Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. „Lenkų tarmių žodynas“ – lūžio žodynas

78 acta Linguistica Lithuanica LXVII haLina karaŚ Varšuvos universitetas, Lenkų kalbos institutas Kierunki badań naukowych: dialektologia, historia języka polskiego, leksykografia. Wkład Jana Karłowicza w badania dialektologiczne. SŁOWNIK GWAR POLSKICH – Słownik przełomu1 jan karłowicz’s contribution to dialectology. Słownik gwar polskich [dictionary of Polish dialects] as a breakthrough project streszczenie W niniejszym artykule omówiono wkład Jana Karłowicza (1836–1903) w rozwój polskiej dialektologii. Największą część tego wkładu stanowi opracowany przez autora Słownik gwar polskich. Dzieło to było ogromnym przełomem w polskiej leksykografii gwarowej, a ponadto jest pierwszym słownikiem wszystkich gwar nie tylko na obszarze języka polskiego, lecz także w ogóle na obszarze języków słowiańskich. Karłowicz jest również oceniany jako znakomity organizator działalności naukowej. Organizacyjne wysiłki uczonego najlepiej odzwierciedlają materiały przechowywane w Wileńskim Państwowym Archiwum Historycznym, zwłaszcza listy, w mniejszym stopniu zaś – materiały archiwów polskich. Materiały te pokazują, że gromadząc „rzeczy ludowe”, Karłowicz współpracował zarówno z ludźmi nauki, jak i z miłośnikami dialektów, folkloru oraz szeroko rozumianej kultury ludowej. W artykule, uwzględniając opublikowaną przez Kazimierza Nitscha w 1911 r. krytyczną recenzję Słownika gwar polskich, omówiono także treść i cele tego dzieła. Przygotowanie artykułu finansowała Rada Naukowa Litwy (ang. Research Council of Lithuania). Numer umowy: nr. VAT-36/2012. Projekt naukowy Jan Karłowicz – propagator życia naukowego i kulturalnego przełomu XIX i XX wieku. Słowa kluczowe: dialektologia, gwary polskie, gwary litewskie, leksykografia, Jan Karłowicz, Słownik gwar polskich. słowa kluczowe: dialektologia, dialekty polskie, dialekty litewskie, leksykografia, Jan Karłowicz, Słownik gwar polskich. jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 79straipsniai / artykuły adnotacja artykuł omawia wkład Jana Karłowicza (1836–1903) w rozwój polskiej dialektologii, polegający głównie na opracowaniu „Słownika gwar polskich” – przełomowego dzieła w polskiej leksykografii gwarowej i pierwszego pełnego słownika gwarowego; dotyczy także naukowców i laików (miłośników folkloru, gwar i szeroko rozumianej kultury ludowej) w zakresie gromadzenia „obiektów ludowych”. artykuł przedstawia również in the slavonic language area – as well as in his work as an organizer of scientific life. his organizational efforts are presented chiefly on the basis of archival materials, mainly correspondence preserved e.g. in the Lithuanian state historical archives and – to a lesser extent – in the Polish archives. the materials exemplify karłowicz’s co-operation with both professional treść „Słowtionary of Polish dialects” with respect to the 1911 critical review by kazimierz nitsch. 1 . Pielęgnowanie dialektologii jano karLoViČiaus VeikLos Znaczenie badań naukowych Jan Karłowicz (1836–1903) wielce zasłużył się w pielęgnowaniu polskiej dialektologii, choć dziś pamięta się o nim jedynie jako o autorze sześciu tomów Słownika gwar polskich – pierwszego słownika wszystkich gwar języka polskiego, a nawet w ogóle języków słowiańskich. Karłowicz przez wiele lat był niesłusznie i ostro krytykowany jako językoznawca (leksykograf i dialektolog), jednak obecnie odkrywa się go i ocenia na nowo (por. Koniusz 2001; Okoniowa 2003, 2012; Karaś 2011, 2012; Rutkowska 2012). Już wcześniej przypadające w kolejnych latach rocznice związane z jego osobą i dziełem były impulsem do refleksji nad jego twórczością naukową i analizowania osiągnięć dialektologicznych (Perzowa 1979). Chociaż Stanisław Urbańczyk niezbyt wysoko oceniał Karłowicza jako lingwistę, a jego działalność naukową opisał bardzo powierzchownie, w monografii poświęconej historii językoznawstwa polskiego podkreślił jego zdolności organizacyjne, określając go jako wybitnego krzewiciela myśli naukowej (Urbańczyk 1993: 98–99). Podobnie pisała Henryka Perzowa (Henryka Perzowa 1979: 426). Obchodzone w 2011 r. 175. rocznica urodzin Karłowicza oraz 100. rocznica wydania jego najważniejszego dzieła dialektologicznego – Słownika gwar polskich (dalej – SGP) – ujawniły potrzebę szczegółowej analizy jego wkładu w rozwój polskiej dialektologii i ponownej oceny dominujących opinii na temat jego działalności naukowej. Rocznice te w Polsce i na Litwie pokazały, że konieczne jest badanie życia naukowego przełomu XIX i XX w., a także określenie roli Karłowicza jako organizatora i krzewiciela ówczesnego „ruchu umysłowego” (Karaś 2012). Jest on niezwykle ważną postacią dla nauki i kultury polskiej przełomu XiX i XX wieku, której szerokie i różnorodne osiągnięcia do dziś nie zostały dostatecznie zbadane. 80 acta haLina karaŚ Linguistica Lithuanica LXVII Bardzo ważne jest przypomnienie postaci Karłowicza i szersze opisanie jego wkładu w badania dialektologiczne, nie tylko w leksykografię polskich gwar, który przynajmniej buvo aptartas (plg. Perzowa 1979; koniusz 2001; okoniowa 2003; karaś 2011). 2. janas karLoViČius – areaLinių częściowo był już inicjatorem i organizatorem badań etnograficznych. W pracach poświęconych Karłowiczowi jako językoznawcy dialektologowi do dziś podkreśla się jego autorstwo Słownika gwar polskich, wskazując kilka niewielkich publikacji dialektologicznych, które nie miały większego znaczenia dla rozwijającej się dialektologii polskiej. to Gwara kaszubska (1898), O ile należałoby uwzględniać narzecza ludowe w gramatykach (1894) (por. Perzowa 1979: 429). Jednak Karłowicz jako dialektolog jest oceniany jako postać związana z inicjowaniem i organizowaniem badań dialektologii arealnej. Zawsze ne dėl šių darbų. reikia prisiminti, kad jo indėlis į dialektologijos tyrinėjimus yra žymiai didesnis, nei iki šiol buvo rašoma. Per mažai iškeliama ir vertinama jo veipodkreśla się jego inicjatywę w organizowaniu arealnych badań etnograficznych, jednak nie można ich oceniać oddzielnie, bez powiązania z badaniami gwar. Badania etnograficzne Karłowicza, w które entuzjastycznie się angażował i które planował oraz organizował, obejmowały zarówno typowe badania etnograficzne, jak i dialektologiczne. Wyraźnie świadczy o tym jego stwierdzenie zawarte w pracy Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe (1871), broszurze, w której zachęcał do zbierania „rzeczy ludowych”: Wprzód przypomnę, jakie nauki korzystają ze zbiorów rzeczy ludowych: językoznawstwo (filologia porównawcza), lingwistyka, mitologia (wiaroznawstwo) i ludoznawstwo (etnografia) czerpią bezpośrednio i żyją prawie wyłącznie ze źródła rzeczy ludowych [...]