Apie Konstantino Sirvydo „Promptuarium“ egzempliorių

ZIGMAS ZINKEVIČIUS O EGZEMPLARZU PROMPTUARIUM KONSTANTINA SIRWIDA Z najstarszego słownika Konstantina Sirwida zachował się tylko jeden uszkodzony egzemplarz, pozbawiony karty tytułowej, przechowywany w Moskwie, w Centralnym Archiwum Akt Dawnych. Historyczka Ingė Luošaitė ustaliła, że nosił on tytuł nie Słownik trzech języków (tak zatytułowano późniejszy słownik Sirwida, wielokrotnie wznawiany), lecz Zasób słów polskich, łacińskich i litewskich, po łacinie Promptuarium dictionum Polonicarum, Latinarum et Lituanicarum. Słownik o takim tytule znaleziono w rękopiśmiennym spisie książek z biblioteki reformatora Saliamona Risinskiego (zmarłego w 1625 r.), a poza Sirwidem nikt inny nie wydał wówczas słownika litewskiego. Badacz słowników Sirwida, Kazimieras Pakalka, na podstawie znaków wodnych ustalił, że ukazał się on przed 1620 r. Vincas Urbutis wykazał, że Promptuarium znacznie różniło się od późniejszego słownika Sirwida. Był to zupełnie inny słownik, o znacznie mniejszej objętości. Więcej na ten temat zob. Zigmas Zinkevičius. Język dawnych pism (Historia języka litewskiego, tom III), Vilnius: Mokslas, 249–250. Litewska Katolicka Akademia Nauk w 2008 r. wydała akta wizytacji dekanatu brasławskiego z lat 1782–1783: Wizytacja dekanatu brasławskiego w latach 1782–1783, przeprowadzona z polecenia biskupa wileńskiego Ignacego Jakuba Massalskiego (Źródła historyczne Litwy 7), oprac. Romualdas Firkovičius. Vilnius: Akademia Katolicka, 2008. W spisie książek biblioteki parafialnej (s. 272), zamieszczonym w aktach wizytacji parafii Drūkšiai (Drisvėtos) (s. 249–274) tego zbioru dokumentów, znajduje się następujący wpis: Promptorium Exemplorum 1. Najprawdopodobniej chodzi o stary słownik Sirwida. Zapisano Promptorium zamiast Promptuarium, jednak również inne tytuły książek w spisie nie są precyzyjne i zostały mocno skrócone. W tamtym czasie parafia Drūkšiai była jeszcze litewska, w niewielkim stopniu zeslawizowana. Świadczą o tym litewskie nazwy miejscowości, zapisywane wyłącznie po polsku, takie jak Auksztagiry, Berženiszki, Kiszkieliszki, Mažutyszki, Posamanie, Żwirynie i in. Co więcej, w aktach wizytacji położonych dalej na wschód parafii – Apso, Brasławia, Druji, Ikaznė, Pohosto – znajduje się wiele litewskich nazw miejscowych, wskazujących, że obszar ten nie był jeszcze wówczas zeslawizowany, lecz jedynie poddany wpływom słowiańskim. Przykłady: Berželi, Bindryna, Daubory, Dowiaty, Dukieliszki, Czepuki, Ejwidowicze, Januciszki, Jody, Jurgiszki, Kiszkieliszki, Pastabos / Notes 169 ZIGMAS ZINKEVIČIUS Kumpinie, Łapinie, Micele, Mylasze, Milki, Minawty, Narucie, Narejkiszki, Pirtynie, Pliki, Plikiszki, Poberże, Podziszki, Purwiniszki, Puszkele, Rymucie, Rowbie, Swiluki, Śniegiszki, Szakiela, Szalcinowo, Szarkowszczyzna, Szaury, Schemele, Szewieliszki, Trakiele, Wajcie, Warnele, Warniszki, Wejeliszki, Werki, Wilkieliszki, Żejmiany, Żusele, Żwirble, Żwirbliszki, Żwirynie. Matyt, kunigams, nemokėjusiems lietuviškai, buvo aktualus ir reikalingas lietuvių kalbos žodynas. Interesujący wpis znajduje się w spisie książek (s. 341) zamieszczonym w aktach wizytacji parafii Miorai (obok parafii Druja, Ikaznė i Dysna) (s. 331–342): Nabożeństwo codzienne językiem łotewskim. Mało prawdopodobne, by w tym miejscu popełniono błąd i zapisano językiem łotewskim zamiast litewskim (por. litewskie nazwy tej parafii: Gierwiaty, Ożugiary, Parszeli i in.), zwłaszcza że nie mamy żadnych danych o książce lub rękopisie zawierającym tekst codziennych nabożeństw po litewsku ani o samych takich nabożeństwach. Najprawdopodobniej wpis dotyczy książki łotewskiej (być może rękopiśmiennej). W tamtym czasie język łotewski mógł być istotny dla księży parafii Miorai. Wydaje się, że mieszkali tam również Łotysze; por. nazwę miejscowości Łotyszki oraz w sąsiedniej parafii Druja – Łotysze. Wszystko to powinno zainteresować badaczy historii języka łotewskiego, którym warto byłoby zbadać wspomniany wpis w kontekście historii języka łotewskiego. 170 Acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV