Gotfrydo Ostermejerio prierašai Jokūbo Brodovskio rankraščiuose: „Litauische Sprichwörter und Rätsel“ ir „Lexicon Germanico–Lithvanicvm et Lithvanico–Germanicvm“

23straipsniai / articles ona aLeknaViČienė Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: historia litewskiego języka pisanego, historia języka, literatury i kultury Małej Litwy. Gotfryda Ostermejera Przypiski w rękopisach Jokūbasa Brodovskisa: LITAUISCHE SPRICHWÖRTER UND RÄTSEL IR LEXICON GERMANICO-LITHVANICVM ET LITHVANICO-GERMANICVM1 inskrypcje Gottfrieda Ostermeyera w rękopisach Jacoba Brodowskiego: W adnotacji do artykułu Litauische Sprichwörter und Rätsel and Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm analizowany jest problem autorstwa rękopiśmiennego zbioru przysłów, porzekadeł i zagadek Litauische Sprichwörter und Rätsel (Pr), przechowywanego w Bibliotece im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (LMaVb rs: f 137–1). W rękopisie, między jednostkami drobnej twórczości ludowej wpisanymi przez głównego kompilatora – precentora Tremp (pow. Darkiemie) Jokūbasa Brodovskisa – znaleziono dopiski Gotfryda Ostermejera: 16 fraz niemieckich i 11 litewskich. celem artykułu jest ocena dopisków Ostermeyera jako elementów makrostruktury i mikrostruktury zbioru 1 Artykuł przygotowano w ramach projektu Dziedzictwo i tożsamość: badanie i upowszechnianie źródeł lituanistycznych XVII wieku, włączonego do programu Państwo i naród: dziedzictwo i tożsamość. Badania wsparła Litewska Rada Nauki (nr umowy Vat 10/2010). słowa kluczowe: Gotfryd Ostermeyer, Jokūbas Brodovskis, Litwa Mniejsza, folklor drobny, przysłowia, powiedzenia, zagadki. keyWords: Gottfried Ostermeyer, Jacob Brodowski, Litwa Mniejsza, folklor drobny, przysłowia, powiedzenia, zagadki. 24 acta Linguistica Lithuanica LXVII elementy, ustalić stosunki z wcześniejszymi źródłami ona aLeknaViČienė litewskimi, wyodrębnić te dopiski, które w historii piśmiennictwa litewskiego zostały odnotowane po raz pierwszy. W artykule omawiane są również dopiski Ostermeyera w słowniku Brodowskiego Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm (b; LMaVb rs: f 137–15), analizowane są cechy językowe dopisków Ostermeyera. adnotacja artykuł porusza problem autorstwa rękopiśmiennego zbioru powiedzeń, przysłów i zagadek Litauische Sprichwörter und Rätsel (Pr), przechowywanego w Bibliotece Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (LMaVb rs: f 137–1). pośród jednostek małego folkloru zapisanych przez głównego kompilatora – kantora z Trempen (powiat Darkehmen) Jacoba Brodowskiego – w rękopisie można również znaleźć inskrypcje Gottfrieda Ostermeyera: co-Germanicvm (b; LMaVb rs: f 137–15); artykuł analizuje językowe osobliwości inskrypcji Ostermeyera. 16 german and 11 Lithuanian phrases. the aim of this article is to evaluate the inscriptions made by ostermeyer as the elements of macrostructure and microstructure of the collection, to determine their relations with earlier Lithuanian sources, to distinguish the inscriptions, which were recorded in the Lithuanian writings for the first time. the article also discusses ostermeyer’s insscriptions in brodowski’s dictionary Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvani0. WSTĘP Gotfryd Ostermeyer (Gottfried Ostermeyer, 1716–1800) – wybitna postać drugiej połowy XVIII wieku na Litwie Mniejszej. Dla literaturoznawców znany jest przede wszystkim jako twórca pieśni, redaktor śpiewnika i historiograf, dla historyków języka – jako autor gramatyki, dla historyków kultury – jako badacz przedchrześcijańskich ludów Prus i ich religii. chociaż urodził się nie w Małej Litwie i w rodzinie nielitewskiej, badania literatury, języka oraz historii poświęcił dziedzinie nauki, która obecnie określana jest jako lituanistyka w szerokim znaczeniu. ród Ostermejerów wywodził się od Bawarczyków niemieckiego pochodzenia, którzy przez Saksonię i Śląsk przybyli do Prus Zachodnich (Šlaitaitė 1994: 150–151, 157–158). Gotfrydas urodził się w 1716 roku w Malborku (obecnie Malbork, północna Polska, województwo pomorskie), w rodzinie rzemieślnika (garbarza). W latach 1728–1736 uczył się w gimnazjum toruńskim (Šlaitaitė 1994: 151–152, 158–159; Biržiška 1963: 101). Na uniwersytecie królewieckim został immatrykulowany 9 maja 1737 roku: „Ostermeyer Godofr. Marienburg. boruss.“ (erler 1911: 370)2. studiował teologię, około lat 1739–1740 w Seminarium Języka Litewskiego uczył się języka litewskiego (citavičiūtė 2004: 87–88, 344). 