Einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen Hydronymie aus Sicht der modernen Indogermanistik – Ein Plädoyer für eine neue Sicht auf die Dinge

11 straipsnių / articles haraLd bichLMeier Martin-Luther-universität halle-Wittenberg, halle sächsische akademie der Wissenschaften, jena Mokslinių tyrimų kryptys: indoeuropeistika, onomastika (vandenvardžiai), germanų kalbų etimologija, senovės iranėnų kalbos sintaksė. keletas pasirinktų problemų senosios europinės hidronimijos požiūriu iš moderniosios indoeuropeistikos perspektyvos – raginimas naujai pažvelgti į dalykus1 pro ble mos šiuolaikinės indoeuropeistikos anmerkung etimologiniai vandenvardžių, priskiriamų ‚senajai europinei hidronimijai’, tyrimai nuo jų pagrindimo Hanso Krahe’s 1940-aisiais ir 1950-aisiais metais vykdomi taikant kai kurios senosios europos hidronimijos nepakitusią metodiką. etimologizacijai naudojama istorinės-lyginamosios kalbotyros, arba žvilgsniu: naujo požiūrio į šiuos dalykus ginamoji kalba indoeuropeistikos, forma galiausiai atitinka būklę, 1 Šis straipsnis yra pataisyta ir išplėsta mano to paties pavadinimo pranešimo, kurį, tarpininkaujant poniai Grasildai Blažienė, ponios Daivos Deltuvienės kvietimu pristačiau konferencijoje „Regioninė onomastika: ką žinome iš vardyno?“, versija, – regioninė onomastika: ką schLüsseLWörter: indoeuropeistika, onomastika, senoji europinė hidronimija, vandenvardžiai, laringalų teorija, indoeuropiečių fonemų sistema, žodžių darybos morfologija, skolinių santykiai. słowa kluczowe: językoznawstwo indoeuropejskie, onomastyka, staroeuropejska hydronimia, hydronimy, teoria laryngalna, indoeuropejski system fonemiczny, morfologia historyczna, zapożyczenia. 12 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVI kurioje ji jau buvo prieš Antrąjį pasaulinį karą. Nowsze odkrycia indoeuropeistyki ostatniego półwiecza w dziedzinie fonologii i morfologii słowotwórczej zostaną tutaj, na przykładzie wurden für die erforschung der alteuropäischen hydronymie bislang nicht nutzbar gemacht. nazw rzek Sawa, Drawa, Izara oraz nazw z nimi związanych, z jednej strony ukazane jako egzemplifikacja tego, jakie odkrycia badacze ‚staro­europejskich na podstawie badań z hydronymie’ dadurch bislang entgangen sind, und andererseits soll klar gemacht werden, dass zastosowaniem nowej metodologii oczywiście także uznane za pewne odkrycia mogą ponownie zachwiać. annotation the etymological research in hydronyms pertaining to the so called ‘old-european hydronymy’ has been done since its beginnings in the 1940ies and 1950ies by hans krahe in the same, methodologically unchanged way. the kind of historical-comparative or indo-european linguistics applied in this research is actually the kind that was used already before World War ii. nowe podejścia metodologiczne, zwłaszcza w fonologii i morfologii, które muszą z jednej been developped in indo-european linguistics in the last half century or so and the changes in the way things are seen in these fields that came along with these new approaches have been largely ignored by the protagonists of old-european hydronymy research. this article wants strony pokazać na przykładach hydronimów Save, Drau, Isar i nazw pokrewnych, o ile więcej można powiedzieć o tych hydronimach, gdy zamiast językoznawstwa przedwojennego zastosuje się współczesne językoznawstwo indoeuropejskie. a z drugiej strony pokaże, że współczesna metodologia może również doprowadzić do punktu, w którym trzeba odrzucić dawne pewniki. 1 . Wprowadzenie nazwy większości większych i wielu mniejszych rzek w Europie można słusznie uznać za najstarszą (indoeuropejską) warstwę nazw, którą możemy uchwycić na tym obszarze. ta warstwa nazw, określana jako „staroeuropejska hydronimia”, sięga, jak wiadomo, od Atlantyku po Bałtyk i od południowej Skandynawii We learn from the onomasticon”, Kowno, 10.–11. listopad 2011 r., mógł zatrzymać. Za tę możliwość organizatorom konferencji niniejszym raz jeszcze serdecznie dziękujemy. – tekst referatu i fragment 2.2 W odniesieniu do isar i pokrewnych [zagadnień] tekst został znacznie rozszerzony w porównaniu z referatem, który omawiał ten problem jedynie die abfolge der gedanken wurde weitgehend beibehalten, die dort auf der tischvorlage gebotenen beispiele wurden in den text integriert und um die zugehörigen sekundärliteraturnachweise ergänzt. pobieżnie, i w dużej mierze opiera się na Bichlmeier 2011c; w stosunku do tej [wersji] pierwsza część niniejszego artykułu stanowi również swego rodzaju kwintesencję moich dotychczas opublikowanych arbeit aber um neu erschienene Literatur und damit um etymologische details erweitert. – Letztlich prac dotyczących staroeuropejskiej onomastyki (por. tytuły wymienione w bibliografii). 13 straipsniai / articles einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge z wyjątkiem Bałkanów. Decydujące badania nad jej ugruntowaniem zostały od lat czterdziestych XX wieku zapoczątkowane i rozwijane przede wszystkim przez takich uczonych jak Hans Krahe, Wolfgang P. Schmid i Jürgen Udolph. Sieć2 nazw rzecznych i innych nazw akwenów, która wyłoniła się dzięki tym badaniom i obejmuje wspomniane właśnie części Europy, może być obecnie uznawana za ustalony fakt. Jak wszystkie wielkie i zasługujące na uznanie odkrycia w naukach – i w tym sensie chętnie nadal podążam hier gerade in den geisteswissenschaften –, verdienen auch diese forschungen es, dass man sich in regelmäßigen abständen kritisch mit ihnen und den Methoden, die zu ihrer erarbeitung angewendet wurden, auseinandersetzt. za wielokrotnie wyrażanym przez pana Udolpha na konferencji Towarzystwa Indoeuropejskiego mich persönlich und an die indogermanisten insgesamt (so etwa auf der arbeits- „Rozprzestrzenianie się indoeuropejskiego. 2 określenie „sieć” jest stosowane w nowszych pracach Wolfganga P. Schmida i Jürgena Udolpha; nadal nie ustalono dokładniej, na jakim etapie językowym immer verwendet, wenn das system der alteuropäischen flussnamen benannt werden muss. sie lehnen es nun ab, von ‚schichten’ zu reden. Letztlich dient diese benennung aber wohl in erster Linie der Verschleierung der tatsache, dass es eben bislang (auch den vorgenannten autoren) nicht gelungen ukształtowała się hydronimia staroeuropejska, ani też należycie nie opracowano jej stosunku do później uchwytnych i poświadczonych na tym samym terytorium poszczególnych języków. Jak dotąd wyrażano jedynie przypuszczenia (na przykład takie, że ostatecznie chodziło jeszcze o przedjęzykowe praindoeuropejskie), tak więc wszystko pozostaje tutaj bardzo niejasne. Na moje pytanie skierowane do niego pocztą elektroniczną 3.11.11, jak właściwie wyobraża sobie wzajemny stosunek języka (języków) hydronimii staroeuropejskiej i późniejszych języków poszczególnych na tym samym obszarze, otrzymałem od pana Udolpha niestety jedynie wymijającą, a tym samym bezużyteczną odpowiedź. W konsekwencji można zapewne przyjąć, że również dla niego ten stan rzeczy nie jest całkowicie jasny, względnie że także on nie ma na to wiarygodnego wyjaśnienia. Najwyraźniej nie da się tego panu Udolphowi hier v.a. auch eine saubere sprachwissenschaftliche analyse der stattgehabten Prozesse, die aber von zapewnić. za charakterystyczne pod tym względem można uznać również Udolpha 1997, gdzie w jednym miejscu (s. 29) mówi się o „ciągłym rozwoju z przedindywidualnojęzykowego substratu.” [zablokowanie w oryginale] w innym zaś miejscu (s. 47) o terytorium, „na którym język słowiański rozwinął się z podłoża indoeuropejskiego.” Powstają tu jednak pewne sprzeczności, gdyż albo mamy do czynienia z substratem, wtedy języki słowiańskie muszą być superstratem i musiały nawarstwić się na substracie, albo rozwinęły się one z przedsłowiańskiego dialektu indoeuropejskiego języka praindoeuropejskiego (a może jednak z samego języka praindoeuropejskiego? – i to również pozostaje nadal niejasne), obie możliwości jednocześnie nie wchodzą w grę. Być może jednak termin ‚substrat’ został tu użyty po prostu nieściśle. Jakkolwiek by nie było: Jeśli miałoby to ostatecznie dotyczyć wszystkich języków, których terytoria obejmują obszar hydronimii staroeuropejskiej (przynajmniej w odniesieniu do języków celtyckich, germańskich, bałtyckich i słowiańskich trzeba będzie to przyjąć), czy nie należałoby z tego wywnioskować, że po pierwsze przynajmniej te cztery rodziny językowe również powinny dać się sprowadzić do wspólnego języka pośredniego, na przykład ‚północnoindoeuropejskiego’ (co moim zdaniem nie jest możliwe), a po drugie, że cała Europa Środkowa i duże części zachodniej Europy Wschodniej były ‚od zawsze’, to znaczy od ostatniej epoki lodowej, zamieszkane przez użytkowników indoeuropejskiego idiomu? Oczywiście istnieje tu jeszcze wiele kwestii wymagających dyskusji i badań. 14 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVI thesen aus sprachwissenschaft, archäologie und genetik“, Würzburg, 24.