Lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminė struktūra

87straipsniai / articles erika riMkutė Vytauto didžiojo universitetas Kierunki badań naukowych: lingwistyka korpusowa i komputerowa, automatyczna analiza i synteza morfologiczna, wieloznaczność morfologiczna i jej ograniczanie. asta kaZLauskienė Vytauto didžiojo universitetas Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, akcentologia synchroniczna, dialektologia, językoznawstwo stosowane. gaiLius raŠkinis Vytauto didžiojo universitetas Kierunki badań naukowych: metody rozpoznawania, rozpoznawanie sygnałów muzyki i mowy, lingwistyka komputerowa i korpusowa. JęzyKa liTeWskiego CzasOwNików Struktura MorfeMiczna1 the Morphemic structure of Lithuanian Verbs adnotacja ilościowa struktura morfemiczna litewskich słów nie była badana. Celem tego badania jest prawidłowości nuvimo. W artykule analizuje się prawie 93 tys. czasowników. Materiał badawczy stanowią różne fragmenty tekstów zgromadzonych w Korpusie współczesnego języka litewskiego. Teksty są statyti ir aprašyti lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminės struktūros modelius ir jų realizaopatrzone adnotacją morfologiczną, a morfemy zostały oznaczone. Czasowniki podzielono na 116 modeli struktury morfemowej, których produktywność jest bardzo zróżnicowana: czasowniki należące do najbardziej produktywnego modelu (rdzeń + końcówka) stanowią jedną piątą wszystkich zbadanych przykładów, natomiast aż 26 modeli ma po jednym lub dwóch przykładach. Czasowniki mogą składać się od jednego do dziewięciu morfemów. Dla języka litewskiego najbardziej typowe (89 proc.) są czasowniki złożone z 2–4 morfemów. 1 Badanie sfinansowała Litewska Rada Nauki (nr umowy MiP-06/2010). esMiniai ŽodŽiai: czasownik, rdzeń, przedrostek, przyrostek, końcówka, spółgłoska, samogłoska. keywords: czasownik, rdzeń, przedrostek, przyrostek, fleksja, spółgłoska, samogłoska. 88 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV chociaż ustalono wiele modeli strukturalnych, to jedna erika riMkutė, asta kaZLauskienė, gaiLius raŠkinis czwarta z nich (26 modeli) stanowi aż 95 procent wszystkich analizowanych czasowników. Najbardziej charakterystyczne modele to: (przedrostek) + rdzeń + rdzeń + przyrostek fleksyjny (11 proc.). W języku litewskim najczęściej używane są czasowniki bez przyrostków, galūnė (33 proc.), (priešdėlis) + šaknis + kaitybinė priesaga + galūnė (15 proc.), (priešdėlis) + bez przedrostka lub z nim, posiadające jeden albo dwa afiksy fleksyjne. W analizowanym materiale jedna trzecia (33 proc.) czasowników to czasowniki proste, z jednym lub dwoma przedrostkami – około 28 procent, z przyrostkiem słowotwórczym – około 15 procent, z przedrostkami i przyrostkiem słowotwórczym – 12 procent, z przedrostkiem i będące zwrotne – około 6 procent. Czasowniki z innymi kombinacjami morfemów słowotwórczych stanowią zaledwie jeden procent. Zauważono, że dla języka litewskiego nietypowe są czasowniki z więcej niż dwoma afiksami słowotwórczymi. Chociaż różnorodność kombinacji morfemicznej budowy czasowników języka litewskiego jest duża, trzon użycia stanowi 10–15 modeli (około 75–85 proc.) czasowników. adnotacja Czasowniki pogrupowano w 116 kategorii według ich struktury morfemowej. the aim of this research was to identify and to describe the morphemic structure of Lithuanian verbs from the quantitative point of view. Quantitative analysis of the morphemic structure of Lithuanian verbs was not addressed by previous research. the investigation material consisted of all verb tokens (nearly 93 thousand) from the specially selected subset of Lithuanian language corpus. all verbs within this data set have been morphologically annotated, i.e. morphemes have been identified and their boundaries have been labeled. Stwierdzono, że czasowniki