2 biržiškos ( 1963: 101) nurodyta data 1739-05-09 klaidinga. gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 25straipsniai / articles dwukrotnie ostermeyer musiał przerwać studia z powodu braku środków. jak pisze jego syn Zygfryd (siegfried ostermeyer, 1759–1821), ojciec utrzymywał się u wiejskich księży z prywatnych lekcji, a zaoszczędziwszy pieniądze, wracał do Królewca. Ostatni raz odwiedził proboszcza w Verdainė (około 3,5 km na wschód od dawnej Šilokarčemy, obecnie Šilutė), fabijona kalavasa (fabian kalau, 1691–1747), gdzie uczył się także teologii; tutaj ostatecznie nauczył się języka litewskiego. dzięki znajomości języka litewskiego okazał się godny otrzymania oficjalnej posady w Prusach Wschodnich – opiekun kościoła w Trempach, minister stanu i wojny (Königliche Etatsund Kriegsminister) friedrich von görne zaprosił go w 1744 roku do Tremp do pracy jako precentor; spośród trzech kandydatów wybrał ostermeyera (Die Pfarr-Stelle ʒu Trempen betreff., 1752; gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, eM 44 d, nr. 233, bl. 18r–21v). W Trempenach pastor Ostermejer pracował aż do śmierci (1800-03-13). B ył żonaty z córką (Šlaitaitė 1994: 152, 159). 1752-aisiais iškėlus trempų kunigą gerhardą Ludwigą Mühlenkampfą į kusus, liko laisva vieta. 1752-08-29 konsistorijos tarėjai pranešė karaliui, kad parapija iš wspomnianego pastora z Werdainy, Kalawa, Anną Reginą (Anna Regina Kalau, 1721–1770). Syn Zygfryd i wnukowie również zostali ewangelickimi pastorami i nauczycielami, w mniejszym lub większym stopniu interesowali się działalnością lituanistyczną. Ukształtowane przez epokę oświecenia pojęcie narodu i tworzonych przez niego wartości duchowych w Europie wywoływało wiele dyskusji. Objęły one również Ostermejera – początkowo z powodu etnogenezy Litwinów pruskich i ogólnie wszystkich Bałtów, później zaś z powodu zasad tłumaczenia pieśni. Zainspirowane dyskusjami jego dzieła prowokowały nowe dyskusje. We wszystkich tych dyskusjach jednym z Ostermejerów był królewiecki członek Królewskiego Niemieckiego Towarzystwa (Königliche deutsche historii kościołów i szkół. svarbiausių ostermejerio instrumentų ir argumentų buvo lietuvių kalbos faktai. Gesellschaft zu Königsberg) narys, periodiniame draugijos leidinyje Preussisches Archiv publikavo straipsnių apie prūsų ir lietuvių religiją, etnografiją, mitologiją, Najważniejsze dzieła Ostermejer opublikował po niemiecku. nie wszystkie opublikowane prace zachowały się3. rękopisów zachowało się bardzo niewiele – do tej pory znane były tylko trzy autografy i jeden odpis. Pierwszy autograf – list napisany 1781-01-06 do Abrahama Jakoba Penzela (1749–1819) z Trempen do Krakowa, obecnie przechowywany w Bawarskiej Bibliotece Państwowej w Monachium (Gerulaitienė 2002: 18–20); drugi – artykuł o historii litewskiej Biblii Historische Nachricht von der litauischen Bibel, przechowywany w Bibliotece im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk. artykuł nie jest podpisany, ale że jest to autograf Ostermejera, udowodniono na podstawie jego listu do Penzela (Gerulaitienė 2002: 11–15) oraz trzeciego dokumentu, przechowywanego w 3 większość zachowanych dzieł przetłumaczono na język litewski i opublikowano w Rinktiniuose raštuose (1996), z wyjątkiem gramatyki języka litewskiego Neue Litauische Grammatik (1791) oraz artykułów w wydawnictwie Preussisches Archiv . 26 acta ona aLeknaViČienė Linguistica Lithuanica LXVII w Tajnym Archiwum Państwowym Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego w Berlinie (Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz). są to komentarze Ostermejera do przetłumaczonego przez Ludwika Rhesę na język litewski psalmu Dawida (Ps 2,1–12) oraz podpisane zakończenie (na jego temat zob. Citavičiūtė 2002: 21–25). a zatem chronologiczna kolejność znanych dotąd autografów Ostermejera jest następująca: (1) Gotfryd Ostermejer. List Abrahama Jakoba Penzela z Trempów do Krakowa, 1781-01-06; Bayerische Staatsbibliothek München: Penzeliana II (Ostermeyer, Bl. [1–6]; publikuota: Keturi Gotfrydo Ostermejerio rankraščiai, 2002: 73–77, 143–148. (2) [gottfried ostermeyer]. Hiſtoriſch[e] Nachricht v[on] d[er] littauiſche[n] Bibel, [po 1791]; LMaVb rs: f 15–299; publikuota: Keturi Gotfrydo Ostermejerio rankraščiai, 2002: 31–52, 91–123. (3) M[artinus] Lud[ovicus] Rheſa. tłumaczenie 2. P[salmu] na litewski, 1797. – Acta des Königl. Ober-Schul-collegii, od polskich i litewskich kaznodziejów oraz starszych Schullehrer Seminar ʒu Königsberg in Preuſſen, 1797–1805; gsta Pk: i. ha rep 76 przełożonych do spraw nauki, sztuki, kościoła i szkół, ii nr. 271, k. 42r–42v; opublikowano: Keturi Gotfrydo Ostermejerio rankraščiai, 2002: 79– znany jest jeszcze jeden 82, 149–150. rękopiśmienny dokument Ostermejera – Zusätze zum Beitrag zur Altpreußischen Religions Geschichte und zu den Gedanken von den alten Bewohnern, uzupełnienia do des Landes Preußen, bet tai ne autografas, o nuorašas (LMaVb rs: f 15–70). tai opublikowanych jego książek Kritischer Beitrag zur Altpreußischen Religionsgeschichte (1775) i Gedanken von den alten Bewohnern des Landes Preussen (1780), napisane po 1783 roku (Gerulaitienė 2002: 15–18; opublikowano: Keturi Gotfrydo Ostermejerio rankraščiai, 2002: 53–72, 