Juozo Aleksandravičiaus „Kretingos tarmės žodynas“: transponavimo principai ir keblesni atvejai

130 acta Linguistica Lithuanica LXVII daiVa VaiŠnienė Uniwersytet Edukologii Litwy Kierunki badań naukowych: dialektologia, filologia bałtycka. JuoZo aLeksandraViČiaus SŁOWNIK GWARY KRETYNGI: zasady transpozycji i trudniejsze przypadki The Dictionary of the Kretinga Dialect by Juozas Aleksandravičius: Principles of transposition and problematic cases adnotacja przygotowanie słownika gwarowego wiąże się nie tylko z prezentacją wyrazów i ilustracji, lecz także z dość skomplikowanymi problemami odpowiedniości między systemem fonetycznym lub prozodią gwary a językiem ogólnym, a także z niejednoznaczną interpretacją zjawisk gwarowych. Wiarygodna i lingwistycznie uzasadniona transpozycja haseł lub przykładów ilustracyjnych decyduje o dokładnym przedstawieniu leksyki gwarowej w słownikach, autentyczności oraz współdziałaniu z formami języka ogólnego. jest to szczególnie istotne przy opracowywaniu zasobów leksykalnych obejmujących całą przestrzeń języka litewskiego, takich jak Słownik języka litewskiego . Niemniej jednak te same zjawiska fonetyczne w tych samych warunkach mogą być transponowane w różny sposób, mimo że stosuje się ogólną zasadę – transponować ściśle prawidłowo, zgodnie z jakimś uniwersalnym prawem odpowiedniości głosek. W artykule przedstawiono kilka schematów stosowania tej zasady, prowadzących do różnych wyników transpozycji, a także omówiono zasady transpozycji haseł i ich form podstawowych, zastosowane przy opracowywaniu Słownika gwary kretyngskiej Juozasa Aleksandravičiusa, oraz przedstawiono problematyczne przypadki transpozycji. Adnotacja Opracowanie słownika gwarowego wiąże się nie tylko z problemami prezentacji wyrazów i ilustracji, lecz także z dość delikatnymi problemami ekwiwalencji esMiniai žodžiai: gwara, północni Żmudzini kretyngscy, słownik gwarowy, transpozycja. słowa kluczowe: dialekt, północnożmudzki dialekt okolic Kretyngi, słownik dialektalny, transposition. juozo aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai 131artykułów / articles system dźwiękowy lub elementy prozodyczne dialektu i języka standardowego, a także niejednoznaczna interpretacja zjawisk dialektalnych. wiarygodna i ugruntowana językoznawczo transpozycja form haseł lub przykładów ilustracyjnych decyduje o dokładnym przedstawieniu leksyki dialektalnej w słownikach, jej autentyczności i korelacji z formami języka standardowego. jest to szczególnie istotne przy opracowywaniu zasobów leksykalnych obejmujących cały obszar języka litewskiego, takich jak Słownik języka litewskiego. niemniej jednak te same zjawiska fonetyczne mogą być różnie transponowane w tych samych warunkach, mimo że stosowana jest ogólna zasada – transpozycja w ścisłej zgodności z prawidłowościami, zgodnie z uniwersalnym prawem ekwiwalencji dźwięków. w artykule przedstawiono kilka schematów zastosowania tej zasady, określających różne wyniki transpozycji; Omówiono zasady transpozycji haseł i ich form podstawowych zastosowane przy opracowywaniu Słownika gwary kretyngskiej Juozasa Aleksandravičiusa; omówiono przypadki problematycznej transpozycji. Zasób leksykalny języka litewskiego wzbogaca się dziś o dane gwarowe z ukazujących się co roku słowników gwarowych, w których odnotowywane są nie tylko nowe znaczenia wyrazów, lecz zdarzają się także nowe wyrazy lub formy wyrazów. Dokładne przedstawienie leksyki gwarowej w słownikach, jej autentyczność oraz współoddziaływanie z formami języka ogólnego są szczególnie istotne przy gromadzeniu zasobów leksykalnych obejmujących całą przestrzeń języka litewskiego, takich jak Słownik języka litewskiego (dalej – Lkž). Przy opracowywaniu tego słownika wypracowane zasady transpozycji1 są przenoszone do ostatnio szybko przybywających słowników poszczególnych gwar lub