składały się z od jednego do dziewięciu morfemów. jednakże większość czasowników (89 procent) składała się z od dwóch do czterech morfemów. ĮVadas Lietuvių kalbos žodžių morfeminę struktūrą aptarė Monika kuosienė knygoje Morfeminė analizė (1986) ir stasys keinys knygoje Bendrinės lietuvių kalbos morfemika (2009). tačiau šiuose darbuose nėra kiekybinės lietuvių kalbos žodžių morfeminės struktūros analizės. gramatikose, vadovėliuose paprastai pateikiami tik bendro pobūdžio teiginiai apie lietuvių kalbos morfemas. Šiame tyrime remiamaDysponując bogatym materiałem współczesnego języka litewskiego, oczekuje się ujawnienia istotniejszych prawidłowości morfemicznego składu wyrazów czasowników języka litewskiego. Struktura rdzenia czasowników przedstawionych w słowniku została bardzo szczegółowo opisana (kruopienė: 2000; 2001; 2002; 2005). Wiele aspektów morfonologicznej budowy rdzenia czasownika przedstawiono w niezwykle obszernej monografii Audronės Kaukienės Lietuvių kalbos veiksmažodžio istorija (1994–2002). O fonotaktycznej strukturze rdzenia rzeczownika ogólnolitewskiego języka pisała również Vida Zita Karosienė (2004). Przemianom morfonologicznym w rdzeniach, na granicy morfemów, poświęcono kilka prac Gražiny Akelaitienė: książkę Morfonologinės Lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminė struktūra 89straipsniai / articles „Šaknies balsių kaita: morfemų modeliai ir struktūriniai šaknies tipai“ (2001), „Priebalsines priesagas turinčių išvestinių vardažodžių šaknies balsių kaita“ (2008). nie udało się znaleźć wyczerpujących prac dotyczących strukturalnie bliskiej języka łotewskiego morfemowej struktury wyrazów. w znalezionych pracach (ugis sarkans „Morphemic and Morphological analysis of the Latvian Language“ (1996), kristīne Levāne, andrejs spektors „Morphemic analysis and Morphological tagging of Latvian corpus“ (2000), Pēteris Paikens „Lexicon-based Morphological analysis of Latvian Language“ (2007)) struktura morfemowa nie została opisana ilościowo; omówiono w nich, jak informacja o morfemowej strukturze słów języka łotewskiego może być wdrażana w analizatorze morfologicznym. Funkcja ustalania dar ir tuo, kad padeda atpažinti naujus dabartinės latvių kalbos žodžius. Levāne ir spektors straipsnyje (2000) pateikta labai apibendrinta latvių kalbos budowy morfemowej słowa jest ważna morfemowa struktura słów: słów jednopniowych *przedrostek + rdzeń + *przyrostek + (końcówka); słów złożonych lis) + šaknis + *priesaga + (galūnė)2 . Minėtame straipsnyje aprašyta latvių kalbai sukurta bandomoji morfeminio skai- *przedrostek + rdzeń + *przyrostek + (końcówka) + (system przedrostkowy3. wprawdzie morfemy nie są opisywane bardziej szczegółowo. System ten również analizuje morfologicznie słowa języka łotewskiego, może zsyntetyzować inne formy wskazanego słowa kaitybines formas. straipsnio autoriai nerado išsamios informacijos apie rusų kalbos morfeminę balsių kaitos žodžių daryboje (1996), artykuły struktūrę w aspekcie ilościowym, dlatego informacje przedstawione dalej należy oceniać dość ostrożnie4. w języku rosyjskim najczęstsze formy wyrazów, które składają się z od dwóch do keturių morfemų. galimi tokie modeliai: r: шоссе, около, вдруг ; хr: rх: ни-где, от-ныне ; хорош-о, вод-а ; хrх: по-утр-у, при-город-ы ; хrхх: в-пят-ер-ом, за-город-н-ый ; rххх: тк-ач-их-а, труд-и-ть-ся ; rхххх: рыб-ач-и-вш-ий ; ххrххх: пере-во-оруж-и-вш-ий ; хххrххх: по-на-вы-пис-ыва-л-и ; хххrхххх: по-на-вы-дёрг-ива-л-о-сь5. 2 Gwiazdka oznacza, że afiks może nie występować albo może występować kilka afiksów; afiksy podane w nawiasach nie są obowiązkowe. 3 można ją znaleźć pod adresem: http://eksperimenti.ailab.lv/morfo/. 4 Informacja ze strony internetowej http://www.langust.ru/rus_gram/rus_gr03.shtml. 5 R oznacza rdzeń, х – dowolny afiks. 