125–142). Badając przechowywany w Bibliotece im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk rękopiśmienny zbiór przysłów, porzekadeł i zagadek Litauische Sprichwörter und Rätsel (dalej – Pr; LMAVB RS: F 137–1), przez długi czas uważany za anonimowy, zauważono, że jednostki drobnej twórczości ludowej zostały zapisane nie w jednym czasie i nie przez jedną osobę. Z całego tekstu wyróżniały się dopiski wykonane czarnym lub brunatnoczarnym atramentem. okoliczności historyczne pozwoliły przypuszczać, że mogły być autorstwa Ostermejera, toteż ukierunkowały badanie na ustalenie kolejnego jego autografu. jednak najważniejszym pytaniem, na które należało odpowiedzieć w pierwszej kolejności, było to, kto był twórcą całego zbioru. 1 . zbioru LITAUISCHE SPRICHWÖRTER UND RÄTSEL autorstwo Ten rękopiśmienny zbiór drobnej twórczości ludowej do drugiej wojny światowej przechowywany był w Pruskim Archiwum Państwowym w Królewcu (Preussisches Staatsarchiv in kwestię autorstwa poruszył w 1956 roku Jurgis Lebedys. Wydawało mu się niewątpliwe, że zbiór był własnością gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 27 artykułów / articles Königsberg). Na stronie tytułowej fioletowym atramentem wpisano dawną 4 alfabetyczną sygnaturę LMaVb „1. Lr – i“ wskazuje, że rękopis został przypisany do zbioru Ludwika Rhesy (Ludwig Jedemin Rhesa, 1776–1840) (zob. także Šiožinys 1950: 10–13). Zbiór ten powstał po drugiej wojnie światowej, gdy z obwodu królewieckiego przywieziono na Litwę wiele książek i rękopisów, zgromadzonych podczas ekspedycji mających na celu ratowanie dóbr kultury (Abramavičius 1944–1947: 40v–41r; Abramavičius 1963: 189). Zbiór jest defektywny: brak początku, końca i części wewnętrznych fragmentów. Autentyczna strona tytułowa, napisana ręką kompilatora, nie zachowała się; dane tytułowe wpisano później. Na pierwszej stronie dawnej okładki, w którą niegdyś włożono rękopis, znajdują się dwa wpisy: 1) tytuł „Littauiſch[e] sprichwörte[r] ‖ u ‖ räthſel.“ (pośrodku karty ciemnobrązowym atramentem); 2) wpis „Litth. sprüchwortter“ (u góry karty brązowym lub czerwonym ołówkiem, wpis wyblakły, trudny do odczytania). Zbiór nie jest wymieniany przez współczesnych, brak więc również informacji pośrednich. W bibliografii litewskiej rękopis zarejestrowano jako źródło z końca XVII wieku, autora nie podano: „Littauiſche sprichwörter und rätſel. [Litewskie powiedzenia, przysłowia i zagadki]. b. v., koniec XVII w. [1, 40] s.1 Wpis „20,5 × 17,4 cm“: nr 177 Litauische sprächwörter und (Lb i 516, nr. 177). LMaVb rankraščių skyriaus kartotekiniame kataloge šaltinis įvardytas kaip „Lietuviškų patarlių, mįslių ir priežodžių rinkinys. autorius nežinomas. Liet. k. XVii a. ii-oji p. 40 lp. 20 × 17,4. rankr. restauruotas; i-ame lp. rätzel5“. Z powodu braku danych tytułowych zbiór po drugiej wojnie światowej tradycyjnie nazywano Anonimowym zbiorem przysłów, porzekadeł i zagadek. precentora z Trempów (pow. Darkiejmy) Jakuba Brodowskiego (Jacob Brodowski, 1692–1744)6 i jednym z głównych źródeł jego słownika Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm, jednak mimo to wątpił co do autorstwa zbioru. choć nie odrzucił możliwości uznania Brodowskiego za twórcę zbioru4 Proweniencja wskazująca na dawnego właściciela źródła jest tylko jedna: sygnatura nō 177, wpisana w prawym górnym rogu karty tytułowej ciemnobrązowym atramentem. ponieważ Pr nie jest wpisem z nazwą archiwum Preussisches Staatsarchiv in Königsberg (w rękopisach zwykle zapisywaną skrótowo: Staatsarchiv Königsberg), używaną od 1867 roku (forstreuter 1955: 65), ani z odpowiednią pieczęcią, można przypuszczać, że sygnaturę Pr wpisano w czasie, gdy archiwum nie zostało jeszcze przemianowane, tj. gdy funkcjonowało pod nazwą Königliches Geheimes Archiv zu Königsberg in Preussen. Do tak zwanego archiwum po śmierci Rhesy trafiły zgromadzone przez niego rękopisy, wśród nich Lexicon Germanico-Lithvanicvm et LithvanicoGermanicvm Jakoba Brodowskiego (dalej – b), anonimowe Clavis Germanico-Lithvana (dalej – c), Lexicon Lithuanicum i inne (Nesselmann 1851: VI). 5 Na karcie tytułowej Pr widnieje Sprichwörter, Räthſel. 6 Brodowski od 1713 do 1744 roku pracował jako precentor w Trempach. Studiował na uniwersytecie królewieckim – immatrykulowany 24.04.1709: „brodowski jac., goldap, Pruss., iur., gratis“ (Erler 1911: 264). Przypuszcza się, że go nie ukończył. Może to być jedna z przyczyn, dla których nie został księdzem. 