Ambipersonalas – ar ši kategorija tinka ir baltų kalboms?

106 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV Markus roduner Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: składnia języka litewskiego, składnia języków bałtyckich, składnia historyczna, lingwistyka arealna, translatoryka. aMbiPersonaLas – czy ta kategoria pasuje również do języKÓW bałtyCkich? ambipersonalny: odpowiednia kategoria również dla języków bałtyckich? adnotacja W niniejszym artykule analizuje się, jak w językach litewskim i – tylko pokrótce – łotewskim kategoria ambipersonalności realizowana jest za pomocą konstrukcji z imiesłowami strony biernej. ponieważ ambipersonalność nawet w jednym i tym samym języku może być wyrażana różnymi środkami, tutaj koncentrujemy się na konstrukcjach z imiesłowami strony biernej. właśnie w ambipersonalności, wyrażanej za pomocą konstrukcji z imiesłowami strony biernej, można dostrzec pewne zgramatykalizowanie. omawiany jest również związek pasywu tych języków z wymienioną kategorią. adnotacja W niniejszym artykule omówiono realizację kategorii ambipersonalnej za pomocą form imiesłowowych, tradycyjnie nazywanych imiesłowami biernymi, w języku litewskim oraz – w znacznie mniejszym stopniu – łotewskim. Ponieważ do wyrażania kategorii ambipersonalnej można używać różnych środków, w niniejszym artykule koncentrujemy się na konstrukcjach z imiesłowami biernymi jako środku wyrażania ambipersonalności. Decyzję tę podjęto, ponieważ te konstrukcje z nijakimi imiesłowami biernymi wykazują wysoki stopień gramatykalizacji. Ponadto omawiamy związek między stroną bierną a kategorią ambipersonalną. WPROWADZENIE autorstwo pojęcia ambipersonalności należy do fińskiego językoznawcy Hannu Tommoli (Tommola 1993); pojawiło się ono, gdy badał on problemy diatezy (strony czasownika) języków fińskiego i estońskiego, por. (1), (2). Słowa kluczowe: ambipersonalność, strona bierna, rodzaj czasownika, języki bałtyckie, lingwistyka arealna. słowa kluczowe: ambipersonalność, strona bierna, strona, języki bałtyckie, lingwistyka arealna. ambipersonalas – ar ši kategorija tinka ir baltų kalboms? 107artykułów / articles (1) suo. W Danii mówi się po duńsku. Dania. Loc.1 mówić. aMb. Praes. po duńsku W Danii mówi się po duńsku (karlsson 2000: 190). (2) est. Wykonano dużą pracę. pracować. aMb. Praet. czeka duża praca. noM. Wykonano dużą pracę (tommola 1997: 3). Šie pavyzdžiai gerai iliustruoja baltijos finų kalbų veiksmažodžio rūšies aiškiniproblemu. w starszych gramatykach języków bałtycko-fińskich kategorią nazywaną stroną bierną przypomina raczej niemiecką (lub innych języków) stronę bierną bezosobową (niem. unpersönliches Passiv)2 i może być tworzona niemal od wszystkich typów czasowników, nawet od czasowników oznaczających stan lub nieakuzatywnych3 (por. lit. augama, krentama, užmiegama). Podobne konstrukcje spotyka się także w wielu innych językach, jednak w językach bałtycko-fińskich nie ma środków gramatycznych pozwalających wskazać wykonawcę4 i, w zależności od walencji czasownika, możliwa jest tylko dwuosobowa albo jednoosobowa „strona bierna”. w tych językach ambipersonal jest zgramatykalizowany. Wolfgang Schlachter, który jako jeden z pierwszych szczegółowo analizował problematyczność strony biernej w języku fińskim, już na samym początku swojej pracy o wymownym tytule Hat das Finnische ein Passiv („Czy język fiński ma stronę bierną”, Schlachter: 1985) cytuje odnoszące się do języków bałtycko-fińskich – ale nie tylko do nich – stwierdzenie Oswalda Szemerényego (1970), że szczególnie ważne jest odróżnienie dwuosobowej konstrukcji strony biernej od trójosobowej, ponieważ trójosobowa (ze wskazanym wykonawcą) jest jedynie transformacją odpowiedniego zdania w stronie czynnej (a więc tylko wariantem składniowym), natomiast dwuosobowa (bez wskazanego wykonawcy) jest potrzebna, gdyż nieobecność wykonawcy może mieć wartość informacyjną (wykonawca nieokreślony, celowo nie1 w artykule stosuje się skróty: acc. – akuzatyw, Loc. – lokatyw, noM. – nominatyw, gen. – genetiv, aMb. – ambipersonalny, Praes. – czas teraźniejszy, Praet. – czas przeszły (dokonany), art. – rodzajnik, Pag. – czasownik posiłkowy, PPP. – imiesłów strony biernej czasu przeszłego, PPa. – imiesłów strony czynnej czasu przeszłego, języki: air. – irlandzki, est. – estoński, łot. – łotewski, lit. – litewski, franc. – francuski, suo. – fińskich, niem. – niemieckich, wal. – walijskich. 2 Por. Tommola (1997): „Pod względem strukturalnym dane zjawisko było tradycyjnie rozpatrywane как особый случай пассива: „им пер со нальный“ пас сив“. 3 Strona bierna takich czasowników w wielu językach nie istnieje, ponieważ podmiot zdania czynnego nie jest wykonawcą (agentem), lecz najczęściej doświadczającym. 4 To prawda, w języku estońskim taka możliwość istnieje, a trzeci człon może być określany konstrukcją z postpozycją pool(t) ‘od, ze strony […]’ (por. Tauli 1983: 32). Manninen, hiietam (2005) w swoim artykule również podają przykłady zarówno z języka estońskiego (z wyżej wspomnianą postpozycją poolt), jak i z języka fińskiego (z przyimkiem (toimesta ‘z czyjegoś polecenia’), w których wykonawca może być określany nawet przy użyciu syntetycznych („prawdziwych”) form ambipersonalnych albo semantyka zdania wymusza takie rozumienie. Zjawisko to należy dalej badać na podstawie większego korpusu, aby można było ustalić, w jakim stopniu jest ono już rozpowszechnione w tych językach oraz czy nadal się rozprzestrzenia i daje początek pełnoprawnej stronie biernej. 108 acta Linguistica Markus roduner Lithuanica LXIV–LXV wymieniana postać itd.). w gramatyce języka fińskiego Freda Karlssona (Karlsson 2000: 187) rašoma, kad šios kalbos pasyvą geriau būtų vadinti „indefinitu“. kaip widzimy, że żaden z tych językoznawców, opisując stronę bierną języków bałtycko-fińskich, nie był skłonny utożsamiać jej z pasywem bardziej znanych języków Europy Zachodniej5. W językoznawstwie takie zdania ambipersonalne jak (1) tradycyjnie nazywano bezosobowymi pasywami, ponieważ nie ma w nich jawnie wskazanego agensa / doświadczającego. Jest to jednak problematyczne ze względu na możliwość ich tworzenia od wszystkich typów czasowników. Natomiast określenie jako impersonalu (por. Holvoet 2001, Blevins 2003 i in.) jest problematyczne pod względem semantycznym, ponieważ agens / doświadczający nie jest niewskazany jedynie na powierzchni zdania, lecz z kontekstu wynika, że jest ‘żywy’ lub nawet ‘człowiek’ – w przykładzie (1) są to mieszkańcy Danii. Dlatego pojęcie ambipersonalu (z ambiwalentnym referentem agensa / doświadczającego) lepiej odpowiadałoby temu zjawisku. Ponadto – zob. w następnym akapicie – pozwala to porównywać wyrażanie ambipersonalu za pomocą różnych środków, nie tylko form czasownikowych, w językach świata6 . Sam Tommola (1997), omawiając kategorię ambipersonalu, jako swojego poprzednika wskazuje Igora Mielczuka, który zaproponował, aby „diatezy, w których supresji podlegają aktanty, nazwać «supresywem» (Mel’čuk: 1991: 65). I Tommola używa pojęcia supresyw (por. tytuł jego artykułu z 1993 r.), jednak tak nazywa rezultat supresywizacji, operacji syntaktycznej, za pomocą której supresowany jest aktant, ambipersonalem zaś – kategorię semantyczno-pragmatyczną, która może być wyrażana za pomocą różnych