–26. wrzesień 2009) wystosowanego wezwania, aby ze strony indoeuropeistyki wreszcie ponownie zająć się hydronimią staroeuropejską.3 W samej indoeuropeistyce tradycja staroeuropejskich nazw – tam, gdzie znajdowały się one już 2000, 3000 czy kunde weitgehend abgerissen. dies hängt mit zwei faktoren zusammen: erstens hat man es hier mit einem doch sehr fragmentarisch überlieferten Material zu tun, das zwar hinsichtlich des orts seiner herkunft eindeutig festgelegt ist – die meisten gewässer, so also auch flüsse, befinden sich auch heute noch 4000 lat temu – jest bowiem nadal żywa, jednak jeśli chodzi o rzeczywisty wiek tego materiału językowego, w dalszym ciągu ostatecznie pozostajemy zdani na spekulacje. Najczęściej można jedynie powiedzieć, że pewne nazwy rzek są po prostu p r z e d germańskie albo p r z e d celtyckie, albo p r z e d bałtyckie itd. – nic więcej. ponieważ jednak w wielu przypadkach i dla wielu obszarów, ze względu na rozbieżność metod badawczych i nazewniczych językoznawstwa oraz archeologii, wciąż nie zostało jednoznacznie wyjaśnione, kiedy dokładnie na przykład użytkownicy języka celtyckiego lub germańskiego dotarli nad określoną rzekę, oczywiście nadal nie jest jasne, kiedy właściwie przedgermańska, przedceltycka, keltische etc. zeit endet, d.h. für welchen zeitpunkt man also damit rechnen darf, przedgermańska nazwa przeszła do celtyckiego, germańskiego itd. języków integriert wurde. und ich nehme es gleich vorweg: ich habe darauf ebenfalls keine antwort und ich glaube auch nicht, dass man so bald eine finden wird. die meisten indogermanisten ziehen es deshalb vor, mit Material von sprachen zu arbeiten, von denen auch texte überliefert sind (aktuell sind besonders die anatolijskich i tocharskich), które pozwalają powiedzieć coś o ich użytkownikach i które można także (lepiej bądź w ogóle) datować. tylko na podstawie takiego materiału można prowadzić badania nad historycznym rozwojem języka oraz – co obecnie odgrywa w indoeuropeistyce jeszcze większą rolę – nad składnią. i – jeśli być szczerym – dochodzi do tego kolejny problem: w przypadku materiału językowego poświadczonego w hydronimii staroeuropejskiej często mamy do czynienia ze słowami bądź nazwami, które są bardzo krótkie. ponieważ brakuje wszelkiego dalszego materiału językowego (zwłaszcza odmienionych form wyrazów), ostatecznie trzeba przyznać – a 3 na krytykę niektórych moich dotychczasowych wywodów (Udolph 2011), przedstawioną przez tego samego autora, niezrozumiale w dość polemicznym tonie w artykule opublikowanym w tym czasopiśmie w odpowiedzi na niniejszy apel, należy odpowiedzieć w innym miejscu w całej rozciągłości: zarzuty przez niego tam wyrażone oraz widoczny tam również niski poziom ogólnej wiedzy autora z zakresu językoznawstwa historycznego, a także wiedzy indoeuropeistycznej powiem to jako przekonany indoeuropeista –, że właśnie w przypadku wielu forschungen des letzten halben jahrhunderts im besonderen erfordern eine bestandsaufnahme und eine ausführliche antwort. 15 straipsniai / articles einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge prostych nazw rzecznych, takich jak na przykład Sala (> Saale), Sara (> Saar), Savus (→ Sava) itd. w istocie mamy do czynienia z klasycznym błędnym kołem. Właściwie należałoby postępować znacznie ostrożniej i lich nicht einmal strictu sensu beweisen kann, dass sie indogermanischen ursprungs sind. dafür ist ihre struktur zu simpel. gleichzeitig werden diese Wörter aber seit beginn ihrer erforschung (von den meisten forschern) für indogermanisch gehalten und folglich auch indogermanische etymologien für sie geboten. Wenn man aber voraussetzt, was man eigentlich erst beweisen will oder müsste, hat man es gruntowniej, niż czyniono to w ostatnich dziesięcioleciach, – a wiele sformułowanych twierdzeń lepiej byłoby ująć w trybie przypuszczającym. drugim powodem osłabnięcia zainteresowania tym materiałem ze strony indoeuropeistyki jest to, że wymienieni wyżej badacze w swoich pracach „staroeuropejskich” uprawiali i uprawiają pewien rodzaj indoeuropeistyki, który w obrębie samej indoeuropeistyki od kilku dziesięcioleci jest przestarzały i z jej punktu widzenia musi być uznany za przebrzmiały (opinię tę podziela zapewne wraz ze mną około 80–90% indoeuropeistów ogółem i co najmniej 99% indoeuropeistów poniżej pięćdziesiątego roku życia). oznacza to z kolei, że właśnie na młodszych indoeuropeistów, którzy byliby przecież najbardziej powołani do wniesienia nowego powiewu w tę dziedzinę, materiał staroeuropeistyczny w formie, w której pozostaje niezmieniony od czasu kenheit, raczej nie powinien wywierać żadnego uroku. nie umniejsza to jednak na razie wartości wyników badań wspomnianych badaczy i ich równie pracujących kolegów. Dokonano tu niegdyś rzeczy naprawdę wielkich, ale nauka rozwija się przecież dalej – i dotyczy to w ostatnich dziesięcioleciach także, a nawet szczególnie, krahes zeiten (also seit über fünf jahrzehnten) dargeboten wird, in seiner altbakindoeuropeistyki. Jeśli więc staroeuropeistyka chce znów stać się interesująca także dla indoeuropeistyki wzgl. dla indoeuropeistów i być przez nich dostrzegana, musi starać się sprostać wymaganiom, jakie indoeuropeistyka stawia dziś etymologiom w zakresie historycznej fonologii i słowotwórstwa. ujmując rzecz obrazowo: oczywiście można jeszcze ogrzewać mieszkania piecami na drewno i oświetlać je lampami naftowymi – ale czy trzeba to robić bez konieczności (lub z przesadną skłonnością do romantyzmu), skoro istnieją centralne ogrzewanie i żarówki? wspomniany brak zaległości dotyczy po pierwsze przedstawienia zrekonstruowanej fonologii praindoeuropejskiego. W tym miejscu należy zwłaszcza wskazać na zaniedbanie klasy fonemów laryngalnych. te fonemy musiały istnieć i musiały być spółgłoskami: ich niegdysiejsze istnienie wyjaśnia dziesiątki zjawisk w różnych językach indoeuropejskich jako wynikające z praw głosowych, których bez nich nie da się sensownie wyjaśnić, w tym na przykład 16 acta Linguistica Lithuanica LXVI Czasowniki irańskie itd. takie wyjaśnienie jest w każdym razie lepsze haraLd bichLMeier niż wyjaśnienia, które zamiast praw głosowych muszą posługiwać się analogiami.4 I w każdym razie die entstehung der intonationen im baltischen und slawischen, die herkunft des Phonems /h/ im hethitischen, einige erscheinungen bei den nasalinfigierenden musi to dotyczyć modelu myślowego, który zakłada system fonemów praindoeuropejskiego bez laryngalnych. skoro tak jest, to w konsekwencji przyjęcie systemu fonemów z laryngalnymi jest efektywniejsze i lepsze. z punktu widzenia nowocześnie pojmowanej indoeuropeistyki prace, które nadal posługują się tradycyjnym podejściem, stosowanym już przed drugą wojną światową, są obecnie pod względem indoeuropeistyczno-historycznojęzykowym niemal nie do potraktowania poważnie.5 System fonemów praindoeuropejskiego, taki, jak dziś w większości przez 4 Por. w tej kwestii około tuzina dobrych wprowadzeń do indoeuropeistyki, które [omawiają] teorię laryngalną, [np.] 2010, Mayrhofer 2005, Meier-brügger 2000, 2002, 2010, Meiser 1998, Müller 2007, niL, ringe 2005, rix 1992 itd. – spośród dzieł opublikowanych wcześniej jako najważniejsze należy wymienić m.in.: rix 1976, collinge den indogermanisten angenommen wird, hatte folgende gestalt:6 1985, Mayrhofer 1981, 1986. – ostatnim niemal pozbawionym laryngalnych wprowadzeniem do in etliche einzelsprachen, die in den letzten beiden jahrzehnten erschienen sind: clackson 2007, fortson 2004, 2009, kapović 2008, Lindeman 1997, LiV, LiV², Mallory/adams 2006, Matasović 1992, indoeuropeistyki jest szemerényi 1990. Krótko mówiąc: indoeuropeistyka bez laryngalnych nie żyje już od 20 lat. 5 Że nie jest to zjawisko dopiero najnowszej daty, wynika z tego, że badacze pracujący z przestarzałym modelem, tacy jak właśnie udolph albo jego nauczyciele schmid i neu, na których chętnie się powołuje, w obrębie indoeuropeistyki, a tym bardziej w jej kluczowym obszarze, czyli rekonstrukcji praindoeuropejskiego, pozostawili w ostatnich dziesięcioleciach co najwyżej marginalne ślady. 