28 ona aLeknaViČienė acta Linguistica Lithuanica LXVII toju, bet neradęs pakankamų įrodymų, klausimą paliko atvirą (Lebedys 1956: 25–26). Późniejsze badania stosunku b i Przysłów również nie przyniosły przekonującego rezultatu. Po przeprowadzeniu analizy pisma całego zbioru (uwzględniając głównie metodykę badań pisma przedstawioną w książce Lothara Michela Gerichtliche Schriftvergleichung. Eine Einführung in Grundlagen, Methoden und Praxis (Michel 1982: 78–85, 237–261), ustalono, że Pr jest autografem Jakuba Brodowskiego, z wyjątkiem kilkunastu dopisków sporządzonych przez inną osobę oraz wpisów na dołączonej później karcie tytułowej (Alek­navičienė 2011: 50–54). Główne wpisy porównano ze słownikiem Brodowskiego Lexicon GermanicoLithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm . Analiza papieru zbioru nie zaprzeczyła temu wnioskowi. Chociaż wcześniejsi badacze rękopisu podawali różne daty – koniec XVii wieku (ostatnie dziesięciolecia, druga połowa), koniec XVii wieku–początek XViii wieku (pierwsze dziesięciolecia, pierwsza ćwierć), analiza filigranów pozwoliła zawęzić granice okresu: Pr jest źródłem nie z XVii, lecz z pierwszej połowy XViii wieku. Na podstawie filigranów ustalono, że do Pr wykorzystano papier trzech pruskich papierni: Grünwera, Finkena i Eckera. Dla datowania rękopisu ważny jest papier z filigranem zawierającym monogram „cf”7. Na filigranie przedstawiono żmija z koroną, owiniętego wokół chabra. Papier z ukoronowanym żmijem produkował warsztat papierniczy w Grünwehr (grünwehr). Litery znajdujące się u dołu filigranu „cf” – monogram mistrza Christopha Fund(t)a (lub Pfundta), pracującego w Grünwehr od 1719 do 1724 roku. Jeden podobny filigran z inicjałami „cf” znajduje się już w dokumencie z 1716 roku, ale nie wiadomo, gdzie wówczas pracował Fund(t). Zatem rękopis musiał być pisany po 1716 roku (Aleknavičienė 2011: 45–50). Czas produkcji papieru w innych warsztatach nie stoi w sprzeczności z tym datowaniem. Dopiski drugiej osoby czarnym lub brunatnoczarnym atramentem mają wyraźne indywidualne cechy pisma. Pismo Ostermejera porównano z oryginałami dwóch wspomnianych już jego rękopisów oraz przedrukiem listu. Analiza grafiki zarówno pojedynczych liter, jak i ich połączeń pozwoliła stwierdzić, że dopisał je Gotfryd Ostermejer (Alek­navičienė 2011: 55–64). W 1744 roku został mianowany do jedynej parafii w Tylży, precentoriaus brodovskio vietą. tiek brodovskiui, tiek ostermejeriui trempai buktórej proboszcz Tremp zmarł w tym samym roku. Ostermejer jako pierwszy dostarczył informacji o Brodowskim jako leksykografie oraz o jego słowniku. W dziele Kritischer Beitrag zur Altpreußischen Religionsgeschichte, wydanym w 1775 roku, Ostermejer oparł się na zebranych z żywego języka przez litewskich leksykografów – Filipa Ruigisa ( Philipp ruhig, 1675–1749) i Brodowskiego – nazwach bogów bałtyckich, których rzekomo nie podaje żaden historyk Prus (Ostermeyer 1775: 9–23). Ostermejer opierał się na Ruigisie i Brodowskim jako na autorytatywnych źródłach, pomagających ustalić 7 Format filigranu z monogramem „cf” 10,8 × 9 cm, linia nie jest osią, odległość między liniami gęstymi jednak najwięcej danych o Brodowskim i opracowaniu słownika Ostermejer podał w książce Gedanken von den alten Bewohnern des Landes Preussen (1780). Najważniejsze z nich dotyczą metody opracowywania słownika (Brodowski zbierał 2,3 cm, linijos ryškios. jis yra lapuose Pr 9 (apačia), Pr 11–14 (visas), Pr 16 (viršus). Vandenženkliai paskelbti: aleknavičienė 2011: 46–48, 1–3 pav. gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 29artykuolai / articles tyti ir senųjų dievybių veiklos sritį, nes gyvenantieji tarp lietuvių galį išgirsti minint daugybę dievų. materiał z żywego języka, pisał około 30 lat8), struktury (dwuczęściowej: pierwsza niemiecko-litewska, druga litewsko-niemiecka; tę ostatnią zaczął przepisywać na czysto, lecz nie zdążył jej ukończyć), bogactwa przysłów (w tytule podano ponad 2000) (Ostermeyer 1780: XXXVi–XXXVii). ostermejerio aprašytas medžiagos rinkimo būdas padeda suprasti daugiapakopę tiek b, tiek ypač Pr įrašų chronologiją: dėl vieno žodžio ar posakio brodovskis galėdavęs nukeliauti keletą mylių, visada nešiodavęsis rašomąją lentelę ir ką nors naujo išgirdęs joje tuoj pat užsirašydavęs, o grįžęs įtraukdavęs į žodyną. susirašinėjimas su Penzeliu rodo, kad tuometėmis lietuvių dainomis ostermejeris ne itin žavėjosi (Keturi Gotfrydo Ostermejerio rankraščiai, 2002: 73, 75, 144). tačiau knygoje Gedanken von den alten Bewohnern des Landes Preussen diskursą apie brodovskį jis baigia teigiamu žodyno vertinimu dėl gausaus patarlių pateikimo. jas esą reikėtų išrinkti, sutvarkyti ir pridėjus paaiškinimus išspausdinti atskirai. Patarlės parodytų senųjų lietuvių sąmojį ir sulauktų didelio pripažinimo. Maža to, tai suteiktų progą apgailėti, kad Vokiečių ordinas atėmęs tokiai tautai laisvę (ostermeyer 1780: XXXVi–XXXVii). Zatem opublikowanie przysłów i powiedzeń zapisanych z żywego języka wydawało się Ostermejerowi swego rodzaju moralną rekompensatą. Pr kaip savarankiško šaltinio ostermejeris nėra paminėjęs. Pats brodovskis Pr veikiausiai laikė žodyno dalimi ir ketino jį pridėti gale, kaip tai padaryta c, kzž ir įvairiuose kituose dvikalbiuose XVii–XViii amžiaus žodynuose. Pr ir b tarpusavio sąsają rodo ir nuorodos iš vieno šaltinio į kitą. taigi tikėtina, kad šis rankraštis buvo laikomas kartu su žodynu. 