90 acta Linguistica Lithuanica erika riMkutė, asta kaZLauskienė, gaiLius raŠkinis LXIV–LXV stwierdza się, że możliwe są nawet formacje z 11 morfemami, np. пыл-е-влаг-о-не-прониц-а-ем-ость (rхrхххrхххх). w artykułach anatolija A. Polikarpowa „Menzerath’s Law for Morphemic structures of words: a hypothesis for the evolutionary Mechanism of its arising and its testing“ (2000a) oraz „chronological Morphemic and word-formational dictionary of russian: some system regularities for Morphemic structures and units“ (2000b), na podstawie chronologicznego słownika morfemów i formantów słowotwórczych języka rosyjskiego6, utworzonego z ponad 180 000 słów, analizuje się i stosuje prawo Menzeratha7. w artykułach opisano kilka tendencji: nowsze słowa są tworzone z użyciem nowszych morfemów; im starsze słowa, tym dłuższe morfemos ilgis yra atvirkščiai proporcingas atstumui nuo šaknies iki morfemos są ich morfemy; średnia (np. im dalej od rdzenia znajduje się przyrostek, tym ten przyrostek jest krótszy); im dłuższe morfemy, tym jest ich mniej w słowie; im więcej morfemów w słowie, tym są one krótsze. Prawidłowości te ustalono na podstawie danych języka rosyjskiego. można przypuszczać, że podobne tendencje powinny ujawnić się również w języku litewskim, ale byłby to już przedmiot innego badania. MATERIAŁ BADAWCZY materiał badawczy obejmuje różne fragmenty publikacji w stylu naukowym, tekstów publicystycznych, powieści autorów litewskich, dokumentów administracyjnych (zarządzeń, uchwał, protokołów, statutów) zgromadzonych w Korpusie Współczesnego Języka Litewskiego (http://tekstynas.vdu.lt). w badaniu wykorzystano również fragmenty Bazy Nagrań Języka Mówionego ( http://donelaitis. vdu.lt/garsynas/ ). materiał badawczy obejmuje około 430 tys. słów (prawie 80 tys. różnych form). teksty zostały oznakowane morfologicznie, ręcznie poprawiono błędy anotatora morfologicznego, ustalono znaczenie słów wieloznacznych, odrzucono zrosty morfologiczne8 . ponieważ w pracy analizowane są dane dotyczące użycia (a nie słownikowe), stosuje się termin częstość, a nie produktywność . przy wyznaczaniu granic morfemów kierowano się zasadami teoretycznymi, które bardzo trafnie sformułował Vincas Urbutis (2009: 165–166). Wyrazy podzielono na tyle morfemów (najmniejszych 6 w artykułach podano następujący tytuł: Chronological Morphemic and Word-Formational Dictionary of Russian Language . 7 Prawo Menzeratha głosi, że im dłuższa jest jednostka, tym krótsze są jej części. po angielsku prawo to sformułowano następująco: „the longer some “construct” (the whole) the shorter should be its “components” (parts)“ (Polikarpov 2000a; 2000b). 8 Zrosty morfologiczne – najczęściej utworzone z kilku nieodmiennych wyrazów konstrukcje mające wspólne znaczenie i pełniące tę samą funkcję składniową, np.: be abejo, iš tikrųjų, bet kur. Lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminė struktūra 91artykuły / articles znaczących części wyrazu), ile można ich ustalić z punktu widzenia współczesnego języka9. wydzielona część wyrazu była uznawana za morfem: a) jeżeli obie (lub wszystkie) części wyrazu (przypuszczalne morfemy) powtarzają się w innych wyrazach (np.: nam-el-is – namas, naminis i stalelis, vaikelis); b) w tych przypadkach, gdy tylko jedna z części wyrazu – rdzeń lub afiks – powtarza się w innych wyrazach (np.: dilet-ant-as – debiutantas, praktikantas). najtrudniej było przeprowadzić analizę morfemiczną wtedy, gdy występowały przypadki kontrakcji, eliminacji, degeneracji, np.: neš- + -siu (por. neša) = nešiu; lūž- + -sta (por. lūžo) = lūžta; irz- + -sta (por. irzo) = irzta, ne- + -esu = nesu . taki zlane dźwięk należy do obu morfemów. Dla analizy morfemicznej nie ma to zasadniczego znaczenia, jeżeli morfem ma także więcej dźwięków. jednakże w przypadkach, gdy morfem składa się tylko