odmian gwarowych. Wiarygodna i lingwistycznie uzasadniona transpozycja fonetycznych zjawisk gwarowych, interpretacja sprendžia ne tik žodžių pateikimo, iliustracijų, bet ir kartais gana keblias tarmės ir bendrinės kalbos garsyno ar prozodijos elementų atitikties problemas, nevienareikšzjawisk gwarowych i in. to nie tylko techniczne zadanie związane z opracowaniem słownika gwarowego lub redakcją naukową, lecz także rozwiązanie problemu naukowego – jak przedstawić możliwie najdokładniejszą transpozycję form gwarowych, aby właściwie odzwierciedlić cechy gwarowe i uniknąć tak zwanych wyrazów nieistniejących i form nieobecnych (takie nieścisłości występują od samego początku opracowywania Lkž, por. būga 1959: 724), zniekształcających obraz fonetycznej, akcentowej i morfologicznej struktury gwar. A zatem przy opracowywaniu słownika gwary kompetencja leksykograficzna musi iść w parze z bardzo dobrą znajomością gwary i doświadczeniem w pracy dialektologicznej, aby jakakolwiek wątpliwa transpozycja wyrazu nie tworzyła nieistniejących form, a takie przypadki, przenoszone z jednego źródła leksykograficznego do innego, nie zniekształcały faktów gwarowych ani ich interpretacji. Zasady transponowania zazwyczaj omawia się przy prezentacji słownika i zasadniczo różnią się one jedynie interpretacją zjawisk fonetycznych, uzasadnieniem naukowym oraz źródłami reguł transponowania2. 1 Por. w instrukcji do Słownika języka litewskiego z 1963 roku na omówienie transponowania przeznaczono zaledwie pięć i pół strony (Lkži 1963: 87–92), natomiast w 1980 roku rozdział ten był już kilkakrotnie większy (Lkži 1980: 88–104). 132 acta Linguistica Lithuanica LXVII. Podstawowa zasada deklarowana w Lkž i zwykle daiVa VaiŠnienė stosowana w słownikach gwarowych – słowa należy transponować ściśle regularnie, uwzględniając właściwości fonetyki (i morfologii) gwar, przy czym należy brać pod uwagę przykłady powszechnej odpowiedniości głosek w języku ogólnym (Vitkauskas 2006: 35, 38) – opiera się na odpowiedniości w języku ogólnym3, tzn. przyjmuje się, że transponowane formy są fonetycznie maksymalnie zgodne z systemem języka ogólnego. Oczywiście należy wyróżnić przypadki, gdy zmiana fonetyczna jest nieregularna i zostaje bezpośrednio przeniesiona do formy transponowanej, tzn. nie działa żadne prawo odpowiedniości głosek (zjawisk) fonetycznych. Państwowa Komisja Języka Litewskiego w ogólnych wymaganiach dotyczących opracowywania słowników gwar (subgwar), zatwierdzonych protokolarną uchwałą (zaleceniem R-4; inf. pran., 2007-12-29, nr 100) z posiedzenia z 21 grudnia 2006 r., również ustanowiła ogólne zasady transponowania oparte na odpowiedniości w języku ogólnym, tzn. regularne właściwości brzmieniowe gwary (subgwary) oraz przypadki akcentu wycofanego zapisuje się zgodnie z systemem głosek i akcentowania ogólnego języka litewskiego, natomiast nieregularne właściwości morfologiczne wyrazu i jego budowy nie są transponowane (zob. punkt 10)4. Zgodnie z omówioną ogólną zasadą transponowania odpowiedniość zjawiska gwarowego w języku ogólnym można byłoby pojmować jako konsekwentny proces liniowy. Wypowiedziana głoska lub jakieś zjawisko prozodyczne jest możliwie najdokładniej zapisywane za pomocą znaków transkrypcji, a następnie, zgodnie z ustaloną prawidłowością fonetyczną, transponowane na odpowiednik w języku ogólnym – głoskę, intonację i tym podobne. 1 schemat 2 od różnorodności źródeł, tj. nowych badań dialektologicznych i naukowych interpretacji zjawisk gwarowych, w dużej mierze zależą dokładność i jakość transponowania, por. w instrukcji Słownika języka litewskiego z 1980 roku przy transponowaniu zaleca się opierać jedynie na Dialektologii litewskiej grindinių ypatybių žemėlapių izoglosomis (Lkži 1980: 88), o Lietuvių kalbos žodyno taisymuose nuZigmāsa Zinkevičiusa, natomiast przedstawiane są liczniejsze i bardziej zróżnicowane źródła, na przykład Atlas języka litewskiego i inne prace dialektologiczne (Vitkauskas 2006: 20). 