. Językoznawstwo, nowa gałąź nauki, owoc myśli XIX wieku dopiero [...] naucza, że żaden język nie może być gruntownie zbadany bez ścisłego poznania go w czasie i przestrzeni [...]. Koniecznie potrzebny jest nam jak najobszerniejszy słownik prowincjonalizmów (powiatowszczyzn) [...]2 . W niniejszej pracy autor domaga się zbierania zarówno materiałów wyłącznie etnograficznych, jak i związanych z językiem i kulturą ludową. 2 Tłumaczenie: najpierw przypomnę, jakie nauki korzystają ze zbiorów rzeczy ludowych: językoznawstwo (filologia porównawcza), lingwistyka, mitologia (religioznawstwo) i etnografia bezpośrednio opierają się na rzeczach ludowych i niemal wyłącznie dzięki nim istnieją [...]. językoznawstwo, nowa gałąź nauki, owoc myśli XIX wieku [...] naucza, że żadnego języka nie można wyczerpująco zbadać bez dokładnego poznania go w czasie i przestrzeni [...]. Niezbędny jest nam możliwie najbardziej wyczerpujący słownik prowincjonalizmów (słów powiatowych) [...]. jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 81artykuły / articles o tym, że jego apel nie pozostał bez echa, świadczy obfita korespondencja ukazująca jego współpracę przy zbieraniu „rzeczy ludowych” zarówno z ludźmi nauki, jak i z miłośnikami dialektów, folkloru oraz szeroko rozumianej kultury ludowej. Większość z nich była współpracownikami redagowanego przez Karłowicza czasopisma etnograficznego Wisła, autorami tekstów poświęconych kulturze ludowej, często także autorami słowniczków gwar wsi lub niewielkich regionów. Na przykład w kolekcji Karłowicza w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym (f1135-10-) zachowało się wiele adresowanych do niego listów, których autorami byli etnografowie-dialektolodzy, dziś znani jedynie w wąskim kręgu uczonych3: Józef S. Ziemba (józef s. Ziemba), autor Słownika prowincjonalizmów powiatu będzińskiego (gubernia piotrkowska) (1891), August Wrześniowski (august (1884) autorius, janas sembžyckis (jan sembrzycki), nedidelės publikacijos apie Mozūrų tarmę trečiame laikraščio Wisła tome (1889) autorius, juzefas Lepkovskis Wrześniowski), autor Spisu wyrazów podhalańskich (józef Łepkowski), Wiadomości o Szląsku (1849), Ignacja Piątkowska (ignacja Piątkowska), wymieniona w sporządzonym tarmės žodynėlio autorė, Melanija Parčevska (Melania Parczewska), 1907 m. publiprzez Karłowicza wykazie źródeł LTŻ jako autorka rękopiśmiennych Przyczynków do słownika gwary śląskiej z Sieradza, Joanna Aniela Milewska (joanna aniela Milewska), błędnie wymieniona w wykazie źródeł LTŻ Karłowicza jako autorka rękopiśmiennego słowniczka gwary wielkopolskiej, który w rzeczywistości związany jest z Ciechanowcem gwarami okolic Mazowsza (Ciechanowiec na Mazowszu), autorka (zob. Karaś 2011: 95), Błażej Pawłowicz (Błażej Pawłowicz), autor artykułu Wyrazy gwarowe z okolic Tarnowa (1893), Stanisław Polaczek (Stanisław Polaczek), autor pracy Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskim. Monografia historyczno-geograficzna (1914) wraz ze słowniczkiem wyrazów gwarowych, Karol Mátyás (Karol Mátyás), autor Słowniczka gwary ludu zamieszkującego wschodnio-południową najbliższą okolicę Nowego Sącza (1891), Szczęsny Jastrzębowski (Szczęsny Jastrzębowski), wymieniony w wykazie źródeł Ltż jako autor rękopiśmiennego słowniczka gwary radomskiej. Działalność Karlovicia dobrze charakteryzuje list Ignacji Piontkowskiej z 1982-02-19, w którym przedstawiono listę osób, które zgodziły się współpracować z „Wisłą” przy zbieraniu i przesyłaniu materiałów etnograficznych i dialektologicznych4: 1. ks. Pruliński (Pruliński) z Kłobucka (Kłobucka), 2. ks. Godorowski (Godorowski) z Wielunia (Wieluń), 3. Wiśniewska (Wiśniewska) ze Sławencinka (Sławencinek), 4. Leon Winer (Leon Winer) z Konina (Konin), 5. Kruszyński (Kruszyński) z Turku (Turek), 6. Zofia b. (Zofja b.) z województwa sieradzkiego (sieradzkie), 7. Anna L. (Anna L.) z Piotrkowa 3 Wykaz wszystkich wymienionych słowniczków znajduje się w pracy autorki artykułu – Karaś 2011, zostały one opisane w publikacji internetowej Dialekty i gwary polskie. Kompendium językowe, red. H. Karaś, na stronach poświęconych regionom – zob. http://www.uw.edu.pl. 4 podano zgodnie z oryginałem, tj. niekiedy samo nazwisko bez imienia lub inicjału imienia, a niekiedy imię i inicjał nazwiska. 82 acta haLina karaŚ Linguistica Lithuanica LXVII powiatu (piotrkowskiego), 8. Marija k. (Marja k.) z województwa sieradzkiego, 9. ks. drozdovskis (drozdowski) z województwa sieradzkiego, 10. Vanda b. (Wanda b.) z województwa wieluńskiego (Wieluńskie), 11. stanisława k. (stanisława k). z województwa wieluńskiego (f1135-10-115-783). z listy wynika, jak szerokie było grono współpracowników, jak wiele osób, w tym także duchownych (księży katolickich), zaangażowało się w badania terenowe kierowane przez Karlovičiusa. 3. Znaczenie archiwów jano karLoViČiaus VeikLos wileńskich dla badań Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne ma istotne znaczenie dla badań nad działalnością Karlowicza. Oprócz wymienionych listów znajdują się tu także inne interesujące materiały. W archiwum zachowały się różne dialektologiczne zapiski autora słownika, na przykład gramatyczne – oto liczba mnoga mianownika rzeczowników rodzaju męskoosobowego: francia, kacia, organiścia, kamracia, wszyscy święcia, umarcia, rekrucia, studencia, swacia, wójcia (f1135-10141-60-62), arba eilėraštis „nuo drohičino“, išjuokiantis šveplavimą (f1135-10141-42a): Jestem šob‘e pańenecka, ńe ð‘ewcyna Z šadowego m‘asʒta Drojczyna Mam što žłotyh na procenče włašnej šumy I gram šob‘e na gitaře rózne dumy5 . Zawartość Wileńskiego Państwowego Archiwum Historycznego doskonale odzwierciedla pracę Karlowicza jako organizatora i kolekcjonera, związaną nie tylko z gwarami polskimi, lecz także litewskimi. Jego zasługi dla lituanistyki i litewskiej dialektologii do tej pory były mało znane, a ostatnio coraz częściej podkreśla się ten aspekt jego działalności. Na przykład tekst zapisany zgodnie z zasadami ortografii wyglądałby tak: Jestem sobie panienecka, nie dziewcyna Z szadowego miaszta Drojczyna Mam szto żłotych na procencze własznej szumy I gram sobie na gitarze rózne dumy. Tekst charakteryzują dwie cechy gwarowe, tj. mazurzenie (lit. mozūravimas, ang. mazuration): cz > c, ż > z (panienecka, dziewcyna, rózne = wyrazy ogólnopolskie panieneczka, dziewczyna, różne), oraz tak zwana zamiana podanych tu głosek jednymi na drugie: s > sz, z > ż (lit. szadzenie) – są to hiperpoprawności powstałe w wyniku unikania mazurzenia (miaszta, szto żłotych, własznej szumy = wyrazy ogólnopolskie miasta, sto złotych, własnej sumy). jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 83straipsniai / articles W archiwum znajduje się bogata kolekcja listów działaczy i naukowców litewskich pisanych do Karlowicza – są to listy Jonasa Juški (Jan Juszkiewicz), Jonasa Šliūpasa (Jan Szlupa), Jonasa Jablonskisa (Jan Jabłoński), Mečislovasa Davainisa-Silvestraitisa (Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz). Karlowicz szczególnie aktywnie korespondował z Davainisem-Silvestraitisem i ściśle z nim współpracował. W Wileńskim Państwowym Archiwum Historycznym zachowało się sawaniewska-Mochowa 2003) laiškų, rašytų karlovičiui, kurio pasiekimų aprašymas lituanistinių tyrinėjimų srityje nagrinėjamas atskirame straipsnyje (rutkowska 2012), todėl čia tik atkreipiamas dėmesys į šią problematiką. około 100 [listów] tego kontrowersyjnego działacza politycznego, „wybitnego wielbiciela języka litewskiego” (por. Warto przypomnieć koncepcję naukowego leksykograficznego opracowania leksyki gwarowej tego badacza, zawartą w pracy z 1876 r. Przyczynki do projektu wielkiego słownika polskiego6, w której pisał: Opis wyrazu prowincjonalnego bardzo niewiele różnić by się powinien od opisu wyrazów wszechpolskich, projektowanego powyżej. [...] Oprócz wymienionych tam kategorii dodać by tylko należało następne: 1) podając wymawianie wyrazu, bardzo starannie je uwydatnić; 2) dokładnie wymienić miejscowość, gdzie dany wyraz prowincjonalny się używa; 3) uczynić wzmiankę, czy odpowiedni wszechpolski wyraz znany jest w tej prowincji także, czy nie; w pierwszym razie, jaka zachodzi różnica w użyciu wyrazu prowincjonalnego (p. 44)7 . cytaty wskazują na dość bliskie współczesnemu naukowemu podejście Karlowicza do zagadnień fonetyki gwarowej i geografii języka, przedstawiają jego rozumienie wzajemnych powiązań gwar ludowych i języka literackiego. Karlowicz wielce zasłużył się, badając język polski używany na Litwie. niemało słów z Litwy znalazło się zarówno w Słowniku gwar polskich, jak i w niewydanej za jego życia pracy Podręcznik czystej polszczyzny dla litwinów i petersburszczan... jego rękopis, który Anna Kaupuż (Anna Kaupuż) odnalazła w archiwum wileńskim, a do publikacji przygotowała Elżbieta Smułkowa (Elżbieta Smułkowa) (1984), początkowo został przedstawiony przez tych dwoje autorów (1984), później zaś ponownie dogłębnie zbadany przez Zofię Sawaniewską-Mochową (Zofia Sawaniewska-Mochowa), która napisała monografię Poradnik Jana Karłowicza jako źródło poznania potocznej polszczyzny północnokresowej. Słownictwo (1990). 6 Przyczynki tekstas šiandien visuotinai prieinamas Lenkijos internetinės bibliotekos tinklalapyje www. pbi.edu.pl ; 90 nuotraukų iliustruoja kūrinį, kuris – kaip skelbia antraštė – yra 1876 m. Talentų akademijos ataskaitų atskiras atspaudas (Osobne odbicie ze sprawozdań Akademii Umiejętności 1876). 7 Vertimas: tarminio žodžio aprašymas turi nežymiai skirtis nuo anksčiau projektuoto bendrinės lenkų kalbos žodžių aprašymo. [...] be ten išvardytų kategorijų, reikėtų dar įtraukti šias: 1) nurodant žodžio tarimą, labai kruopščiai jį išryškinti; 2) tiksliai įvardyti vietovę, kurioje vartojamas šis tarminis žodis; 3) parašyti pastabą, ar atitinkamas bendrinės lenkų kalbos žodis provincijoje žinomas, ar ne; pradžioje wyjaśnić, jaka różnica pojawia się przy użyciu słowa gwarowego. 84 acta haLina karaŚ Linguistica Lithuanica LXVII 4 . jano karLoViČiaus LENKų TARMIų niewątpliwie za najważniejsze dzieło dialektologii Karłowicza žODyNAS – Lūžio žodynas należy uznać Słownik gwar polskich (1900–1911)8, który rozpoczyna nowy etap w historii polskiej leksykografii gwarowej. oprócz wielu powiązań z pracami nad słownikami wcześniejszych okresów można go określić jako słownik przełomowy, którym kończy się drugi etap i rozpoczyna kolejny okres historii polskiej leksykografii gwarowej. W porównaniu z wcześniejszymi słownikami wyróżnia się bogatą treścią i materiałem, a to jest najważniejsze. po drugie, jest to pierwszy i do dziś jedyny ukończony słownik zawierający wszystkie dialekty polskie (bez emigracji), pierwszy tego typu we wszystkich krajach słowiańskich. do dziś słownik Karłowicza pozostaje wyczerpującym źródłem leksyki gwarowej, choć od czasu publikacji wskazano wiele jego braków i błędów. Słownik gwar polskich Karłowicza do dziś nie doczekał się wyczerpującej monografii, badano poszczególne jego aspekty. Warto zwrócić uwagę na monografię Elżbiety Koniusz (Elżbieta Koniusz) Polszczyzna z historycznej Litwy w „Słowniku gwar polskich“ Jana Karłowicza (2001) oraz