Juozo Aleksandravičiaus „Kretingos tarmės žodynas“: transponavimo principai ir keblesni atvejai

DAIVA VAIŠNIENĖ Uniwersytet Edukologiczny Litwy Kierunki badań naukowych: dialektologia, filologia bałtycka. JUOZO ALEKSANDRAVIČIAUS KRETINGOS TARMĖS ŽODYNAS: TRANSPONAVIMO PRINCIPAI IR KEBLESNI ATVEJAI Słownik gwary kretyńskiej Juozasa Aleksandravičiusa: zasady transpozycji i trudniejsze przypadki A B S T R A K T Opracowywanie słownika gwarowego wiąże się nie tylko z problemem podawania wyrazów i ilustracji, lecz także z dość trudnymi zagadnieniami zgodności systemu dźwiękowego lub elementów prozodii gwary i języka ogólnego oraz z niejednoznaczną interpretacją zjawisk gwarowych. Wiarygodne i uzasadnione lingwistycznie transponowanie form hasłowych lub przykładów ilustracyjnych decyduje o dokładnym przedstawieniu leksyki gwarowej w słownikach, jej autentyczności i współdziałaniu z formami języka ogólnego. Jest to szczególnie istotne przy opracowywaniu zasobów leksykalnych obejmujących cały obszar języka litewskiego, takich jak Lietuvių kalbos žodynas. Niemniej te same zjawiska fonetyczne w tych samych warunkach mogą być transponowane na różne sposoby, mimo że stosuje się zasadę ogólną — transponować ściśle regularnie, zgodnie z powszechnym prawem odpowiedniości głosek. W artykule przedstawiono kilka schematów stosowania tej zasady, prowadzących do różnych rezultatów transponowania, a także omówiono zasady transponowania wyrazów hasłowych i ich podstawowych form, zastosowane przy opracowywaniu Kretingos tarmės žodyną Juozasa Aleksandravičiusa, oraz zaprezentowano problematyczne przypadki transponowania. A D N O T A C J A Opracowanie słownika gwarowego wiąże się nie tylko z problemami prezentacji wyrazów i ilustracji, lecz także z dość subtelnymi problemami ekwiwalencji S Ł O W A K L U C Z O W E: gwara, północni żmudzini z okolic Kretyngi, słownik gwarowy, transponowanie. S Ł O W A K L U C Z O W E: gwara, północnożmudzka gwara Kretyngi, słownik gwarowy, transponowanie. 130 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Juozo Aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai systemu dźwiękowego lub elementów prozodycznych gwary i języka standardowego, a także niejednoznacznej interpretacji zjawisk gwarowych. Wiarygodne i uzasadnione językoznawczo transponowanie form haseł lub przykładów ilustracyjnych warunkuje dokładne przedstawienie leksyki gwarowej w słownikach, jej autentyczność oraz korelację z formami języka standardowego. Jest to szczególnie istotne przy opracowywaniu zasobów leksykalnych obejmujących cały obszar języka litewskiego, takich jak The Dictionary of the Lithuanian Language. Niemniej te same zjawiska fonetyczne mogą być transponowane na różne sposoby w tych samych warunkach, mimo że stosuje się ogólną zasadę — transponowanie w ścisłej zgodności z regularnymi wzorcami, zgodnie z uniwersalnym prawem ekwiwalencji głosek. W artykule przedstawiono kilka schematów stosowania tej zasady, prowadzących do różnych rezultatów transponowania; omówiono zasady transponowania haseł i ich podstawowych form zastosowane przy opracowywaniu The Dictionary of the Kretinga Dialect Juozasa Aleksandravičiusa; poruszono problematyczne przypadki transponowania. Zasób leksykalny języka litewskiego wzbogaca się dziś o dane gwarowe pochodzące z ukazujących się co roku słowników gwarowych, w których odnotowuje się nie tylko nowe znaczenia wyrazów, lecz także nowe wyrazy i formy wyrazowe. Dokładne przedstawienie leksyki gwarowej w słownikach, jej autentyczność i współzależność z formami języka