z tego jednego dźwięku i z nim się zlewa, morfemu w zasadzie już nie ma. dlatego wybrano takie oznaczenie symboliczne: nešiu (struktura rf10), lūžta, irzta (rsf), nesu (Prf). wybór taki być może jest dyskusyjny, jednak nie ma ich wiele (stanowią około 2 proc.) i można ustalić ogólne prawidłowości struktury morfemowej. w przyszłości zamierza się dokładniej przeanalizować te przypadki (w badanym materiale oznaczono je specjalnym symbolem). Za warianty przyrostków uznano dłuższe przyrostki czasownikowe, np.: warianty -ėti: -alėti, -elėti, -dėti, -lėti, -nėti, -sėti, -vėti; warianty -oti: -ioti, -čioti, -l(i)oti, -n(i)oti, -snoti, -šnoti, -al(i)oti, -ailioti, -elioti, -sčioti, -slioti, -en(i)oti, -aroti, -voti itd. Spółgłoski j, n, v przez niektórych badaczy (Keinys 2009: 25) nazywane są rozszerzaczami morfemów, ponieważ wstawiają się między dwie samogłoski, likwidując hiatus, np.: jo-ti, joj-a, joj-o; au-ti, aun-a, av-ė, kliū-ti, kliūv-a, kliuv-a . W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1996: 327) nazywa się je wstawkami. Podczas przygotowywania materiału do badania elementy te oznaczono, lecz nie odzwierciedlają się one w uogólnionych modelach strukturalnych. Planuje się w przyszłości zbadać je bardziej szczegółowo (podobnie jak różne zmiany dźwięków na styku morfemów). W wyrazach keturiasdešimt, trisdešimt, kasdien, kelintąkart, kitąsyk, šiandien, visuomet i in. pogrubione części z diachronicznego punktu widzenia są końcówkami. Ponieważ obecnie pełnią funkcję dźwięku łączącego, w niniejszym badaniu oznaczono je jako dźwięki łączące. Przedmiotem badania jest analiza morfemowa wyrazów, dlatego tebei nebenie są uznawane za dwa przedrostki. Końcówki zaimkowe nie są synchronicznie rozkładane na morfemy (keinys 2009: 55–56). Przyrostki czasowników są w niniejszej pracy dzielone na słowotwórcze i fleksyjne. Z punktu widzenia analizy morfemowej nie ma to znaczenia. jednak bez tego podziału nie byłoby możliwe ustalenie, ile jest czasowników pierwotnych, a ile derywowanych. 9 Niemniej jednak należy przyznać, że podczas analizy morfemowej wyznaczenie granicy między synchronią a diachronią nie zawsze jest łatwe. dlatego zdarzały się wyrazy, nad których strukturą morfemową bardzo długo się zastanawiano (np.: viešpatauti, dievagotis). 10 użyte symbole wyjaśniono na końcu tego rozdziału. 92 erika riMkutė, asta kaZLauskienė, gaiLius raŠkinis acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV straipsnyje morfemos žymimos šiais simboliais: r – šaknis, P – priešdėlis, f – końcówka, d – partykuła zwrotna, c – głoski łączące, sd – przyrostek słowotwórczy, sk – przyrostek fleksyjny, k – kontrakcja, oznacza zlane morfemy, gdy jeden z nich nie pozostał (np.: formy czasu przyszłego lub trybu rozkazującego nešiu, auk). takie atvejai pateikiami tik pirmoje lentelėje. Pagrindiniai VeiksMaŽodŽių Modele struktur morfemowych W badanym materiale użyto prawie 93 tys. (92 468) czasowników (z czasowników). jų 29 878 skirtingi). jų morfeminės struktūros įvairovė didžiulė: net 116 struktūrinių modelių. tiesa, modelių vartosenos dažnumas labai skiriasi (nuo 1 iki 18 377 Czasowniki mogą składać się z jednej (np. spontaninės kalbos reik) do dziewięciu (np. neįsipareigokite) morfem. jednak czasowniki jednomorfemowe i czasowniki złożone z więcej niż pięciu morfemów są rzadkie. zatem rdzeń użycia (aż 89 proc.) stanowią czasowniki złożone z 2–4 morfemów. oczywiście, im mniej morfemów, tym mniejsza różnorodność ich kombinacji. najwięcej (aż 69, około 40 proc. wszystkich modeli) modeli strukturalnych przypada na grupę 5–6 morfemów (zob. rys. 1). 