Pranas Skardžius ir didysis „Lietuvių kalbos žodynas“

101straipsniai / articles aLdonas PuPkis Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: fonetyka języka litewskiego, teoria i praktyka kultury języka, dialektologia, historia językoznawstwa litewskiego. Pranas skardžius ir didysis SŁOWNIK JĘZYKA LITEWSKIEGO1 Pranas Skardžius i Wielki Słownik języka litewskiego adnotacja W artykule analizowane są stosunki wybitnego litewskiego językoznawcy Pranasa Skardžiusa z rozpoczętym pod koniec 1930 roku opracowywaniem Wielkiego Słownika Języka Litewskiego oraz z jego redaktorem Juozasem Balčikonisem. Na nowo interpretowane są okoliczności powołania redaktora słownika, ukazane zostają późniejsze pragnienie Skardžiusa i jego starania o udoskonalenie słownika, żądania przyjęcia propagowanej przez niego ortografii oraz, po zaistnieniu sprzyjających warunków, osobiste przejęcie stanowiska redaktora słownika. W artykule stwierdza się, że dyskusje wybitnych językoznawców stopniowo przerodziły się w wojnę ambicji o drobne kwestie ortograficzne. Dochodzi się do wniosku, że utworzona specjalnie w celu usprawnienia opracowywania słownika w 1942 r. Komisja Pomocnicza Naukowa, choć przyjęła również dobre propozycje, zatwierdziła główne stanowisko Balčikonisa w sprawie typu słownika i innych kluczowych zasad jego opracowywania. Upór Balčikonisa i okoliczności historyczne sprawiły, że tomy I i II słownika zostały zredagowane zgodnie z zasadami wypracowanymi przez Balčikonisa i wydane przy użyciu ówczesnej ortografii. Adnotacja: artykuł omawia związki znanego litewskiego językoznawcy Pranasa Skardžiusa z Wielkim Słownikiem Języka Litewskiego, którego opracowanie rozpoczęto pod koniec 1930 roku, oraz z jego redaktorem Juozasem Balčikonisem. Przedstawia nową interpretację okoliczności powołania redaktora słownika oraz ukazuje późniejsze pragnienie Skardžiusa i jego próby 1 Artykuł przygotowano na podstawie projektu Juozas Balčikonis – leksykograf (nr Lti-5-14), finansowanego przez Litewską Radę Naukową. Słowa kluczowe: historia litewskiego językoznawstwa, leksykografia, Słownik Języka Litewskiego, kartoteka słownika, ortografia. słowa kluczowe: historia językoznawstwa litewskiego, leksykografia, Słownik języka litewskiego, kartoteka słownika, ortografia. 102 acta Linguistica Lithuanica LXVII w celu udoskonalenia słownika, jego prośby o zatwierdzenie aLdonas PuPkis promowanej przez niego ortografii oraz o przejęcie stanowiska redaktora słownika, gdy okoliczności będą sprzyjające. artykuł stwierdza, że dyskusje słynnych językoznawców stopniowo przerodziły się w wojnę ambicji o drobne kwestie ortograficzne. Stwierdzono, że chociaż powołana w 1942 roku naukowa komisja pomocnicza do spraw doskonalenia opracowywania słownika przyjęła wyłącznie niektóre dobre propozycje, to jednak zatwierdziła zasadnicze stanowiska Balčikonisa dotyczące typu słownika i innych fundamentalnych zasad jego opracowywania. balčikonis’ persistence and historical circumstances determined that volume i and volume ii of the dictionary were edited under the principles established by balčikonis and published in the spelling used at that time. Rozdział redaktora Wielkiego Słownika. Mówienie i pisanie o stosunku wybitnego XX-wiecznego litewskiego językoznawcy, prof. Pranasa Skardžiusa, do Wielkiego Słownika Języka Litewskiego jest celowe dlatego, że do tej pory nie opublikowano żadnych prac analitycznych na ten temat, a problem rzeczywiście był złożony i skomplikowany. Myśli zawarte w opublikowanych dyskusjach Skardžiusa z redaktorem Wielkiego Słownika Juozasem Balčikonisem (Skardžius 1997: 227–230; 1999: 665–666, 666–667; Balčikonis 1978: 172–175), fragmentaryczne informacje o działalności powołanej w 1942 r. Naukowej Komisji Pomocniczej [do spraw słownika] (zob. na przykład Dėk žodį prie žodžio 2006: 198–199, 380 i in.), a także twierdzenia zawarte w późniejszych dyskusjach na temat ortografii (zob. na przykład Balčikonis 1978: 183–187, 187–188; Raila 1943; Salys 1944 i in.) są rozproszone i niesyntetyzowane; nie pozwalają uzyskać wyraźniejszego obrazu nieporozumień między dwoma wybitnymi językoznawcami – Balčikonisem i Skardžiusem – które miały miejsce w owym czasie, to jest podczas opracowywania tomu I Wielkiego Słownika, ani dobrze zrozumieć źródeł, przyczyn i istoty tych nieporozumień. W niniejszym artykule po raz pierwszy, na podstawie konsekwentnej analizy wspomnianych dyskusji, opublikowanych w literaturze twierdzeń innych autorów, wspomnień współczesnych, a zwłaszcza nowo odnalezionych dokumentów archiwalnych, podjęto próbę syntetycznego ujęcia dostępnego materiału i przedstawienia nowej interpretacji historii opracowywania Słownika Języka Litewskiego w tamtym okresie. jak wiadomo, po śmierci Kazimierasa Būgi przygotowanie Słownika języka litewskiego na kilka lat całkowicie ustało. nie oznacza to, że w ogóle nie myślano o spuściźnie słownikowej Būgi. W 1925 r. ostatni pomocnik Būgi, sekretarz słownika, student Antanas Salys, przeprowadził inwentaryzację archiwum Būgi i opublikował jej wyniki w zbiorze prac naukowych „Tauta ir žodis” (Salys 1985: 136–154). Z powodu krytyki w prasie, że sprawy słownika nie posuwają się naprzód, włączył się Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Litewskiego. 14 września 1926 r. na posiedzeniu rady wydziału rozpatrywano również sprawy Słownika języka litewskiego. Według sprawozdania dziekana wydziału Vincasa Krėvė-Mickevičiusa, Ministerstwo Oświaty powierzyło zajęcie się sprawami słownika że twierdzenia te nie były oparte na ważniejszych faktach, świadczyłoby również to, że Ulvydas był wówczas jedynie uczniem gimnazjum jezuickiego, studia na uniwersytecie rozpoczął dopiero w 1930 r., a te sprawy raczej nie mogły być mu znane bezpośrednio z Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 103artykuły / articles na rzecz wydziału, dlatego na wniosek dziekana rada powołała specjalną komisję: przewodniczący Jonas Jablonskis, członkowie Balčikonis, Antanas Smetona, Alfredas Senas (Senn) i Krėvė-Mickevičius. Postanowiono wypłacać przewodniczącemu wynagrodzenie w wysokości 800 litów miesięcznie (cVa f. 4, ap. 817, lp. 7). Później przyznano jeszcze pieniądze na zakup mebli. Komisja powierzyła Balčikoniowi dokonanie oględzin spuścizny po słowniku Būgi. 2 października 1926 r. przedstawił komisji sprawozdanie z oględzin. Na jego końcu napisano, że „skrzynie, w których znajduje się słownik [tj. kartoteka słownika. – A. P.], są bardzo liche, wykonane z nierównych desek, bez dobrego zamknięcia, wszędzie zakurzone. Komisja uważa, że należałoby słownik, jam atsiras redaktorius, teip padėti, kad jis nedulkėtų, nepražūtų ir nesugestų“ (balčikonis 1978: 47). Prie pranešimo yra prierašas, kad spalio 13 d. komisija nusprendusi pradėti darbą. „tam darbui