standardowego są szczególnie istotne przy gromadzeniu zasobów leksykalnych obejmujących cały obszar języka litewskiego, takich jak Lietuvių kalbos žodynas (dalej — LKŽ). Wypracowane przy opracowywaniu tego słownika zasady transponowania1 przenosi się do wydawanych w ostatnim czasie coraz liczniej słowników poszczególnych gwar i odmian gwarowych. Wiarygodne i uzasadnione językoznawczo transponowanie zjawisk fonetycznych gwary rozwiązuje nie tylko problemy prezentacji wyrazów i ilustracji, lecz także niekiedy dość złożone kwestie odpowiedniości między systemem dźwiękowym lub elementami prozodycznymi gwary i języka standardowego, niejednoznacznej interpretacji zjawisk gwarowych itp. Nie jest to wyłącznie techniczne zadanie związane z opracowaniem słownika gwarowego lub redakcją naukową, lecz także rozwiązanie problemu naukowego — jak przedstawić transponowanie form gwarowych możliwie najdokładniej, aby właściwie oddać cechy gwarowe i uniknąć tak zwanych wyrazów nieistniejących oraz form nieistniejących (takie nieścisłości pojawiają się od samego początku opracowywania LKŽ, por. Būga 1959: 724), zniekształcających obraz fonetycznej, akcentowej i morfologicznej struktury gwary. A zatem przy opracowywaniu słownika gwarowego kompetencje leksykograficzne muszą iść w parze z bardzo dobrą znajomością gwary i doświadczeniem w pracy dialektologicznej, aby wątpliwe transponowanie wyrazu nie tworzyło form nieistniejących, a takie przypadki, przenoszone z jednego źródła leksykograficznego do drugiego, nie zniekształcały faktów gwarowych ani ich interpretacji. Zasady transponowania omawia się zazwyczaj przy prezentacji słownika; zasadniczo różnią się one jedynie interpretacją zjawisk fonetycznych, uzasadnieniem naukowym oraz transponowaniem 1 Por. w instrukcji słownika Lietuvių kalbos žodynas z 1963 roku na omówienie transponowania przeznaczono zaledwie pięć i pół strony (LKŽI 1963: 87–92), natomiast w 1980 roku rozdział ten był już kilkakrotnie obszerniejszy (LKŽI 1980: 88–104). Straipsniai / Articles 131 DAIVA VAIŠNIENĖ źródłami zasad2. Główna zasada, deklarowana w LKŽ i zwykle stosowana w słownikach gwarowych, zgodnie z którą wyrazy należy transponować ściśle regularnie, uwzględniając cechy fonetyczne (i morfologiczne) gwar oraz biorąc pod uwagę przykłady powszechnej odpowiedniości głosek w języku ogólnym (Vitkauskas 2006: 35, 38), opiera się na odpowiedniości względem języka ogólnego3, tzn. przyjmuje się, że formy transponowane są fonetycznie maksymalnie zgodne z systemem języka ogólnego. Oczywiście należy wyróżnić przypadki, w których zmiana fonetyczna jest nieregularna i przenosi się ją bezpośrednio do formy transponowanej, tzn. nie działa żadne prawo odpowiedniości głosek (zjawisk) fonetycznych. Państwowa Komisja Języka Litewskiego w ogólnych wymaganiach dotyczących opracowywania słowników gwar (odmian gwarowych), zatwierdzonych uchwałą protokolarną z posiedzenia z 21 grudnia 2006 r. (zalecenie R-4; Inf. pran., 2007-12-29, Nr. 100), również określiła ogólne zasady transponowania oparte na odpowiedniości względem języka ogólnego, tzn. regularne cechy dźwiękowe gwary (odmiany gwarowej) oraz przypadki cofnięcia akcentu zapisuje się zgodnie z systemem głosek i akcentowania ogólnego języka litewskiego, natomiast nieregularnych cech morfologicznych wyrazu i jego budowy się nie transponuje (zob. punkt 104). Zgodnie z omówioną ogólną zasadą transponowania odpowiedniość zjawiska gwarowego w języku ogólnym można by pojmować jako spójny, liniowy proces. Wypowiedzianą głoskę lub jakieś zjawisko prozodyczne zapisuje się możliwie najdokładniej za pomocą znaków transkrypcji, a następnie, zgodnie z ustaloną prawidłowością fonetyczną, transponuje do odpowiednika w języku ogólnym – głoski, intonacji i tak dalej. 