6 Natomiast system fonemów odzwierciedlany przez staroeuropejską hydronimię najprawdopodobniej wyglądał raczej następująco: tenuis Media spirans nosowa (t) (d) (n) wargowe p b m zębowe t d s [s, z] n (palatal  ) tektal { welarne k g labiovelar k g  Płynne (r) r l Vokale (V) i [i, ] u [u, ] e ē o ō a ā es weist gegenüber dem ursprungssystem deutliche Vereinfachungen auf. so scheint es mir die palatale reihe am ehesten schon eingebüßt zu haben, die aspiraten sind wahrscheinlich ebenfalls geschwunden. ebenso wurden die Laryngale je nach Position bereits vokalisiert bzw. an benachbarte Vokale assimiliert und sind somit als Phonemklasse geschwunden. – sollte dieser Vorschlag das rich- 17 artykułów / articles tenuis einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge Media Media spirans nosowe (t) (d) przydechowe (n) (Dh) wargowe p b bh – m [m, ] zębowe t d dh s [s, z] n [n, ] palatalne   h h 1 [ç, ʝ] – tylnojęzyko- { we welarne k g gh h 2 [χ, ɣ] – labiovelar k g  g h h 3 [χ, ɣ]7 – Liquidy (r) r [r, ] l [l, ] Vokale (V) i [i, ] u [u, ] e ē o ō a (ā) istniały przez pewien czas, jak na przykład bałtycki i słowiański, gdzie obecność lub nieobecność laryngalnych w sylabie prowadziła do rozróżnienia w intonacji sylaby, nie mogły rozwinąć się bezpośrednio z warstwy językowej, w której ukształtowała się hydronimia staroeuropejska. miało to tige treffen (was allerdings noch zahlreicher untersuchungen bis zur endgültigen klärung des Problems bedarf, bislang scheint sich niemand explizit der frage angenommen zu haben, wie das Phonemsystem der alteuropäischen hydronymie denn nun ausgesehen hat), würde das allerdings bedeuten, dass sprachen, die es erforderlich machen, dass die Phonemklasse der Laryngale noch bis in früheinzelsprachoczywiście odpowiednie konsekwencje dla pozycji języków bałtyckich i słowiańskich w ramach tej hydronimii: nosiciele tych języków musieliby nawarstwić się na warstwę hydronimii staroeuropejskiej, a więc wtórnie migrować na obszary hydronimii staroeuropejskiej. – gdyby ponadto rzeczywiście szereg palatalny już zanikł, język(i) cech prozodycznych języków bałtyckich i słowiańskich dochodzi do wniosku, że te miały akcent inicjalny, który ta przypuszczalnie indoeuropejska mowa sama z kolei przejęła od języka nieindoeuropejskiego. tym indoeuropejskim językiem kontaktowym miał być szereg dentalny Quelder. fonetyczne określenie fonemów *h1, *h2, *h3 jest oczywiście spekulatywne (podobnie jak der alteuropäischen hydronymie also (eine) kentumsprache(n) gewesen sein, könnte(n) diese indes als substratsprache(n) vielleicht für die kentumelemente im baltischen und slawischen verantwortlich sein. – in dieselbe richtung weist auch andersen 2009, der letztlich aufgrund der untersuchung ostatecznie dokładne fonetyczne określenie każdego rekonstruowanego fonemu musi pozostać mniej lub sprachen in der frühzeit in kontakt mit einer weiteren (wahrscheinlich) indogermanischen sprache bardziej spekulatywne), jednak ich zaklasyfikowanie jako spółgłosek szczelinowych szeregu welarnego, ze względu na zmianę barwy, którą wywierały na stojące obok nich *e (*h1e > *e, *h2e > *a, *h3e > *o wzgl. le der kentum-elemente im baltischen und slawischen gewesen. 7 als integraler bestandteil dieses Phonemsystems waren die Laryngale, wie auch schon ihre Position in der o.a. tabelle suggeriert, vielleicht die reibelaute der drei tektalreihen, so wie /s/ der reibelaut *eh1 > *ē, *eh2 > *ā, *eh3 > *ō), ma pewne prawdopodobieństwo. nie tylko ze względu na rozważania typologiczne Kümmel (2007: 327–336) wychodzi obecnie z założenia, że fonemy zwane „laryngalnymi” były najprawdopodobniej reprezentowane fonetycznie jako [h, χ, ʁ], i proponuje jako uproszczony zapis h1 = h, h2 = x, h3 = γ. 18 acta haraLd bichLMeier Linguistica Lithuanica LXVI Jeśli chodzi o morfologię słowotwórczą, to z dzisiejszej perspektywy należy stwierdzić, że pewne standardy językoznawstwa historycznego również nie są w tym zakresie przestrzegane przez alteuropeistykę. „Klasyczna alteuropeistyka” zazwyczaj podaje jedynie opis morfologii: w tych pracach regularnie stwierdza się: „do rdzenia X dołącza się sufiks -l” albo „do rdzenia y dołącza się sufiks -nt” lub coś podobnego. Praktycznie nigdy nie mówi się o tym, jakie znaczenie mają te sufiksy i co właściwie całe słowo mogło lub powinno było oznaczać. Ale przecież właśnie tego chce się dowiedzieć, zwłaszcza gdy – jak na tej konferencji – pyta się: „Co oznaczają nazwy?”. Przy tym czysto opisowym sposobie pracy karygodnie zaniedbuje się odkrycie, do którego doszedł już Ferdinand de Saussure (1857–1913), mianowicie że znak językowy ma formę i treść. Przy gruntownej etymologizacji należy uwzględnić i wyjaśnić oba te aspekty. Innymi słowy: praktycznie wszystkie etymologie przedstawiane przez przedstawicieli „klasycznej alteuropeistyki” są właściwie niekompletne! Oczywiście można przyjąć stanowisko, że nazwy nic nie znaczą, lecz jedynie nazywają. Ale w ten sposób omija się problem: trzeba przecież wychodzić z założenia, że również zasób nazw, który mamy do dyspozycji w alteuropejskiej hydronimii, pochodzi ze słownictwa apelatywnego; w analizie należy go niegdyś traktować jak apelatywy i w konsekwencji można oczywiście podać również jego dawniejsze znaczenie (przynajmniej vorgegangen ist. nach allem, was wir aus anderen altindogermanischen sprachen wissen, ist sicher, dass es hinsichtlich der Wortbildung zunächst keine unterschiede zwischen appellativa und namen gegeben hat. folglich sind diese namen erst tentatywnie). i ponadto nie należy zatem oczekiwać, że takie nazwy wykazują sufiksy lub łańcuchy sufiksów. Ponadto należy zauważyć, że nie tylko poszczególne morfemy mają znaczenie same w sobie i że derywacja nie zawsze dokonuje się wyłącznie poprzez sen würden, die aus dem appellativischen Wortschatz nicht bekannt sind. da nun gerade die nominale Morphologie aus dem Vergleich der bezeugten altindogermanischen einzelsprachen mittlerweile sehr gut erschlossen ist, sollte auch die Morphologie der alteuropäischen hydronymie mit diesen bekannten Mitteln zu erklären dołączenie sufiksów, lecz że istnieją również procesy derywacyjne, w których zmienia się ilość lub jakość samogłoski rdzenia albo sufiksu, ale nie pojawia się żaden nowy sufiks. zwłaszcza jeśli chodzi o procesy derywacyjne jako całość, zarówno w praindoeuropejskim, jak i w poszczególnych językach, w indoeuropeistyce w ostatnich dziesięcioleciach dokonały się ogromne postępy i przełomy. wszystko to dotychczas praktycznie nie zostało wykorzystane w analizie staroeuropejskiej hydronimii: w „staroeuropeistyce” co najwyżej może temu towarzyszyć, nie ma na ten temat żadnych danych. auf hingewiesen, dass ablaut vorliege, welche semantischen Veränderungen im Wort 19straipsniai / articles einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge w odniesieniu do znaczenia materiału leksykalnego staroeuropejskiej hydronimii dla indoeuropeistyki należy wyraźnie stwierdzić jedno: jedynie na podstawie apelatywnego użycia słów można w ogóle wyciągać wnioski na temat znaczenia tematów i rdzeni wyrazowych. tylko mając tę wiedzę, można przystąpić również do badania staroeuropejskiej hydronimii: z samych nazw wodnych praktycznie nie da się uzyskać niczego użytecznego dla samej indoeuropeistyki i jej celu, jakim jest rekonstrukcja prajęzyka indoeuropejskiego: wyobraźmy sobie, co można by powiedzieć o staroeuropejskiej hydronimii, gdyby nie istniały staroindoeuropejskie języki poszczególne: być może można by wyodrębnić rdzenie i sufiksy, ale nie miałoby się żadnego punktu zaczepienia, co one znaczą. być może zauważono by, że istnieje zjawisko takie jak apofonia, a więc że rdzenie lub sufiksy mogą wykazywać różne samogłoski, ale nie można by powiedzieć nic sensownego o różnych znaczeniach, które być może towarzyszą różnym samogłoskom. od prawie 50 lat nie żyje i w swoich czasach, jeśli chodzi o indoeuropeistykę, był już kimś innym niż postępowym. all dies kann nur aus den bezeugten sprachen heraus erschlossen werden. folglich muss man mit dem Wissen, das die indogermanistik jetzt hat und das eben aus dem Vergleich der bezeugten (alt)indogermanischen einzelsprachen gewonnen wurde, die alteuropäischen hydronyme neu untersuchen und bestrebt sein, die forschungen auf den aktuellen stand der Wissenschaft bringen. die forschung im bereich der alteuropäischen hydronymie erfolgt immer noch mit den Mitteln der indogermanistik, die auch krahe schon angewendet hat. krahe ist nun mittInnymi słowy: mamy tu do czynienia z — kwestia ta zostanie teraz krótko zilustrowana przykładami. w tym przypadku nie chodzi tak bardzo o ostateczne Vorkriegsindogermanistik zu tun. gleichzeitig ist klar, dass die anwendung der Methoden und Modelle der heutigen indogermanistik nicht nur zur Vertiefung der schon gewonnenen erkenntnisse führen wird, sondern dass auch gewissheiten wieder abhanden kommen können. rozwiązanie problemów, lecz przede wszystkim o pokazanie, które pytania pozostają jeszcze otwarte. Pytania, których klasyczne badania nad staroeuropejską hydronimią w większości nigdy sobie nie stawiały, lecz na które trzeba koniecznie odpowiedzieć, jeśli mają zostać zachowane podstawowe standardy językoznawstwa historyczno-porównawczego. Są to wszystko pytania, na które w poszczególnych przypadkach już próbowano udzielić odpowiedzi. Często odpowiedzi te nie są jednoznaczne, ponieważ wciąż wyraźnie widać, że możliwych jest kilka rozwiązań. Jednoznaczne rozwiązania, jakie często proponowali wcześniejsi badacze, wydają się w rzeczywistości raczej rzadkie: powstaje raczej podejrzenie, że ta jednoznaczność często opiera się jedynie na tym, 26 acta Linguistica Lithuanica LXVI wskazał .28 Fakt, że sylaba rdzeniowa była haraLd bichLMeier cyrkumflektowana, spowodował wejście w życie prawa Dybo, które głosi, że sylaby nietonowane akutem oddają iktus sylabie następującej.29 Ponieważ prawo to działało jeszcze w okresie wspólnoty prasłowiańskiej i z pewnością można je również wykazać we wczesnych romańskich zapożyczeniach w języku chorwackim30,31, nic nie stoi na przeszkodzie, by przyjąć je także dla słowiańszczyzny panońskiej. w tej akutowanej formie z akcentem na końcu zachodzi prawidłowe skrócenie akutowanej samogłoski (prawo Leskiena)32, a w końcu, wskutek nowosztokawskiego cofnięcia akcentu, w ramach którego iktus ze wszystkich sylab niepierwszych przesunięto o jedną sylabę w kierunku początku wyrazu,33 powstały nieistniejące dotąd intonacje wznoszące, dające współczesną standardowochorwacką formę Sáva . z tego wszystkiego wynika w skrócie jako najbardziej prawdopodobny następujący rozwój nazwy rzeki: praugro. *sh2e-o-/*sh2o-o- > 34 ponadto praindoeur. *sao-/*saa- →35 łac. Săvus > roman. */sāu/ względnie */sāọ/ → panońsko-słow. */sā/ > wspólnosłow. */s / wzgl. */sā/ > ˈ ur(zachodnio)południowosłowiańskie./starochorw. */sāv/ > chorw. Sáva .36 28 za Holzerem (2007: 45) ˈ obowiązuje: „Długie akcentowane sylaby we wczesnych zapożyczeniach romańskich często ˈ otrzymywały w języku słowiańskim akut (·) i w konsekwencji pojawiają się w języku chorwackim jako ˈ skrócenia.