3 W instrukcji Lkž z 1963 roku używa się pojęcia „przetłumaczyć gwarowe formy na język ogólny” (por. Lkži 1963: 87). 4 dostęp internetowy: http://www.vlkk.lt/lit/programos/zodynu- -reikalavimai.html#tarmes, dostęp 201204-22. juozo aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai 133artykuły / articles oczywiście należy wyróżnić pojedyncze nieregularne zmiany, gdy prawo odpowiedniości głosek nie może zostać zastosowane, jednak takich przypadków z pewnością nie jest wiele; można by na przykład mówić o adaptacji niektórych zapożyczeń, niedostosowaniu nowych słów do prawidłowych cech fonetyki, sporadycznej zmianie fonetycznej itp.5 Niemniej jednak rezultat zastosowania ogólnej zasady nie zawsze jest tak jasny i prosty, tj. te same zjawiska fonetyczne w tych samych warunkach mogą być różnie transponowane przy zastosowaniu tej samej ogólnej reguły odpowiedniości. w bardziej złożonych przypadkach, gdy podawane formy gwarowe nie mają żadnych szczególnych cech pomagających ustalić dokładne odpowiedniki, Vytautas Vitkauskas proponuje czerpać przykłady z tych gwar, w których odpowiednik jest jasny i nie budzi wątpliwości (Vitkauskas 2001: 36). Zatem fakty jednej gwary nie są interpretowane jako jednostki odrębnych systemów gwarowych, lecz włączane do całości odpowiedników gwarowych i zazwyczaj uzgadniane z systemem języka ogólnego. A zatem czasami nie wystarczy ustalić jedynie regularnego odpowiednika, trzeba uwzględnić, jak ten odpowiednik będzie funkcjonował w systemie języka ogólnego i jak będzie się harmonizował z odpowiednikami innych gwar. 2 scheMa Różnice między omówionymi podejściami dobrze ilustruje transponowanie a i e w słownikach podgwar wydłużających akcentowane samogłoski krótkie, por. : W słowniku gwary kupiskiejńskiej wyraz lẹm.na. – transponuje się jako liemènė, n.mas – transponuje się jako nàmas. W tym przypadku przestrzega się regularnej odpowiedniości, uwzględniając system iloczasu gwary i mając na uwadze, że gwara kupiskańska wydłuża do półdługich samogłoski z natury krótkie, a takie właśnie były historycznie a, e . jednak takie transponowanie nie jest typowe – w języku ogólnym z natury krótkie a i e zazwyczaj wydłużają się pod wpływem akcentu, dlatego w Lkž podawane są formy liemẽnė i nãmas, bez uwzględnienia możliwej odmiennej tych samogłosek bal5 więcej przypadków zob. Vitkauskas 2001: 17–20. 134 acta Linguistica Lithuanica LXVII interpretację rozwoju w dialektach. Por. daiVa VaiŠnienė aleksas girdenis, uznając, że w tej pozycji również dla Żmudzinów dokładniejsza byłaby transpozycja samogłoski krótkiej, sam także jej nie wybiera, ponieważ zbyt mocno sprzeciwia się to tradycjom naszej dialektologii (girdenis 2008: 23, przyp. 12). Przykłady te nie są żadnymi sporadycznymi, pojedynczymi zmianami, a zatem wzajemne oddziaływanie form dialektalnych i transponowanych jest znacznie bardziej złożone niż bezpośrednie odwzorowanie i odpowiedniość dźwięków lub zjawisk względem formy języka ogólnego. Częściowo może się to wiązać również z subiektywną interpretacją autora, na przykład z jego stosunkiem do przypadków tradycyjnie uznawanych za prawidłowe, mających wyraźne odpowiedniki w języku ogólnym, por. W słowniku okolic Daukšių transponowane długie akcentowane na początku sylaby gýrnos, mrgdyti itd. wskazywałyby na stanowisko autora, że zmiana ta nie jest prawidłowa6 . Zatem różnice między transponowanymi formami wynikają przede wszystkim z przyjętego podejścia do relacji między formami dialektu a formami języka ogólnego. Innymi słowy, czy forma będzie po prostu transponowana za pomocą odpowiedników języka ogólnego, przy pojmowaniu dialektu jako odrębnego systemu językowego i uwzględnianiu jedynie pochodzenia dźwięków oraz rozwoju