na kilka jej artykułów poświęconych Ltż Karłowicza, między innymi ekspresywnej leksyce Litwy historycznej (Koniusz 2008) czy dziedzictwu Wielkiego Księstwa Litewskiego w pracach leksykograficznych Karłowicza (Koniusz 2005a). Słownik gwar polskich uwzględniono przy opisie historii leksykografii gwar polskich w poświęconej temu monografii (Karaś 2011) oraz w artykule dotyczącym typologii słowników gwar polskich (Karaś 2010). Leksyka zawarta w Słowniku gwar polskich Karłowicza stała się źródłem ciekawego eksperymentu – rekonstrukcji brakującej pracy Aleksandra Osipowicza (Aleksander Osipowicz) Słownik gwary augustowskiej (Nowowiejski, red., 2009). Słownik ten przedstawiono w wykazie źródeł Ltż Karłowicza jako słownik rękopiśmienny, a także dość często przywoływano go w artykułach haseł Ltż za pomocą skrótu Osip. pozwalało to sądzić, że zrekonstruowany słownik będzie dość wyczerpujący. W artykule Henryki Pežovej Jan Karłowicz jako dialektolog jubileuszowy Słownik gwar polskich i jego ocena. W Słowniku gwar polskich Karłowicza znajduje się leksyka wszystkich gwar polskich, jaka była wówczas zawarta w opublikowanych pracach i rękopisach napisanych później. Data sporządzenia wypisów z fragmentów tekstów sprawiła, że w słowniku Karłowicza nie nėje 1979 m. Poradnik Językowy brošiūroje pamąstymų ir aprašymo objektu tapo wykorzystano już osiągnięć dialektologii, która na początku XX wieku dzięki Kazimierzowi Nitschowi stała się dyscypliną naukową. Karłowicz zakończył sporządzanie wypisów z fragmentów tekstów w tu buvo įmanoma surinkti atsižvelgiant į lenkų tarmių leksikos tyrinėjimų būklę. Šaltinių teksto fragmentų išrašus karlovičius baigė 1896 m., į žodyną nepateko wymienionym roku, chcąc 8 Po śmierci autora tom III zredagowali Heronim Łopaciński (Hieronim Łopaciński) i Wacław Taczanowski (Wacław Taczanowski), a tomy IV–VI zredagował Jan Łoś (Jan Łoś). Karłowicza LTŻ został wydany nakładem Akademii Umiejętności w Krakowie. jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 85 artykuły / articles zdążyć opracować ogromną ilość materiału zebranego w ciągu trzydziestu lat, a przynajmniej wykonać prace leksykograficzne w takim stopniu, aby ktoś inny mógł bez większego trudu kontynuować redakcję. Mówi o tym we wstępie do słownika (s. l): Przewidując, iż nie zdołam wyzyskać wszystkiego, wolałem ograniczyć się zasobami niezupełnemi i takowe ogłosić, niżeli pomnażać zapiski i przekazać je nieprzyjaźnym zwykle losom rękopisów pośmiertnych9 . Z perspektywy czasu widać, że była to właściwa decyzja, choć Nitsch nazwał dzieło Karlowicza przedwczesnym natychmiast po jego ukazaniu się i ocenił je bardzo surowo. Jednak gdyby ten słownik się nie ukazał, do dziś w Polsce nie byłoby słownika wszystkich dialektów, ponieważ rozpoczęte przed wiekiem prace Nitscha nad naukowym słownikiem polskich dialektów przebiegały i nadal przebiegają bardzo powoli (wydano jedynie część wyrazów zaczynających się na litery a–f), a los pośmiertnego rękopisu Karlowicza z pewnością byłby „niepomyślny“. Dlatego uczony zwrócił się do Akademii Umiejętności w Krakowie, proponując jej objęcie patronatu nad przygotowywanym słownikiem i jego wydanie. Warto podkreślić, że w testamencie przeznaczył dużą sumę na dokończenie słownika na wypadek, gdyby Akademii zabrakło funduszy (por. Koniusz 2001: 26). Zobowiązał również swojego syna Mieczysława (Mieczysław) do nadzorowania zakończenia prac. Okoliczności powstania słownika i historia prac nad nim zostały dość obszernie opisane w literaturze (por. na przykład Appel 1904; Brückner 1904; Łoś 1904; paties žodyno turinys, jo šaltiniai, koncepcija ir metodologiniai sprendimai bei su juo susijusioss nuomonės. Kryński 1904; Perzowa 1979; Koniusz 2001: 14–37), dlatego tutaj omówiony zostaje zasadniczo dwunastostronicowy wstęp w słowniku Karlowicza, w którym przedstawiono krótkie informacje o materiale, który stał się podstawą słownika, problemy ortograficzne, a także podziękowania osobom, które dostarczyły źródeł (zwłaszcza rękopiśmiennych słowniczków), oraz Akademii Umiejętności w Krakowie. W tym aspekcie jego dzieło było krytykowane z powodu źródeł – podstawowego materiału – oraz braku koncepcji słownika. Wiadomo, że uczony zamierzał szerzej przedstawić słownik, o czym świadczy zdanie we wstępie: „po ukończeniu dzieła napiszę o tym bardziej szczegółowo“; lecz śmierć przeszkodziła mu w realizacji tego zamierzenia. 5 . Przegląd wykazu skrótów źródeł Słownika gwar polskich Jana Karłowicza, znajdującego się w ostatnim tomie słownika, w którym Jan Łoś rozszyfrował wiele niejasnych skrótów, dowodzi, że w Słowniku gwar polskich lepiej było je opublikować, niż pomnażać notatki i skazywać je na niepomyślny los rękopisów pośmiertnych. naudoti įvairūs šaltiniai. Čia išvardytini: 9 Vertimas: numatydamas, kad nespėsiu visko panaudoti, norėjau verčiau apsiriboti neišsamiais ištekliais 86 Acta Linguistica Lithuanica LXVII a) różnotematyczne i różnego typu publikacje z haLina karaŚ XIX wieku i wcześniejsze (w tym także etnograficzne i dialektologiczne, folklorystyczne) (różne prace publikowane w czasopismach Wisła, Prace Filologiczne, Biblioteka Warszawska, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności w Krakowie, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej), dzieła Oskara Kolberga, pieśni, baśnie, wiersze humorystyczne, legendy, podania z wielu regionów; b) 24 rękopiśmienne słowniczki gwar o charakterze lokalnym i regionalnym, także z: • górskiej Małopolski (Małopolska górska) – 3, • Podkarpacia (Podkarpacie) – 2, • województwa łowickiego (Łowickie) – 1, • województwa sieradzkiego (sieradzkie) – 1, • kielecczyzny (kielecczyzna) – 4, • województwa lubelskiego (Lubelszczyzna) – 3, • województwa krakowskiego (krakowskie) – 1, • radomskiego (radomskie) – 2, • Mazowsza (Mazowsze) – 2, • Podlasia (Podlasie) i Suwalszczyzny (suwalszczyzna) (słowniczek gwary z Drohiczyna (drohiczyn), Ludwika Czarkowskiego (Ludwik