1 RYS. różnorodność modeli strukturalnych a liczba morfemów Lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminė struktūra 93artykuły / articles Czasowniki jednomorfemowe są bardzo nieliczne. takie znaczenie spontanicznej mowy znaleziono w materiale badawczym. Do tej grupy należałyby również formy trzeciej osoby czasu przyszłego oraz drugiej osoby trybu rozkazującego: grįš, leis, bėk, dink. jednak, jak już wspomniano, można spierać się co do ich struktury morfemowej, ponieważ zlewają się tutaj ostatnia spółgłoska rdzenia i przyrostek trybu rozkazującego lub czasu przyszłego. Czasowniki dwumorfemowe stanowią aż jedną czwartą (około 25 proc.) wszystkich czasowników w materiale badawczym. różnorodność modeli dwumorfemowych nie może być duża (zob. tab. 1). są to czasowniki mające rdzeń i końcówkę (rf, formy osobowe i imiesłowy, np.: buvo, gali, buvęs, esąs)11, rdzeń i przyrostek fleksyjny (rsk, formy osobowe, bezokolicznik, imiesłów przysłówkowy, np.: bus, eik, būti, dirbti, esant, siekiant) oraz pojedyncze czasowniki mające tylko przedrostek i rdzeń (Pr, wyłącznie w spontanicznej moboje pavartotas nereik). Czasowniki trimorfemowe (jest ich nieco więcej niż jedna trzecia, około 37 proc.) mogą być utworzone z różnego rodzaju rdzenia, przyrostka słowotwórczego lub nės ir sangrąžos afikso kombinacijų. trimorfemiai yra devyni modeliai: Prf (asfleksyjnego, formy osobowej i imiesłowy, np.: nėra, atrodo, susijęs); rskf (formy z końcówkami, np.: byłoby, bywało, można, oczywiście, będąc, będąc [l.mn.]); Prsk (formy bez końcówek, np.: nie będzie, przyjdzie, wykonać, pomóc, z wyjątkiem, tworząc); rsdf (formy osobowe i imiesłowy, np.: miał, mieszka, mogący, mający); rsdSk (największą część tych czasowników stanowią bezokoliczniki, np.: robić, mówić, ale są też imiesłowy nieodmienne i formy osobowe, np.: wiedz, będzie trzeba, używając, wykonując); rfd (formy osobowe i kilka imiesłowów, np.: różni się, trzyma się, pobiwszy się, odwiedziwszy); rskd (taką strukturę mają bezokoliczniki oraz nieliczne czasowniki w formie osobowej i imiesłów nieodmienny, np.: zachować się, zwrócić się, skończy się, przygotuj się, opierając się, trzymając się). Trójmorfemowe są również rzadkie czasowniki koneveikti (rrSk), būsiant (rSkSk). Wszystkie pozostałe modele czasmažodžiai gana dažni. 1 LenteLė. Veiksmažodžių morfeminės struktūros modeliai12 Morfemų kiekis Modelis bendratis dalyvis Padalyvis Pusdalyvis asmen. formos Procentai 2 rf 19,874 rSk (rSkk) 5,459 Po 0,003 11 We wszystkich przypadkach zostaną przedstawione najczęstsze przykłady tego badania. 12 W tabeli ze względu na dużą objętość przedstawiono nie wszystkie modele, lecz tylko bardziej charakterystyczne. Nie ma tu dłuższych niż sześć morfemų ir pavienių trumpesnių modelių. Šviesiausiai pažymėtos formos, kurių pavartota nuo 1 iki 100, tamsiau – nuo 101 iki 500, tamsiausiai – 501 ir daugiau kartų. 94 erika riMkutė, asta kaZLauskienė, gaiLius raŠkinis acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV Morfemų kiekis Modelis bendratis dalyvis Padalyvis Pusdalyvis asmen. formos Procentai 3Prf 13,040 rSkf (rskkf) 7,825 Prsk (Prskk) 5,261 rSdf 4,607 rSdSk4,497 rfd 1,423 rSkd (rskkd) 0,550 Inne 0,003 4Prskf (Prskkf) 7,232 rSdSkf 4,716 PrsdSk3,791 Pdrf 3,207 Prsdf 2,614 Pdrsk (Pdrskk) 1,182 PPrf 1,134 rSdSdf 0,545 rSdfd 0,530 rSdSkd 0,481 rSdSdSk0,320 rSkfd (rskkfd) 0,287 PPrsk (PPrskk) 0,258 Kiti 0,077 5PrsdSkf 4,382 Pdrskf (Pdrskkf) 0,954 PdrsdSk0,795 PPrskf (PPrskkf) 0,734 Pdrsdf 0,626 rSdSdSkf 0,505 Inne 1,509 6PdrsdSkf 0,488 PPrsdSkf 0,335 PrsdSdSkf 0,235 Inne 0,391 Lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminė struktūra 95 artykułów / articles Czasowniki czteromorfemowe (stanowiące około 26 proc.) występują w 16 modelach strukturalnych. spośród nich tylko trzy modele są rzadko używane. są to czasowniki dwurdzeniowe, np.: pusryčiavo (rrSdf), senberniauti (rrSdSk), oraz kilkadziesiąt imiesłowów strony czynnej modelu rskSkf, np.: trūktelėjęs, pyktelėjęs. najczęstsze modele czteromorfemowe to: Prskf, rsdSkf (najwięcej imiesłowów, np.: negalima, įmanoma, naudojami, naudojamos), PrsdSk (szczególnie dużo bezokoliczników, np.: nustatyti, pasakyti, padaryti), Pdrf (np.: atsirado, pasitaiko, pasirodė), Prsdf (np.: negalėjo, pasakojo, neturėjo). inne modele są rzadsze, ale z pewnością nie są peryferią języka, świadczą o tym ich przykłady: Pdrsd (np.: pasirinkti, įsigyti, atsižvelgiant), PPrf (np.: nebėra, nepavyko, nesupratau), rSdSdf (np.: tvirtina, reikalauja, dalyvauja), rsdfd (np.: vadinasi, rūpinasi, formuojasi), rsdSkd (np.: naudotis, mokytis, laikytis), rsdSdSk (np.: organizuoti, reikalauti, tvirtinti), rskfd (np.: kreipkitės, dėdavosi, melsdavosi), PPrsk (np.: nebebus, nepavyks, neužteks). Czasowniki z pięcioma morfemami stanowią zaledwie jedną dziesiątą (9,5 proc.), ale wyróżniają się bogactwem modeli strukturalnych (aż 34). a to już samo w sobie decyduje o niewielkiej częstotliwości użycia modeli. Sześć najczęstszych modeli stanowi aż dwie trzecie wszystkich czasowników z tej grupy (8 proc. wszystkich czasowników): PrsdSkf (np.: nustatyta, atstovaujantis, parašyta); Pdrskf (np.: atsiradusi, atsiradusios, susirinkusiems); PdrsdSk (np.: atsisakyti, išsiaiškinti, įsivaizduoti); PPrskf (np.: neįmanoma, neįmanomas, neišvengiamas); Pdrsdf (np.: įsivaizduoji, įsivaizduoja, įsigalioja); rSdSdSkf (np.: kompiuterizuojamo, tvirtinama, dalyvaujančių). Czasowniki sześcio morfemowe mają najwięcej modeli strukturalnych – aż 35, ale wszystkie razem stanowią zaledwie półtora procenta wszystkich czasowników, z czego jeden procent tworzą trzy najczęstsze modele: PdrsdSkf (np.: išsivysčiusių, pasirašytas, įsivaizduojama), PPrsdSkf (np.: neįtikėtina, nenumatytų, nepakartojamas), PrsdSdSkf (np.: patvirtinti, patvirtinta, įgyvendinama). dwanaście. najczęściej są to formy osobowe i imiesłowy mające jeden Septynių morfemų veiksmažodžių nėra nė šimto (0,09 proc.), o modelių net albo dwa przedrostki, co najmniej kilka przyrostków, często także zwrotne, np.: neprisigalvodavo, supaprastintą, įsitvirtinusi, neišpasakosi, įsipareigoja, atsipalaiduotų, prisistatinėdavusi, nebesišypsojo, nebepasitikėt, užhipnotizuotų. W tej grupie znajdują się także dwa czasowniki dwuprzedrostkowe, np.: keliaklupsčiaujančių, netuščiažodžiaudamas . Ośmiomorfemowych jest tylko dziesięć słów (0,01 proc.). tak długich jest kilka imiesłowów, imiesłów przysłówkowy uprzedni, kilka form osobowych mających dwa albo nawet trzy przedrostki, dwa albo trzy przyrostki słowotwórcze lub fleksyjne: įsipareigojusiais, neįsisąmonintas, nesusisluoksniavusių, nebepasirodysiu. znaleziono tylko jedno słowo złożone z dziewięciu morfemów: neįsipareigokite. 102 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV przyrostek, niektóre także przedrostek lub erika riMkutė, asta kaZLauskienė, gaiLius raŠkinis są zwrotne. Zróżnicowanie strukturalne tych czasowników jest niemałe (24 modele), ale modele są nieproduktywne, np.: bendradarbiauti (rcrSdSk), senberniauti (rrSdSk), nufotografuoti, nepiktnaudžiaujant, padvigubėjus (PrrsdSk), pusryčiavo, badmiriauja, viešpatavo (rrSdf), nufotografavo (Prrsdf), bendradarbiaudamas, dujofikuojama, keliaklupsčiaujančių (rcrSdSkf), bendradarbiaujant (rcrSdSk), netuščiažodžiaudamas (PrcrsdSkf), sudaiktavardėję (Prcrsdf). Wnioski analizowane 93 tys. czasowników podzielono na 116 modeli struktury morfemowej, których produktywność jest bardzo zróżnicowana: czasowniki najproduktywniejszego modelu (rf) stanowią jedną piątą wszystkich zbadanych przykładów, a aż 26 modeli ma po jednym lub dwóch przykładach. Czasowniki mogą składać się od jednej do dziewięciu morfemów. Czasowniki jednomorfemowe i dłuższe niż pięciomorfemowe są rzadkie. zatem dla języka litewskiego najbardziej charakterystyczne (aż 89 proc.) są czasowniki 2–4-morfemowe. Na strukturę morfemową form