historycznego (zob. schemat 1), czy też zostaną uwzględnione odpowiedniki z innych dialektów oraz język ogólny, to znaczy, przy dwóch możliwościach interpretacji zjawiska dialektalnego, zostanie wybrana ta, która lepiej odpowiada systemowi języka ogólnego (zob. schemat 2). Jak schematy te są stosowane w jednym z najnowszych źródeł leksyki dialektu żmudzkiego – w Słowniku dialektu kretyngskiego Juozasa Aleksandravičiusa? jakie zasady transponowania haseł i ich podstawowych form przewidział autor i co się zmieniło po zredagowaniu słownika? Należy zwrócić uwagę, że większość osobliwości transponowania i praktycznych aspektów redagowania nie zostanie tu omówiona, ponieważ zostały już przedstawione we wstępnym artykule słownikowym (Vaišnienė 2011: XXiX-XXXiii). W dalszej części tekstu będą przytaczane przykłady podane w słowniku. Autor słownika Juozas Aleksandravičius, przekazawszy rękopis do przygotowania do druku, nie zdążył już przeczytać go od początku do końca, ujednolicić ani rozstrzygnąć kwestii sposobu przedstawienia rozpatrywanych słów lub form. Niektóre problemy zdołano omówić z autorem, jednak pozostało jeszcze niemało lingwistycznych kwestii wymagających rozstrzygnięcia, na które odpowiedzi poszukiwano, opierając się na nowszych badaniach i źródłach dotyczących dialektu północnożmudzkiego, zwłaszcza gwary kretyngskiej. Trzeba przyznać, że nie zawsze wystarczało wiarygodnych danych do rozstrzygania problematycznych kwestii mieszania tematów i akcentowania, dlatego w takich przypadkach podczas redagowania w większym stopniu uwzględniano opinię autora. Z drugiej strony także pogląd samego autora na niektóre rozpatrywane zjawiska fonetyki i morfologii ulegał zmianie, a w niektórych kwestiach pozostał on niezdecydowany, co pokazują pozostawione w nawiasach alternatywne możliwe warianty, znaki zapytania lub uwagi na marginesach. 6 choć można przypuszczać, że tak nietypowe rozwiązanie wybrano jedynie dlatego, że ta właściwość systemu dźwiękowego jest po prostu wyjątkowo wyrazista i specyficzna (plg. Labutis 2002: 6). juozo aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai 135straipsniai / articles po przeanalizowaniu nierówności transpozycji w rękopisie oraz przypadków wymagających redakcji można stwierdzić, że przygotowując słownik gwary kretyngskiej, Aleksandravičius stosował dwie zasady interakcji między wypowiedzianym dźwiękiem a transponowaną literą, tworząc nie do końca dokładne formy transponowane. Prawdą jest, że nie zawsze konsekwentnie się tych zasad trzymał, a więc najprawdopodobniej nie sformułował ich sobie, lecz decydował w każdym konkretnym przypadku. I zasada. Bezpośrednie przeniesienie gwarowej postaci fonetycznej do języka ogólnego z uwzględnieniem wyłącznie prawidłowości gwarowych. Podstawą transponowanego dźwięku jest wypowiedziany dźwięk gwarowy, transkrybowany i bezpośrednio przenoszony do transponowanej formy języka ogólnego, jeśli nie zachodzi jakaś prawidłowa zmiana fonetyczna dźwięku, por.: Zasada ta częściowo byłaby zgodna ze schematem transpozycji 1, w którym uwzględnia się wyłącznie prawidłowe odpowiedniości gwarowe. Istotna różnica polega na tym, że przy tradycyjnym transponowaniu zwykle uwzględnia się uniwersalne fonetyczne zmiany dźwięków – asymilację, akomodację, degeminację itp. – oceniając je jako prawidłowe, choć niegwarowe. Jak się zdaje, Aleksandravičius za zmiany fonetyczne, które należałoby transponować za pomocą odpowiedników języka ogólnego, uznawał jedynie prawidłowe odpowiedniości gwarowe. jako niewłaściwe przykłady zastosowania omówionej zasady można wymienić następujące przypadki: • chociaż autor podczas transkrypcji wybrał morfologiczny sposób przedstawiania spółgłosek, nie przestrzegał tej zasady w połączeniach nb, np, które w transkrypcji podawane są zgodnie z wymową fonetyczną – wskutek akomodacji zmienione