Czarkowski) i Aleksandra Osipowicza (aleksander Osipowicz) Słownik gwary augustowskiej) – 2, • Wielkopolski (Wielkopolska) – 1; (inny – J. Milewskiej (j. Milewska), błędnie określony jako wielkopolski, w rzeczywistości związany z okolicami Ciechanowa na Mazowszu (ciechanów na Mazowszu), • Litwy – 1, jednej gwary rybackiej z różnych okolic; c) sakytinė medžiaga, ypač iš Lietuvos (tai, kas žodyne žymima „ust. z Litwy“ – „słowem z Litwy”); d) dwui ogólne słowniki języka polskiego, specjalistyczne: słownik niemiecko-polski i polsko-niemiecki Mrongowiusza (Mrongowiusz), Słownik języka polskiego Samuela B. Lindego, Słownik wileński, początkowe tomy Słownika warszawskiego, Słownik górniczy H. Łabęckiego (h. Łabęckiego), Słownik nazwisk botanicznych zoologicznych polskich Erazma Majewskiego (erazm Majewski), Słownik leśny, bartny, bursztyniarski i orylski Kornela Kozłowskiego (kornel kozłowski), wielka encyklopedia Muchlińskiego i Gelbranda, encyklopedia gospodarcza). oprócz Źródłosłownik wyrazów [...] z języków wschodnich, enciklopedijos (pavyzdžiui, orrękopiśmiennych słowniczków, po pojawieniu się drukowanych ich liczba wzrosła. Na końcu tomu VI, opracowanego przez Jana Łosia, w wykazie skrótów wymieniono 22, nie licząc słowniczków dołączonych do opisów gwar lub prac innego rodzaju. Słowniczki wydane w „Bibliotece Warszawskiej”, „Wiśle” i „Pracach Filologicznych” to zbiory leksyki z następujących regionów: jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 93artykuły / articles f) wskazanie rzadkich form gramatycznych (Neringas); g) przegląd różnych form wyrazu, jego postaci i granic terytorialnych (Dobžyckis); h) liczne cytaty – „dokładne i starannie dobrane cytaty” oraz możliwość ich sprawdzenia dzięki podanej lokalizacji (Dobžyckis); i) krótkie uwagi autora i odsyłacze (Neringas); j) rozszerzenie artykułu hasłowego o opis zwyczajów, obrzędów, ubiorów, elementy etnograficzne i folklorystyczne (Brückner); k) przydatność słownika do różnorodnych badań leksyki, w węższym zakresie – do badań onomastycznych (Neringas) i etymologicznych (Dobžyckis); l) rozwój i upowszechnianie wiedzy dialektologicznej (Dobžyckis). Łoś, kończąc recenzję dzieła Karłowicza, podkreślił jego znaczenie nie tylko dla językoznawstwa, lecz także dla społeczeństwa w ogóle: Jak każda rzecz dobra, „Słownik gwar polskich” jest dziełem bardzo użytecznym nie tylko dla tych, którzy szczególnie język badają, ale dla kół bardzo szerokich, ze względu zaś na wykonanie, na obfitość zawartego w nim materjału, na ogrom włożonej w niego pracy, stanowi najpiękniejszy liść wawrzynowy w wieńcu zasług Jana Karłowicza, oraz jeden z kamieni węgielnych językoznawstwa polskiego (Łoś 1904: 180)12 . W pierwszych recenzjach sporadycznie pojawiały się krytyczne opinie. Na przykład Neringas zwrócił uwagę na brakujące źródła, nie zawsze jasne skróty, brak informacji o niektórych „zagadkowych”, zwłaszcza obcego pochodzenia, wyrazach (por. Perzowa 1979: 432). Pierwszą bardzo krytyczną recenzję napisał i opublikował Nitsch po ukazaniu się w 1911 r. słownika Karlowicza. Do dziś recenzja ta wpływała na opinie innych badaczy o słowniku. Twórca polskiej dialektologii zarzucał omawianemu słownikowi poważne błędy – dotyczące „wiarygodności materiału” oraz „opracowania naukowego”. Jako jedną z głównych przyczyn niedoskonałości słownika Karlowicza Nitsch wskazał fakt, że dzieło przygotowano zbyt wcześnie, bez uwzględnienia granic przestrzennych i czasowych, a także w formie nieuwzględniającej przełomu metodologicznego, który nastąpił w polskiej dialektologii na początku XX wieku. Tymczasem, kończąc w 1896 r. wypisywanie fragmentów tekstów, leksykograf zasadniczo opierał się wyłącznie na dialektologii przednaukowej. Nitsch wśród błędów i niedociągnięć warunkujących negatywną ocenę słownika Karlowicza wymienia następujące: a) niejasna podstawa doboru słów (na przykład uwzględnia się słowa sztuczne, indywidualne neologizmy, słowa o „podejrzanej polskości”, zwłaszcza różne 12 Tłumaczenie: jak każda dobra rzecz, tak i Słownik gwar polskich – bardzo pożyteczne dzieło nie tylko dla tych, którzy gruntownie badają język, lecz także dla szerokiego grona odbiorców, a biorąc pod uwagę opracowanie i bogactwo zawartego w nim materiału oraz ogrom pracy włożonej w jego przygotowanie, jest najpiękniejszym liściem laurowym w wieńcu zasług Jana Karlowicza oraz jednym z kamieni węgielnych polskiego językoznawstwa. 94 haLina karaŚ acta Linguistica Lithuanica LXVII skolinius iš rusios, dažnai vartojamus didžiosios Lietuvos kunigaikštystės ir ukraińskich pisarzy, którzy dążą do nadania swoim tekstom lokalnego kolorytu, leksykę należącą do „codziennego dialektu inteligencji”, nazwiska i tym podobne); b) niejednorodność materiału pod względem geograficznym (dominują dialekty wschodnie, zbyt wiele dialektów peryferyjnych, spoza etnicznych terytoriów Polski, słabo reprezentowane są dialekty zachodnie, zwłaszcza wielkopolskie i śląskie); c) brak wyczerpującego wykazu źródeł i charakterystyki ich wartości językowej mas į darbus arba profesionalius tarmių tekstus, vertingus tiek prasmės, tiek fonetikos požiūriu, neprofesionalius rinkinius, tačiau patikimus, oskaro kolbergo pobūdžio veikalus, literatūros, mokslo kūrinius, populiariuosius etno- (należy wskazać prace źródłowe), powodujący, że wybrany materiał leksykalny ma trudną do określenia wartość (czasami niejasną lub wątpliwą); d) niewystarczająca jakość tych źródeł (na przykład wątpliwa jest jakość materiału wybranego z pieśni, wierszy humorystycznych i podań, zwłaszcza z wschodnich terenów dawnej Rzeczypospolitej); e) luki i niekonsekwencje w lokalizowaniu materiału, różne sposoby cytowania tego samego utworu, niedokładność cytatów; f) w wielu miejscach błędne i niepełne przedstawienie morfologii dialektów, uniemożliwiające wyrobienie sobie opinii o terytorialnym rozpowszechnieniu tych form, oraz swobodny i niepełny materiał syntaktyczny; g) brak objaśnienia