1 SCHEMAT 2 Dokładność i jakość transponowania w dużej mierze zależą od różnorodności źródeł, tzn. nowych badań dialektologicznych i naukowych interpretacji zjawisk gwarowych; por. zalecenie zawarte w instrukcji do Słownika języka litewskiego z 1980 roku, by przy transponowaniu opierać się wyłącznie na izoglosach map głównych cech dialektologii litewskiej Zigmasa Zinkevičiusa (LKŽI 1980: 88), podczas gdy w sprostowaniach do Słownika języka litewskiego wskazano liczniejsze i bardziej zróżnicowane źródła, na przykład Atlas języka litewskiego i inne prace gwaroznawcze (Vitkauskas 2006: 20). 3 W instrukcji do LKŽ z 1963 roku użyto określenia „przełożyć formy gwarowe na język ogólny” (por. LKŽI 1963: 87). 4 Dostęp w Internecie: http://www.vlkk.lt/lit/programos/zodynu-reikalavimai.html#tarmes, dostęp 2012-04-22. 132 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Juozo Aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai Oczywiście należy wyróżnić pojedyncze nieregularne zmiany, w przypadku których nie można zastosować prawa odpowiedniości głosek, jednak takich przypadków z pewnością nie ma wiele; można tu wymienić na przykład adaptację niektórych zapożyczeń, niedostosowanie nowych wyrazów do regularnych cech fonetycznych, sporadyczne zmiany fonetyczne i tym podobne.5 Mimo to rezultat zastosowania ogólnej zasady nie zawsze jest tak oczywisty i prosty, tzn. te same zjawiska fonetyczne w tych samych warunkach można transponować na różne sposoby, stosując tę samą ogólną regułę odpowiedniości. W bardziej złożonych przypadkach, gdy formy gwarowe, które należy podać, nie mają żadnych szczególnych cech pozwalających ustalić dokładne odpowiedniki, Vytautas Vitkauskas proponuje czerpać przykłady z tych odmian gwarowych, w których odpowiednik jest jasny i nie budzi wątpliwości (Vitkauskas 2001: 36). Dzięki temu zjawiska z jednej gwary nie są interpretowane jako jednostki odrębnego systemu gwarowego, lecz włączane do całości odpowiedników gwarowych i na ogół uzgadniane z systemem języka ogólnego. Wynika z tego, że czasem nie wystarczy ustalić jedynie regularnego odpowiednika; trzeba wziąć pod uwagę, jak będzie on funkcjonował w systemie języka ogólnego i jak będzie się zgadzał z odpowiednikami z innych gwar. 2 S C H E M A T Różnice między omówionymi dwoma podejściami dobrze ilustrujea i e transponowanie w słownikach podgwar, w których wydłuża się akcentowane samogłoski krótkie, por.: w słowniku kupiskim wyraz lemã.na. transponuje się jako liemėnė, nõ.mas – jako nàmas. W tym przypadku stosuje się regularną odpowiedniość, uwzględniając system długości samogłosek w gwarze i pamiętając, że mieszkańcy Kupiškis wydłużają do półdługich samogłoski z natury krótkie, które takimi były także historycznie: a, e. Takie transponowanie nie jest jednak typowe – w języku ogólnym samogłoski a i e z natury krótkie zwykle wydłużają się pod wpływem akcentu, dlatego w LKŽ podano formy liemėnė i nàmas, bez uwzględnienia możliwej różnicy tych samogłosek- 5 Daugiau atvejų žr. Vitkauskas 2001: 17–20. Straipsniai / Articles 133 DAIVA VAIŠNIENĖ interpretację ich rozwoju w gwarach. Por. Aleksas Girdenis, przyznając, że w tej pozycji także dla Żmudzinów dokładniejsza byłaby transpozycja krótkiej samogłoski, sam również jej nie wybiera, ponieważ zbyt mocno kłóci się to z tradycjami naszej dialektologii (Girdenis 2008: 23, przyp. 