w mb, mp. ponieważ jest to uniwersalna zmiana fonetyczna, a nie prawidłowa zmiana gwarowa, Aleksandravičius, stosując zasadę bezpośredniego odwzorowania za pomocą odpowiedników języka ogólnego, konsekwentnie przenosi transkrybowane przykłady m do transponowanych wyrazów hasłowych, np.: sémbernis, šiempjtė itd. Nawiasem mówiąc, należy zwrócić uwagę, że w przypadku asymilacji spółgłosek pod względem funkcjonowania strun głosowych uniknięto nieścisłości transpozycji, ponieważ autor w transkrypcji 136 acta daiVa VaiŠnienė Linguistica nuosekliai laikėsi morfologinio priebalsių rašybos principo. belieka tik spėlioti, kodėl aptariamuoju akomodacijos atveju pasirinkta kitokia priebalsių sąveikos Lithuanica LXVII interpretacija. • podobnie stało się w przypadku geminat – w transkrybowanych przykładach nie przestrzega się morfologicznej zasady zapisu spółgłosek i zapisuje się tylko jedną z dwóch identycznych spółgłosek. zostało to również przeniesione do wyrazów hasłowych, np.: ãdaras, ãdrėkis, da kotis, saũšakė itd.7 II zasada. Konstruowanie odpowiednika na podstawie prawidłowości funkcjonowania dźwięku tego samego pochodzenia w języku ogólnym. Formy transponowane według tej zasady wywołały bodaj najwięcej rozważań, ponieważ wybór odpowiednika, a w niektórych przypadkach nawet jego teoretyczne skonstruowanie, wiąże się z subiektywną interpretacją i może zależeć od tego, jak w języku ogólnym funkcjonuje prawidłowy lub, zdaniem autora, odpowiednik o identycznym pochodzeniu (por. schemat transponowania 2). Na przykład, uwzględniając prawidłowość, że akcentowane a i e języka ogólnego zwykle wydłużają się do samogłosek długich, zasada ta jest przestrzegana bez wyjątków, nawet w tych przypadkach, gdy a, e języka ogólnego zachowują krótką długość, zob. pierwszy przykład: drugi przykład jest bardziej złożony – wyrazy rodzaju żeńskiego o temacie *ā w gwarze kretyngskiej mają tendencję do przechodzenia do tematu *ē, toteż Aleksandravičius w swojej dysertacji Kretingos tarmė wskazuje, że paradygmaty obu tematów zasadniczo się pokrywają (Aleksandravičius 1967: 195). Wydaje się, że tak właśnie autor interpretuje tę kwestię: w systemie języka ogólnego powinny one funkcjonować jako formy identyczne. Autor konsekwentnie trzymał się stanowiska, że głoska na końcu wyrazu otwartego, skrócona z *ē i oddawana w języku ogólnym przez ė, w transkrypcji powinna być oznaczana specjalnym znakiem –  . 7 więcej przykładów zob. Vaišnienė 2011: XXX–XXXi. juozo aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai 137artykuły / articles Zatem we wszystkich przypadkach taką głoskę należałoby transponować na język ogólny jako ė, np.: sâuj > sáujė, kûoj > kójė, mêlninč > mélninčė, dešinûoj > dešinójė itd. Trudności pojawiają się wtedy, gdy ta końcówka jest akcentowana, ponieważ samogłoska końcówki jest krótka, a zatem w pozycji akcentowanej nie może być transponowana jako ė, np.: ldabẹj, dvàs. Zgodnie z omówioną zasadą identyczny transkrybowany dźwięk powinien być transponowany za pomocą tego samego odpowiednika języka ogólnego – we wszystkich przypadkach  odpowiadałoby ė, np. aldabijė, dvasė itp. Jednak jak uzgodnić ilość i akcentowanie długiego ė, skoro sylaba na końcu wyrazu jest krótka? W rękopisie autor próbował znaleźć kompromisowe rozwiązanie – pozostawiwszy końcówkę hasła słownikowego -ià, obok w nawiasie zaznacza, że wyraz należy do osnowy na ė, np. aldabijà (ė-kam.), dvasià (ė-kam.). Przygotowując słownik do druku, w tych przypadkach uwzględniono przykłady ilustracyjne, ponieważ niektóre przypadki, na przykład miejscownik liczby pojedynczej, wyraźnie wskazują temat wyrazu. Jeśli nie ma przykładów linksniavimo raidą pabrėžia ir Vladas grinaveckis: šakninio kirčiavimo žodžiai ilustracyjnych dokładnie pokazujących temat, trzymano się zasady, że końcówką wyrazów nieakcentowanych jest -ė, a końcówką