konstrukcji, np. gramatykalizuje się w odrębnych formach czasownika, jak w języku fińskim i estońskim. Charakterystyka ambipersonalu jako kategorii semantyczno-pragmatycznej – jako wypowiedzeń, w których wykonawca nie jest nazywany (supresowany), lecz identyfikowany referencyjnie albo konkretnie, albo jako generyczny – pozwala Tommoli (1997), oprócz gramatykalizowanego ambipersonalu w językach bałtycko-fińskich, omówić strategie wyrażania ambipersonalu w różnych językach europejskich, wśród nich formę czasownika drugiej osoby liczby pojedynczej (np. w języku rosyjskim), odrębne zaimki ambipersonalne (np. niem. man, fr. on), zwrotne formy czasownika (np. w języku włoskim i szwedzkim) itd. Zatem środków wyrażania ambipersonalu jest dość wiele, również pod względem form strony czasownika nie są one jednoznaczne – używane są zarówno formy czasownika bierne, zwrotne, jak i czynne. W niniejszym artykule uwaga zostanie skupiona na użyciu form biernych w językach bałtyckich, przede wszystkim litewskim, do wyrażania ambipersonalu. 5 „Bardziej znanych”, ponieważ na drugim krańcu Europy funkcja jednej z form „pasywnych” w językach celtyckich jest również taka, jak opisana tutaj, por. wal. siaredir (mówić aMbP. Praes.) cymraeg (‘po walijsku’) yma (‘tutaj’) – „tutaj mówi się po walijsku” lub air. Labhraítear (‘mówić’ aMbP. Praes.) Gaeilge anseo – „tutaj mówi się po irlandzku”. 6 Podobnym przypadkiem pod względem różnorodności środków wyrazu jest kategoria evidencjalności. ambipersonalas – ar ši kategorija tinka ir baltų kalboms? 109artykuły / articles aMbiPersonaLas W języku litewskim dlaczego w tej pracy zaczyna się argumentację od sąsiadujących z językami bałtyckimi języków fińskich? otóż dlatego, że również wyjaśnienie strony nieczynnej języków bałtyckich jako pełnoprawnego pasywu jest niemal tak samo problematyczne jak w przypadku języków bałtyckofińskich. Za pełnoprawny pasyw, zgodnie z już wspomnianymi autorami, w niniejszym artykule uznaje się jedynie pasyw trójargumentowy, tj. taki, w którym do pozycji podmiotu wysuwa się dopełnienie bliższe zdania aktywnego, natomiast wykonawca (podmiot zdania aktywnego) zostaje wskazany za pomocą konstrukcji przyimkowej albo przypadkiem zależnym – taki, jaki występuje w większości (współczesnych) języków zachodnioeuropejskich: (3a) niem. Der Mann schlägt art. Masc. noM. mężczyzna bić. Czas teraźniejszy. 3. os. l. poj. den Hund art. Rodzaj męski. biernik šuo. biernik l. poj. Mężczyzna bije psa. (3b) wok. Pies jest bity przez art. Masc. noM. pies. noM. sg. Str. Praes. 3. sg. od Mann geschlagen mężczyzna bić. PPP. Pies jest bity przez mężczyznę. chociaż zdania pies jest bity przez mężczyznę lub pies jest przez mężczyznę bity są w języku litewskim oba gramatyczne, odpowiadają wszystkim zasadom gramatyki, nie są one zbyt naturalne7. Np. spośród 202 przykładów z typowym czasownikiem przechodnim mušti, często cytowanym w celu zilustrowania strony biernej, tylko 12 przykładów rzeczownikowego9 imiesłowu czasu teraźniejszego strony biernej8 mušamas ma dopełniacz wykonawcy. z nich tylko jeden można by scharakteryzować jako pełne zdanie bierne (ryc. 4): (4) Pijau, Maleckis, choć profesor, sam jest bity przez władzę! w pozostałych przykładach imiesłów strony biernej jest używany atrybutywnie (3) albo wykonawca nie jest nazwany (4). 7 Por. ambrazas 2006: 492: „dopełniacz podmiotu (agentowy) w tych konstrukcjach [strony biernej z uzgadnianymi formami mianownika imiesłowów strony biernej – M. R.] jest używany rzadko.” 