struktury (systemu) słownika i odsyłaczy; h) chaos ortograficzny, brak konsekwencji w stosowaniu uproszczonej pisowni cytatów, niedokładność zapisu, brak orientacji „co do naukowej wartości zapisów i ignorowanie lepszych spośród nich, dawanie pierwszeństwa gorszym”, brak objaśnień tej pisowni („zasady, w różnych miejscach słownika stosowane odmiennie, zupełnie swobodnie i niedbale”, s. 210); i) zbyt wiele haseł (odsyłaczy), nieprawdziwe formy haseł, powstające wskutek „bezmyślnego i bezkrytycznego obchodzenia się ze źródłami”, „lekceważenia zasad fonetyki”, s. 215); uporządkowanie. j) neaiški sistema ir viename antraštinio žodžio straipsnyje, ir visame veikale; k) reikšmių išdėstymo sistemos neaptarimas, poliseminių žodžių reikšmių newe wnioskach Nitčas napisał: Inna rzecz, że podjął pracę nad siły jednego człowieka, że już przy zbieraniu materiału nie zdołał osiągnąć pełności, a tym mniej poddać go niezbędnej krytyce, że w ogóle całe wykonanie pod każdym względem chroma. Tę stronę musiałem wyraźnie zaznaczyć, tym silniej, im liczniejsze są bezkrytyczne uniesienia nad Słownikiem, abyśmy jasno zdali sobie sprawę, że w ten sposób dalej pracować nie można, że nawet przed piętnastu laty był on niewystar- jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 95straipsniai / articles czający, a wprost anachronizmem byłby dzisiaj (...). Bo właśnie zupełny brak metody, wprost niedokładności słownika, nie pozwalający mu nigdy zaufać bez zaglądania pogarda dla jakiegokolwiek dokładnego i jednolitego systemu spowodowały ten bezmiar do źródeł. (...) bez szczegółowych prac systematycznych (...) nie można myśleć o jakiejś całe przedsięwzięcie było stanowczo przedwczesne. Pod wielu względami tak jest i istotnie, „budowie kodeksu gwar”, nie tylko „wspaniałej”, ale nawet skromnej. Dlatego omawiane dzieło nie jest jeszcze pod tę „budowę” „podwaliną’. A jednak dobrze, że jest, dobrze, że mamy chociaż taki indeks, wykazujący równocześnie różnorodne w tym zakresie braki i konieczność innego rodzaju – w wieku XX – pracy, jeśli w ogóle mamy mieć kiedyś „Thesaurus” gwar polskich13 . recenzent uznał dzieło za zbyt wczesne, jednak mimo faktu, że ukończenie drugiego naukowego słownika wszystkich gwar przewiduje się (przy obecnym tempie prac) dopiero za 40 lat (Popowska-taborska 2006: 42), należy cieszyć się, że słownik, choć nieukończony, jednak ukazał się w całości. W tym kontekście opinia wyraźnie traci swoją wartość. Z czasem opinie o Słowniku gwar polskich łagodzono, wydobywając na światło dzienne zalety dzieła i oceniając je z punktu widzenia ich zgodności z ówczesną leksykografią XiX i XX wieku. Późniejsze opinie, wyrażane z perspektywy dłuższego okresu, pokazały, że słownik Karłowicza jest dziełem naukowym, przygotowanym zgodnie ze sztuką ówczesnej leksykografii XiX wieku, opartym na ówczesnej wiedzy dialektologicznej. W czasach obecnych – po wielu latach od wielkiej krytyki słownika, wyrażonej przez Nitscha – formułowane opinie ukazują znaczenie analizowanego dzieła. Szczególnie znacząca była wypowiedź Mieczysława Karasia (Mieczysław karaś), która, choć stwierdza, że słownik Karłowicza nie oferuje nowych rozwiązań metodologicznych, podkreśla, że właściwie odzwierciedla podstawy badań z przełomu XiX i XX wieku i bardzo wyraźnie uwypukla jego znaczenie: Bez wątpienia znaczenie Słownika gwar polskich jest ogromne i mimo wielu, niejednokrotnie podnoszonych, niedostatków stanowi on w rozwoju polskiej leksykografii gwarowej materiału nie 13 Vertimas: kitas dalykas, kad [karlovičius] ėmėsi darbo, viršijančio vieno žmogaus jėgas, netgi rinkdamas udało się doprowadzić do pełności, tym bardziej przedstawić go krytykom, dlatego całe opracowanie pod każdym względem jest nieudane. Tę kwestię musiałem wyraźnie podkreślić, mnogość dėti mums aiškiai suvokti, jog tokiu būdu toliau dirbti negalima, akivaizdu, kad net prieš penkiolika metų žodynas buvo neišsamus, šiandien jis tiesiog būtų anachronizmas [...]. Metodiškumo trūkumas, bezkrytycznych opinii słownikowych, a także ignorowanie bardziej precyzyjnego czy spójnego systemu doprowadziły do powstania niedokładnego słownika, któremu nigdy nie można ufać bez korzystania ze źródeł. [...] cały zamysł był zbyt przedwczesny. Pod różnymi względami ma to znaczenie, bez bardziej szczegółowych prac systemowych [...] nie można myśleć o jakiejkolwiek „strukturze kodeksu gwar”, nawet bardzo skromnej. dlatego omawiane dzieło nie jest „fundamentem” „tej struktury”. jednak dobrze, że [on] istnieje, dobrze, że mamy przynajmniej taki indeks, wskazujący zarazem na różne braki tej dziedziny i dążenie XX wieku – Thesaurus gwar polskich . 96 acta Linguistica Lithuanica LXVII wę, że jego słownik jest tylko ważnym etapem w rozwoju haLina karaŚ badań gwarowych, zamykającym jedynie dorobek leksykograficzny XIX w. (karaś 1961: 363)14 . moment niesłychanej wagi. [...] już w czasie druku dzieła Karłowicza zdawano sobie spraPodobną ocenę w 1979 r. sformułowała henrika Pežowa, zwracając uwagę na rolę karlovičiusa, pioniera, w naukowym językoznawstwie, na jego naukową koncepcję opracowania leksyki gwarowej, a także na istniejące wówczas możliwości przygotowania takiego słownika (Perzowa 1979: 434–435). 