czasownikowych wpływa budowa samych form: bezokolicznik i imiesłów przysłówkowy mogą kończyć się tylko przyrostkiem fleksyjnym, imiesłowy i półimiesłowy – przyrostkiem fleksyjnym i końcówką. większa różnorodność może dotyczyć jedynie form osobowych. analiza wyrażeń morfemicznej struktury nieodmiennej części czasowników pokazuje, że pięć najbardziej charakterystycznych modeli stanowi aż 86 proc. przypadków użycia: r – 33 proc., Pr – 25 proc., rsd – 14 proc., Prsd – 11 proc., Pdr – 3 proc. chociaż ustalono wiele modeli strukturalnych, to jedna czwarta z nich (26 modeli) stanowi aż 95 procent wszystkich analizowanych czasowników. Najbardziej charakterystyczne modele są następujące: (P)rf – około 33 proc., (P)rskf – około 15 proc., (P)rsk – około 11 proc. zatem w języku litewskim najczęściej używane są nieprzyrostkowe formy czasowników, bez przedrostka lub z nim, zawierające jeden albo dwa afiksy fleksyjne. w analizowanym ar dviem (gerokai rečiau) priešdėliais – apie 28 proc., su darybine priesaga – apie materiale jedna trzecia (33 proc.) czasowników to czasowniki proste, 15 proc. – z jednym, 12 proc. – z przedrostkami i przyrostkiem słowotwórczym, około 6 proc. – z przedrostkiem i będące zwrotne. Czasowniki z innymi kombinacjami morfemów słowotwórczych stanowią zaledwie jeden procent. Zauważono, że dla języka litewskiego nietypowe są czasowniki z więcej niż dwoma afiksami słowotwórczymi. podsumowując, można powiedzieć, że różnorodność kombinacji morfemicznej budowy czasowników języka litewskiego jest duża, ale trzon użycia stanowi 10–15 modeli (odpowiednio około 75 i 85 proc.) czasowników z 2–4 morfemami. Lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminė struktūra 103straipsniai / articles Literatūra ir ŠaLtiniai akelaitienė gražina 1996: Morfonologiczna wymiana samogłosek w słowotwórstwie. Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. akelaitienė grażin a 2001: Wymiana samogłosek rdzeniowych: modele morfemów i strukturalne akelaitienė šaknies tipai. – Žmogus ir žodis. Didaktinė lingvistika 1(3), 3–9. Prieiga internete: http:// www.biblioteka.vpu.lt/zmogusirzodis/Pdf/didaktinelingvistika/2001/akel3-9.pdf. grażina 2008: Wymiana samogłosek rdzeniowych derywowanych rzeczowników mających przyrostki spółgłoskowe. – Człowiek i słowo. Lingwistyka dydaktyczna http://www.minfolit.lt/arch/14001/14402.pdf . ambrazas Vytautas, red., 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo 10(1), 5–9. Dostęp w internecie: Instytut Wydawniczy Encyklopedii. Korpus współczesnego języka litewskiego. Dostęp online: http://tekstynas.vdu.lt. karosienė Vida Zita 2004: Struktura rdzenia rzeczownika ogólnolitewskiego języka literackiego . Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kaukienė Audronė 1994–2002: Historia czasownika języka litewskiego 1–2. Kłajpeda: Uniwersytet Kłajpedzki. Keinys Stasys 2009: Morfemika ogólnego języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. kruopienė irena 2000: Bendrinės lietuvių kalbos veiksmažodžio šaknies struktūra. dakRozprawa doktorska. Wilno: Uniwersytet Wileński. Kruopienė Irena 2000: Struktura rdzenia czasowników o stabilnym centrum. – „Kalbotyra” 48(1), 71–82. kr uopien ė irena 2001: Uzgadnianie spółgłosek początkowych i końcowych w rdzeniach czasowników. – Kalbotyra 50(1), 67–82. kr uopien ė irena 2002: Struktura rdzeni czasowników o zmiennym centrum. – Kalbotyra 51(1), 89–97. kr uopien ė irena 2005: Właściwości trójczłonowego inicjału rdzenia czasownika. – Kalbotyra. 54(1), 73–82. kuosienė Monika 1986: Analiza morfemowa. Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny im. Kazysa Preikšy. Levāne k r istīne, s pektor s andrejs 2000: Analiza morfemowa i gical tagging of Latvian corpus. – LREC2000 Proceedings, 1095–1098. Prieiga internete: morfolohttp://gandalf.aksis.uib.no/non/lrec2000/pdf/107.pdf. 104 acta Linguistica Lithuanica LXIV–LXV Paikens Pēter is 2007: Oparta na leksykonie analiza erika riMkutė, asta kaZLauskienė, gaiLius raŠkinis morfologiczna języka łotewskiego. – Materiały z 3. Bałtyckiej Konferencji na temat Technologii Języka Ludzkiego, 235–240. Polikar p ov anato l i y a. 2000a: Prawo Menzeratha dla struktur morfemowych wyrazów: hipoteza dotycząca ewolucyjnego mechanizmu jego powstawania i jej weryfikacja. – Streszczenie referatu przeznaczonego do przedstawienia na konferencji Qualico’2000 – Konferencji Lingwistyki Ilościowej. Dostęp online: http://www.philol.msu.ru/~humlang/articles/menz_law.htm. Polikar pov an a toliy a. 2000b: chronologiczny słownik morfemowy i słowotwórczy języka rosyjskiego: niektóre prawidłowości systemowe dotyczące struktur i jednostek morfemowych. – Linguistische Arbeits Berichte 5. Lipsk, 201–212. Sakytinės kalbos įrašų bazė. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt/garsynas/ . sarkans ug i s 1996: Morphemic and Morphological analysis of the Latvian Language. – Proceedings of the Forth conference on Computational Lexicography and Text Research, 219–225. Prieiga internete: http://www.ailab.lv/users/usarkans/complex.html. urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Struktura morfemowa czasowników litewskich PODSUMOWANIE Czasowniki pogrupowano w 116 kategorii według ich struktury morfemowej. Stwierdzono, że częstości występowania tych kategorii znacznie się różniły. Najczęstsza była kategoria modelu rdzeń–sufiks, która obejmowała the aim of this research was to identify and to describe the morphemic structure of Lithuanian verbs from the quantitative point of view. Quantitative analysis of the morphemic structure of Lithuanian verbs was not addressed by previous research. the investigation material consisted of all verb tokens (nearly 93 thousand) from the specially selected subset of Lithuanian language corpus. all verbs within this data set have been morphologically annotated, i.e. morphemes have been identified and their boundaries have been labeled. jedną piątą wszystkich wystąpień czasowników, podczas gdy 26 najmniej częstych modeli obejmowało po jednym lub dwóch czasownikach. Stwierdzono, że czasowniki składają się od jednego do dziewięciu morfemów. Jednak większość czasowników (89 procent) składała się z dwóch do czterech morfemów. Mimo większej liczby modeli struktury morfemowej jedna czwarta z nich (26 modeli) wystarczyła do objęcia 95 procent wszystkich analizowanych czasowników. Najbardziej typowe modele to: (prefiks)-rdzeń-fleksja (33 procent), (prefiks)-rdzeń-sufiks-fleksja (15 procent), (prefiks)-rdzeń-sufiks Badania wykazały, że czasowniki podstawowe stanowią jedną trzecią wszystkich czasowników, czasowniki z jednym lub dwoma prefiksami stanowią 28 procent, czasowniki z sufiksem stanowią 15 procent, a czasowniki z prefiksami i sufiksem stanowią 12 (11 percent). in summary, the non-suffix both prefixed and non-prefixed verb forms composed Lietuvių kalbos veiksmažodžių morfeminė struktūra 105straipsniai / artykuły zawierające jeden lub dwa afiksy fleksyjne były najczęstszymi modelami struktury morfemowej Czasowniki litewskie. procent wszystkich czasowników. na ogół czasowniki mają nie więcej niż dwa afiksy derywacyjne. chociaż różnorodność struktur morfemowych czasownika litewskiego jest duża, trzon użycia obejmuje od 10 do 15 modeli (odpowiednio 75 i 85 procent pokrycia). Złożono 20 kwietnia 2011 r. erika riMkutė Vytauto Didžiojo universitetas ul. K. Donelaičio 58, LT-44248 Kowno, Litwa [email protected] asta kaZLauskienė Vytauto Didžiojo universitetas ul. K. Donelaičio 58, LT-44248 Kowno, Litwa [email protected] gaiLius raŠkinis Vytauto Didžiojo universitetas ul. K. Donelaičio 58, LT-44248 Kowno, Litwa [email protected]