12). Przykłady te nie są sporadycznymi, pojedynczymi zmianami, a zatem współoddziaływanie form gwarowych i transponowanych jest znacznie bardziej złożone niż bezpośrednie odwzorowanie i zgodność głosek lub zjawisk z formą języka ogólnego. Częściowo może to być związane także z subiektywną interpretacją autora, na przykład z jego podejściem do przypadków tradycyjnie uznawanych za regularne, mających wyraźne odpowiedniki w języku ogólnym; por. Daukšių krašto žodyne transponowane długie samogłoski z akcentem inicjalnym gýrn̄os, múrgdyti itp. wskazywałyby na przekonanie autora, że zmiana ta jest regularna6. Różnice między formami transponowanymi wynikają zatem przede wszystkim z przyjętego podejścia do relacji między formami gwarowymi a formami języka ogólnego. Innymi słowy, czy forma będzie po prostu transponowana za pomocą odpowiedników języka ogólnego, przy traktowaniu gwary jako odrębnego systemu językowego i uwzględnianiu wyłącznie pochodzenia głosek oraz ich rozwoju historycznego (zob. schemat 1), czy też uwzględni się odpowiedniki z innych gwar i języka ogólnego, czyli w przypadku dwóch możliwości interpretacji zjawiska gwarowego wybrana zostanie ta, która lepiej odpowiada systemowi języka ogólnego (zob. schemat 2). Jak te schematy zastosowano w jednym z najnowszych źródeł leksykograficznych dotyczących gwary żmudzkiej – w Kretingos tarmės žodyne? Jakie zasady transponowania haseł i ich podstawowych form przewidział autor i co zmieniło się podczas redagowania słownika? Należy zwrócić uwagę, że większość cech transponowania oraz praktyczne aspekty redagowania nie zostaną tu omówione, ponieważ zostały już przedstawione we wstępie do słownika (Vaišnienė 2011: XXIX–XXXIII). W dalszej części tekstu będą przytaczane przykłady ze słownika. Autor słownika, Juozas Aleksandravičius, przekazując rękopis do druku, nie zdążył przeczytać go od początku do końca, ujednolicić ani rozstrzygnąć sposobu podania rozpatrywanych wyrazów lub form. Niektóre kwestie udało się omówić z autorem, jednak nadal pozostało wiele problemów lingwistycznych wymagających rozstrzygnięcia; odpowiedzi na nie poszukiwano w nowszych badaniach i źródłach dotyczących gwary północnożmudzkiej, zwłaszcza kretyngskiej. Trzeba przyznać, że przy rozstrzyganiu problematycznych kwestii mieszania się tematów i akcentu nie zawsze wystarczało wiarygodnych danych, toteż w takich przypadkach podczas redagowania w większym stopniu uwzględniano zdanie autora. Z drugiej strony, zmieniało się także podejście samego autora do niektórych rozpatrywanych zjawisk fonetycznych i morfologicznych, a w niektórych kwestiach nie podjął on ostatecznej decyzji; świadczą o tym alternatywne możliwe warianty pozostawione w nawiasach, znaki zapytania lub uwagi na marginesie. 6 Choć można przypuszczać, że tak nietypowe rozwiązanie wybrano tylko dlatego, iż ta cecha systemu dźwiękowego jest wyjątkowo wyrazista i specyficzna (por. Labutis 2002: 6). 134 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Juozo Aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai Po przeanalizowaniu niejednolitości transponowania w rękopisie oraz przypadków wymagających redakcji można stwierdzić, że opracowując Kretingos tarmės žodyną, Aleksandravičius stosował dwie zasady współoddziaływania wypowiedzianej głoski i transponowanej litery, tworząc formy transponowane, które nie zawsze były dokładne. Nie zawsze jednak konsekwentnie trzymał się tych zasad, a zatem najprawdopodobniej sam ich sobie nie sformułował i podejmował decyzję w każdym konkretnym przypadku. Zasada