samdomas žmogus, kuris turėtų dirbti komisijos pod kierownictwem i nadzorem. Taki człowiek tymczasem został upatrzony — p. Kepalas2. Dziekanowi powierzono porozumienie się z nim i z Ministerstwem Oświaty w ar buvo pasamdytas dirbti kazys kepalas, kiek kokio darbo minėta komisija sprawie warunków pracy” (tamże). Co zrobił, tymczasem nie udało się dowiedzieć. Natomiast ze sprawozdania Balčikonisa szczególnie ważny pozostaje wspomniany fakt, że wówczas nie było żadnego kandydata na redaktora słownika, a więc także kandydatura Balčikonisa nie znajdowała się w polu widzenia komisji. Mimo to po czterech latach Balčikonis został mianowany redaktorem słownika. Do tej pory w literaturze pisano, że Balčikonis był jedynym kandydatem na stanowisko redaktora słownika. I tak Vytautas Vitkauskas ostrożnie stwierdził: „prawdopodobnie nie było innego człowieka, który mógłby opracować wielki słownik języka litewskiego” (Vitkauskas 1986: 186). W innym źródle (Pupkis 2010: 150) wskazuje się, że gdy w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej w latach 70. XX wieku rozważano wydanie Wybranych pism Balčikonisa, Kazys Ulvydas powiedział, że na stanowisko redaktora Słownika języka litewskiego nie było żadnej konkurencji, a inni bardziej znani językoznawcy uchylali się od tego stanowiska3. W rzeczywistości, jak pokazują nowe dokumenty archiwalne, twierdzenia te powinny zostać zasadniczo zweryfikowane. tych reika2 Kazys Kepalas (ur. w 1891 r. w gminie Kamajai), filolog, siostrzeniec siostry Jurgisa Šlapelisa, wysłany przez Šlapelisów na naukę. ukończył II Gimnazjum Wileńskie, studiował filologię na Uniwersytecie Petersburskim. Po wojnie pracował w komisji terminologicznej, w 1926 r. ukończył Uniwersytet Litewski (studia z języków klasycznych i lituanistyki). pracował w różnych szkołach jako nauczyciel języków starożytnych, w latach 1926–1932 wykładał na uniwersytecie języki klasyczne i język litewski (dla niespecjalistów). Na język litewski przetłumaczył chrestomatię dzieł autorów łacińskich, opublikował artykuły dotyczące terminologii. pod koniec II wojny światowej wycofał się na Zachód. 3 Twierdzenie to potwierdzają również późniejsze myśli Kazysa Ulwydasa: „i nie wiadomo, jak długo jeszcze rozpoczęta przez niego [Kazimierasa Būgę] praca pozostałaby nieruszona, gdyby nie wysiłki J. Balčikonisa, by ją kontynuować, gdyby w ogóle wówczas nie było takiego człowieka jak J. Balčikonis. […] dowodził, że naród litewski żywo potrzebuje słownika, że należy dalej kontynuować pracę rozpoczętą przez K. Būgę” (Ulvydas 1987: 5). 104 acta Linguistica Lithuanica LXVII z ust osób uczestniczących w tych aLdonas PuPkis wydarzeniach. Przypuszczenie Vitkauskasa również nie było oparte na żadnych konkretnych faktach. Obaj informatorzy – Ulvydas i Vitkauskas – przeoczyli zapewne także fakt, że w ówczesnej prasie pojawiały się wyraźne wątpliwości co do mianowania Balčikonisa redaktorem słownika. Pod tym względem dość informatywny jest podpisany straipsnis (Valys 1930), įdėtas į 1930 m. Lietuvos žinių dienraštį lapkričio 27 d., tai yra prieš pat oficialiai gruodžio 1 d. paskiriant žodyno redaktoriumi balčikonį. nazwiskiem ant[ano] Valio, w którym napisano, że podobno przyszło słyszeć, iż praca nad słownikiem została powierzona p. doc. b. (bez wątpienia chodzi o Balčikonisa). Z wznawiania prac nad słownikiem należałoby się tylko cieszyć, ale nie wygląda na to, by włączono do nich wszystkie najlepsze siły naszych językoznawców. Pan b. jest dobrym stylistą, ale zdaniem autora to jeszcze nie wystarcza, by dalej trudzić się pracą nad słownikiem. Do historycznej i lingwistycznej pracy porównawczej nie mamy takich ludzi jak Būga, należałoby więc włączyć młode siły językoznawcze, profesorów uniwersytetu. „A przekazanie słownika p. b. jest najwyższym uznaniem zarówno prawnej, jak i moralnej racji jednego b. Tym posunięciem […] ignoruje się niejako szersze (hist. porówn.) lingwistyczne podejście do faktów naszego języka, oficjalnie aprobuje się węższe, bardziej dogmatyczne stanowisko lingwistyczne niektórych językoznawców naszego starszego pokolenia (szkoły)4. Nic nam nie przeszkadza, że są oni pracownikami słownika, ale [chodzi o] ich kwalifikacje do szeroko zakrojonej pracy naukowej. Wykonując taką pracę, jak sądzę, w najmniejszym stopniu nie powinniśmy mieć żadnych pobocznych, nienaukowych względów” (tamże)5 . Nie udało się ustalić, kto był autorem tego artykułu. nie ma wątpliwości, że był blisko związany z Wydziałem Nauk Humanistycznych uniwersytetu, należał do grona młodych językoznawców skupionych wokół Salysa i Skardžiusa, a może nawet sam był Skardžiusem. jak wiadomo, Skardžius po studiach za granicą, w Niemczech, wrócił do Kowna pod koniec 1928 r. i od semestru wiosennego 1929 r. zaczął prowadzić na Uniwersytecie Litewskim różne kursy językoznawcze. nie ma wątpliwości, że swoje obciążenie pracą uniwersytecką omówił przede wszystkim z dziekanem wydziału Krėvė-Mickevičiusem, a ten rozmawiał w tej sprawie z Ministerstwem Oświaty. podczas uzgadniania zapewne rozmawiano również o kwestii redagowania słownika i, jak się wydaje, coś w tej sprawie ustalono. pośrednio potwierdza to jeden z listów ówczesnego wykładowcy uniwersyteckiego Juozasa Tumo-Vaižgantasa do Petrasa Klimasa, napisany 29 stycznia 1929 r. Warto przytoczyć tutaj jego fragment. „reformując Uniwersytet L., – pisze Tumas, – od semestru jesiennego odchodzę z personelu dydaktycznego. J. M. 4 Juozasowi Balčikoniusowi przypadały wówczas 46. lata życia, a więc był to sam szczyt dojrzałości twórczej i naukowej. na ile jego stanowisko było „bardziej dogmatyczne”, jest kwestią dyskusyjną, zwłaszcza mając na względzie pracę leksykograficzną. 5 Aleksandro Žirgulio liudijimu, visuomenėje z powodu powołania Balčikonisa na stanowisko redaktora panował pewien sceptycyzm: „nowy redaktor, prawie nieznany w literaturze językoznawczej, polecający się społeczeństwu jedynie tłumaczeniami bajek, podejmuje się redagowania naukowego słownika języka litewskiego. a więc zobaczymy…” (Dėk žodį prie žodžio 2006: 200). Gdy z uniwersytetu przejmowano kartotekę słownika, Vincas Krėvė powiedział Napaliowi Grigui: „to teraz będziemy wiedzieć, kto dalej będzie wykonywał pracę redakcyjną nad słownikiem, której po Būdze do tej pory nikt nie odważył się podjąć” (tamże, 193). Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 105artykułów / articles Prezydent rozmawiał już z j. M. Ministrem Przewodniczącym Rady Ministrów i już postanowili w dniach iX–20 bieżącego roku wypuścić mnie z mundurem na emeryturę. zamierza się powierzyć mi zbieranie nazw miejscowych (początek już zrobiłem w skardžiui Liet. žodyną redaguoti etc. “ (Vaižgantas 1998: 215). 