10. Współcześni jana karLoViČiausa BADANIA SŁOWNIKA GWAR POLSKICH Współczesne badania Słownika gwar polskich Karłowicza ukazują dotychczas przemilczane jego zalety, nie negując oczywistych wad i omawiając ich przyczyny. Elżbieta Koniusz, która zbadała leksykę historycznej Litwy w Słowniku gwar polskich Karłowicza, podkreśliła, że obiektywnej oceny tego dzieła należy dokonać z perspektywy epoki, w której ono powstało. Gdyby Karłowicz zamierzał zmienić wcześniej przemyślaną i już realizowaną koncepcję dzieła, wybrać i uzupełnić materiał źródłowy, słownik nigdy nie zostałby napisany. „Kolekcja” Karłowicza – z powodu pewnych braków, pod względem geograficznym – jest przez współczesnych użytkowników oceniana jako użyteczna, a nie jako „anachroniczny indeks słów” (Koniusz 2001: 78–79). Podobnie Joanna Okoniowa (Joanna Okoniowa), redaktor naczelna nowego Słownika gwar polskich Państwowej Akademii Nauk, pozytywnie ocenia dzieło Karłowicza, wskazując na fakt, że „pokolenia naukowców czerpały i do dziś czerpią z niego nie tylko bogaty materiał, lecz także inspirację i idee interpretacyjne”. Mówiąc Nimas, długo „przylgnęło” do słownika apie kritišką nitčo recenziją ji pabrėžė, jog lenkų mokslinės dialektologijos kūrėjo autoritetas buvo toks didelis, kad „įžeidžiantis, o daugelyje vietų negatyvus vertiKarłowicza”. Dopiero w ostatnim czasie na nowo dostrzega się zainteresowanie Słownikiem gwar polskich jako niedocenianym źródłem badań językoznawczych (Okoniowa 2003: 249). Przedstawione wyżej oceny Słownika gwar polskich Karłowicza pokazują, jak spojrzenie na epokę, w której powstał, dłuższa perspektywa czasowa i doświadczenie związane z pracami nad nowym słownikiem gwar polskich według koncepcji Nitscha, później zmienionej przez Mieczysława Karasia, redaktora naczelnego Państwowej Akademii Naukowego Ltż i jego 14 Tłumaczenie: bez wątpienia znaczenie Słownika gwar polskich jest ogromne i mimo licznych, często podkreślanych braków ma on bardzo duże znaczenie dla rozwijającej się polskiej leksykografii gwarowej. [...] drukując dzieło Karłowicza, zrozumiano, że jego słownik jest ważnym etapem w rozwoju badań nad dialektami, wieńczącym dopiero XIX w. osiągnięcia leksykografii. jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 97artykuły / articles zwolenników wpłynęły na opinię o tym dziele. Ukazuje, na ile zasadniczo uzasadnione były wnioski przedstawiane już z punktu widzenia nauki teisinga ir įžeidžianti nitčo recenzija, nepaisant esminių jo pastabų ir mokslinių nowej epoki i nowej koncepcji słownika dialektologicznego. Autor recenzji, oceniając słownik, poświęcił niewystarczającą uwagę istotnym czynnikom, takim jak ówczesna praktyka leksykograficzna, ówczesny stan badań polskich gwar ludowych i dialektologii, praktyczne dążenie do jak najszybszego ukończenia słownika, zbyt duży zakres materiału, aby mógł go zredagować jeden człowiek, i tym podobne. Dziś słownik i jego autor są słusznie oceniani, przy czym podkreśla się, że słownik Karłowicza do dziś pozostaje ważną, bezcenną pomocą w badaniu leksyki dialektalnej; po sprawdzeniu jest źródłem nowego Słownika gwar polskich Państwowej Akademii Nauk. Karłowicz słusznie widział w nim „fundamenty wspaniałej struktury naszego kodeksu gwarowego”. * * * Na zakończenie warto przypomnieć niezwykle trafnie i celnie sformułowaną opinię Stefana Żeromskiego (stefan Żeromski) o zasłudze Karłowicza dla rozwoju polskiej dialektologii, wyrażoną w dziele Snobizm i postęp: Nadzwyczajne zasługi dla gwaroznawstwa położył Jan Karłowicz. Nie tylko doprowadził do wydania „Słownika gwar polskich“, lecz umiał znaleźć i zachęcić cały szereg pracowników, którzy, dzięki jego inicjatywie i kierownictwu, poczęli gromadzić materiały i spisywać słowniki miejscowe. Za czasów Jana Karłowicza istniał formalny ruch umysłowy, widać było „prąd“, dążący w kierunku ludoznawstwa i gromadzenia gwar ludowych (pagal: karaś 2011: 92–93)15 . Literatūra brückner aleksander 1904: Prace słownikowe. – Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). książka zbiorowa wydana staraniem i nakładem redakcji „Wisły”. Warszawa, 165–176. bystroń jan 1926: Wstęp do ludoznawstwa polskiego. Lwów. cygan stan isław 2009: Mniej znane „dawne” quasi-kwestionariusze do badań dialektów polskich. – Poradnik Językowy 9, 59–75. 15 Tłumaczenie: szczególne zasługi dla dialektologii położył Jan Karłowicz. nie tylko wydał Słownik gwar polskich, lecz także potrafił znaleźć i zachęcić wielu pracowników, którzy z jego inicjatywy i pod jego kierownictwem zaczęli gromadzić materiały i opracowywać słowniki miejscowe. W czasach Jana Karłowicza zachodził wyraźny ruch intelektualny, widoczny był „nurt” gromadzenia materiałów etnograficznych i gwar ludowych (za: Karaś 2011: 92–93). 98 Acta Linguistica Lithuanica LXVII Dobrzycki Stanisław 1904: Zdobycze haLina karaŚ językoznawstwa polskiego. – Poradnik Językowy, 50–52. F1135-10-: Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, zespół Jana Karłowicza. karaś ha lina 2010: Polskie słowniki gwarowe – dzieje, typologia, metody opracowania. – Poradnik Językowy 4, 72–104. karaś halina 2011: Polska leksykografia gwarowa. Warszawa: Uniwersytet Warszawski. karaś hali na 2012: o potrzebie badań nad życiem naukowym przełomu XiX i XX wieku. jan karłowicz jako animator ówczesnego „ruchu umysłowego”. – Poradnik Językowy 5 (oddane do druku). karaś Miecz ysław 1961: Z historii badań nad słownictwem gwarowym. – Język Polski 41(3), 161–180; 41(5), 355–369. Karłowicz Jan 1878: Przyczynki do projektu wielkiego słownika. – Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności iV/1876, s. XiV–XciV. karłowicz jan 1871: Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe, napisał dr. jan karłowicz, Warszawa. kaupu ż ann a, smułkowa elżb ieta 1984: nieznane prace jana karłowicza o języku polskim na Wileńszczyźnie. – Studia nad polszczyzną kresową 3, red. j. rieger, W. Werenicz, Wrocław-Warszawa, 82–90. ko ni u sz elż bi e ta 1996: Polszczyzna wileńska w „słowniku gwar polskich“ jana karlowicza. – Wilno i Kresy północno-wschodnie 3, Polszczyzna kresowa, red. e. feliksiak i b. nowowiejski, białystok, 125–141. koniusz elżbieta 2001: Polszczyzna z historycznej Litwy w „Słowniku gwar polskich“ Jana Karłowicza. kielce: Wydawnictwo akademii Świętokrzyskiej. konius z elżbiet a 2005: jan karłowicz jako językoznawca, etnograf i folklorysta – w setną rocznicę śmierci (1836–1903). – Studia Filologiczne Akademii Świętokrzyskiej 18, kielce: Wydawnictwo akademii Świętokrzyskiej, 7–17. konius z elżb ieta 2005a: dziedzictwo kulturowe Wielkiego księstwa Litewskiego w pracach leksykograficznych jana karłowicza. – Kultura i języki Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Maria