“ (podobnie już Holzer 2006: 57–59). Dalej s. 46: „natomiast w wielu innych zapożyczeniach długie akcentowane sylaby nie otrzymały akutu, tak że pozostały długimi sylabami i, jeśli zapożyczenie nastąpiło dostatecznie wcześnie, zostały objęte prawem Dybosa (...)“. W tym sensie już także Holzer 2006: 59 i n. – Innymi słowy: przy przejmowaniu zapożyczeń z samogłoskami długimi nie da się dotąd rozpoznać żadnej reguły, za pomocą której można by ustalić, jaką intonacją opatrywano samogłoskę długą w zapożyczeniu w języku słowiańskim. 29 Na temat prawa Dybosa zob. Collinge (1985: 31–33) oraz Kapović (2008a: 5 i n.) z odesłaniem do dalszej literatury, która czyni prawdopodobnym, że prawo to nie musiało koniecznie obejmować całej Słowiańszczyzny jednolicie; z dyskusją zob. także Olander 2009 passim. 30 Por. Holzer 2006: 44–46; 2007: 56 n. 31 Zauważmy jednak natomiast Matasovicia (2007: 116 n.), który alternatywnie proponuje, że te zapożyczenia mogły nastąpić po działaniu prawa Dybo i retrakcji akcentu z wygłosowych jerów, a w zależności od tego, czy akcent romański utożsamiono z neoakutem, czy ze starym akutem, miały zostać przyporządkowane odpowiednio słowiańskiemu paradygmatowi akcentowemu b resp. a. to znaczy w przypadku chorw. Sáva, że akcent długo wznoszący się nie musi być koniecznie wynikiem nowosztokawskiej retrakcji akcentu, lecz może również stanowić refleks neoakutu. – w sprawie rozpowszechnienia tej retrakcji akcentu także w sąsiednich dialektach czakawskich i kajkawskich por. Kapović 2008a: 28–31. 32 Por. w tej kwestii Collinge 1985: 114 n. 33 Zapewne w XV/XVI w. w. ; por. Holzer 2006: 65 n. ; 2007: 86 i n. 34 „zgodnie z prawem głosowym przechodzi w“ 35 „zostaje przekształcone w“ 36 w odniesieniu do etymologii oczywiście dotyczy to tej nazwy rzeki wzgl. wewnątrzsłowiańsko wywodzonych od tego samego słowa nazw innych rzek, takich jak Savica (bezlaj 1961: 172), Savinja (bezlaj 1961: 174–176), Savinka (bezlaj 1961: 176) i in. to samo. 27straipsniai / artykuły Ostatecznie można więc podać dla tej nazwy niemal einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge pełne wyjaśnienie za pomocą praw głosowych. Jedynie przejście do nowej klasy fleksyjnej przy przejęciu do języków słowiańskich nadal należy uznać za niemożliwe do spójnego wyjaśnienia za pomocą współczesnych modeli i ustaleń. dla nazwy Drawy można przyjąć analogiczny scenariusz: uride. *dro-o- > pouryd. *draa- → łac. Drăvus37 > rum. */drāu/ wzgl. ˈ */drāọ/38 → prasłow. */drā/ > prajęzyk słowiański. */dr / względnie */drā/ > pra(zachodnio)język, ˈ jednakże wynika stąd problem, na który należy zwrócić uwagę: Trzy rzeki położone na obszarze górnego ˈ Dniepru noszą nazwę Sava (a także inne zbiorniki wodne w krajach bałtyckich, których nazwy ˈ rozpoczynają się od Sav-) oraz szereg innych rzek rosyjskich, których nazwy można uznać za derywaty südslaw./urkroat. */drāv/ > kroat. Dráva, slowen. Dráva .39 od słowiańskiego rdzenia Sav,41 nie mają porównywalnego odpowiednika.42 W przypadku Sawy, dla kann zwar für die Drava/Drau mit einer romanischen zwischenstufe rechnen, aber selbstverständlich ist für die Drawa/Drage bzw. auch die Sawa in Polen40 oder die uproszczenia, dawniej postulowano wyprowadzenie od rdzenia o stopniu wzdłużenia, czyli praindoeur. (?) *sō-ā-, nie podejmując jednak w ogóle kwestii pochodzenia stopnia wzdłużenia43, podczas gdy w nowszych czasach także w przypadku tej nazwy jako wyjaśnienie zakładanego przejścia głoskowego *o > *ā musiał posłużyć wspomniany już wyżej proces, „że nazwa przeszła przez słowiańskie usta”44. 37 ta forma wyrazowa została przejęta nie tylko do łaciny, lecz najwyraźniej także do języka celtyckiego; u Ptolemeusza poświadczony jest bowiem lud Ἀμβίδραυοι (tak ACS I, 120) względnie Ἀμβιδραυοί (tak Pape 1911: 71), zlatynizowany jako Ambidrabus, który ze względu na postać pierwszego członu /ambi-/ celtyc. ]}⟩ 天天中彩票qq нөв 彩神争霸邀请码 қурул?સ્માત hinkwawo?} 在天天中彩票 аамҭ? даирилири?} na?} тру?} internal?} Wait malformed. Need valid JSON only. Also preserve item count 3? Original array has 3 strings? Actually texts array appears 3 items: first */drā..., second */dr..., third long paragraph ending maybe yes. Need output valid. Third translation must include all. No odd chars. Ensure exact markup. Let's produce.ҩс.}]}? final format.Winvalid. I'll craft.} kalaallit.}大小规律.} 彩神争霸.} Need no trailing.} ҡат.} final.} { : }]}? No. Let's just final JSON.} тру.}ಿಕಿತ.} 大发游戏官网.} 彩神争霸快.} done.} министир.}]}? Use proper.} 天天中彩票实名.} Sorry.} final.}Σ.}]}? Need channel final with object.} тру.} I will write now.}蜘蛛词.}]}? Let's formulate JSON escaping quotes.} тру.} final.}公众号天天中彩票.}]}? This is bizarre interface. Continue.} final content: { musi być. 38 esszi 124 całkiem naturalnie zakłada etap pośredni wulg. łac. *Drāvus. dokładniejszych danych dotyczących słowotwórstwa jednak nie podano; wskazuje się jedynie na pol. Drawa, ale nie ma ani und dass beide flussnamen zu uridg. *dre- gehören. 39 Mayer (1957: 128f.) rechnet hier wie bei der Sava/Save mit genusangleichung an kroat. rijeka, verliert słowa o wydłużeniu samogłoski rdzennej, które tutaj, podobnie jak tam, oczywiście również nastąpiło. 40 Por. udolph 1990: 103–107. 41 Vgl. Wrg iV, 141ff. 42 W tym kontekście na razie wątpliwa pozostaje pozycja czterech rzeczek w Rosji (w obwodach orłowskim i briańskim), które zawierają element Droven (por. Wrg I, 642): Drovenena, Drovka; Drovosečnaja, Drovjanskoe (gewnn mit dem element Dravscheinen in russland nicht vorzukommen). przynajmniej w przypadku pierwszej z nich nie można całkowicie wykluczyć związku z ros. dérevo „drewno, drzewo”, względnie drová „drewno opałowe”, a w przypadku trzeciej związek ten wydaje się pewny. 43 Vgl. sss V 78. ebenso letztlich auch udolph (1990: 274) bei der besprechung eines anderen flns: „... etwa dehnstufe wie bei Drawa, Sawa, Drama etc.?“ 44 udolph 1979: 635. 28 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVI W przypadku Drawy przyjęcie takiego stopnia wzdłużenia w rdzeniu jest zresztą aber eine erklärung wird für sie nicht gegeben.45 sollte für die slawischen formen in der tat eine dehnstufige Wurzel anzusetzen sein, bleibt festzuhalten, dass dann die baltischen formen der mit Sav° beginnenden gewässernamen von jenen zu najwyraźniej zakładane; należy je rozdzielić, ponieważ w żadnym razie nie wykazują one stopnia wzdłużenia, lecz właśnie stopień pełny. Jednak w ostatecznej przynależności etymologicznej tych dwóch par nazw rzecznych chyba trudno sensownie wątpić. Najbardziej prawdopodobne wydaje mi się, na podstawie powyższych rozważań, że obie nazwy rzeczne, dziś zachodnioi południowosłowiańskie, już pierwotnie były różne. Wreszcie świadectwa dotyczące rzek polskich (i rosyjskich) są ponadto o dobre tysiąclecie młodsze i nie muszą koniecznie wywodzić się z tych samych form wyjściowych co nazwy południowosłowiańskie. Teoria ta najwyraźniej nie była dotąd explicite omawiana.46 Podczas gdy w Panonii (i w krajach bałtyckich) występowały formy substratowe *droo-/*draa-, *soo-/*saa-, polskie i rosyjskie nazwy rzek miały już men *drōo/ā-, *sōo/āzu grunde47, die von den ankommenden slawen in ur(west/ost)sl. *drāā-, *sāāüberführt wurden. przypisywane substratowi formy wzdłużonego stopnia, fordie dehnstufe, bei der es sich um eine sog. Vddhi-bildung handelt, muss hier aber zunächst überhaupt erst durch sie adjektive, die eine zugehörigkeit zum grundwort bezeichnen, hier einmal motiviert werden: normalerweise entstehen wäre also etwa für *drōovon einer bedeutung ‚zum Lauf(en) gehörig’ o.ä. zakładać znaczenie ‚należący do biegu (płynięcia)’ lub podobne. jeśli rodzaj żeński jest stary, może tu chodzić o pierwotny Lauf gehörigen’ anzusetzen. da das wieder eher wie eine benennung für das ge45 udolph 1990: 107: „Wie im fall der Drama fällt die dehnstufe in der Wurzelsilbe auf.