2. DOPISKI GOTFRYDA OSTERMEJERA W RĘKOPISIE JAKUBA BRODOWSKIEGO LITAUISCHE SPRICHWÖRTER UND RÄTSEL Ogółem Ostermejer w Pr dopisał 16 niemieckich i 11 litewskich fraz (łącznie 53 litewskie słowa, czyli 61 form wyrazowych), poprawił co najmniej 5 słów Brodowskiego. Spośród tych jedenastu dziesięć to przysłowia i powiedzenia, a jedno — zagadka. 8 Ostermejer pisze, że Brodowski wcześnie rozpoczął gromadzenie materiału do słownika: „er fieng frhʒeitig an ein Wrterbuch von dieſer sprache ʒuſammen ʒu tragen, und brachte mit dieſer arbeit an die dreyßig jahre ʒu.“ (Ostermeyer 1780: XXXVi), czyli najprawdopodobniej zaraz po przybyciu do Trempów. 30 Acta ona aLeknaViČienė Linguistica Lithuanica LXVII Pr dauguma ostermejerio prierašų su brodovskio įrašais susiję vertikaliaisiais ryšiais ir kartu su jais sudaro rinkinio makrostruktūrą. tai savarankiški rinkinio artykuły (termin artykuł zbioru jest stosowany analogicznie do leksykograficznego terminu artykuł hasłowy słownika). nieco mniej uwag związanych z relacjami horyzontalnymi i należących do dziedziny mikrostruktury. Uwagi te są trojakiego rodzaju: 1) uzupełnienie haseł Brodowskiego – dopisany brakujący lub dodatkowy odpowiednik niemiecki; 2) poprawienie haseł Brodowskiego – podanie lepszego wariantu litewskiego lub niemieckiego; 3) poprawienie pojedynczych słów Brodowskiego. 2.1. Dopisane hasła zbioru to elementy makrostruktury zbioru: odrębne hasła mające oba komponenty – litewski i niemiecki (por. rys. 1). jest ich dziesięć (dziewięć przysłów i porzekadeł, jedna zagadka): Pr O1r ii5–11 9 diewe důk wienam gimt, alle ne wienam dirbt. gott {la}ße jeden allein gebohren werden; aber keinem allein arbeiten d. i. ohne arbeiter (kinder und geſinde) beſteht keine Wirthſchaft. Pr O1v II3–6 diews ne źur  arod ſagt man, wen im eheſtande die kinder häufig koen, und doch wenig brodt iſt Pr O2r ii3–5 diews neweikus, wszystkie oddechy często odwraca zemstę Boga, lecz nie pozostaje na zewnątrz. Pr O7v II4–6 iau brauki ſu Lapais, tikt szakućius palieki. tu kłamiesz straszliwie. Pr O10v i2–4 co jest piękniejsze po śmierci niż żywy!  Wėźys rak, kiedy jest ugotowany ‹O←geb›. Pr O18r ii1–6 skola ne Můma schulde[n] muß man beʒahle[n], lepiej: długów nie uciskać i nie pieścić, jak matka. Pr O20v ii1–3 gość nie jest długo, wszyscy widzą. gość widzi bardzo wiele nawet podczas najkrótszego pobytu. Pr O24v i9–12 dreszcz przeszedł przez moje ciało {} der tod iſt über mein grab gegangen Nb przy niespodziewanym dreszczu. Pr O24v ii10–12 tingin ragiſi, be tojo (ſzojo) pats dirbk ein fauler knecht iſt doch lepiej niż żaden. Pr O32r i20–21 Ryba pragnie bez wody. Von nichts jest źle żyć. 9 Dopiski Ostermejera oznaczono w metryce przed numerem strony, dodając podniesioną literę O, np. Pr O2r ii3–5, natomiast poprawki – w nawiasach kątowych ze skrótem O, np. „képėje ‹O→képėj›“. Nawiasami klamrowymi ujmuje się niejasno zapisane litery, np. {la}ße, natomiast słowa, które nie zachowały się z powodu uszkodzenia kart i zostały odtworzone na podstawie innych źródeł, zapisuje się w podwójnych nawiasach klamrowych. W nawiasach kwadratowych rekonstruuje się końcówki niemieckich wyrazów, gdy zostały zapisane skrótowo, np. auße[n]. gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 31straipsniai / articles 1 PaV. Pr O18r ii1–6: dopisany przez Ostermejera artykuł zbioru: litewskie przysłowie i dwa niemieckie odpowiedniki, połączone słowem beßer O1r ii5–11, O1v aštuonių iš dešimties lietuviškų smulkiosios tautosakos vienetų b nėra: Pr II3–6, O7v II4–6, O10v i2–4, O18r ii1–6, O20v ii1–3, O24v i9–12, O24v II10–12. Najprawdopodobniej nie było ich również w litewsko-niemieckiej części słownika Brodowskiego (dalej – *blv), ponieważ w kartotece Słownika języka 38 acta Linguistica Lithuanica LXVII znajduje się przy lemacie Götʒ, gdzie ona aLeknaViČienė sporządzono listę dawnych bogów „götʒen der alten Preußen” b 597–598, por. : ob 141–2 Iawinnê (r), bogini zboża, matka 13 zboża, od Iawai zboże. b 59826 bogini zboża Iawinne. litewskiego, przechowywanej w Litewskim ob 1414–15 Bibcʒiû Bóbelis (v), der gartengott Priapus b 5984 Priapus. Bibcʒiu Bobelis garten gott. ob 186–9 Iaućiû Bobis, także Baubis (g), bóg pasterzy bydła; od Jautis „wół” i Baubju „ryczę”. der Pan der alten. b 5985 Pan. Iaucʒiû Baubis, bóg pasterzy. ob 191–3 Muſſû Birbik (i), bóg much, Baal-Zebub 2 Królewska 1,2; od Muſſē „mucha” i birbju „brzęczę jak pszczoła”. b 59815 Beelzebub Musſu Birbiks ob 2010–11 Iagaubis (n), bóg ognia; der Vulcanus . b 59742 Vulcanus Iagaubis, Ugnis ßwénta. bóg ognia. ob 2012–13 Drebkullys (o), der gott des erdbebens, von drebéti, beben und kulti ſchlagen. b 59816 erdbeben gott. Drebkullÿs. W liście do Penzela z 1781-01-06 ostermejeris pisze, że