I. Bezpośrednie przeniesienie gwarowej postaci fonetycznej do języka ogólnego, z uwzględnieniem wyłącznie prawidłowości gwarowych. Podstawą transponowanej głoski jest wypowiedziana głoska gwarowa, transkrybowana i bezpośrednio przenoszona do transponowanej formy języka ogólnego, jeśli nie zachodzi regularna zmiana fonetyczna głoski; por.: Zasada ta byłaby częściowo zgodna ze schematem transponowania 1, w którym uwzględnia się wyłącznie regularne gwarowe odpowiedniości. Zasadnicza różnica polega na tym, że w tradycyjnej transpozycji zwykle uwzględnia się uniwersalne zmiany fonetyczne głosek – asymilację, akomodację, degeminację itp. – uznając je za regularne, choć niegwarowe. Wygląda na to, że Aleksandravičius za zmiany fonetyczne, które należałoby transponować za pomocą odpowiedników języka ogólnego, uznawał jedynie regularne odpowiedniości gwarowe. Jako przykłady niewłaściwego zastosowania omówionej zasady można podać następujące przypadki: • Choć podczas transkrypcji autor wybrał morfologiczny sposób zapisu spółgłosek, nie przestrzegał tej zasady w połączeniach nb, np, które w transkrypcji zapisuje się zgodnie z wymową fonetyczną – wskutek akomodacji zmieniają się one w mb, mp. Ponieważ jest to uniwersalna zmiana fonetyczna, a nie regularna zmiana gwarowa, stosując zasadę bezpośredniego odwzorowania za pomocą odpowiedników języka ogólnego, Aleksandravičius konsekwentnie przenosi m z transkrybowanych przykładów do transponowanych haseł, np.: sémbernis, šiempjūtė itp. Nawiasem mówiąc, należy zwrócić uwagę, że w przypadku asymilacji spółgłosek pod względem udziału wiązadeł głosowych uniknięto nieścisłości w transponowaniu, ponieważ autor w transkrypcji Straipsniai / Articles 135 DAIVA VAIŠNIENĖ konsekwentnie trzymał się morfologicznej zasady zapisu spółgłosek. Pozostaje jedynie zgadywać, dlaczego w omawianym przypadku akomodacji wybrano inną interpretację interakcji spółgłosek. • Podobnie było w przypadku geminat — w transkrybowanych przykładach nie przestrzega się morfologicznej zasady zapisu spółgłosek i zapisuje się tylko jedną z dwóch identycznych spółgłosek. Przeniesiono to również do haseł, np.: ādaras, ādrēkis, dālkotis, saūšakė itd.7 Zasada II. Konstruowanie odpowiednika zgodnie z prawidłowościami funkcjonowania w języku ogólnym dźwięku o tym samym pochodzeniu. Formy transponowane według tej zasady wywołały chyba najwięcej dyskusji, ponieważ wybór odpowiednika, a w niektórych przypadkach nawet jego teoretyczne konstruowanie, wiąże się z subiektywną interpretacją i może zależeć od tego, jak w języku ogólnym funkcjonuje regularny lub, zdaniem autora, mający to samo pochodzenie odpowiednik (por. schemat transponowania 2). Na przykład, biorąc pod uwagę prawidłowość, zgodnie z którą akcentowane a i e w języku ogólnym zazwyczaj ulegają wzdłużeniu, stosuje się tę zasadę bez wyjątków, nawet w przypadkach, gdy a, e języka ogólnego pozostają krótkie, zob. pierwszy przykład: Drugi przykład jest bardziej złożony — kretingiszskie rzeczowniki rodzaju żeńskiego o temacie *i̯ā mają tendencję do przechodzenia do tematu *ē̯, toteż Aleksandravičius w swojej rozprawie Kretingos tarmė wskazuje, że paradygmaty obu tematów zasadniczo się pokrywają (Aleksandravičius 1967: 195). Wydaje się, że autor interpretuje to tak, iż w systemie języka ogólnego powinny one funkcjonować jako formy identyczne. Autor konsekwentnie trzymał się założenia, że dźwięk na końcu wyrazu otwartego, skrócony z *ē̯ i oddawany w języku ogólnym jako ē, należy w transkrypcji oznaczać specjalnym znakiem — ę. 7 Daugiau pavyzdžių