1903 r., zob. „Dirva-žinynas”, 5000 nazw); Pomóc może inny szczególnie ważny dokument — podpisany 10 kwietnia 1929 r. i skierowany do ministra oświaty „Memorandum w sprawie słownika języka litewskiego” Krėvėgo (jako przewodniczącego, lecz nie podano, jakiej komisji) i Skardžiusa (jako sekretarza) (NMMB RS VKM f. 9–229). W Dziale Rękopisów Biblioteki Narodowej im. Martynasa Mažvydasa w tej teczce znajdują się trzy dokumenty: rękopis Skardžiusa i dwa egzemplarze maszynopisu. W memorandumie napisano, że dalsze wydawanie Słownika języka litewskiego jako dzieła Būgi rzekomo się nie opłaca z dwóch powodów: 1) nazwy miejscowości i nazwiska należy wyodrębnić, sprawdzić, dodatkowo zebrać i wydać w osobnym słowniku, 2) 60–70 % całego materiału trzeba jeszcze sprawdzić, „ponieważ przez wielu nie został on zapisany całkiem wiernie i poprawnie” (tamże, 4). należałoby szeroko zorganizować zbieranie nowego materiału (jeździć do archiwów zagranicznych, na przykład do Królewca w sprawie Bretkūnasa, Biblii Wolfenbüttelskiej i Biblii Chylińskiego itd., a także do Wilna, Moskwy, do archiwów klasztorów litewskich, na prowincję itd.). aby praca przebiegała szybciej, powinien pracować nie jeden człowiek (za granicą takie prace wykonują komisje złożone z kilkunastu osób). „a zatem także do wydawania naszego słownika potrzebna jest komisja złożona co najmniej z trzech osób. członkowie tej komisji muszą być ludźmi o najwyższych kwalifikacjach naukowych i dlatego ich wynagrodzenie musi odpowiadać wykonywanej pracy” (tamże). do pracy technicznej (wypisywania słów, katalogowania, opracowywania i sprawdzania nowych słów, przepisywania, korespondencji itd.) początkowo potrzebne są dwie osoby poświęcające się wyłącznie temu: sekretarz-lituanista po ukończeniu studiów wyższych oraz pomocnik sekretarza po ukończeniu co najmniej gimnazjum. komisja powinna mieć na prowincji ludzi, do których można by się zwracać w celu sprawdzania pożądanych faktów, poszukiwania słów w żywej mowie itd. (1 z Kłajpedy, 2 z Żmudzi, 1 z Dzukii, 1 z Aukštaitiji Zachodniej, 2 z Aukštaitiji Wschodniej, 1 z Wileńszczyzny), i przewidzieć wypłacanie im, oprócz specjalnego wynagrodzenia, co najmniej po 50 litów miesięcznie. dalej w memorandum napisano, że początkowo nie będzie można rozpocząć wszystkich prac jednocześnie. Najpierw należy zająć się archiwami zagranicznymi, a następnie prowincjonalnymi. Pożądana suma pieniędzy na najbliższe lata wynosiłaby 10 000 litów, a wraz z innymi wydatkami (na maszynę do pisania itd.) 12 000. Kosztorys ten dotyczyłby 1930 r., a połowę sumy pożądano otrzymać w tym roku6. „W tym roku można by rozpocząć opracowywanie słownika litewskiego języka pisanego, który jest natychmiast potrzebny naszemu społeczeństwu, zwłaszcza szkołom, a także rozpocząć pracę nad samym wielkim słownikiem — jeśli nie nad jego wydaniem, to przynajmniej nad jego przygotowaniem” (tamże, 6). 6 W preliminarzu budżetu państwa przewidziano przeznaczenie na słownik określonej sumy pieniędzy. Przy ponownym rozpatrywaniu budżetu w 1930 r. suma ta została znacznie zmniejszona. 106 aLdonas PuPkis acta Linguistica Lithuanica LXVII że te zamierzenia nie były czczymi słowami, świadczą również dwa listy Skardžiusa napisane w lutym 1930 r. do dziekana Wydziału Nauk Humanistycznych Krėvė-Mickevičiusa. W tym czasie Skardžius przebywał w Lipsku i zajmował się sprawami swojej dysertacji. bez wzmianki o słowniku: „czy już Komitet Ministrów kitų dalykų, vasario 10 d. laiške skardžius teiraujasi krėvės, ką jis patyręs iš preponownie rozpatrzył kosztorys słownika” (nMMb rs VkM–69 f. 69). Myśli zawarte w liście z 22 lutego są jeszcze bardziej wymowne: „co do słownika, uważam tak: bukota7 trzeba koniecznie przyjąć na sekretarza. na początku, do czerwca, skatalogizuje cały materiał słownikowy. Nazwy miejscowości i imiona i nazwiska niech wyodrębni osobno i skatalogizuje. Tutaj tę pracę mógłby nadzorować salys. jeśli rzeczywiście dojdziecie do porozumienia ze Šv. Ministerstwo, to napisałbym od razu do salysa i uzgodnilibyśmy między sobą zakres pracy: mógłby on, dopóki nie wrócę na Litwę, z bukoty skatalogizowanego materiału słownikowego zbierać materiał do słownika języka pisanego; ponadto mógłby zacząć organizować również zbieranie materiału do całego słownika. J. Gerulis powiedział, że jeśli słownik będzie w mojej i Saliovowej dyspozycji, to z przyjemnością i on przyłączy się do pracy” (tamże; opublikowano w Lk XVII 197; ret. A. P.). Mimo to Skardžius nie został wyznaczony na redaktora Słownika języka litewskiego. Co o tym zadecydowało, jakie były najważniejsze motywy, tym razem nie można dokładnie powiedzieć; jasne jest tylko, że Skardžius naprawdę chciał nim zostać, natomiast Balčikonis objął to stanowisko dopiero namówiony przez innych (zob. przypis 8 niniejszego artykułu). Intencje Skardžiusa potwierdza wiele faktów: zarówno wszystkie późniejsze stosunki z redaktorem słownika Balčikonisem, jak i wyrażona po wielu latach (w 1962 r.), jakby z żalem, myśl, że pracami nad słownikiem kierował mianowany przez Smetonę Balčikonis8 (Skardžius 1997: 581). 7 Juozas Liudvikas Bukota (ur. w 1896 r. w powiecie mariampolskim, gminie Krosna, we wsi Išlandžiai) uczył się w Rudaminie i Mariampolu, a w 1917 r. ukończył gimnazjum w Woroneżu. Po powrocie na Litwę studiował na Wyższych Kursach i na Uniwersytecie Litewskim. W 1922 r. pracował w redakcji słownika Būgi. W 1928 r. doskonalił się u Jurgisa Gerulisa w Lipsku, a w 1931 r. na Uniwersytecie Paryskim uzyskał stopień licencjata gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich. Nie otrzymawszy pracy na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, pracował w ministerstwie ochrony kraju, zajmował się terminologią wojskową (nMMb rs f. 130–1460, l. 612; Le iii 334). Na redaktora 8 Balčikonisa mianował swoją rezolucją minister oświaty Konstantinas Šakenis, jego stary znajomy prawdopodobnie jeszcze z czasów studiów w Petersburgu (później spotykali się w redakcjach gazet, obaj pracowali w Litewskim Towarzystwie Pomocy Poszkodowanym przez Wojnę, razem nauczali w Woroneżu). Nie ma wątpliwości, że zainspirowana przez prezydenta p. Antanasa Smetonę w 1930 r. postanowiła wydać słownik prof. śp. K. Būgi.“ – Antanaitis 1933: 503). Balčikonis znał się ze Smetoną kad viskas buvo derinama su šalies prezidentu (plg. liudijimą spaudoje: „[m]ūsų vyriausybė, respubliod lata 1909 r., później ich drogi zeszły się w redakcji gazety „Viltis” i przy innych okazjach. W 1934 r. Balčikonis z okazji 60. rocznicy urodzin Smetony opublikował wiązkę wspomnień (Balčikonis 1934). Jeszcze jedną osobą, która mogła mieć decydujące znaczenie dla mianowania Balčikonisa, był premier Juozas Tūbelis (1882–1939). Oni również byli dobrymi znajomymi od czasów Woroneża; kiedy w 1924 r. Balčikonis przeniósł się z Poniewieża do Kowna, tymczasowo zamieszkał w mieszkaniu Tūbelisa. współpracowniczka redakcji słownika Bronė Vosylytė pisała, że „ministras juozas tūbelis prikalbėjęs to darbo [žodyno redagavimo. – A. P.] imtis docentą juozą balčikonį. balčikonis pats tą yra man sakęs“ (dėk žodį prie žodžio 2006: 195). Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 107straipsniai / articles można zatem przypuszczać, że przy wyborze redaktora słownika mogły przede wszystkim krzyżować się interesy dwóch instytucji – Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Witolda Wielkiego i Ministerstwa Oświaty. między nimi znajdowały się także postacie obu pretendentów – Skardžiusa i Balčikonisa. znaczenie mogło mieć również to, że dziekan wydziału Krėvė-Mickevičius i prezydent państwa Smetona nie byli wówczas szczególnie zaprzyjaźnieni ani zżyci, a ich stosunki po przewrocie państwowym z 17 grudnia 1926 r. uległy pogorszeniu. nie należy również zapominać o niedawno odbytej tak zwanej dyskusji językoznawców i literatów, w której jednymi z najważniejszych oponentów byli właśnie Krėvė i Balčikonis. wspierany przez Krėvėgo Skardžius mógł zatem stać się zakładnikiem interesów lub ambicji w stosunkach między dwiema wpływowymi instytucjami. praca redakcji słownika IR Jo kRItIkA Po przejęciu przez Balčikonisa kierownictwa nad słownikiem Skardžius nie pozostał całkowicie na uboczu tego ważnego dzieła leksykograficznego. Nie ma wątpliwości, że sprawy słownika naprawdę go obchodziły. W trakcie dyskusji na temat reformy ortografii warto odnotować stwierdzenie Skardžiusa z 1934 r., że „wielki słownik języka litewskiego, który jest obecnie przygotowywany do druku, powinien być wydawany w uporządkowanej, a nie dotychczasowej chaotycznej ortografii” (Skardžius 1999: 640). Jeszcze wcześniej Skardžius i Salys przyczynili się do ustalenia zasad opracowywania słownika. Jak wiadomo ze wspomnień współczesnych i innych źródeł, redaktor nieustannie konsultował się z językoznawcami litewskimi i zagranicznymi w sprawach dotyczących charakteru i zawartości słownika oraz innych kwestii, a decyzje podejmował dopiero po dokładnym zbadaniu i rozważeniu wszystkiego. I tak Balčikonis bez zastrzeżeń odrzucił propozycję niemieckiego językoznawcy Ernsta Frenkela (Fraenkel), aby do artykułów hasłowych słownika dodać część etymologiczną (LKĮ RF LKŽ f. 5–7, l. 41). Wiele konsultował się z profesorem Uniwersytetu w Lipsku (od 1934 r. w Królewcu) turėta ne vienas pokalbis su jaunaisiais Vytauto didžiojo universiteto moksliJerzym Gerulisem (Gerullis), wczesną wiosną 1935 r. pojechał do niego, aby „porozmawiać, przedyskutować”, „pospierać się” (tamże, 26). językoznawcami Salysiem i Skardžiusem. Jak zaświadcza sam Skardžius, w niedziele w Aleksocie, gdzie mieściła się redakcja słownika, obaj wraz z redaktorem rozważali strukturę słownika (Skardžius 1997: 601). W innym miejscu Skardžius pisał, że Balčikoniowi, mianowanemu redaktorem, przyszło rozpocząć pracę niemal od początku: „przede wszystkim sam musiał wdrożyć się do pracy, znaleźć sposób redagowania tego słownika – mnie i A. Saliowi przyszło długo z nim na ten temat dyskutować” (tamże, 544). Według wspomnienia Aleksandrasa Žirgulisa „ustalenie – «układać słowa gniazdami» – być może było jeszcze omawiane z innymi językoznawcami, przede wszystkim ze Skardžiusem i Saliem. Taka struktura słownika nigdy później ich 108 acta Linguistica Lithuanica LXVII w znacznym stopniu przyczynili się do opracowania szablonu aLdonas PuPkis słownika, choć często nie można było się z nimi zgodzić – coraz bardziej domagali się naukowości, nebuvo ginčijama“ (dėk žodį prie žodžio 2006: 210). napalys grigas, ilgametis žodyno redakcijos sekretorius, atsiminimuose rašo, kad skardžius ir salys „irgi która, jak pokazała praktyka, Balčikoniowi oraz Skardžiusowi i Saliowi. Ich poglądy w rzeczywistości różniły się w niejednej kwestii. I tak 8 maja 1935 r. Balčikonis podpisał pismo do III buvo sunkiai pasiekiamas“ (dėk žodį prie žodžio 2006: 194). departamentu Ministerstwa Oświaty, któremu bezpośrednio podlegała redakcja słownika, i wskazał w nim, że zdaniem redakcji słownika oraz prof. Gerulisa spośród barbaryzmów do słownika należałoby włączyć te, które są używane we współczesnych pismach, natomiast dla pozostałych powinien zostać wydany osobny słownik. Zdaniem Salia i Skardžiusa należałoby umieścić wszystkie kulturalne wyrazy używane w żywej mowie, nawet jeśli język współczesnych pism ich unika (dūšia, griekas, čėsas itp.). Zdaniem redakcji i Gerulisa zdania ze starszych pisarzy (Mikołaja Daukszy, Szymona Dowkonta i in.) należy zamieszczać w oryginalnej pisowni, natomiast Sali i Skardžius chcieliby wszystko przełożyć na współczesną pisownię. dlatego, pisze Balčikonis, redakcja, obawiając się samodzielnego wzięcia na siebie odpowiedzialności, prosi departament o zwołanie większej narady lub o wskazanie w inny sposób, co należałoby zrobić (cVa f. 391, ap. 4, b. 1035, l. 69). W 1936 r. w prasie zaczęły ukazywać się artykuły informujące o przygotowywanym słowniku, pracy redakcji i perspektywach wydania tomu I. Wszędzie podkreśla się znaczenie przyszłego słownika dla nauki i praktyki, wyraża się wielkie pragnienie jak najszybszego doczekania się tego tomu. czy też nadmiernie dobre oceny prasowe, czy inne okoliczności9 skłoniły Skardžiusa do opublikowania wczesną jesienią 1937 r. w czasopiśmie Gimtoji kalba artykułu „Uwagi osoby postronnej o słowniku“ (Skardžius 1997: 227–230). Przedstawione w nim rozważania skłaniają do bardziej szczegółowego przyjrzenia się jego twierdzeniom i szerszego opisania niektórych kwestii. Autor artykułu pisze, że o samym słowniku wiele czytał w prasie, rozmawiał z różnymi osobami, nawet z samymi członkami redakcji10, a ostatnio, na potrzeby pisanego przez siebie opracowania [słowotwórstwa], przejrzał niemal cały materiał leksykograficzny. „lecz mimo licznych pytań nie mogę jednak powiedzieć, że ów słownik jest już całkowicie należycie przygotowany do wydania“ (tamże, 227). Twierdzi tak z kilku powodów. Pierwszą przeszkodą stanowi ogromna różnica między słownikowymi założeniami Būgi a stanowiskiem obecnej redakcji. Būga zajmował się całym materiałem językowym (zarówno poszczególnymi słowami i ich formami, jak i zdaniami, zarówno osobliwościami, jak i słowami pospolitymi), natomiast słownik języka litewskiego miał być sprawą całego narodu, wszyscy mieli się nim interesować i przyczyniać się do jego wydania. Dbając o sprawy języka, i ja chcę wyrazić swoją opinię” 9 Pranas skardžius rašo, kad „[b]ent kelis kartus man yra tekę laikraščiuose skaityti, kad leidžiamasis (Skardžius 1997: 227). 10 Zaangażowany przede wszystkim wydaje się sam tytuł artykułu Skardžiusa: przecież on i Antanas Salys nie byli całkowicie obcy tej sprawie, skoro z redaktorem omawiali kwestie organizacji słownika. Dziwnie brzmi również informacja, że o słowniku rozmawiano z różnymi ludźmi, „n a w e t z samymi członkami redakcji” [wyróżn. A. P.]. Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 109straipsniai / articles Obecna redakcja przez prasę c a ł y c z a s prosiła o gromadzenie wyłącznie mniej pospolitych słów11 (później w artykule dodaje się, że wskutek tego w słowniku nie będzie widoczne rzeczywiste użycie tych pospolitych słów; a ze starych pism również zbierano tylko mniej pospolite słowa). Porządek zbierania słów nie był wcześniej przemyślany, a zbieracze nie zostali przygotowani. Ciekawsze słowa zbierali wszyscy, którym nie chciało się lenić, a kilkunastu po prostu mozolnie je gromadziło. Nieprzygotowani zbieracze nie zapisywali słów należycie i zgodnie z zasadami, a szczególnie wielki był nieład w akcentowaniu. Wreszcie, ponieważ praca nad zbieraniem nie została systematycznie uporządkowana, z jednych miejsc otrzymano wiele słów, a z innych bardzo mało. Innym brakiem jest niedostateczne zaplanowanie pracy redakcyjnej. Początkowo zamierzano opracować słownik bardziej dostosowany do potrzeb praktyki, lecz z czasem okazało się, że ze względu na swoją wielkość słownik nie będzie mógł służyć potrzebom praktyki. Dlatego po pewnym czasie postanowiono włączyć do słownika również takie zapożyczenia, które niegdyś były używane w piśmiennictwie lub gwarach, z wyjątkiem przypadkowych barbaryzmów. Taka droga jest właściwa: takie słowa są świadectwami kultury, a ponadto są potrzebne historii języka. Szkoda tylko, że początkowo słowa te wyłączono z całości, a teraz trudno będzie je odszukać, dlatego w słowniku będziemy mieli jedynie niewyraźny obraz ich użycia. Trzecią kwestią jest nieuporządkowana pisownia. Redakcja kieruje się pisownią z gramatyki Jablonskiego z 1922 r., zarządzoną przez Ministerstwo Oświaty, lecz jej sprzeczności bardzo utrudniają jasne określenie wielu zjawisk żywego języka. „Wydanie tego słownika w tymczasowej, nieuporządkowanej pisowni jest wielką szkodą dla całej naszej nauki o języku i praktyki życia” (tamże, 229). Pod koniec artykułu autor dochodzi do wniosku, że póki nie jest jeszcze za późno, należy uporządkować pisownię i w niej wydać słownik. Należy systematycznie i planowo przejrzeć źródła pisane, zwłaszcza starsze, zorganizować i przygotować stałych oraz kompetentnych zbieraczy słów z żywego języka w różnych miejscach Litwy. „[r]edakcję słownika należy powiększyć; pracę nad opracowaniem słownika należy jeszcze udoskonalić i zaostrzyć, aby jej owoce były naprawdę pożyteczne nie tylko dla praktyki życia, lecz także dla samej nauki o języku” (tamże, 230). Balčikonis nie zareagował w prasie na te zarzuty Skardžiusa. Dla niego i redakcji wiele z uchybień w przygotowaniu słownika wskazanych przez Skardžiusa było nie mniej znanych niż jego oponentowi. wiele z nich ujawniło się po rozpoczęciu pisania tekstu słownika i wkrótce redaktor w miarę możliwości zaczął usuwać pewne braki (na przykład zlecił ponowne przepisanie niektórych dawnych źródeł itd.). a jeśli chodzi o ortografię, Bałčikonis jak dotąd przy opracowywaniu tekstu słownika kierował się lėjo nesukti galvos: kol žodyno redakcija buvo pavaldi Švietimo ministerijai, rašant wyłącznie zaleceniami ministerstwa. 11 Stosunkowo wcześnie (w 1933 r.) Bałčikonis zaczął ogłaszać, że nadają się także słowa znane, ponieważ „dla redakcji ważne jest nie samo słowo, lecz podane przy nim zdanie żywego języka” (Bałčikonis 1978: 123). 116 Acta aLdonas PuPkis Linguistica Lithuanica LXVII 2 Faks. Faksymile pisma dyrektora Instytutu Lituanistycznego Vincasa Krėvė-Mickevičiusa do ludowego komisarza oświaty (LMAD, f. 2, ap. 1, b. 24, l. 341) Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 117straipsniai / articles 3 Faks. Faksymile projektu przedstawianego w imieniu ludowego komisarza oświaty Antanasa Venclovy dotyczącego zwolnienia Juozasa Bałčikonisa 118 acta Linguistica Lithuanica LXVII krytyczny (sprawdzający każdy niejasny aLdonas PuPkis przypadek, odkładający na bok zmyślone fakty). „zrezygnowawszy z wszelkich innych obowiązków, j. balčikonis żyje wyłącznie pracą nad słownikiem“ (tamże). czy chociaż jeden członek komisji, pyta się w piśmie, zdoła tak szybko zapoznać się z materiałem i czy będzie mógł tak sumiennie redagować? Nie mając nic przeciwko komisji, pracownicy redakcji proszą o pozwolenie na ukończenie I tomu słownika. Prośba została spisana 15 października 1940 r., podpisana przez n. grigę, e. horodničiūtė (samaniūtė), a. Liberisa19, e. Mikalauskaitė, j. Mikeliūnasa, j. senkusa, Z. ūselisa i k. Vosyliusa i tego samego dnia przekazana ludowemu komisarzowi oświaty. możliwe, że z powodu tej prośby pracowników redakcji, a być może także z powodu innych nieznanych nam okoliczności, balčikonis nie został wówczas zwolniony z obowiązków redaktora i nadal pozostał przy redagowaniu słownika. redakcja słownika W SYSTEMIE AKADEMII NAUK I NAUKOWA KOMISJA POMOCNICZA Nowy etap całej tej historii rozpoczął się, gdy marionetkowy rząd Litwy uchwałą z 16 stycznia 1941 r. powołał Litewską Akademię Nauk. powstało kilka wydziałów akademii; wydział humanistyczny tworzyły przekształcony Instytut Lituanistyki, obecnie nazwany Instytutem Języka Litewskiego, a także Instytuty Literatury Litewskiej, Historii Litwy i Etnologii. dyrektorem Instytutu Języka Litewskiego został mianowany Skardžius. W swoim pierwszym wywiadzie dla prasy (1941 r., „Gimtoji kalba”; zob. Skardžius 1999: 995–996) nowy dyrektor opowiedział o planowanych pracach instytutu, ale o słowniku nie wspomniał. dopiero nieco później mówił o nim w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Gimtoji kalba” (Skardžius 1999: 996–998). praca nad słownikiem miała być nie tylko bez przerwy kontynuowana, lecz także znacznie ulepszana i intensyfikowana. „Pierwszy tom, przygotowany przez dotychczasową redakcję, wkrótce się ukaże w takiej postaci, w jakiej już jest; ale kolejne tomy będą już musiały być wydawane bez rastis pirmąjį tomą leidžiant. Visų pirma bus stengiamasi suorganizuoti visoje Lietych braków, których można było [uniknąć], zapewniając na terytorium Litewskiej SRR określoną liczbę osób odpowiedzialnych za zbieranie i sprawdzanie materiału słownikowego [...] i w ogóle w miarę możliwości bardziej ulepszyć leksykograficzną strukturę słownika” (tamże, 998). w istocie pierwszy tom słownika, zredagowany zgodnie z zasadami Balčikonisa, został wydrukowany późną wiosną 1941 r. ale tutaj zatrzymała go cenzura bolszewicka: znalazła zarówno „błędy” o charakterze antysemickim, jak i burżuazyjno-nacjonalistycznym. wiadomo, że z tego powodu 19 tak przed wojną zapisywano nazwisko Antanasa Lyberisa. Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 119straipsniai / articles pas kazį Preikšą20 ėjo aiškintis instituto direktorius skardžius. tas „sutikęs neda- „nie wyciągać żadnych represyjnych wniosków”, lecz zażądano ponownego zredagowania tomu (Sabaliauskas 1999: 31). wydaje się, że przez pewien czas w samym Instytucie Języka Litewskiego panowała normalna, pracowita atmosfera. Powołano kilka komisji wydawnictw wydawanych przez instytut, wśród nich do komisji słownika wyznaczono Balčikonisa, Salysa i Skardžiusa; sporządzano sprawozdania z pracy i plany dla kierownictwa Akademii Nauk. na przykład w rocznym sprawozdaniu z pracy Instytutu Języka Litewskiego za 1941 r. (od 15 czerwca 1940 r.), podpisanym przez dyrektora Skardžiusa 14 czerwca 1941 r., napisano, że „[o]balenie władzy burżuazyjnej na Litwie i wejście Litwy do zsrs było największym osiągnięciem dla nauki litewskiej – założono Akademię Nauk Litewskiej SRR“ (Lki rf f. 6–2, l. 144). dalej wyraża się zadowolenie, że obecnie w redakcji Słownika języka litewskiego pracuje już 11 osób zamiast wcześniejszych 8, stwierdza się, że „[d]zięki władzy radzieckiej założony Instytut Języka Litewskiego w bolszewickim tempie wykonuje pracę naukową nad językiem litewskim, przyczyniając się do wszystkich prac naukowych i osiągnięć naszej wielkiej socjalistycznej ojczyzny“ (tamże). Do sprawozdania włączono sprawozdania wszystkich działów instytutu, w tym także przygotowane przez Balčikonisa sprawozdanie z prac redakcji słownika. Mimo to w tym samym czasie w Instytucie Języka Litewskiego przeprowadzano szeroko zakrojoną reorganizację stanowisk pracowników. 16 czerwca 1941 r. dyrektor instytutu Skardžius podpisał pismo do prezydium Akademii Nauk, w którym wnosił o odwołanie Balčikonisa ze stanowiska redaktora Słownika języka litewskiego i mianowanie go zastępcą redaktora LKŽ (LMaa f. 1, ap. 9, b. 3579, l. 16). Na podstawie wniosku dyrektora instytutu nr 113–115 prezes Akademii Nauk Krėvė-Mickevičius 19 czerwca podpisał zarządzenie o odwołaniu Balčikonisa ze stanowiska redaktora słownika z dniem 16 czerwca tego roku i mianowaniu go zastępcą redaktora. Na mocy tego samego zarządzenia Jonikas został odwołany ze stanowiska kierownika Pododdziału Języka Praktycznego i Terminologii i mianowany redaktorem wielkiego słownika21 (tamże). bet viską aukštyn kojomis apvertė prasidėjęs nacistinės Vokietijos ir sovietų Wojna Związku. Gdy władza niemiecka zdążyła się już umocnić, przewodniczący Akademii Nauk Krėvė-Mickevičius 26 lipca podpisał zarządzenie o mianowaniu (to jest przywróceniu) Balčikonisa na stanowisko redaktora Słownika języka litewskiego, a Jonikasa przeniesiono do pracy na stanowisku sekretarza Pododdziału Języka Praktycznego i Terminologii (Lki rf Lkž f. 5–18, l. 71). 20 Kazys Preikšas (1903–1961), działacz radziecki, jeden z krzewicieli i propagatorów ideologii komunistycznej na Litwie. W omawianym czasie był kierownikiem wydziału propagandy i agitacji KC LKP. Redaktorem 21. tomu słownika Piotrowi Jonikowi przyszło być zaledwie jeden miesiąc i jeden tydzień. Jako kierownik wielkiego słownika zdążył wysłać, jak się zdaje, tylko jedno pismo w sprawie słownika (por. jego list do współpracownika słownika Leona Kuodisa: Lki rf Lkž f. 5–18, l. 71). 120 aLdonas PuPkis acta Linguistica Lithuanica LXVII tuo lyg ir baigėsi skardžiaus mėginimai perimti žodyno reikalus į savo žinią, bet, Widocznie nie zapomniano o obietnicy redagowania słownika siłami komisji oraz opracowywania jego tekstu od tomu II zgodnie z zasadami tak zwanej ortografii būginė. Mimo to zrezygnował ze stanowiska laiką kokių susidūrimų kaip ir nebūta, juolab kad 1941 m. lapkričio 11 d. skardžius dyrektora Instytutu Języka Litewskiego. Przyczyny tego odejścia nie są znane, choć mogło ono wynikać również z chęci poświęcenia większej uwagi sprawom wydania kończonej przez niego książki „Litewska słowotwórczość” (książka ukazała się w 1943 r.). 3 grudnia 1941 r. obowiązki dyrektora instytutu oficjalnie przekazano Sali­sowi. Wydaje się, że Salis był jakby bardziej umiarkowanym kierownikiem: nigdy publicznie nie konfliktował się z Balčikonisem, nie wdawał się w dyskusję Skardžius–Balčikonis z 1940 r., bardziej troszczył się o prace w swojej dziedzinie. Mimo to w połowie 1942 r., 31 lipca, dyrektor Salys napisał pismo do przewodniczącego Akademii Nauk, w którym przedstawił opinię w sprawie powołania specjalnej komisji do opracowania słownika. Autor pisma twierdził, że z powodu powolnej pracy drukarni wydanie tomu I II wydanie22 będzie drukowane powoli, dlatego nadarza się okazja, aby to wydanie uzupełniać i poprawiać, tak aby zmiany te były stosowane także w innych tomach. W piśmie argumentowano, że ta ogromna i niezwykle ważna praca – Wielki słownik języka litewskiego – jest „nie do ogarnięcia przez jednego redaktora naczelnego” (LMaa f. 1, ap. 1, b. 68, l. 75), dlatego powinna zostać powołana specjalna komisja. „Zadaniem tej komisji byłoby rozstrzyganie ogólnych zasad budowy słownika, kwestii pisowni oraz w ogóle wszystkich spraw podnoszonych przez samą redakcję i poszczególnych członków tej komisji. […] komisja ta nie byłaby komisją redakcyjną odpowiedzialną, lecz naukową komisją pomocniczą, której uchwały byłyby wiążące dla redakcji słownika. Pozycja głównego redaktora odpowiedzialnego w żaden sposób nie zostałaby przez to zmieniona” (tamże). Taka grupa robocza, nazwana Naukową Komisją Pomocniczą, na wniosek dyrektora instytutu została szybko zatwierdzona przez kierownictwo Akademii Nauk, a na jej pierwszym posiedzeniu, które odbyło się 28 września, na przewodniczącego wybrano Salysa. W jej skład weszli ponadto Skardžius, Balčikonis, Jonikas oraz profesor Uniwersytetu Wileńskiego Otrembskis (Otrębski). jak twierdzi Antanas Lyberis, Balčikonis oczekiwał od komisji rzeczywiście naukowej pomocy (Lyberis 2009: 272), lecz gdy na posiedzeniu ponownie poruszono kwestię ortografii, stanowczo sprzeciwił się jakiejkolwiek reformie ortografii. na trzecim posiedzeniu 14 października w sprawie ortografii wyraził swoje odrębne zdanie i więcej na te narady już nie przychodził. posiedzenia (ostatnie odbyło się 2 lipca 1943 r.) rozpatrzyły niemało ważnych kwestii dotyczących struktury słownika. Mimo to strukturalne kwestie tekstu słownika nie zostały zrewidowa22 Po ukazaniu się w reikia pasakyti, kad Mokslinė pagalbinė komisija per visą savo darbo laiką, 44 1941 r. I tomu słownika nakład (3000 egz.) został szybko wyprzedany i kierownictwo Instytutu Języka Litewskiego za zgodą Akademii Nauk postanowiło przygotować II wydanie tego tomu. tekst był już opracowywany, jego część poprawiono, trwały prace drukarskie. spodziewano się wydać go jesienią 1942 r., lecz z powodu trudnych karo meto sąlygų darbas ėjo lėtai, kol galų gale buvo visai nutrauktas. Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 121artykuły / articles mi – określano lub doprecyzowywano jedynie poszczególne przypadki. oto na I posiedzeniu „z punktu widzenia stosunku struktury I tomu do dalszych tomów postanowiono: 1. znaczenia wyrazów, tam gdzie to możliwe, dzieli się na podstawie historycznej; 2. hybrydy należy oznaczać w tych przypadkach, gdy występuje litewski wyraz z przyrostkiem lub przedrostkiem o znaczeniu pejoratywnym [? – A. P.]; 3. za zapożyczenia uważa się tylko zapożyczenia bezpośrednie, ale nie ich formy pochodne (z litewskimi elementami słowotwórczymi); 4. najbliższe posiedzenia komisji przeznacza się na ustalenie pisowni słownika (za podstawę przyjmując projekt opracowany przez Instytut Języka Litewskiego); 5. krzyżykami oznaczać zapożyczenia i hybrydy nieużywane, a także archaizmy; 6. nie zamieszczać objaśnień wyrazów etymologicznych” (LMaa f. 1, ap. 1, b. 68, l. 85). Nie wdając się w analizę tej uchwały, należy powiedzieć, że w istocie zatwierdzono nią ustalony przez Balčikonisa charakter słownika oraz zasady opracowania tomu I i nie przewidziano żadnych zasadniczych zmian. Należy szczególnie podkreślić, że do uchwały włączono kluczowe założenia struktury słownika: nie zamieszczać objaśnień etymologicznych wyrazów i dzielić znaczenia wyrazów według podstawy historycznej. Niektóre inne zasady tomu I słownika zostały utrwalone na innych posiedzeniach, na przykład zdania ze starych pism (w tym Kleina) podawać we współczesnej ortografii. Na posiedzeniach kwestie te rozpatrywano głównie na podstawie napisanego tekstu tomu II (kolumn, korekty), natomiast przypadki dotyczące tomu I (braki, jak zapisano w protokole), w liczbie łącznie 29, rozpatrywano tylko na jednym posiedzeniu. a więc wysiłki Skardžiusa, by „ulepszyć”, „unaukowić” słownik, nie zostały zrealizowane, choć przez wiele lat sam starał się to deklarować. W latach okupacji niemieckiej przyznał się Grigui: „Sam zobaczyłem, że moja teoria jest w słowniku trudna do pogodzenia z praktyką” (Dėk žodį prie žodžio 2006: 194). czym była ta teoria, chyba sam Skardžius nie pojmował do końca. znacznie później, 27 listopada 1970 r., pisał do Zigmusa Zinkevičiusa: „Dziś otrzymałem VIII tom LKŽ, który zdążyłem jedynie pobieżnie przejrzeć, ale już na tej podstawie widzę, jak wielkim i niewyobrażalnie cennym skarbcem języka litewskiego jest ten słownik: bez niego żaden badacz języka litewskiego ani, ogólnie, języków bałtyckich nie będzie mógł się obejść. to oczywiście w rzeczywistości jest tylko słownik objaśniający języka litewskiego, a nie thesaurus lingue lituanicae, który z czasem będzie musiał zostać przygotowany przez określonych specjalistów — nie tylko językoznawców (lingwistów), lecz także filologów. z tym słownikiem będzie przede wszystkim związana historia języka litewskiego” (cyt. za: Rosinas 2011: 144). NIEPOROZUMIENIA DOTYCZĄCE PISOWNI Następstwa posiedzeń. Z polecenia prezydium Akademii Nauk w Instytucie Języka balčikoniui nesutikus svarstyti rašybos keitimo dalykų ir nebelankant komisijos Litewskiego powołano komisję ortograficzną (złożoną z tych samych członków co poprzednia komisja, z wyjątkiem Balčikonisa). Bardzo szybko, 11 listopada 1942 r., zatwierdziła ona opracowane już wcześniej przez Instytut Języka Litewskiego 122 aLdonas PuPkis acta Linguistica Lithuanica LXVII zasady ortografii. Rozpatrzyło je i zatwierdziło walne zgromadzenie Wydziału Nauk Humanistycznych, Społecznych i Ekonomicznych Akademii Nauk, a następnie, 19 listopada, podpisał je także sam generalny radca oświatowy. Od samego początku Pranas germantas23 . prac Naukowej Komisji Pomocniczej rozpoczęła się prawdziwa wojna między komisją, głównie Skardžiusem wraz z Saliem, a redaktorem Balčikonisem24. Dotychczas przez pewien czas pozostający jakby w cieniu, Skardžius ponownie podczas posiedzeń i przy innych okazjach starał się swoimi żądaniami wziąć górę (dochodziło także do wyjątkowo ostrych starć i utarczek słownych) i próbował zmusić Balčikonisa do posłuszeństwa środkami administracyjnymi. Ster przejął zgodnie z obowiązkami dyrektor Instytutu Salys, a aby wdrożyć nową ortografię do praktyki opracowywania wielkiego słownika, komisja musiała długo i cierpliwie dążyć do wyznaczonego celu25 . Nie zagłębiając się w przebieg całej tej walki, trzeba powiedzieć, że komisja, a ściślej Skardžius, wspierany przez Salysa26, właściwie osiągnął swoje cele: nowa ortografia została oficjalnie zatwierdzona. Jednak ani na szczeblu Zarządu Oświaty, ani kierownictwa Akademii Nauk nie zatwierdzono wymogu zreformowania zgodnie z nią tekstu słownika. tego mógł żądać jedynie kierownictwo Instytutu Języka Litewskiego. przez kilka miesięcy w Instytucie Języka Litewskiego panował zupełny chaos. już od samego początku, jeszcze przed zatwierdzeniem podstaw ortografii, od pracowników słownika zażądano przestrzegania nowej ortografii, lecz urzędnicy nie odważyli się publicznie wystąpić przeciwko redaktorowi. w ogniu tych nieporozumień z polecenia dyrektora, do czasu wyjaśnienia spraw ortografii, wstrzymano prace drukarni. a kiedy generalny radca oświatowy w końcu zatwierdził podstawy ortografii, Balčikonis 24 listopada napisał podanie o dymisję. 23 Pranas Germantas (do 1940 r. Meškauskas) (1903–1945), działacz społeczny, językoznawca, doktor nauk. ukończył uniwersytety w Litwie i Lipsku, pracował w Departamencie Bezpieczeństwa Litwy przy pracy prasowej, po wkroczeniu Niemców – jako generalny radca Zarządu Oświaty (ministerstwa). za starania o ochronę Litwinów przed niemieckimi planami wciągnięcia młodzieży do działalności nazistowskiej oraz za inne działania antynazistowskie w 1943 r. został osadzony w obozie koncentracyjnym w Stutthofie i tam zmarł. Napisał między innymi niemało prac związanych z praktyką językową. 24 W swoim dzienniku 19 września 1980 r. zapisałem wrażenia z posiedzenia komisji redakcyjnej dotyczącego omawiania tomu II „Pism wybranych” Balčikonisa: „podczas omawiania [listu Balčikonisa do redagavimą teiginius] Lyberis neprieštaravo, bet visas virė. kai išėjom, išliejo man visą tulžį. jis buvęs Alfreda Sena o słowniku przy Balčikonisie i był przekonany, że Skardžius z Saliem chcieli przywłaszczyć sobie pracę Balčikonisa, koniecznie coś tu i ówdzie (konkretnie, przynajmniej ortografię) wtrącić jako swoje i w ten sposób znaleźć się wśród autorów słownika. „Skardžius był wielkim intrygantem”. 25 Jest to jedna z ciekawszych, ale i najmroczniejszych kart w historii opracowywania „Słownika języka litewskiego”, lecz jest to temat odrębny, specjalny, który należy rozpatrywać przy innych okazjach. 26 W komisji Jonikas był jakby statystą, a Jan Otrembski nie wtrącał się do sporów ortograficznych; bardziej starał się godzić obie strony, niż wyraźniej opowiedzieć się po którejś z nich. zresztą opinię Otrembskiego Balčikonis ypač vertino ir kartais ja net nekritiškai remdavosi. Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 123straipsniai / articles Rozpoczął się maraton korespondencji między dyrektorem Saliem, redaktorem Balčikonisem a kierownictwem Akademii Nauk i Wydziału Oświaty. Tutaj, pomijając argumenty obu stron, można byłoby wskazać jedynie osobno wyrażoną opinię Skardžiusa, przekazaną przewodniczącemu akademii; w piśmie z 7 grudnia 1942 r. napisano, że nawet po zatwierdzeniu podstaw pisowni pojawiają się ludzie27, którzy chcieliby jeszcze coś zmienić. podobno uzasadnia się to tym, że Balčikonis jest wykonawcą testamentu Jablonskisa i dlatego powinno mu się zezwolić na dalsze stosowanie w słowniku takiej pisowni, jaką już zaczął w nim stosować. Skardžius pisze w związku z tym, że Słownik języka litewskiego jest testamentem nie Jablonskisa, lecz Būgasa, a Būga nie stosował w swoim słowniku pisowni Jablonskisa. „współczesna pisownia, stosowana w Słowniku języka litewskiego J. Balčikonisa, w rzeczywistości nie jest jablonskowska, lecz balčikonisowska” (LMaa f. 1, ap. 1, b. 68, l. 106). jednak pisownia nie jest jeszcze wszystkim. z zachowania i wypowiedzi Balčikonisa podobno wynika, że nie chce on mieć z komisją nic wspólnego i że był z góry do niej uprzedzony. w rzeczywistości krótko działająca komisja „odnalazła tak wiele rzeczy wymagających poprawy, że może to zauważyć każdy obiektywny człowiek” (tamże, 107). a zatem, konkluduje Skardžius, Wielki Słownik języka litewskiego „koniecznie musi i może być wydawany tylko w nowo zatwierdzonej pisowni” (tamże, 108), a cała reszta niech pozostanie tak, jak była. ale jeżeli nie uda się dojść do porozumienia, „wtedy niezwłocznie inni muszą stanowczo natychmiast podjąć tę pracę i kontynuować ją dalej” (tamże). Na zakończenie Skardžius oświadcza, że gdyby wszystkim zaczęli kierować niespecjaliści z zewnątrz, sam nie mógłby przyczyniać się do pracy nad Słownikiem języka litewskiego i „tym samym czułbym się uwolniony od wszelkich więzi z Litewską Akademią Nauk” (tamże) (zob. ryc. 4). Mimo ultimatywnego oświadczenia Skardžiusa Balčikonis nie został odwołany ze stanowiska redaktora słownika, lecz z datą wsteczną wysłano go na urlop „w celu poprawy zdrowia” (od 1 grudnia 1942 r. do 1 stycznia 1943 r.). I choć później podejmowano wiele wysiłków, aby choć trochę złagodzić konflikt, Balčikonis nie wrócił do redakcji. Niniejszy przedstawiony tu przegląd, przy nieznajomości wszystkich lub przynajmniej najważniejszych argumentów Balčikonisa, może być oceniany jako jednostronny i stronniczy. Do tych twierdzeń redaktora należy dodać przynajmniej kilka słów wyjaśnienia. 31 grudnia 1942 r. w „Panevėžio apygardos balse” opublikowano artykuł Balčikonisa „Lopyta rašyba” (Balčikonis 1978: 183–187). Autor geriausiai išdėstyti karo metais paskelbtuose straipsniuose, tad apie kai kuriuos jų pisze w nim, że podobno ważne jest wiedzieć, dlaczego redaktor nie chciał korzystać z podstaw nowej ortografii. Przypomina się, że redakcja od samego początku pracy starała się dostosować do oficjalnej ortografii, wyjaśnia się, dlaczego wybrano pisownię Visuomenės įnamiai. Nie udało się ustalić, Re27 jakich i gdzie byli to ludzie, lecz później, już po ukazaniu się artykułu Balčikonisa w Panevėžio apygardos balsas (Balčikonis 1978: 183–187) opublikowano w prasie artykuły (wysyłano też do instytutu listy o podobnej treści), w których nie aprobuje się reformy ortografii i popiera się Balčikonisa pozicija (žr. raila 1943, kronika 1943). 124 aLdonas PuPkis acta Linguistica Lithuanica LXVII 4 PaV. Faksymile fragmentu pisma Pranasa Skardžiusа do przewodniczącego Akademii Nauk z 7 grudnia 1942 r. (LMaa f. 1, ap. 1, b. 68, l. 108) Następnie autor pokazuje, że w Pranas skardžius ir didysis Lietuvių kalbos žodynas 125artykuły / articles redaktor nie chciał, aby w rozpoczętym do redagowania tomie pojawiły się dwie ortografie albo aby z powodu ortografii przerabiany był niemal cały tom. „z drugiej strony – pisze autor – dopóki nowej ortografii nie używają inne nasze pisma i nie wiadomo, czy zechcą jej używać, zwłaszcza gdy po wojnie cały naród zbierze się razem i spokojnie rozpocznie pracę kulturalną, to jaki sens ma pierwszy rzucać się do jej stosowania w słowniku? czyż istotę słownika stanowi ortografia?” (tamże, 185). podstawach ortografii chaotycznie stosuje się zasady pisowni etymologicznej i fonetycznej: w jednym miejscu zaleca się pisać zgodnie z pochodzeniem, w innym zgodnie z brzmieniem (baigštus, ponieważ rzekomo baigus, baiginti, chociaż tych słów we współczesnych tekstach i żywej mowie nie można ani zobaczyć, ani usłyszeć, lecz žymus, chociaż etymologicznie powinno być žįmus). „ortografia nie ściga dalszych etymologii, jej zadaniem nie jest uczyć etymologii” (tamże). Największy kryminał popełniono w związku z pisownią j, ponieważ autorzy ponownie zapomnieli o wysuniętej przez siebie zasadzie etymologicznej pisowni (pisać bjaurus, pjauti oraz kiaulė, šiaudas, jak słusznie wykazał Jablonskis, „jest jedynie mieszaniną dwóch systemów ortograficznych” (tamże, 186)). „jeśli „podstawy ortografii” nie są udaną próbą podania odpowiedniejszej pisowni, to jakie jest wyjście?” (tamże). wyjście stanowi pisownia Jablonskisa oparta na zasadzie dopełniaczowej. w innym artykule, napisanym w 1944 r. podczas dyskusji już z Saliusem (Balčikonis 1978: 187–188), podkreśla się, że redaktor nie zgodził się przyjąć pisowni proponowanej przez komisję, ponieważ redakcja musiałaby ponownie przejrzeć tekst, drukarnia go poprawić, redakcja skorygować itd. „Przecież słownik od tego nie grubieje! słownikowi potrzebne są słowa, a nie przestawianie liter! […] ale upór komisji był większy niż te argumenty” (tamże, 187). Zdaniem redaktora II tom słownika miał się ukazać wiosną 1943 r., najpóźniej latem. „Byłem zdania, że zmienianie pisowni w czasie wojny w ogóle jest nonsensem. W wielu miejscach mówiłem, że w czasie wojny niemal należałoby wydawać słownik nawet z błędami korektorskimi; błędy korektorskie można by później poprawić, a gdyby zginęły kartki ze słowami, to za żadne pieniądze nie dałoby się ich już odzyskaćatgautum. bet mokslo įstaigos nuėjo kitu keliu“ (ten pat, 188). Uwagi podsumowujące 1. W artykule analizuje się okoliczności mianowania redaktora Wielkiego słownika języka litewskiego, którego przygotowanie wznowiono pod koniec 1930 roku, oraz koryguje się dotychczasowy pogląd, że jedynym kandydatem na stanowisko redaktora słownika był językoznawca Balčikonis. Zgodnie z danymi nowo buvo ką tik mokslus užsienyje baigęs kalbininkas skardžius. galima manyti, kad kaip tik jis inicijavo žodyno redakcijos atgaivinimo darbą, rūpinosi finansais, benodnalezionych dokumentów archiwalnych, pierwszym kandydatem był Skardžius, który wraz ze współpracownikami i w innych sprawach słownika słusznie ubiegał się o mianowanie redaktorem słownika. Powodem, dla którego Skardžius nie został mianowany do redakcji Wielkiego słownika-