“ 46 Man vgl. aber die bemerkung von toporov–trubačev 1962: 226 s. v. Sava: „riskovanno otoždestvljat’ v ėtimologičeskom otnošenii s izvestnym dunajskim gidronimom Sava“, die durchaus in diese richkolektywum.48 znaczenie byłoby wówczas mniej więcej takie: ‚całość tego, co wskazuje na (rzeczno-) 47 zakłada to również implicite Schmid (1998: 23), choć postulowany tam stopień apofoniczny (nie jest jasne, czy praindoeuropejski, czy staroeuropejski) -ā- z indoeuropeistycznego punktu widzenia stanowi błędne podejście względnie przy tym rdzeniu rekonstrukcję niemożliwą. – może chodzić o refleks całkowicie przestarzałego założenia Kranzmayera (1956: 20), z odwołaniem do (ieW 795), zgodnie z którym hydronimowi miałoby leżeć u podstaw „indogerm. Podstawą jest *drāv-. Jako wariant Kranzmayer 1997 [1960]: 374, 377 podaje „staro-celtyckie Drâvos ‚ta płynąca’ dla Drawy”. Wz. ins spiel. 48 eine der gängigen theorien zur entstehung des genus femininum im uridg. rechnet damit, dass zumindest einer, wenn nicht der ausgangspunkt zur entstehung dieser kategorie in ursprünglichen Niemniej także tutaj nasuwa się myśl o stopniu wzdłużnym w formacjach kolektywnych. Por. w tym in die indogermanistik. Vgl dazu mit neuen gedanken zum Verlauf der ausbildung und diskussion zakresie na przykład odpowiednie rozdziały w popularnych wprowadzeniach oraz starsze propozycje Luraghiego 2009. 29straipsniai / articles biet wzdłuż rzeki brzmi raczej jak określenie samej rzeki niż jej biegu, należałoby więc dodatkowo przyjąć przeniesienie nazwy dorzecza na samą rzekę. Analogicznie rzecz miałaby się wówczas z *sōā- (< uridg. *sh2ō-ah2-) ‚całość einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge tego, co należy do zwilżonego (obszaru)’. Jako paralelę typologiczną można tu porównać użycie pragermańskiego urgerm. ]}Need issue extra malformed? Output schema array strings. The last string has trailing spaces okay but weird. Need exact translation, preserve all. Original includes lowercase and fragment. We translated *aǥō- (< uridg. *h2ek-áh2-) „(całość) należący(e) do wody” > stwniem. ouwe > nwniem. Au, które w niemieckich nazwach rzek występuje jako określenie samego akwenu. brzmi to wszystko dość skomplikowanie, ale: jest to dokładnie ten proces słowotwórczy i rozwój semantyczny, które byłyby również właściwe dla wielu innych formacji o stopniu wydłużonym, teorii Schmida i Udolpha, flussnamen postuliert werden müssen, an die dann nach der weiter oben geschilprasłowiańskich form *soo-/*saa-, *droo-/*draao.ä. zostałyby dostosowane! Jeśli jednak i tak trzeba uzasadnić ten proces, nasuwa się pytanie, czy nie można by tego zrobić od razu również w przypadku samego wyjaśnianego słowa – oszczędza się w ten sposób przyjmowania dodatkowego procesu analogicznego, którego początku i tak zapewne nie da się już ustalić. Moim zdaniem pozostaje tu zbyt wiele możliwości etymologizacji oraz pytań z zakresu fonologii i morfologii, aby nadal można było formułować tak jednoznaczne stwierdzenia, jak było to dotąd w zwyczaju. Jak powinno było pokazać przeprowadzone powyżej rozważenie różnych możliwości, nowe ustalenia mogą niekiedy prowadzić również do konieczności zakwestionowania tego, co dotychczas uchodziło za pewne. 2.2. Isar i nazwy pokrewne podobny przypadek stanowi także inna rodzina nazw rzecznych. Należą do niej m.in. nazwa rzeki Isar (ze średniowiecznymi poświadczeniami Isara i Isura, w starożytności już ᾿Ισάρας (strab. 4,6,9]), a także ὁ ᾿Ισάρας (Ptol. 3,49,6) oraz τοῦ Ἴσαρος względnie ὁ Ἴσαρ ποταμός (strab. 4,1,11) na określenie Izery, ponadto zaś stara nazwa Dunaju, Ἴστρος. Należy do niej również nazwa Eisack, wł. Isarco, nazwa rzeki pochodzi z południowych Włoch, wł. Esaro < südtirol (strabo iV 207: akk. ᾿Ισάραν, nom. *᾿Ισάρας, lat. Isarcus mit sekundärem *-kwohl aus der anwohnerbezeichnung Isarci; Isargus49),50 der aufgrund des deutschen Eieinen anlaut mit langem īerfordert. und ein letzter zu nennender łac. Aisarus, gr. Αἴσαρος.51 49 Por. acs ii 75; kühebacher 1995: 60. 50 Por. także dalsze poświadczenia acs ii 72–75. 51 zu weiteren anschlüssen zu dieser sippe vgl. auch tovar 1977: 17, 35. 30 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVI Nazwa rzeki Izary już od początku badań nad etymologią nazw wodnych zestawiana jest z rdzeniem, zapisywanym w przestarzałej pisowni jako *es-/*os-/*is- ‚gwałtownie, porywczo, szybko poruszać, napędzać’, i analizowana jako wywiedziona od tego rdzenia za pomocą sufiksu -r lub sufiksu *-rā.52 W starszej literaturze zdaje się nigdzie nie być dokładniejszych danych dotyczących słowotwórstwa, a tym bardziej znaczenia całego wyrazu. Ponownie nasuwają się jednak podobne pytania jak wcześniej: Jakie właściwie sufiksy mamy tu przed sobą? Jaka jest ich funkcja? Wie erklären sich die unterschiedlichen ablautformen in der Wurzel, die anMuszą zostać przyjęte? da nominale fortsetzer dieser Wurzel (mit ausnahme des ‚eisen’-Worts, s. u.) sonst im germanischen nicht existieren, wird wohl zu recht von einem vorgermanischen namen ausgegangen. Was in den etymologischen analysen aber nie thematisiert wird, ist die frage nach der herkunft des mittleren -avon Isara bzw. środkowego -uvon Isura, które w VIII–X w. występują obok siebie (zob. na ten temat w dalszej części). według obecnie najbardziej rozpowszechnionego poglądu wspomniany wyżej rdzeń należy rekonstruować jako praindoeuropejski *h1esh2- ‚wzmacniać, pobudzać’53. sporadycznie nadal spotyka się też pogląd, że miał on raczej postać praindoeuropejską *h1esh1-54. w dalszym ciągu, dla uproszczenia i ponieważ jest to bardziej prawdopodobne, przyjmuje się stanowisko większości: dochodzi do tego ogólna rzadkość w języku praindoeuropejskim rdzeni, które zaczynają się i kończą identycznymi spółgłoskami; identyczne spółgłoski zwarte w nagłosie i wygłosie najwyraźniej w ogóle nie występowały. w przypadku spółgłosek szczelinowych takie ograniczenie być może nie obowiązywało, por. na przykład praindoeuropejskie *ses- ‚spać’55 . regularnie utworzony od tego rdzenia przymiotnik ró należy rekonstruować jako urjęz. *h1ish2-ró- ‚napędzany, szybki’. jest on bezpośrednio poświadczony w stind. iṣirá-56 ‚silny, aktywny’57 oraz gr. attyc. ἱερός, nowogr. ἱαρός, joń., poet. ᾽ῑρός, eolski. ἶρος ‚święty’ kontynuowane. die häufigste form im griechischen ist die mit ἱε-, was auf uridg. *h1ish1-ródeu52 so etwa krahe 1953: 121; 1954: 207f., 215; 1963: 293 [9], 299f. [15f.], 327 [43f.]; 1964: 55f., 71, 104, 163; snyder 1964: 42f.; snyder 1965: 184; snyder 1966: 63; snyder 1967: 163; anb 561f.; Lbo² 195; Lbo³ 125 etc. 53 Vgl. LiV² 234. 54 so etwa anreiter 2005: 45; edg 580f. 55 Vgl. LiV² 536f. 56 Por. eWaia i 199. 57 Por. także Lipp ii 410f. z przyp. 125. 31 straipsniai / articles einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge mogłoby. jednakże właśnie ta forma mogła zostać odnowiona według dość licznej klasy przymiotników na -ερος, tak że typ z ἱα przedstawia w konsekwencji archaizm, a tym samym formę właściwie oczekiwaną. jednakże ta substytucja sufiksu musiała nastąpić już bardzo wcześnie, ponieważ już mykeńskie derywaty od tego rdzenia konsekwentnie wykazują -e: i-je-ro /hiero-/ „święty”, i-je-re-u /hieres/ „kapłan”, i-je-re-ja /hiereā/ „kapłanka” i in. Jedna z nazw rzeki Isar, Isara, mogłaby zatem bez problemu przedstawiać rodzaj żeński do wspomnianego wyżej przymiotnika na -ró-, czyli praindoeuropejskie *h1ish2-réh2-, przy czym trzeba jedynie założyć, że podobnie jak zachodzi to w określonych pozycjach w łacinie (z pewnością w każdym razie w pierwszej sylabie), interkonsonantyczna laryngalna została zwokalizowana do -a58 (równolegle do wokalizacji do -i w staroindyjskim, por. wspomniane wyżej ai. iṣirá-, lub do wokalizacji w grece, gdzie występuje trójdzielność: przedgermańskie (staro der Laryngale in deren reflexen ε, α, ο widerspiegelt). es ergibt sich somit ein europejskie?) *isar- f., które ostatecznie jako *isarāf. przeszło do celtyckiego, a stamtąd (ewentualnie za pośrednictwem łacińsko-romańskim) do zachodniogermańskiego. istnienie tego przymiotnika w celtyckim jest również niezależnie poświadczone od jakichkolwiek nazw rzek, ponieważ irlandzkie staroirlandzkie słowo oznaczające wiewiórkę, íaru, należy wyjaśniać jako formację pochodną od tego wyrazu, z indywidualizującym sufiksem on, i wywodzić od prairlandzkiego *isarōn- „zwinny”, od przymiotnika. vorurir. *isaro- ‚szybki’ wywodzi się.59 Przejęcie do zachodniogermańskiego musiało nastąpić stosunkowo późno: wprawdzie w każdym przypadku, co wyjaśnia brak rotacyzmu, akcent został ustalony na pierwszej sylabie (tendencja do tego mogła być już ukształtowana w celtyckim kontynentalnym), jednak do obniżenia -ivor przed -a w następnej sylabie nie doszło (już). Taki sam przebieg rozwoju należy przyjąć dla nazwy rzeki Isère we Francji, z tą tylko różnicą, że nazwa ta przeszła tam następnie normalny rozwój francuski, wychodząc od łac. Isara (Liv. 21,31,3) itd. > łaciny ludowej/wczesnoromańskiego *isára > *isra. Pewien problem stanowią w tym kontekście wspomniane już wyżej antyczne formy nazwy rzeki Isère: τοῦ Ἴσαρος względnie ὁ Ἴσαρ ποταμός (strab. 