8 W niniejszym artykule argumentacja będzie opierać się głównie na przykładach z imiesłowami czasu teraźniejszego strony biernej, ponieważ konstrukcje z imiesłowami czasu przeszłego strony biernej często są używane także do wyrażania innych kategorii – np. rezultatywności (por. geniušienė 1988) lub evidencjalności (por. holvoet, semėnienė 2004). 110 acta Linguistica Markus roduner Lithuanica LXIV–LXV (5) Jeszcze i teraz niemal w każdej gazecie codziennej można przeczytać o młodych mężatkach bitych przez mężów, krzywdzonych przez teściowe lub popełniających samobójstwo z powodu nie do zniesienia życia, a czasem także zamordowanych. (6) Człowiek był bity, duszony, a jego domy – splądrowane w poszukiwaniu pieniędzy. Zdania tego typu – bez wyrażonego w dopełniaczu wykonawcy – są we współczesnym języku ogólnym dość rozpowszechnione. chociaż niektóre cechy, takie jak uzgadnianie imiesłowu z elementem wyrażonym w mianowniku (doświadczającym / pacjentem), wskazują, że dopełnienie bliższe zostaje przeniesione do pozycji podmiotu, to jednak rzadkie wyrażanie wykonawcy i dość rzadkie użycie strony biernej trójargumentowej wskazują na jego związek z ambipersonalnością. natomiast wypowiedź (6), w odróżnieniu od pełnej strony biernej trójargumentowej, nie ma rzeczywistego odpowiednika czynnego. w jego „czynnym” odpowiedniku człowieka bili, dusili, a jego domy – splądrowali w poszukiwaniu pieniędzy, również niewyrażony jest wykonawca (oni). Wykonawcę można zidentyfikować jedynie z kontekstu, podobnie jak wykonawcę zdania „biernego” (5). nie oznacza to jednak bynajmniej, że jest ono bezosobowe, ponieważ, podobnie jak w przykładzie (1), działa tu żywa, identyfikowalna z kontekstu istota – w tym przypadku nawet bardzo aktywnie działający przestępcy. a zatem obie te wypowiedzi są dobrymi przykładami kategorii ambipersonalności i pokazują, że do jej wyrażania mogą być wykorzystywane różnorodne środki językowe. Tommola (1997) argumentuje, że funkcja ambipersonalna jest inna niż trójosobowego pasywu. W tym ostatnim zmienia się jedynie szyk aktualny, tj. dopełnienie bliższe zdania aktywnego zostaje przeniesione na pozycję podmiotu. Dlatego pasyw jest charakterystyczny dla języków, w których stanowi środek tematyzowania dopełnienia bliższego zdania aktywnego. Natomiast w językach bałtyckich i bałtycko-fińskich wystarczy zamienić argumenty miejscami (Gediminas założył Wilno – Wilno założył Gediminas). Björn Wiemer (2001: 9) twierdzi, że przypisanie takich zdań jak Żadnego błędu nie zauważono lub Tutaj wczoraj jedzono do kategorii pasywu jest problematyczne, ponieważ brakuje uprzywilejowanego argumentu składniowego (ang. privileged syntactic argument). Porównując zdanie Żadnego błędu nie zauważono ze zdaniem Dwa błędy zostały zauważone, wyraźnie widać, że funkcja również tego drugiego zdania jest ambipersonalna. W obu zdaniach wykonawca jest domyślny, a jedynie podlega supresji. Jedną z cech trójosobowego pasywu jest to, że ze względu na przeniesienie dopełnienia bliższego może on być tworzony wyłącznie od czasowników przechodnich. zdań z czasownikami nieprzechodnimi nie można poddawać pasywizacji. Temu twierdzeniu rzekomo przeczą litewskie konstrukcje z imiesłowami strony biernej czasowników nieprzechodnich, por. (7): (7) Członkowie ekspedycji spędzili w jaskini Lukina Jama cztery doby. Spano w obozach bazowych, które w jaskini są rozmieszczone na głębokości 750 m i 950 m (dLkt). ambipersonalas – ar ši kategorija tinka ir baltų kalboms? 111straipsniai / articles ze względu na walencyjność czasownika miegoti nie dałoby się w żaden sposób utworzyć zdania z trójargumentowym pasywem. nie ma tu również możliwości uzgodnienia imiesłowu występującego w składzie orzeczenia z czymkolwiek, ponieważ nie ma czego wysunąć do pozycji podmiotu. jednak czasowniki takie jak miegoti czy kosėti, choć są nieprzechodnie, w niektórych językach, np. niemieckim, dopuszczają „pasywizację” jako ambipersonalne (pasywum bezosobowe), por. (8): (8) spano na podłodze Pag. Praet. 