žr. Vaišienė 2011: XXX–XXXI. 136 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Juozo Aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai Oznacza to, że we wszystkich przypadkach taki dźwięk należałoby transponować do języka ogólnego jako ę, np.: saujė > saujė, kūojė > kójė, mėlninčė > mėlninčė, dešinúojė > dešinójė i tak dalej. Trudności pojawiają się, gdy ta końcówka jest akcentowana, ponieważ jej samogłoska jest krótka, toteż w pozycji akcentowanej nie może być transponowana jako ė, np.: áldabėjė, dvàšė. Zgodnie z omówioną zasadą identyczny transkrybowany dźwięk powinien być transponowany za pomocą tego samego odpowiednika w języku ogólnym — we wszystkich przypadkach ę odpowiadałoby ė, np. aldabijė, dvasė itd. Jak jednak pogodzić długość długiego ė z akcentowaniem, skoro sylaba na końcu wyrazu jest krótka? W rękopisie autor próbował znaleźć kompromisowe rozwiązanie — pozostawił końcówkę hasła -ià, a obok, w nawiasie, zaznacza, że wyraz należy do tematu ė, np. aldabijà (temat ė), dvasìà (temat ė). Przygotowując słownik do druku, w tych przypadkach uwzględniono przykłady ilustracyjne, ponieważ niektóre przypadki, na przykład miejscownik liczby pojedynczej, wyraźnie wskazują temat wyrazu. Jeśli brak przykładów ilustracyjnych dokładnie wskazujących temat, kierowano się zasadą, że nieakcentowana końcówka wyrazu to -ė, a akcentowana — -ià (na odmienny rozwój odmiany tematu *i̯ā wskazuje również Vladas Grinaveckis: wyrazy z akcentem na rdzeniu przeszły do tematu *ē, natomiast wyrazy z akcentem na końcówce zachowały dawny temat (Grinaveckis, 1973: 141)8. Przedstawiono tu tylko kilka bardziej regularnych przykładów trudniejszego transponowania, które można wyjaśnić jako rezultat zastosowania omówionych zasad. Warto zaznaczyć, że podczas redagowania podobnych przypadków transponowane hasła Kretingos tarmės žodyno dopracowano zgodnie z następującymi założeniami: 1) tam, gdzie było to możliwe, opierano się na przykładach ilustracyjnych i zasadzie analogii; 2) jeśli brakowało jednoznacznych przykładów ilustracyjnych, pozostawiano formę zapisaną przez autora; oczywiste jest jednak, że rozwiązanie problemów związanych z przedstawieniem niektórych dyskusyjnych przypadków wymagałoby dodatkowych badań. Należy zwrócić uwagę, że zasady przedstawione w artykule sformułowano na podstawie danych pochodzących tylko z jednego źródła — Kretingos tarmės žodyno — jednak oczywiste jest, że przynajmniej częściowo można je zastosować także przy analizie problematycznych przypadków transponowania w słownikach innych dialektów. Warto zauważyć, że w nowszych słownikach niemal nie spotyka się przypadków bezpośredniego przenoszenia dialektalnej postaci fonetycznej do języka ogólnego (chyba że, jak w przytoczonym przypadku Daukšių krašto žodyno, zjawisko dialektalne jest oceniane inaczej niż zwykle). Najtrudniejsze przypadki transponowania wiążą się z teoretycznym wyborem odpowiednika, zależnym od tego, jak w języku ogólnym funkcjonuje regularny lub mający to samo pochodzenie odpowiednik. Jeśli natura zjawiska nie została dostatecznie zbadana, naukowe uzasadnienie transponowania w dużej mierze zależy od subiektywnej interpretacji autora. 