słownik brodovskio ma obecnie precentor gronwaldas. ostermejeris wcześniej pytał go, czy nie mógłby sprzedać (!) tego dzieła albo przynajmniej pozwolić je przepisać. Jednak gronwaldas odrzucił obie prośby. O tym, że już wcześniej korespondowali w sprawie możliwości druku, świadczy również fakt, że gronwaldas proponował ostermejerisowi podjęcie się rewizji. Otóż ostermejeris pisał mu, że przed wydrukowaniem słownika należy go sprawdzić. Sam odmówił wykonania tego, ponieważ miał być zbyt stary do tak szczegółowej pracy (Keturi Gotfrydo Ostermejerio rankraščiai, 2002: 74–77, 147–148). Słownik ten precentor gronwald z Wilhelmsbergu z pewnością posiadał już w 1780 roku. Ostermejer wspomina o tym fakcie w książce Gedanken von den alten Bewohnern des Landes Preussen (1780). Odpowiadając nieznanemu recenzentowi na zarzut, że w dziele Kritischer Beitrag zur Altpreußischen Religionsgeschichte (1775) opierał się na nieopublikowanym słowniku brodovskiego, ostermejer twierdził, że uważa jego dane dotyczące dawnych bogów pruskich za wiarygodne i dokładnie przepisał wszystko, co brod13 litery w nawiasach oznaczają przypisy, w których wskazano źródła; w przypisach r, v, i jako źródło wskazano wyłącznie słownik brodovskiego. gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 39straipsniai / articles dovskis. jeśli ktoś w to wątpi, niech zajrzy do jego słownika, który obecnie posiada precentor z Wilhelmsbergu gronwald (ostermeyer 1780: XXXV). ani w liście, ani w książce ostermejer nie podaje nazwiska gronwalda. w dokumentach archiwalnych jest wymieniany jako Gottfried Grunwald14. W 1772 roku został mianowany precentorem w Wilhelmsbergu i pracował tam mniej więcej do czerwca 1781 roku, ponieważ 1781-06-15 został ordynowany, a 1781-06-18 wprowadzony jako proboszcz kościoła w Karwaiten (pow. kłajpedzki). Przed upływem roku Grunwald został przeniesiony z Karwaiten do Kraupischken (pow. raganecki), gdzie pracował do 1811 roku (Moeller 1968: 62, 77). Nie znaleziono danych o jego zainteresowaniach literackich. Jego listy w Kraupischken dotyczą przede wszystkim spraw gospodarczych, a charakter pisma nie daje podstaw do wysunięcia hipotezy, że Pr jest jego ręką sporządzonymi dopiskami. Do dziś nie wiadomo, jak B trafił do mało znanego lituanistom Wilhelmsbergu (do 1725 roku – Klikutten, pow. Darkiejmy)15 i dlaczego precentor tego miasteczka kościelnego uważał, że ma prawo decydować, pod jakimi warunkami można rękopis Brodowskiego przekazać lub go nie przekazywać. Dlaczego właśnie on poszukiwał człowieka, który mógłby przygotować go do druku? Na razie nie wiadomo, gdzie znajdował się rękopis, zanim trafił do osobistej biblioteki Rhesy. Przybliżony czas dopisków Ostermejera można obecnie ustalić jedynie poprzez porównanie z jego własnymi dziełami i poszukiwanie w nich oznak korzystania z Pr i b. W 1775 roku, pisząc w dziele Kritischer Beitrag zur Altpreußischen Religionsgeschichte o dawnych bogach pruskich, Ostermejer opierał się na słowniku Brodowskiego, a informację, że słownik znajduje się u Gronwalda, podał w 1780 roku w książce Gedanken von den alten Bewohnern des Landes Preussen (Ostermeyer 1780: XXXV), a zatem terminus ad quem korzystania z niego przypada na rok 1775. Dążąc do precyzji, termin ten można ograniczyć do 8 sierpnia 1775 roku. Albowiem we wstępie do dzieła Kritischer Beitrag zur Altpreußischen Religionsgeschichte Ostermejer podał miejsce i datę napisania – rok i dzień św. Dominika: „trempen in der Predigerwohnung am tage dominici 1775“ (Ostermeyer 1775: iVv). Przysłów i porzekadeł jest niemało (około 25) w og, głównie w poświęconej składni b, ale mimo to nie są identyczne. Szczególnie różnią się odpowiedniki niemieckie, por. 14 W piśmie z 23.01.1772 do króla, napisanym przez dziekana Wydziału trečiojoje dalyje „dritter haupttheil. syntaXis“. aštuonios iš jų artimos Pr ir Teologicznego Uniwersytetu w Królewcu Daniela Heinricha Arnoldta, Theodora Christiana Lilienthala i Gotthilffa Christiana Reccarda, wskazano, że wyznaczyliby do Wilhelmsbergu studenta Gottfrieda Grunwalda, gdyby zwolniło się stanowisko precentora (Wilhelmsberg Praecentorat 1758–1803; GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, EM 55 d, nr 975, k. 4r–4v). Immatrykulowany 07.05.1764 jako „Grünwald Godfr. : saalfeld boruss. (erler 1911: 492). 15 Po epidemii dżumy w latach 1709–1711 w okolicach osiedliło się wielu kolonistów – Francuzów i Szwajcarów – z Nassau, Palatynatu i księstwa frankońskiego. Na ich potrzeby w Klikučiai, wsi parafii Gavaičių, wyludnionej podczas zarazy, w 1724 roku rozpoczęto budowę kościoła, ukończoną w 1725 roku. Nowo utworzona parafia należała do inspekcji Wystruckiej, a kościół był symultaniczny – odbywały się w nim nabożeństwa ewangelicko-luterańskie i reformowane, b 120pršt. Bardzo bogaty, trzeźwy biedny. girt’s ir waʒůt’s, pagirom’s ne pėßcʒes. girts penkeis, ßéßeis, o pagirom’s dirbo du kunigai (Moeller 1968: 150; rogge 1873: 83–87). 