3. os. lp. przyimek art. dat. M. grindys spać. PPP. było się spanym na podłodze / spaliśmy na podłodze W języku niemieckim synonimicznie może być używana również konstrukcja z zaimkiem ambipersonalnym man, np. man schlief (spać Praet. 3. os. lp.) auf dem Boden. w obu zdaniach osoby śpiące nie są wprawdzie nazwane, lecz są domyślne – członkowie ekspedycji, jeśli opowiada to członek ekspedycji – my. podmiot takich czasowników jest aktywny (wykonawca), czasownik nazywa się nieergatywnym. jednakże w tym samym języku niemieckim zdań z czasownikami nieakuzatywnymi, takimi jak fallen (‘upadać’) czy ersticken (‘(u)dusić się’), nie można „spasywizować“. Np. *es wurde in den Abgrund gefallen („spadano w przepaść“) jest zdaniem niegramatycznym, podczas gdy po litewsku jest ono całkowicie gramatyczne, choć może niezbyt częste (w Lket na zapytanie krentama podano tylko 6 przykładów). formy ambipersonalne czasowników nieprzechodnich są wyraźnie identyfikowalne – są to formy rodzaju nijakiego imiesłowów strony biernej. jak widzieliśmy, w literackim języku litewskim pasyw trójargumentowy istnieje, jednak jest realizowany rzadko. natomiast w wielu dialektach rozpowszechnione są zdania9 z nieuzgadnianymi imiesłowami, które jeszcze bardziej przypominają ambipersonalność bałtyckofińską, ponieważ imiesłów nie jest uzgadniany z elementem mianownikowym: (9) laukai ariama (ambrazas 2001: 407) (10) nu tai paminklas pastatyta (krokšlys, rejon orański, nagranie ekspedycyjne) w takich zdaniach dopełnienie bliższe oznaczane jest mianownikiem, ale nie jest przenoszone do pozycji podmiotu, a imiesłów orzeczenia nie jest z nim uzgadniany. Oznaczenie se w zdaniach bez jawnie wyrażonego vardininko linksniu nebūtinai reiškia iškėlimo į veiksnio poziciją, nes šiose tarmėpodmiotu mianownik jest używany również do oznaczania dopełnienia bliższego (por. ambrazas 2001 oraz przywołaną tam literaturę). w takim przypadku również brak uzgodnienia nie jest problematyczny, ponieważ mianownik oznacza nie gramatyczny 9 ich przykłady występują także w tekstach, jednak podobnie jak obiekt w mianowniku, częściej w tekstach przedwojennych. wśród 15 000 przykładów z dLkt z bezosobowymi imiesłowami strony biernej rodzaju nijakiego, zebranych na potrzeby rozprawy doktorskiej, udało się znaleźć tylko jedno zdanie z wymienioną tu strukturą. 112 acta Linguistica Markus roduner Lithuanica LXIV–LXV podmiot. potwierdzają to również pojedyncze przykłady gwarowe, w których doświadczający jest oznaczany nie mianownikiem, lecz biernikiem, por. su geiniu iš dreivių medų kopama (ambrazas 1990: 205)10 . w konstrukcjach z imiesłowami strony biernej rodzaju nijakiego nie znaleziono przykładów z zaimkami pierwszej ani drugiej osoby (we wszystkich lub w obu liczbach), ani zdań z dopełnieniami bliższymi w bierniku – zdaje się, że w takim przypadku możliwy jest jedynie ambipersonal z uzgadnianym imiesłowem, por. *mane buvo mušama – aš buvau mušamas11. jest to interesujące, ponieważ w języku fińskim właśnie te zaimki w zdaniach ambipersonalnych występują w bierniku, a rzeczowniki w mianowniku. oprócz wyżej wymienionych środków ambipersonal w języku litewskim – podobnie jak np. w języku rosyjskim – może być wyrażany również drugą osobą liczby pojedynczej (niekiedy z dodatkowym słowem žmogus). (11) ros. Kiedy jesteś zakochany, nie zauważasz kada mylėti PPP. noM. sg. M. ne pastebėti Praes. ind. 2. sg. недостатков любимого человека. trūkumas gen. PL. mylimas gen. sg. M. człowiek gen. sg. Kiedy jesteś zakochany, nie zauważasz wad ukochanej osoby. uogólnione użycie drugiej osoby potwierdzają również takie przykłady jak niem. man (zaim. aMb.) ist (‘być’ Praes. 