akcentowaną – -ià (odmienne *ā osnowy, które przeszły do osnowy *ē, oraz końcówki tematyczne – zachowane (grinaveckis, 1973: 141)8 . Przedstawiono tu tylko kilka bardziej konsekwentnych przykładów trudniejszej transpozycji, które można wyjaśnić jako rezultat zastosowania omówionych zasad. Należy zaznaczyć, że podczas redagowania podobnych przypadków transponowane hasła słownikowe w Słowniku gwary kretyngskiej korygowano zgodnie z następującymi założeniami: 1) w miarę możliwości opierano się na przykładach ilustracyjnych i zasadzie analogii; 2) jeśli nie ma wyraźnych przykładów ilustracyjnych, pozostawiano formę zapisaną przez autora, jednak oczywiste jest, że rozwiązanie problemów związanych z prezentacją niektórych rozpatrywanych przypadków wymagałoby dodatkowych badań. należy zwrócić uwagę, że przedstawione w artykule zasady sformułowano na podstawie danych tylko jednego źródła – Słownika dialektu kretyngskiego – jednak oczywiste jest, że przynajmniej częściowo mogą one znaleźć zastosowanie także w analizie problematycznych przypadków transponowania słownictwa innych dialektów. należy zwrócić uwagę, że w nowszych słownikach prawie nie występują przypadki bezpośredniego przeniesienia dialektalnej postaci fonetycznej do języka ogólnego (chyba że, jak we wspomnianym przypadku słownika okolic Dauksz, zjawisko dialektalne ocenia się inaczej niż zazwyczaj). najbardziej kłopotliwe przypadki transponowania wiążą się z teoretycznym wyborem odpowiednika, z uwzględnieniem tego, jak w języku ogólnym funkcjonuje odpowiednik regularny lub odpowiednik tego samego pochodzenia. jeśli natura zjawiska nie została dostatecznie zbadana, naukowe uzasadnienie transponowania w dużej mierze zależy od subiektywnej interpretacji autora. 8 chyba że widzielibyśmy tu nowy temat na e, który, zdaniem Aleksego Girdenisa, w dialekcie żmudzkim implikowałyby takie wyrażenia jak jaunyste : durnyste (Girdenis, 1996, 83). Zdaniem Vytautasa Vitkauskasa raczej nie warto doszukiwać się tu nowego tematu, lecz należałoby interpretować to jako mieszanie tematów (Vitkauskas, 2001, 76, przypis 7). 138 Acta daiVa VaiŠnienė Linguistica Lithuanica LXVII Literatura Aleksandravičius Juozas 1967: Kretingos tarmė. dysertacja na stopień kandydata nauk filologicznych. Wilno. aleksandravičius juozas 2011: Słownik dialektu kretyngińskiego. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. babickienė Zofija, birutė jasiūnaitė, angelė Pečeliūnaitė, rūta bagužytė 2007: Centralny dialekt północnożmudzkich kretyngińczan: teksty dialektalne z komentarzami, ir žodynėliu. Vilnius: baltos lankos. būga kazimieras 1959: Rinktiniai raštai 2. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės wydawnictwo literackie. girdenis aleksas 1996: Tak mówią tirkšliškiai: Teksty północnożmudzkich telszan z komentarzami. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. girdenis aleksas 2008: Żmudzcy Dzukowie: teksty z komentarzami. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. grinaveckis Vladas 1973: historia gwar żmudzkich. Wilno: Mintis. Labutis Vitas 2002: Słownik regionu Daukšiai. Wilno: alma littera. Lkži 1963 (ii wydanie 1980) – instrukcja „Słownika języka litewskiego”. Wilno: Instytut Języka i Literatury Litewskiej. Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników gwar (dialektów). dostęp do internetu: http://www.vlkk. lt/lit/programos/zodynu-reikalavimai.html#tarmes . Vaišnienė Daiva 2011: „Słownik gwary kretyngskiej“: podstawowe zasady przedstawiania materiału. – Słownik gwary kretyngskiej, XX–XXXVII. Vitkauskas Vytautas 2001: Morfonemiczne zjawiska gwar języka litewskiego. Wilno: Žara. Vitkauskas Vytautas 2006: Poprawki do „Słownika języka litewskiego“. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Vosylytė Klementina 2010: Słownik dialektu kupiskiego i–o. Wilno: Instytut Języka Litewskiego.