neopwk. Zas- s.v. Zdsti. žvagėti, Zvaga, Zvagéjo 1. ‘wydawaé dzwiek, brzmienie!®, džwieczeč, brzeczec, dzwonic’, sp' Zvagu ‘dzwiecze’ (syn. skumbu), 2. ‘rozbrzmiewaé — o Spiewie, muzyce; odbija¢ sie echem’, 3. ‘glosno Spiewac’, 4. ‘wydzieraé sie (0 pijanym)’, 5. o odglosie dochodzacym z wnetrznosci konskich (Kai lekia arklys, Zvaga viduriai), 6. “Išnič, blyszczeé sie’. Odpowiednik tot. zvadzét 'džwieczeč, brzeczec’. Dzwiekonasladowcze, podobnie jak Zvagzdéti ‘skrzy- ""N.B. Nie nalezy tu Zlebséti ‘jes¢, zre¢ mlaskajac’, bedace wariantem onomatopeicz- nego czas. Slepséti (zob.). '** Por. tapau kaip varias Zvagys [‘Zvagas’], aba cimbalas skumbys [‘skambas’] SP I, 120, ‘zstalem sie jako miedZ brzmiaca, abo cymbal brzakajacy’. 124 Uzupetnienia do SEJL. Częšč II pieč, chrypieč', Zviégti ‘kwiczel’, žverigti 'ržeč'. Por. interi. Zvagt (o dzianiu sie czegoš z towarzyszeniem odgtosu, hatasu). — Drw. žvdginti a. žvaginti caus. ‘poruszac¢ czym wywotując džwiek, dzwonič (kluczami, kajdanami, tancu- chami)’, žvagūliai m. pl. ‘pas z dzwonkami zapinany koniowi na szyi’. žvagždėti, žvūgžda, žvagždėjo 'szelešcič; skrzypieč (pod nogami); chry- pieč, mowič chrypliwym gtosem'. Džwiekonašladowcze, por. paralele s.v. žvagėti. žvarbūs, -i 1. ‘zimny (ranek), przenikliwy (wiatr, zimno)', 2. ‘szorst- ki (o wetnie), kolacy (o plewach)’, 3. “gruby, gruboziarnisty (o soli, zbo- zu)’ — dewerbalny przymiotnik z suf. -u- i SO žvarb- do žverb-, por. sužverbti, suzverbia, suzverbé ‘zmarznaé, skostnie¢ (na mrozie)’, drw. Zverblas ‘zimny wiatr z poinocy, narowisty (o koniu)’, = vb. denom. Zverbléti, Zverbla, -éjo ‘bieli¢ sie (o szronie), potyskiwaé, migota¢’. — Brak form na SZ tZvirb-. Jest za to adi. Zurbus ‘przenikliwie zimny (o wietrze)’, ktérego Zurb- przypomina SZ typu samprasarana (por. turtas ob. tvirtas). Etymologia nierozpoznana. — Vb. denom. Zvarbti, Zvarbstii, Zvarbail ‘z zimna dretwieé, grabieé, kostnieé; lekko mrozi¢’, = Zvarba ‘przenikliwy chiéd’, Zvarbé ‘dreszcz’, Zvarbis ‘chiéd, mroz; dreszcz’. zvilti I, žvyla (war. žvirila, 2vilsta), žvilo ‘chyli¢ sie’, pažvilti ‘pochyli¢ sie, przechyli¢ sig; by¢ sklonnym'?!, sktaniač sie do czego; by¢ komu przychyl- nym’, suzvilti ‘wylec, pochyli¢ sie ku ziemi (o zbozach rosnacych)’ — forma- cja z innowacyjnym SZ 2vil-, dotworzonym do žvel-, szczegolty s.v. jZulniis. Odpowiednik tot. zvilt, zvilstu, zvilu ‘(powoli) chyli¢ sie; lezeé, leniuchowaé’, pazvilt 1. ‘potozy¢ sie, poktasé sie na ziemie, wylec’ (pazvilusi mieZi ‘wylegty jeczmien’), 2. ‘przechyli¢ sie na strone’. — Drw. j#vilnas ‘ukos$ny, na ukos’, nuozvilnus ‘ukos$ny’ (war. nuozvelniis), paZvilumas DP ‘sklonnos¢’, pražvilnūs ‘ukosny’. DODATKOWE SKROTY BIBLIOGRAFICZNE ESBM. Etymalahic¢ny slotinik belaruskaj movy. 1-12. Red. V. U. MARTYNAU (t. 1-8), H. A. Cyxun (od t. 9). Minsk 1978-. '"" Nes žmones yra piktop didZiaus pažvilę, o neg gerop DP 90,, ‘Bo ludzie są do ztego sktonniejsi aniz do dobrego’. 