3. sg.), was (‘co’ acc.) man isst (‘jeść’ Praes. 3. sg.), który, podobnie jak litewski odpowiednik esi, ką valgai, może być wypowiedziany również w drugiej osobie: du bist, was du isst. aMbiPersonaLas W języku łotewskim W języku łotewskim formy strony biernej tworzy się za pomocą czasowników pomocniczych tikt (rzadziej również tapt, kļūt, w pasywach czynnościowych) lub būt ‘być’ (w pasywach stanowych) oraz imiesłowów na -ts. jak podkreśla Nicole Nau (1997: 37, por. także Holvoet 2001: 370), niemal wszystkie czasowniki mogą być poddane pasywizacji12: 10 takie konstrukcje z imiesłowami strony biernej rodzaju nijakiego czasu przeszłego i dopełnieniem w bierniku są dość rozpowszechnione również w niektórych językach słowiańskich (por. Wiemer, Giger 2005) – są to rezultatywy. 11 a dopełnienie zdania czynnego ambipersonalnego w języku irlandzkim nie zostaje przeniesione do pozycji podmiotu, por. Maraíodh (‘zabijać’ aMb. Praet.) (léi) (‘z nią’) é (‘on’ acc!): dosłownie „zabito (z nią) go“ – „został przez nią zabity, ona go zabiła“. 12 Axel Holvoet (tamże) wspomina o ograniczeniu, że inaczej niż w języku fińskim, w języku łotewskim nie pasyvizuoti / ambipersonalizuoti jungties būti. tas pat galioja ir lietuvių kalbai – sakinys *būta gudmożna użyć raus / gudriam jest niegramatyczne; dopiero przy połączeniu, w którym wskazuje się również ambipersonalas – ar ši kategorija tinka ir baltų kalboms? 113artykuły / articles (12) tur tika (Pag. Praet. 3P.) lasīti (‘czytać’ PPP. noM. PL. M.) priekšā (‘z przodu’) visi toreiz esošie burlaku romāni un par raganām tika runāts (‘mówić’ PPP. noM. sg. M.). Tam odczytywano wszystkie istniejące wówczas powieści o burłakach i mówiono o czarownicach (nau 1997: 38). (13) tad tika dalīts tada Pag. Praet. dzielić PPP. noM. sg. M. wtedy dzielono (się). wykonawcę, staje się to poprawne: jo esama nau twierdzi, że ambipersonal (strona bierna) jest rzadko używany w języku mówionym, zwłaszcza z podmiotami pierwszej lub drugiej osoby (1997: 38), Sturla Berg-Olsen – że użycie strony biernej w języku łotewskim jest bardziej ograniczone niż w językach, w których szyk wyrazów jest ustalony (2001: 220). należy jednak zwrócić uwagę, że funkcja ambipersonalu również tutaj polega na tym, że wykonawca jest oznaczony jako domyślny – i żywy, często ja lub my, por. (13). mogłoby to wyjaśniać fakt, który nau wspomina tamże: że można połączyć zdanie ze „stroną bierną” i zdanie bez podmiotu z czasownikiem w 3. osobie liczby mnogiej, por. Vecākais brālis tika ievainots un viņu paņēma vācu gūstā – „Najstarszy brat został ranny i zabrano go do niemieckiej niewoli” . oba te zdania zgodnie z przedstawioną tutaj kategorią są ambipersonalne i dlatego mogą być łączone. cechą, że tranzytywność czasownika niemal nie ma znaczenia dla jego „spasywizowania”, język łotewski bardzo przypomina nie tylko litewski, lecz także sąsiednie języki fińskie. właściwość, którą język łotewski dzieli z bałtyckimi językami fińskimi, lecz nie z językiem litewskim, polega na tym, że w literackim języku łotewskim, podobnie jak w wielu dialektach, przy „pasywie czynności” z czasownikiem posiłkowym tikt nie ma możliwości nazwania wykonawcy (por. berg-olsen 2001: 219, nau 1997: 38, holvoet 2001: 371). jednakże berg-olsen (tamże), cytując endzelīnsa (1951: 984), podaje przykłady ze starszych tekstów łotewskich, w których wykonawca zostaje nazwany – raz w