40 ona aLeknaViČienė acta Linguistica Lithuanica LXVII og 14128–29 girts ßeßeis, o pagiroms wos wienu ein trunkener fhrt mit sechſen, aber wenn er ausgeſchlafen, kaum mit einem. Pr 6r i9–11 √pijany pięcioma; sześcioma, a pochwałami nie jednymi. √pijany bogaty, trzeźwy biedny. zob. biedny. nei wienais. b 9535–7 Prov truncke[n] reich, nüchter[n] arm girt’s ir waůt’s, pagiroms ne peßcʒes. znów pijany pięcioma, sześcioma, a pochwałami nie jednymi. b 100923–25 Prov pijany bogaty, trzeźwy biedny. pijany i zły, pochwałami nie zaś pięściami. znów pijany pięcioma, sześcioma, a pochwałami nie jednymi. og 15017–10 tas iautis dobilus ne mindos wół nie będzie deptał koniczyny, tj. umrze jeszcze przed wiosną. Pr 23r i12–13 √tym więcej koniczyny nie będzie jadł. √ten nie usłyszy już kukułki. b 611pršt. Pr ten nie usłyszy już kukułki. to zdobyło więcej niż my. b 79919 ir pršt. Prov to zdobyło więcej, nie my. ten nie usłyszy już kukułki. og 14128–29 kurs wogs, tas ne pralobs kein dieb wird reich Pr 31r i1–2 Wokdam’s ne pralopſi. √geſtohle[n] √gutt fahſelt nicht. b 451pršt. Skradzione dobro nie tuczy Wógdam’s ne pralóbſi. b 572pršt. geſtohlen gutt fahlſelt ‹corr. fahſelt› nicht. Wógdam’s ne pralóbſi. b 612pršt. geſtohlen gutt fahſelt nicht. Wógdam’s ne pralóbſi ‹←pralópſi›. og 15121–22 diewe důk wienam gimt’, alle ne wienam būt’ gott laſſe mich allein gebohren werden, aber nicht allein ſeyn, leben. Pr O1r ii5–11 diewe důk wienam gimt, alle ne wienam dirbt. gott {la}ße jeden allein gebohren werden; aber keinem allein arbeiten d. i. ohne arbeiter (kinder und geſinde) beſteht keine Wirthſchaft. rgb 875–6 diewe důk, wienam gimt’, ne wienam bût’: ohne gesind iſt ein ſchlechtes Leben. należy zwrócić uwagę na ostatni przykład. Te przysłowia nie znajdują się w b, lecz zostały dopisane przez Ostermejerisa do Pr, jednak w jego og występuje inny wariant i tylko z jednym niemieckim odpowiednikiem. Są one zbliżone do rgb 875–6: „diewe důk, wienam gimt’, ne wienam bût’: ohne geſind iſt ein ſchlechtes Leben.“ Zatem różnice między wariantami Pr i og są dość wyraźne i daje to podstawę do stwierdzenia, że Ostermejeris, pisząc gramatykę, nie opierał się ani na Pr, ani na b. Ogólnie zarówno dopiski Ostermejerisa w Pr, jak i przykłady w og są znacznie bardziej powściągliwe, neutralne, mniej dwuznaczne niż te zebrane przez Brodowskiego z żywego języka; ponadto są zwykle podawane po cytatach z Biblii lub innych pism religijnych. Należy ostrożnie wyciągnąć wniosek, że Ostermejeris gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 41straipsniai / articles Termejeris najprawdopodobniej nie odzyskał b. najprawdopodobniej b trafił w ręce jego wielkiego oponenta, kantora z Piłkalni, Krystijonasa Gotlybasa Milkausa (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807). We wstępie do słownika Litauisch–deutsches und Deutsch–litauisches Wörterbuch (1800) Milkus (1800: 3r–4r) podaje, że opierał się na b; w słowniku zamieszcza około 300 jego przysłów i porzekadeł. Słownik liczący niemal tysiąc stron był niewątpliwie opracowywany przez wiele lat. W celu pozyskania środków na druk w 1797 roku w czasopiśmie Preussisches Archiv ogłoszono prenumeratę (Lebedys 1956: 516). Zatem źródła również przez długi czas musiały znajdować się w pobliżu. uzupełniał Pr dopiero po przybyciu do parafii, tzn. przed dostaniem się b oraz, mikrostruktūrą, pasakytina, kad jo papildymų palyginti nedaug, todėl jis negali najprawdopodobniej, wraz z nim i Pr, do Wilhelmsbergu, do precentora Grunwalda. dovskis, o ostermejeris – tik pildytojas. tačiau faktas, kad ostermejeris paliko žymių ir b, ir Pr, paliudija (nors ir netiesiogiai), kad abiejų rankraščių sukūrimo Podsumowując wkład Ostermejerisa w kształtowanie zarówno makrostruktury Pr, jak i uznanie go za współautora. Głównym twórcą zbioru – Jakub Brovieta – jest Trempai; obaj zostali napisani przez Brodowskiego. Chociaż autorstwo b nie było szczególnie kwestionowane, dotychczas nie ustalono, czy jest to rzeczywiście autograf Brodowskiego, a nie odpis sporządzony przez kogoś innego. Powód jest prosty – dotychczas nie znaleziono żadnego dokumentu z podpisem Brodowskiego. 5 . Gotfryda Ostermejera Język przypisów Geldapė, gdzie urodził się Brodowski, a także Trempai, gdzie przez 30 lat pełnił obowiązki precentora, należały do obszaru południowo-zachodniej gwary wyżynnej Małej Litwy, tak zwanych baltiesermėgów. Ostermejeris, urodzony w niemieckiej rodzinie w Marienburgu (Prusy Zachodnie ), który uczył się litewskiego na uniwersytecie w Królewcu, lecz nauczył się go, jak pisał jego syn Zygfryd, u księdza Kalawy w Werdainie (a więc na obszarze gwary zachodniożmudzkiej), przez całe swoje późniejsze życie praleido taip pat trempuose tarp (od 1744 do 1800) [posługiwał się gwarą] południowych zachodnich Auksztotów. Ostermejer zapisał stosunkowo niewiele litewskich przysłów i zagadek, co pozwala wyciągać jedynie fragmentaryczne wnioski. Do analizy jego ortografii, fonetyki i morfologii dostępne są 53 litewskie słowa (61 form wyrazowych) z Pr oraz 3 słowa z b: ale (3) ʻbetʼ conj. : alle Pr O1r ii6 Pr O2r ii3 braukti (1) v.: praes. 