125 WoJCcIECH SMOCZYNSKI KN = Pociute, Dainora (wyd.). Knyga nobaZnystés krikščioniškos, 1653. Faksimilinis leidimas. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, MMIV. NIL = Dagmar S. Woprxo, Britta IRsLiNcER, Carolin Scuneiper, Nomina im Indoger- manischen Lexikon. Heidelberg: Universitdtsverlag Winter, 2008. Pavionis, Jonas. 1967. Lietuvių literatūrinė kalba XVI-XVII a. Vilnius: Mintis. Petersson, Herbert. 1918. Baltische und slavische Wortstudien. Lund: Gleerup. SP = Syrwids Punktay sakimu (Punkty kazari) Teil I: 1629, Teil II: 1644 litauisch und polnisch mit kurzer grammatischer Einleitung herausgegeben von Dr. Franz Specht. Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1929. Vibuaciris, Aloyzas. 1998. Zietelos šnektos žodynas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ZINKEVIČIUS, Zigmas. 2002, 2003, 2004. Rinktiniai straipsniai. T. I, II (2002), III (2003), IV (2004). Vilnius: Lietuvių katalikų mokslo akademija. ZMIENIONE SKROTY BIBLIOGRAFICZNE Fraenkel zamiast Fraenkel, LEW = FraenkeL, Ernst. 1955-1965. Litauisches etymolo- gisches Worterbuch (unter Mitarbeit von Annemarie Siupski, fortgefiihrt von Erich Hormann und Eberhard Tanai). I-II [bez osobnej paginacji]. Heidelberg: Carl Winter Universitatsverlag und Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht. SPXVI zamiast SLXVI = Stownik polszczyzny XVI wieku. Komitet redakcyjny: Stanistaw Bak e.a. Instytut Badan Literackich, Polska Akademia Nauk. Wroclaw: Zaktad Narodowy im. Ossoliniskich, 1966-. UZUPELNIENIA DO ERRATY ZAMIESZCZONEJ W ALL LVIII (2008), S. 147-151 Strona, wiersz Jest Winno byč i 9, 21 war. ukvatnūs, ukatnūs [skrešlič] 36,8 usr-a ‘Swit’ usr-a ‘wit’ (Nussbaum 1986, 236) 126 Strona, wiersz Jest i — km 44,3d 63,7 d 161, 14-15d 163, 14 d 203, 20 241,12 d 257, 21 d 269, 22 d 382, 17-18 d 386, 18 390, 10 d 537, 21 557, 17 d 633, 14 691, 6 704, 17 d 704, 18 d 757, 5 768, 3 776, 8 d Uzupeinienia do SEJL. Czešč II baltazis (zob. rézti) Transponat pie. *b"leh,s- pie. *g"eub”- ‘gia¢’ Pwk. *geuH- / *guH- apr. grandico *(s)keb"- a. *(s)kab"- karkvabalis ‘chrabaszcz’ kedelys ‘spédnica’ medetka... medatka pie. *meld"- pie. *mems-o- *sh,ou-o- rynka, rygiel DP ‘szwagier’ (brak w LKZ) z metatezy Tarb- *h,(e)h -es-os *h, eh, -s- vyras moteres pie. *uéh,-ti- tot. zelts ‘zloty’, sb. ‘zioto’ Wojciech Smoczynski Uniwersytet Jagielloriski Katedra Jezykoznawstwa Ogélnego i Indoeuropejskiego al. Mickiewicza 9/11, 31-120 Krakow, Polska Winno byé baltažis (zob. razas) [skreslic] pie. *gWeub"- ‘gigé’ (LIV? 188) Pwk. pie. *g'WeuH- / *gwyuH- (LIV? 189) stpr. grandico *(s)keb- a. *(s)kab- [skrešlič] [skrešlič] [skrešlič] pie. *meld- pie. *mėms-o- ob. *mėms-0- *h,sou-o- rynka, tygiel DP ‘szwagier’ z metatezy Trab- *h_h,-€s-0s *h.6h -s- vyras moteries pie. *h uéh,-ti- tot. zélts sb. ‘ztoto’ 127