4,1,11). Sprawiają one wrażenie, jakby chodziło o dawny męski temat spółgłoskowy. Ponieważ jednak dla tematu spółgłoskowego (tematu na r) nie istnieje z punktu widzenia indoeuropeistyki przekonujący wzorzec słowotwórczy, pozostają dwie możliwości: albo mamy tu do czynienia z jeszcze przedindoeuropejską nazwą rzeki, która następnie przy integracji z celtyckim została upodobniona do istniejącego w nim słowa, albo jest to raczej późna, dialektalna forma, w której już nastąpiła apokopa wygłosowej samogłoski *isar-ā 58 Por. schrijver 1991 passim, szczególnie 86–115; Meiser 1998: 107 i n. 59 Por. Ziegler 2001. 32 Acta Linguistica Lithuanica LXVI *isar-os > *isars > *isar(r). rodzaj gramatyczny haraLd bichLMeier może albo wywodzić się od celtyckiego słowa, albo być uwarunkowany przez grecki bzw. synkope des themavokals einer neben der femininen form auch existiert habenden maskulinen form mit anschließender assimilation der nom.-sg.-endung: hiperonim ὁ ποταμός. Zasadniczo nie można jednak wykluczyć również tego, że środkowe -a zawdzięcza swoje pochodzenie wtórnie dołączonemu sufiksowi *-ro, który mógł dołączyć się do już wcześniej istniejącego tematycznego tematu *h1ish2-é/ó. Przy tym -a mogło powstać zgodnie z prawem głosowym z *-h2-e już w późnym języku praindoeuropejskim lub później także wskutek ewentualnie. charakteryzującej zapewne zresztą „staroeuropejski” lub jego części zmiany (praindoeur. *-h2-o- >) *o > *a. Tutaj rozstrzygnięcie nie jest możliwe. gleiches gilt letztlich auch für den Eisack in südtirol (akk. ᾿Ισάραν, nom. *᾿Ισάρας, łac. Isarcus z wtórnym *-k-)60, przy czym zakłada się tutaj jeszcze istnienie zukommt, dass der deutsche name des flusses die diphthongierung im anlaut aufweist, was bei der übernahme aus dem romanischen ins althochdeutsche vorproblematycznego *īsa(r)k-°. czy ta samogłoska długa jest rzeczywiście już stara i przemawia za przyjęciem pełnostopniowego praindoeuropejskiego To, że *h1esh2-reh2- (obok wspomnianego wyżej regularnego *h1ish2-rómit z rdzeniem w stopniu zaniku) zmusza (jak sądzi Krahe 1953: 121), jest wątpliwe: należałoby wówczas po pierwsze przyjąć, że Strabon (ok. 63 r. p.n.e. – 23 r. n.e.) przejął już zmonoftongizowaną łacińską61 formę *īsara62 (co byłoby całkiem możliwe, monoftongizacja ta była w każdym razie zakończona w języku łacińskim około połowy II w. p.n.e.)63, a po drugie, że obok morfologicznie oczekiwanej i poświadczonej również formacji ze stopniem zaniku istniała jeszcze formacja ze stopniem pełnym. ta byłaby wówczas najprawdopodobniej formacją Vddhi w praindoeuropejskim *h1esh2-ré/ózum utworzonego od przymiotnika *h1ish2-ró, zsubstantywizowanego przez akcent kontrastowy, *h1ísh2-re/o- ‚wzmocnienie, szybkość60 anb 311 podaje jedynie etymologię rdzenia w dawnej pisowni i opisuje fakt, że musiała występować długa samogłoska, nie ma jednak żadnych informacji o jej pochodzeniu: „antyczne Isáras (młodsze Īsarcus) < *Īsaros (…), od PIE *eis- „gwałtownie się poruszać” (ieW 300 i n.)“. – Kühebacher zatem mogłaby istnieć forma celtycka *ēsara jako *ēsara w III w. p. Chr. zostać przejęte do łaciny, gdzie owo *ē następnie 1995: 59–61. 61 da norditalien seit spätestens dem 4. jh. v. chr. keltisch besiedelt war, wird man am ehesten eine keltische zwischenstufe postulieren müssen: im keltischen wird uridg. *e > *ē monophthongiert; (podobnie jak w samej łacinie powstałe z praindoeuropejskiego *e *ē) w II w. w. chr. zu ī weiter verengt wurde. 62 rozwiązanie odpowiadające czasowi powstania przedstawia Julius Pokorny (1914: 293), który uważa to słowo za iliryjskie, pełny stopień rdzenia („*eisə-“) oraz implicite derywat -ko od celtyckiego vollstufigen adjektiv (?) *esəroo.ä. anzunehmen scheint. die bayerische isar gilt ihm als fluss mit imienia. 63 Por. Meiser 1998: 58. 33straipsniai / articles einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge keit, antrieb’ einzustufen. sie müsste in etwa ‚durch schnelligkeit gekennzeichnet’ lub podobne. oznaczać, należałoby więc praktycznie uznać je za synonim pierwotnego onym gewesen. der Weg ist sowohl hinsichtlich der Wortbildung, der semantik als auch der lautlichen entwicklung gangbar. es fragt sich aber doch, ob nicht vielleicht eher eine dehnung in der tonsilbe im Vulgärlateinischen/frühromaniprzymiotnika ró-, który wydłużył *ísara do *īsara, a następnie został przejęty do staro-wysoko-niemieckiego i po XI w. zdyftongizowane. Problem polega jednak na tym, że w porównaniu z wyżej przytoczonym rozwojem w przypadku gewn frz. Isère (< *isra) występowało różne miejsce akcentu w formie ludowej łaciny / wczesnoromańskiej. Być może w przypadku Eisack istniała również forma oboczna z już zsynchronizowaną końcówką, przez co pierwsza sylaba była zarazem przedostatnią, a przesunięcie akcentu na tę sylabę byłoby równie regularne jak następujące po nim wydłużenie nagłosowego *i w sylabie otwartej. jako dalszą możliwość należy rozważyć, czy wkrótce po przejęciu nie mogło również dojść do reinterpretacji ludowoetymologicznej od ahd. îs ‚lód’ (lub do skrzyżowania z ewentualnie niegdyś istniejącą nazwą ahd. *îsaha ‚lodowa rzeka’); 64 z pewnością da der eisack am brenner auf 1990 m seehöhe entspringt, ganzjährig kalt und im Winter streckenweise zugefroren ist, kein gänzlich abwegiger gedanke. pełnostopniową postać rdzenia, najprawdopodobniej w stopniu o, poświadcza etymologicznie związana nazwa rzeki w południowych Włoszech, ital. Esaro < łac. Αἴσαρος < uridg. *h1osh2-(e)ro-65, der ebenfalls einer voritalischen sprachschicht Aisarus, gr. które zapewne znały zmianę *o > a. ponadto powszechnie przyjmuje się, że starą nazwę Dunaju,66 Ἴστρος,67 należy zaliczyć do tej samej rodziny nazw rzecznych i również uznać za praindoeuropejskie *h1ish2-ró- > należy, jeśli jest ono ‚alteurop.’(?) *is-ro- > Istros zu rekonstruieren ist. trifft dies zu, ist dieser name der donau unter der annahme der zugehörigkeit zur selben sprachschicht entweder morphologisch nicht mit dem der isar ursprungsgleich (da Isara, Isura eben einen ursprünglich vorhandenen, zusätzlichen mittleren Vokal enthält) oder er pierwotnie tożsame, a więc jeśli rzeczywiście występuje identyczna etymologia, ze względu na wyraźnie odmienny rozwój fonetyczny śródgłosowego interkonsonantycznego laryngalu nie do tego samego języka co nazwa Izary: być może obecna wokalizacja interkonsonantycznego laryngalu w językach64 Por. w tej kwestii także Kühebacher 1995: 60. 65 Por. Krahe 1953: 120. 66 Por. świadectwa w ANB 257–265; Anreiter 2001: 229–237; Lbo² 105 i n. ; Lbo³ 59 i n. ; Borchers 11–19. – zur etymologie des namens ist bei anreiter 2001: 237f., alles notwendige gesagt. – ähnlich schon, wenngleich in heute veralteter notation krahe 1953: 103. 67 Vgl. die belege bei borchers 2006: 28–33. 34 acta Linguistica Lithuanica LXVI u nosicieli w górnym biegu Dunaju należy zatem haraLd bichLMeier przyjąć zanik laryngalu, a następnie powstanie epentetycznego -tw grupie *-sr-, co jest przecież z pewnością możliwe (schematycznie w nieco szerszym ujęciu: H > Ø/s__K), na co istnieją dobre przykłady,70 tak więc gr. jon., poet. ᾽ῑρός, eol. ἶρος heimischen bezeichnung der donau an deren unterlauf gegenüber. Wenn man indes mit Peters68, gefolgt von Mayrhofer69, davon ausgeht, dass ein schon gemeinindogermanischer schwund von Laryngal zwischen s und r anzuneh- ‚święty’ < pragerm. *isro- < praind. *h1ish2-róund Ἴστρος zgodnie z prawami głosowymi, podczas gdy zarówno gr. attyc. ἱερός, nowogr. ἱαρός, jak i stind. iṣirá, a w końcu także Isara, według częstych typów w gr. -αρος, -ερος wzgl. ai. -ira-, które po innych spółgłoskach niż -s należałoby uznać za odnowione analogicznie. 2006: w podobnym kierunku zmierzają obecnie także wywody Harđarssona 2011 i 2011a, które przedstawił on w ramach swoich badań nad celtyckimi i germańskimi określeniami ‚żelaza’, a które może całkowicie przekonująco wyjaśnić jako formacje zapożyczone z als je eigenständig entstandene und eben nicht, wie zuvor meist vermutet, gegenjęzyków italskich: z jednej strony występuje przym. pragermański. *h1ish2-er-niezgodnie z prawem do prakeltyckiego. *isarno- ‚silny, mocny‘, którego forma nijaka została urostawniona jako rzeczownik oznaczający ‚to, co silne‘: prakeltyckie. *isarnon > pra-irlandzki. *isarnan > *iharnan > *eharna > *earna > air. iarn ‚żelazo‘ (początkowo dwusylabowe, później jednosylabowe). natomiast w pradawnogermańskim jest. *esarna- > pragermańskie. *īsarnadie kontynuacja substantywnej derywacji Vddhi uridg./praurgermańskiej. *(h1)éis(h2)-er-no- ‚wyróżniający się siłą, obdarzony siłą‘ lub podobnie. do powyższego przym. uridg. *h1ish2-er-nó-. Różnica między formą celtycką a germańską polega zatem na tym, że u podstaw formy celtyckiej leży przymiotnik, natomiast u podstaw germańskiej już rzeczownik. punktem wyjścia dla obu derywacji jest wspomniane wyżej praindoeur. *h1ish2-ró- ‚krzepki, szybki itd.‘. ponadto utworzono z wydłużeniem sufiksu przym. praindoeur. *h1ish2-eró- „dss.“ utworzone. Pierwotne znaczenie tych formacji z przyrostkiem z vddhi wydaje się polegać na niuansowaniu słowa podstawowego, co w języku angielskim wyrażają na przykład derywaty na -ish (grey :: greyish), a w nowowysokoniemieckim derywaty na -lich (blau :: bläulich), dlatego ten niegdysiejszy kontrast jest dziś niemal nieuchwytny; 71 zob. np. praindoeuropejskie. *pi-ró- „ostry, przenikliwy“ > gr. πικρός 68 Zob. Peters 1980: 160 i n., 172, przyp. 