dopełniaczu (jak w języku litewskim), drugi raz z przyimkiem no (‘od’): (14) Balti man vaidziņi ne ūdeņa balināti [ . . .] asarām balināti no nelieša Białe moje policzki nie wodą bielone […] łzami bielone przez wroga jednakże oba te przykłady nie są pasywami czynności. alfredas gātersas (1993: 295– 97) zauważa, że w pieśniach łotewskich wykonawca osobowy niemal nigdy nie jest nazywany, i podkreśla bliskość konstrukcji z imiesłowami na -ts wobec konstrukcji z predykatywami. przebiegłego. Kolejną paralelą stanowi język irlandzki, w którym również niemal wszystkie czasowniki można ambipersonalizować, z wyjątkiem zdań ze spójnikiem is. „po trzecie, z wyjątkiem zdań utworzonych z czasownikiem kopularnym is, wszystkie zdania irlandzkie mają bezosobowy odpowiednik: obejmuje to czasowniki nieprzechodnie, zdania kopularne utworzone z czasownikiem kopularnym bí, a nawet stronę bierną, wraz z oczekiwanym holvoetas (2001: 332–335) zwraca uwagę na fakt, że w języku łotewskim obok 3. osoby liczby mnogiej do wyrażania ambipersonalu używa się również 3. osoby liczby pojedynczej13. W tym samym artykule dostrzega się również różnicę między transitive sentences; only transitive clauses have passive counterparts“ (noonan 1994: 5). 114 acta Linguistica Markus roduner Lithuanica LXIV–LXV użyciem obu form 3. osoby – liczby mnogiej używa się do wyrażenia niereferencyjnego, generycznego wykonawcy, a liczby pojedynczej – referencyjnego14. W tym samym artykule wskazuje się na inne konstrukcje podobne do strony biernej, które są wspólne dla języka łotewskiego i sąsiednich języków fińskich. O stronie biernej stanu, podobnie jak o litewskich zdaniach z predykatywnymi imiesłowami, ze względu na ich związki z rezultatywem i konstrukcjami predykatywnymi nie będziemy tutaj dyskutować15 . WYRAŻANIE AMBIPERSONALU W NIEKTÓRYCH INNYCH JĘZYKACH EUROPEJSKICH Jak wspomniano w trzecim przypisie, na drugim krańcu Europy, na zachodzie, języki celtyckie również mają zgramatykalizowane formy ambipersonalu. Współczesny język irlandzki rozróżnia nawet dwa „pasywy” – ambipersonalny i „prawdziwy” pasyw (por. Noonan 1994): (12) Rinneadh a faire agus a hadhlacadh. robić aMb. Praet. jego czuwanie i jego pogrzeb zorganizowano jego czuwanie i jego pogrzeb / ktoś zorganizował jego czuwanie i pogrzeb16 (Nolan 2005: 3) (13) Bhí sé á bhualadh aici17 był on przy+jego bić-Vn. przez+nią Był bity przez nią (Noonan 1994: 6) wyraźnie widać, że w języku irlandzkim – podobnie jak w innych językach celtyckich – ambipersonal jest zgramatykalizowany, a do wyrażania strony biernej istnieją odrębne środki wyrazu. Te ostatnie – do wyrażania strony biernej 13 ponieważ w językach bałtyckich osobowe formy czasownika w trzeciej osobie nie różnią się pod względem liczby, oparł się na formach czasownikowych, w których różnica ta występuje, np. na imiesłowach. 14 W tym kontekście interesujące byłoby zbadanie, czy w języku litewskim użycie ambipersonalu drugiej osoby liczby pojedynczej i trzeciej osoby liczby mnogiej różni się podobnie pod względem semantycznym. 15 Na ten temat, podobnie jak na temat określania sprawcy dopełniaczem lub innymi przypadkami / konstrukcjami, istnieje obszerna literatura, np. w kwestii dopełniacza sprawcy zob. Ambrazas 1990, Holvoet 2000 i literaturę tam przywołaną. 16 „ktoś zorganizował jego pogrzeb i stypę. [do’(x) cause [make’(x, a faire agus a hadhlacadh)]], gdzie x jest bliżej nieokreśloną jednostką typu ożywionego i ludzkiego, interpretowaną jako „ktoś”, to znaczy określona (ponieważ istnieje) osoba nieokreślona.” 17 To twierdzenie, wypowiedziane bez wskazania sprawcy, jest dwuznaczne: Był bity albo On go bił.