8 Chyba że dostrzeglibyśmy tu nowy temat e, który, jak twierdzi Aleksas Girdenis, w dialekcie żmudzkim implikowałyby takie pary wyrażeń jak jaunystė: durnystė (Girdenis, 1996, 83). Zdaniem Vytautasa Vitkauskasa raczej nie warto tu szukać nowego tematu; należałoby interpretować to jako mieszanie się tematów (Vitkauskas, 2001, 76, przypis 7). Straipsniai / Articles 137 DAIVA VAIŠNIENĖ LITERATŪRA Aleksandravičius Juozas 1967: Kretingos tarmė. Filologijos mokslų kandidato laipsnio disertacija. Vilnius. Aleksandravičius Juozas 2011: Kretingos tarmės žodynas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Babickienė Zofija, Birutė Jasiūnaitė, Angelė Pečeliūnaitė, Rūta Bagūzytė 2007: Centrinė šiaurės žemaičių kretingiškių tarmė: Tarmės tekstai su komentarais ir žodynėliu. Vilnius: Baltos lankos. Būga Kazimieras 1959: Rinktiniai raštai 2. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Girdenis Aleksas 1996: Taip šneka tiršliškiai: Šiaurės žemaičių telšiškių tekstai su komentarais. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Girdenis Aleksas 2008: Žemaičių dzūkai: Tekstai su komentarais. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Grinaveckis Vladas 1973: Žemaičių tarmių istorija. Vilnius: Mintis. Labutis Vitas 2002: Daukšių krašto žodynas. Vilnius: Alma littera. LKŽI 1963 (II leidimas 1980) – „Lietuvių kalbos žodyno“ instrukcija. Vilnius: Lietuvių kalbos ir literatūros institutas. Tarmių (šnektų) žodynų rengimo bendrieji reikalavimai. Interneto prieiga: http://www.vlkk.lt/lit/programos/zodynu-reikalavimai.html#tarmes. Vaišnienė Daiva 2011: „Kretingos tarmės žodynas“: pagrindiniai medžiagos pateikimo principai. – Kretingos tarmės žodynas, XX–XXXVII. Vitkauskas Vytautas 2001: Lietuvių kalbos tarmių morfoneminiai reiškiniai. Vilnius: Žara. Vitkauskas Vytautas 2006: „Lietuvių kalbos žodyno“ taisymai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Vosylė Kle멘tina 2010: Kupiškėnų tarmės žodynas I–O. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. 138 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Juozo Aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas: transponavimo principai ir keblesni atvejai The Dictionary of the Kretinga Dialect by Juozas Aleksandravičius: Principles of transposition and problematic cases SUMMARY The compilation of a dialect dictionary is not only related with the problems of presentation of words and illustrations but also with rather delicate problems of equivalence of the sound system or prosodic elements of the dialect and the standard language, as well as ambiguous interpretation of dialectal phenomena. Nevertheless, in dialectal dictionaries the same phonetic phenomena can be variously transposed under the same conditions, even though the general principle is applied – the transposition in strict compliance with consistent patterns, following a universal law of equivalence of sounds. The article presents several schemes of application of this principle determining varying transposition results; the problematic principles of transposition of headwords and their principal forms applied in the compilation of the dictionary of the Northern Samogitian dialect The Dictionary of the Kretinga Dialect by Juozas Aleksandravičius are also discussed; the cases of problematic transposition are addressed: a) a dialectal phonetic form is directly transposed to the standard language taking into account the dialectal consistent patterns exclusively, with no regard to the universal phonetic sound changes – assimilation, accommodation, degemination, etc.; b) the choice of equivalence of a dialectal form depends on the functioning of a regular equivalent or, according to the author, an equivalent of identical origin, in the standard language. Įteikta 2012 m. rugsėjo 14 d. DAIVA VAIŠNIENĖ Lietuvos edukologijos universitetas Taraso Ševčenkos g. 31, LT-03111 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 139