124; 325. 69 Vgl. Mayrhofer1986: i/2 150. 70 am deutlichsten zeigt den schwund das heterokliton uridg. nom. *h1ésh2-, gen. *h1es-nós ‚blut’ > heth . esḫar, esnas, während das vedische Pendant bereits Verallgemeinerung der laryngallosen form wskazuje, por. stind. ás-k, asnás (por. edhiL 256–260; eWaia i 149 z wcześniejszą literaturą). 71 tak Nussbaum 2009; cyt. za Harđarsson 2011, 2011a. 35 artykułów / articles przymiotnikowego można było następnie wyprowadzić kolejne adj. różniące się einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge ‚dss.‘ vs. uridg. *pi-eró- > toch. a pśär ‚dss.‘. Von einem derartigen sekundären semantycznie w niewielkim stopniu. praindoeur. *h1ish2-er-nó- ‚to samo‘, por. praindoeur. *tig-ró- ‚spiczasty, ostry‘ → *tig-eró- → *tig-er-nó- > stang. tigern ‚pan‘ (< ‚ten, który jest na szczycie‘) itd. Jeśli przyjmiemy wyjaśnienie procesów morfologicznych według Nussbauma i uznamy w sufiksie możliwość vṛddhi, różne formy z samogłoską łączącą i bez niej nie stanowią już problemu. Należy jeszcze wskazać na kolejne doprecyzowanie starszych wyjaśnień, przedstawionych powyżej, zaproponowane przez Harđarssona (2011: 109 i n.; 2011a: 4): jeśli poważnie potraktować de Saussure’owskie zanikanie laryngalnej obok praindoeur. *o, należałoby w *h1ish2-ró- :: *h1ish2-ré-, już późnoprajęzykowo *h1is-ró- :: *h1ish2-réprzyjąć, że w odniesieniu do Isary formą wyjściową musi być przymiotnik praindoeur. *h1ish2-eró-/-eráh2 tak długo, jak długo ma pierwszeństwo przed uridg. normalen thematischen Paradigma, in dem der themavokal ablautet, also uridg. *h₁ish₂-ró-/-ráh₂gegeben werden, o ile nie można znaleźć jednoznacznych przypadków, w których den sein, das je einzelsprachlich in die eine oder andere richtung ausgeglichen worden sein konnte: aus der erstgenannten form wären gr. ion., poet. ᾽ῑρός, äol. ἶρος ebenso lautgesetzlich wie der nichtgr. flussname Ἴστρος, während aus der zweiten form nW-gr. ἱαρός und ai. iṣirálautgesetzlich entstanden sind. śródspółgłoskowe laryngale (w obrębie staroeuropejskiej hydronimii) zostały zwokalizowane.72 Jako problem dochodzi teraz jeszcze to, że spośród około dwóch tuzinów poświadczeń do około roku 1000 n. Chr. około dwóch trzecich ukazuje postać Isury, ale tylko jedna trzecia ukazuje postać Isary. że w tak wielu przypadkach zachodzi błąd w pisowni, trudno przypuszczać; Isura może zatem stanowić rzeczywistą formę językową.73 po 1000 r. n.e. utrwala się forma Isar(a), obok której pojawiają się już także poświadczenia z osłabieniem sylaby nieakcentowanej Iser(a). Formy Isura nie można obecnie po prostu sprowadzić do poświadczonej formy wcześniejszej: nie istnieje sufiks uridg. *-uroo. ä. można najpierw przypuszczać, że chodzi o kolejny przypadek tak częstej w językach germańskich wymiany sufiksów: wychodząc od przypadków, w których w ablautie 72 należałoby osobno zbadać jeszcze, czy nazwa rzeki czes. Jizera, niem. Iser (1297 Gizera; prawy dopływ rzeki Ben, zob. na temat jej etymologii. – Według Krahego (1964: 55) również dla Ure, dopływu Swale w Yorkshire, należy przyjąć preformę *Isura; nad tą rzeką i od niej nazwany jest Kranzmayer Eberhard 1997 [1960]: Die Geschichte der Kärntner Sprachgrenze im Lichte der Namen. – Kleine namenkundliche Schriften (1929–1972) z okazji jego setnych urodzin 15. Zebrane i wydane w maju 1997 roku przez Marię Hornung. Ze wstępem Ernsta Eichlera. Wiedeń: elbe) dafür argumente liefern könnte: die tschechische form erfordert jedenfalls eine westgermanische ausgangsform */izerō-/ < frühurgerm. *isa/erā- < uridg. *h1ish2-(e)ró/éh2-, die im 6. jh. unmittelbar nach der einwanderung der slawen ins böhmische becken, aber noch vor der durchführung des rhotazismus urgerm. *-z- > -rins urtschechische entlehnt worden sein muss. falls diese etymologie richtig ist, gewönne man nebenbei auch noch mit 500 n. chr. einen terminus post quem für diese westgermanische Lauterscheinung. 73 reitzenstein 2001/2002 erwägt bereits für die antike die namensform Isura, macht aber keine angaedition Präsens, 1997, 372–382. Kühebacher Egon 1995: Nazwy miejscowe Południowego Tyrolu i ich historia 2: Nazwy dolin, rzek, potoków i jezior ukształtowane historycznie (Publikacje Archiwum Krajowego 2) römisches kastell namens Ἴσούριον (Ptol. ii 316) bzw. Isurium (it. ant. 465, 3) bezeugt. 42 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVI kranzmayer eberhard 1956–1958: Ortsnamenbuch von Kärnten 1–2. klagenfurt: habelt. Bozen: Athesia. Kümmel Martin Joachim 2007: Zmiana spółgłosek. Elementy porównawczej [sic] typologii zmiany głoskowej i ich konsekwencje dla rekonstrukcji porównawczej. Wiesbaden: Reichert. Lamberter ie Charles de 2007: Porównanie i rekonstrukcja. – Proceedings of the 18th Annual UCLA Indo-European Conference, Los Angeles, November 3–4, 2006, red. hington, dc: institute for the by karlene jones-bley, Martin e. huld, Volpe a. della, Miriam robbins dexter. Wasstudy of Man, 1–27. Lamprecht arnošt 1987: Język prasłowiański. brno: uniwersytet j. e. Purkyně. Lbo² – reitzenstein Wolf-armin frhr. von. Leksykon bawarskich nazw miejscowości. Pochodzenie i znaczenie. drugie, poprawione. i rozszerzone wyd. Monachium: c. h. beck, 1991. Lbo³ – Reitzenstein Wolf-Armin frhr. von. Leksykon bawarskich nazw miejscowości. Pochodzenie i znaczenie. Górna Bawaria, Dolna Bawaria, Górny Palatynat. Monachium: c. h. beck, 2006. Lindeman fredrik otto 1997: Wprowadzenie do „teorii laryngalnej” (Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft 91). Innsbruck: Innsbrucker Beiträge zur Sprachwissenschaft. Lipp i–ii – Lipp reiner. Indoeuropejskie palatale poszczególnych języków w irańskiej gałęzi indoeuropejskiej 1–2. Heidelberg: Winter, 2009. LiV – rix helmut et al. Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich pierwotne formacje tematowe. Wiesbaden: reichert, 1998. LiV² – rix helmut et al. Leksykon czasowników indoeuropejskich. Rdzenie i ich pierwotne formacje tematowe. drugie, czas. uzup. i rozsz. wyd., Wiesbaden: reichert, 2001. Luraghi silvia 2009: pochodzenie rodzaju żeńskiego w języku pie. stary problem w nowej perspektywie. – Grammatical Change in Indo-European Languages. Papers presented at the Workshop on Indo-European Linguistics at the XVIIIth International Conference on Historical Linguistics, Montreal 2007, red. Vít bubeník, john hewson, sarah rose. amsterdam – Filadelfia: John Benjamins, 3–13. Mallory james P., adams douglas Q. 2006: Wprowadzenie oksfordzkie do języka praindoeuropejskiego i świata praindoeuropejskiego. oksford: Oxford University Press. 43artykuły / articles Matasović Ranko 1992 [²2010]: Krótka gramatyka einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge porównawczo-historyczna języka łacińskiego . zagrzeb: Matica hrvatska. Matasović ranko 1996: ponowne rozpatrzenie prawa Wintera w językach bałtyckich i słowiańskich. – Lingua Posnaniensis 37, 1995 [1996], 57–70. Matasović ranko 2007: o akcentuacji najwcześniejszych łacińskich i romańskich zapożyczeń w językach słowiańskich. – Tony i teorie: materiały z Międzynarodowych Warsztatów poświęconych akcentologii bałtosłowiańskiej, Zagrzeb, 1–3 lipca 2005, red. Mate kapović, ranko Matasović. zagrzeb: Instytut za hrvatski jezik i jezikoslovlje 2007, 105–119. Matasović Ranko 2008: Gramatyka porównawczo-historyczna języka chorwackiego. zagrzeb: Matica hrvatska. Mayer Anton 1957–1959: Język dawnych Ilirów 1–2. Wiedeń: Rohrer w jego recepcji przez mission. Mayrhofer Manfred 1981: Nach hundert Jahren. Ferdinand de Saussures Frühwerk und współczesną indoeuropeistykę. Z przyczynkiem Ronalda Zwanzigera (Sprawozdania z posiedzeń Akademii Nauk w Heidelbergu, Klasa Filozoficzno-Historyczna 1981,8). Heidelberg: Winter. Mayrhofer Manfred 1986: Gramatyka indoeuropejska I/2 (biblioteka indoeuropejska: seria 1, podręczniki i opracowania: gramatyka indoeuropejska t. 1). Heidelberg: Winter. Mayrhofer Manfred 2005: Kontynuacja indoeuropejskich laryngali w językach indoirańskich (Sprawozdania z posiedzeń Austriackiej Akademii Nauk, Klasa Filozoficzno-Historyczna 730). Wiedeń: Austriacka Akademia Nauk. Meier-Brügger Michael 2000: Językoznawstwo indoeuropejskie, 7., całkowicie nowo opracowane wyd. wcześniejszego przedstawienia Hansa Krahego. we współpracy Matthiasa Fritza i Manfreda Mayrhofera (podręcznik studiów De Gruytera). Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Meier-Brügger Michael 2002: Językoznawstwo indoeuropejskie, 8., popr. i uzup. wyd. przy współpracy Matthiasa Fritza i Manfreda Mayrhofera (podręcznik studiów De Gruytera). Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Meier-brügger Michael 2010: Indogermanische Sprachwissenschaft 9., durchges. u. erg. aufl. unter Mitarbeit von Matthias fritz und Manfred Mayrhofer (De-Gruyter-Studipodręcznik). Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Meiser Gerhard 1998: Historyczna fonetyka i morfologia języka łacińskiego. Müller Wiesbaden: Wissenschaftliche buchgesellschaft. Stefan 2007: O językach germańskich z perspektywy teorii laryngalnej. Wraz z wprowadzeniem do podstaw teorii laryngalnej. Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. niL – Wodtko dagmar s., irslinger britta, schneider carolin. Nomina im Leksykon indoeuropejski. Heidelberg: Winter, 2008. 44 Acta Linguistica Lithuanica LXVI Eduard Benseler. Brunszwik: Vieweg, 1911. haraLd bichLMeier munikationsforschung, zeszyt 8). Wiedeń: Austriacka Akademia Nauk. Petit Daniel 2010: nussbaum alan r. 2009: Genitivalia. Vortrag auf der 28th east coast indo-european conference, university of island, reykyavík, 10.–14. juni 2009. olander thomas 2009: Balto-Slavic Accentual Mobility. berlin – new york: de gruyter. Pape Wilhelm 1911: Handwörterbuch der griechischen Sprache 3, neu bearb. von gustav Badania nad językami bałtyckimi (Brill’s Studies in IndoEuropean Languages & Peters Martin 1980: Untersuchungen zur Vertretung der indogermanischen Laryngale im Griechischen (östereichische akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische klasse, sitzungsberichte, bd. 377; Veröffentlichungen der kommission für Linguistik und komLinguistics 4). Lejda – Boston: Brill. Pokorny Julius 1914: Pochodzenie i etymologia słowa „żelazo”. – Czasopismo Kuhna, Reitzenstein Wolf-Armin, baron od 2001/2002: iovisura. – Blätter für oberdeutsche Namenforschung 38–39, 43–46. 46, 292–294. ringe don 2006: Historia językowa języka angielskiego 1. oxford: oxford university Press. Risch Ernst 1974: Słowotwórstwo języka homeryckiego. Berlin – Nowy Jork: De Gruyter. Rix Helmut 1976: Gramatyka historyczna języka greckiego: fonetyka i morfologia. 2. wyd. popr. wyd. Wiesbaden: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. rix helmut 1992: Historische Grammatik des Griechischen: Lautund Formenlehre . Wiesbaden: Wissenschaftliche buchgesellschaft. Schaffner Stefan 1999: Nazwy bogów w drugim zaklęciu merseburskim. – Die Sprache 41, 153–205. schmid Wolfgang P. 1979: urheimat und ausbreitung der slawen. – Zeitschrift für Ostforschung 28, 405–415 [przedrukowane w Schmid 1994: 254–264]. Schmid Wolfgang P. 1986: O stopniu wydłużenia w językach bałtyckich i słowiańskich. – Festschrift Wolfgang P. Schmid z okazji jego 65. urodzin, wydany przez J. Beckera, E. Eggersa, für Herbert Bräuer zum 65 . Geburtstag am 14 . April 1986. hrsgg. von reinhold olesch , hans rothe . köln etc.: böhlau, 457–466 [wieder abgedruckt in schmid 1994: 358–367]. schmid Wolfgang P. 1994: Linguisticæ Scientiæ Collectanea. Ausgewählte Schriften von J. Udolpha i D. Webera. Berlin – Nowy Jork: de Gruyter. schmid Wolfgang P. 1998: Uwagi metodologiczne dotyczące klasyfikacji: staroeuropejskie. – Onomastica Slavogermanica 23, 21–28. schramm gottfried 1981: Zdobywcy i osiadła ludność. Geograficzne nazwy zapożyczone jako świadectwa historii Europy Południowo-Wschodniej w pierwszym tysiącleciu. stuttgart: hiersemann. 45straipsniai / articles schrijver Peter 1991: Refleksy krtaniowych spółgłosek einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge praindoeuropejskich w języku łacińskim . amsterdam/atlanta ga: rodopi. snyder William h. 1964: Prawe dopływy Dunaju od źródła do ujścia Innu (Hydronymia Germaniae, seria a, zeszyt 3). Wiesbaden: steiner. snyder William h. 1966: O najstarszej warstwie nazw snyder William h. 1965: zur ältesten namenschicht der rechten nebenflüsse der donau (von der Quelle bis zur einmündung des inns). – Beiträge zur Namenforschung 16, 176–203. prawych dopływów Dunaju: nazwy złożone. – Beiträge zur Namenforschung, Neue Folge 1, Snyder William H. 1967: Zum Zeugnis der Flußnamen für die Vorund Frühgeschichte. – Beiträge 43–66. zur Namenforschung, Neue Folge 2, 146–164. sss i–Viii – Słownik starożytności słowiańskich 1–8. Wrocław itd.: Ossolineum, 1961–1996. Szemerényi Oswald 1990: Einführung in die vergleichende Sprachwissenschaft. Wiesbaden: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. Toporov Vladimir N., Trubačev Oleg N. 1962: Lingvističeskij analiz gidronimov; Tovar Antonio 1977: Krahes alteuropäische Hydronymie und die westindogermanischen Sprachen. – Sitzungsberichte der Heidelberger Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse, 1977, 2. Verchnego Podneprov’ja. Moskva: izdatel’stvo akademii nauk sssr. Heidelberg: Winter. udolph jürgen 1979: Studia nad słowiańskimi nazwami i określeniami wód. Przyczynek do kwestii praojczyzny Słowian (Beiträge zur Namenforschung Beiheft 17). heidelberg: Winter. udolph jürgen 1990: Pozycja nazw wodnych Polski w obrębie hydronimii staroeuropejskiej (Beiträge zur Namenforschung Beiheft 31). heidelberg: Winter. udolph jürgen 1997: hydronimia staroeuropejska i prasłowiańskie nazwy wód. – Onomastica 42, 21–70. udolph jürgen 2007: staroEuropa w Chorwacji: nazwa Sava/Save. – Folia Onomastica Croatica 12–13, 2003–2004 [2007], 523–548. udolph jürgen 2011: starożytna Europa, Iller, Alster, Elster i alėti. – Acta Linguistica Lithuanica 62–63, 161–176. Watkins calvert 2000: Słownik amerykańskiego dziedzictwa korzeni indoeuropejskich . boston: houghton Mifflin. Wiesinger Peter 1985: Problemy wczesnego okresu bawarskiego w Dolnej Austrii z perspektywy onomastycznej. – Bawarowie i ich sąsiedzi. Część 1. Sprawozdania z der Kommission für Frühmittelalterforschung 25. bis 28. Oktober 1982, Stift Zwettl, Niederö- 46 haraLd bichLMeier acta Linguistica Lithuanica LXVI sympozjum Austria, red. autorstwa Herwiga Wolframa, Andreasa Schwarcza. Wiedeń: Austriacka Akademia Nauk, 321–367 oraz 7 nienumerowanych map w załączniku. Wiesinger Peter 1990: antyczno-romańskie ciągłości w regionie naddunajskim od Oberund niederösterreich am beispiel der gewässer-, bergund siedlungsnamen. – Typen der Ethnogenese unter besonderer Berücksichtigung der Bayern. Teil 1. Berichte des Symposions der Kommission für Frühmittelalterforschung 27. bis 30. Oktober 1986, Stift Zwettl, Niederösterreich, hrsgg. von herwig Wolfram, Walther Pohl. Wien: österreichische akademie der Wissenschaften, 261–326 oraz 2 nienumerowane mapy w załączniku. WRG I–V: Słownik rosyjskich nazw wodnych 1–5, opracowany przez A. Kernd’la, R. Richarda i W. Eisolda pod kierownictwem Maxa Vasmera. Wiesbaden: harrassowitz young stephen 2008: Prawo Wintera 1961–1969. i etymologie, ze szczególnym uwzględnieniem języka litewskiego. – Baltistica 43, 201–218. Ziegler Sabine 2001: staroirlandzkie íaru, „zwinna” wiewiórka. – Novalis Indogermanica. Księga pamiątkowa dla Güntera Neumanna z okazji jego 80. urodziny, red. Matthias Fritz, Susanne Zeilfelder (red.). Graz: Leykam, 587–590. kai kurios senosios europos hidronimijos problemy współczesnej indoeuropeistyki žvilgsniu: naujo požiūrio į šiuos dalykus ginamoji kalba santrauka Vandenvardžių, priklausančių „senajai europos hidronimijai“, etimologija nuo hanso krahe’s badanych na podstawie wciąż tej samej metodologii. forma językoznawstwa historyczno-porównawczego lub indoeuropeistyki stosowana do badań etymologicznych odzwierciedla sytuację istniejącą przed drugą wojną światową. W ciągu ostatnich 50 lat nauka o indoeuropeistyce we wszystkich dziedzinach znacznie się rozwinęła, natomiast metodologia badań nad staroeuropejską hydronimią pozostała taka sama jak wówczas. Nadszedł czas, aby ta perspektywiczna dziedzina onomastyki przezwyciężyła zapóźnienie względem językoznawstwa historyczno-porównawczego i ponownie stała się nauką, której wyników nie pomijaliby również indoeuropeiści. To, rzecz zrozumiała, wymaga od najwybitniejszych przedstawicieli „starej europeistyki” przygotowania i zdolności do przejęcia metod oraz treści współczesnej indoeuropeistyki. Nauka, która nieustannie się nie odnawia i nie doskonali, prędzej czy później będzie skazana na utratę znaczenia i wymarcie. W niniejszym artykule, na przykładzie nazw rzek Save, Drau i Isar oraz nazw z nimi związanych, pokazano, jakie naukowe wnioski badaczy „staroeuropejskiej hydronimii” dotyczące wspomnianego zapóźnienia nadal pozostają niezauważone. 47artykułów / articles podano w einige ausgewählte Probleme der alteuropäischen hydronymie aus sicht der modernen indogermanistik – ein Plädoyer für eine neue sicht auf die dinge kažin ar nors kartą iki šiol „senosios europeistikos“ išvados rėmėsi ir kiek išsamesnėmis etimologijomis, kaip tai įprasta indoeuropeistikai, todėl vargu ar bus galima išvengti naujo visos turimos senosios europos hidronimijos medžiagos tyrimo. tik tuomet ligšiolinių tyrimų reikšmė galės būti galutinai įvertinta, nes remiantis nauju medžiagos traktavimu, žinoma, bus wątpliwość wraz z rzekomymi prawdami. Złożono 19 grudnia 2011 r. haraLd bichLMeier Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg Orientalisches Institut Seminar für Indogermanistik und Allgemeine Sprachwissenschaft Heinrich-und-Thomas-Mann-Str. 26, 06108 Halle (Saale) [email protected] Saksońska Akademia Nauk placówka w Jenie Etymologiczny słownik staro-wysoko-niemiecki Zwätzengasse 12, 07743 Jena [email protected]