Teresa Lizisowa. kraków: collegium columbinum, 145–159. konius z elżbiet a 2008: Wyrazy ekspresywne z historycznej Litwy w „słowniku gwar polskich“ jana karłowicza. – Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica 4, red. M. karamańska, e. Młynarczyk, e. stachurski. kraków: Wydawnictwo naukowe akademii Pedagogicznej, 179–186. Kryński Adam Antoni 1904: Jan Karłowicz jako językoznawca. – Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). Książka zbiorowa wydana staraniem i nakładem redakcji „Wisły”, Warszawa, 120–164. jano karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas 99straipsniai / articles Leszczyński Zenon 1998: O dziewiętnastowiecznych początkach dialektologii polskiej. – Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii, red. s. gala. Łódź, 69–75. Łoś jan 1904: Znaczenie „słownika gwar polskich”. – Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). Książka zbiorowa wydana staraniem i nakładem redakcji „Wisły”, Warszawa, Nehring 176–180. Władysław 1901: Jan Karłowicz, „Słownik gwar polskich“. tom pierwszy a pism do e. 1900, str. 455, 8-e. – Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie 1(1), 161–164. nitsch kazim ierz 1911: recenzja „słownika gwar polskich“ j. karłowicza. – Wybór polonistycznych 4 . Pisma dialektologiczne. Wrocław-Kraków, 1958, 195–225. Nowowiejski Bogusław, red., 2009: Dziewiętnastowieczne słowniczki gwarowe z Polski północno-wschodniej. Białystok. okoniowa joann a 2003: jan karłowicz. W setną rocznicę śmierci. – Język Polski Okoniowa Joanna 83(4–5), 246–250. 2006: stan obecny perspektywy ogólnopolskiego słownika gwarowego. – Studia Dialektologiczne 3, red. j. okoniowa. Kraków, 11–19. okoniowa joanna 2012: Słownik gwar polskich jana karłowicza. dziedzictwo. inspiracje. Wyzwania. – Prace Filologiczne (przekazane do druku). Perzowa henr yk a 1979: jan karłowicz jako dialektolog. – Poradnik Językowy 9, Popowska-Taborska Hanna 2006: obecny stan prac nad „słownikiem gwar polskich“. – Studia Dialektologiczne 3, red. j. okoniowa. 426–436. Kraków, 21-22. Rutkowska Krystyna 2012: Zasługi Jana Karłowicza dla języka i folkloru litewskiego. – Poradnik Językowy (przekazane do druku). Sawaniewska-Mochowa Zofia 2003: Polscy miłośnicy języka i folkloru litewskiego w XIX wieku. – Acta Baltico-Slavica 27, 73–95. sawaniewska-Mochowa Zofia 1990: Poradnik Jana Karłowicza jako źródło poznania potocznej polszczyzny północnokresowej. Słownictwo. Warszawa: Uniwersytet Warszawski. urbańczyk stanisław 1993: Dwieście lat polskiego językoznawstwa (1751–1950), kraków: Polska akademia umiejętności. Woźniak kaz imierz 2000: stan polskiej leksykografii gwarowej pod koniec XX wieku. – Słowiańskie słowniki gwarowe, red. hanna Popowska-taborska. Warszawa, 17–51. ŻiPjk 1904: Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). Książka zbiorowa wydana nakładem i staraniem „Wisły“, Warszawa. 100 acta haLina karaŚ Linguistica Lithuanica LXVII jan karłowicz’s contribution to dialectology. Słownik gwar polskich [dictionary of Polish dialects] as a breakthrough project STRESZCZENIE artykuł omawia wkład Jana Karłowicza (1836–1903) w rozwój polskiej leksykografii gwarowej. Jan Karłowicz, przez długi czas zaciekle, choć bez uznania, krytykowany jako Polish dialectology, and presents the “dictionary of Polish dialects” as a major breakthrough organizator życia naukowego. Wkład Karłowicza w badania nad gwarami jest znacznie justly, criticized as a linguist (lexicographer and dialectologist), is currently re-discovered and poważniejszy, niż dotychczas uważano, i obejmuje aspekt jego działalności, który był ledwie podkreślany i doceniany; mianowicie zainicjowane i organizowane przez niego terenowe badania etnograficzne i dialektologiczne. O jego działalności organizacyjnej świadczy bogata korespondencja zachowana m.in. w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym. Stanowi on przykład współpracy Karłowicza zarówno z zawodowymi naukowcami, jak i laikami (entuzjastami folkloru, dialektów oraz szeroko rozumianej kultury ludowej) w zakresie gromadzenia „obiektów ludowych”. Większość jego współpracowników pracowała dla redagowanego przez Karłowicza czasopisma etnograficznego „Wisła” i pisała artykuły poświęcone kulturze ludowej, a także opracowywała słowniki gwarowe poszczególnych wsi lub niewielkich regionów. W ten sposób archiwa wileńskie wyraziście odzwierciedlają działalność Karłowicza jako organizatora i zbieracza informacji zarówno o dialektach polskich, jak i – co istotne – litewskich. Jego wkład w badania nad językiem litewskim i dialektologię litewską był dotąd w niewielkim stopniu doceniany, niemniej obecnie ten aspekt jego działalności jest wskazywany znacznie częściej. bez wątpienia najważniejszym dziełem dialektologicznym Karłowicza jest Słownik gwar polskich (1900–1911) [słownik polskich gwar], który zapoczątkował nową erę w historii polskiej leksykografii gwarowej. Choć nadal opiera się na wcześniej opublikowanych słownikach, można go opisać jako przełomowy projekt, który wyznacza koniec drugiego okresu polskiej leksykografii gwarowej i otwiera nowy. Wniosek ten opiera się na dwóch cechach słownika Karłowicza. Po pierwsze, w porównaniu z wcześniej opracowanymi słownikami, jego zawartość i dane źródłowe są ogromne. Po drugie, jest to pierwszy kompletny słownik słowiański (a właściwie jedyny) obejmujący wszystkie dialekty (z wyjątkiem dialektów emigranckich), choć ze zróżnicowanym stopniem precyzji. Chociaż od dnia publikacji słownika wskazywano na wiele jego niedociągnięć, pozostaje on cennym źródłem informacji o słownictwie dialektalnym. artykuł, a także różne opinie na temat słownika. discusses mainly the content of the dictionary, its sources, concept, methodology applied, as Nadesłano 26 września 2012 r. haLina karaŚ Varšuvos universitetas, Lenkų kalbos institutas Krakowskie Przedmieście g. 26/28, 00-927 Warszawa, Polska [email protected]