2 sg. brauki Pr O7v II4 Pr O20v ii1 būti (2) v.: aruodas (1) sm. : acc. sg. aš (1) pron. pers.: gen. sg. mano Pr O24v i9 atmenus, -i (1) adj.: nom. sg. m. atmenùs Pr O2r ii3 be (2) praep. (su gen.): be Pr O24v ii10 Pr O32r i20 2 sg. praes. 3 yra Pr O10v i2 arod Pr O1v II3 Pr O20v ii1 daug (1) adv.: da{ug} Pr O20v ii1 Dievas (3) sm.: nom. sg. diews Pr O1v II3 Pr O2r ii3 * voc. sg. diewe Pr O1r ii5 dirbti (2) v.: inf. dirbt Pr O1r ii6 * imper. dirbk Pr O24v ii11 42 acta Linguistica Lithuanica LXVII ona aLeknaViČienė dać (1) v.: imper. 2 sg. důk Pr O1r ii5 suchy, -a (1) adj. : nom. sg. m. suchy O1r ii5 Pr O17v I4 żywy, -a (1) adj. : dług Pr O18r ii1 Pr O10v i3 śmierć (1) -a (1) przym. : stopień wyższy. (1) przyim. (z biernikiem):  Pr O1v II3 źeſnis Pr O10v i2 sukkas’ wejść (1) czas.: praet. 3 przysł. : nie długo Pr O20v ii1 gość (1) rzecz. żeń. nloc. : mian. lp. ſra b O7v II4 šakutis (1) ʻšakutė’ rzecz. Jurbarkas (1) rzecz. nloc. : nom. sg. ten, ta (1) pron. demonstr.: gen. sg. m. szóty Pr O24v ii10 ciało (1) rzecz. : acc. demonstr.: gen. sg. m. liść (1) rzecz. : O24v ii10 linkti (1) v.: praes. 3 linkſta Pr Pr O7v II4 lūžti (1) v.: praes. 3 luſźta Pr matyti (1) v.: praes. 3 mato Pr O20v ii2 Pr O17v I4 tirpulys (1) ʻšiurpulys’ sm. : nom. sg. tirpu lys Pr O24v i9 Můma Pr Pr O32r i20 palikti (1) v.: praes. 2 sg. ne (1) part.: ne Pr O18r ii1 nekai (1) ʻnekaip, negu’ conj.: ne kai Pr O10v i3 Pr O7v II5 vėžys (1) sm. : nom. sg. Wėźys sg. m. sam jeden, -a (3) pron. def., indef. Pr O24v ii11 m. wienam Pr O1r ii5 ne wienam per (1) praep. (su acc.): per Pr O24v i9 Pr Priegora (1) „Prieglius” sf. nloc. : nom. sg. Pr O17v I4 Pregora b O98523 žiūrėti (1) v.: sg. Źuwis Pr O32r i20 pisownia Ostermejera nieco różni się od pisowni <Ź> dla głoski [ż]; <ſz>, <sz> i <ſź> dla głoski urodzić się (1) v.: inf. urodzić się Pr nom. sg. m. żywy dług (1) sf. : nom. sg. sm. : dopełniacz lp. smerczo piękny, mianownik. lp. r. m. gra-Pr O10v i2–3 w obracać się (1) czas. zwr. : praes. 3 su (1) praep. (su instr.): ſu Pr O7v II4 {}szedł Pr O24v i9 Pr O19v I4 długo (1) rzecz. : nom. sg. swećias Įsra (1) O75626 Pr O20v ii1 jau (1) adv. : iau Pr demin. : bier. lm. iurbarsza kućius Pr O7v II5 kas b O78630 kto (1) pron. inter. kto Pr O10v i2 emph. sg. kun Pr O24v i9 ten, ta (1) zaim. instr. pl. Liśćmi Pr O7v II4 emph. tojo Pr O17v I4–5 tikt (1) ʻtik, tiktai’ part.: tikt O17v I4 tinginys (1) sm. : acc. sg. tingin Pr O24v ii10 medis (1) sm. : nom. sg. Medis nom. sg. moma (1) ʻmama, motina’ sf. : O18r ii1 trokšti (1) v.: praes. 3 trokſzta palieki Pr O2r ii3 vanduo (1) sm.: gen. sg. Wandens Pr O32r i20 veikus, -i (1) adj.: nom. sg. m. neweikus Pr O10v i3 pats, pati (1) pron. def.: nom. : dat. sg. O1r ii6 po (1) praep. (su gen.): po Pr O10v i2 zielony, -a (1) adj. : nom. sg. m. źalas praes. 3 ne źur Pr O1v II3 ragyti (1) v.: fut. 2 sg. ragiſi Pr O24v ii10 ryba (1) sf. : nom. Brodowskiego. używał grafem i dwuznaków nietypowych dla Brodowskiego: <ź> i [sz]; <ć> i <cz> dla głoski [cz], por. : <ź>, <Ź> [ž] graźeſnis Pr O10v i2; Wėźys Pr O10v i3; źalas Pr O17v I4; ne źur Pr O1v II3; Źuwis Pr O32r i20 <ſz>, <sz>, [š] ſzojo Pr O24v ii10; <ſź> luſźta Pr trokſzta Pr O32r i20; szakućius Pr O7v II5; O17v I4 <ć>, <cz> [č] swećias Pr O20v ii1; szakućius Pr O7v II5; smerczo Pr O10v i2–3 zarówno w gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 43straipsniai / articles zarówno u Brodowskiego, jak i w Pr, w takich przypadkach zwyczajowe są <>, <> oraz <ʒ>, <Ʒ> dla głoski [ž]; <ß> oraz <sʒ> dla głoski [š]; <cʒ> i <cʒ>, rzadziej <c>, nie na początku wyrazu czasami także <c>, <ć> dla głoski [č], por.: <>, <>, <ʒ>, [ž] ugaißti Pr 28v i13; awia b 61913; iema Pr 28v i12; uʒdegs <Ʒ> Pr 8r i8; awiʒos b 619pršt. ; Ʒagre Pr 39r i4; Ʒmogaus b 4813 <ß>, <sʒ> [š] tirßtas Pr 24v ii3; [č] bacʒka Pr 16r i7; cʒerkócʒius, cʒerka b 61944; backa <c>, <c>, <ć> Pr 38v i2; recius Werßis Pr 13r i5; ßakalis b 832pršt. ; ßÿpſóti b 83243; sʒů Pr 8v ii3; sʒallin b 422 <cʒ>, <cʒ>, b 63315; swécio Pr 20v i1; swecias b 78116; swéćias Pr 34v ii1; kwiet=Milćiû b 55846 Ostermejer, inaczej niż Brodowski, nie używał <ÿ> do oznaczania długiego [i·] – pisał albo <y> (np.: gyws Pr O10v i3; yra Pr O10v i2; Tirpulys Pr O24v i9), albo <i> (np.: ragiſi Pr O24v ii10). Brodowski długie [i·] oznaczał trojako: najczęściej <ÿ>, rzadziej <y> i <i> i2; Giwéſi Pr 6v i4). Ostermejer oznaczał historyczne głoski nosowe: w formach acc. (por. Arklÿs Pr 7v i12; dÿgſta Pr 23r i14; Arklys Pr 40r i5; Birbyne Pr 15r i3; Gadine Pr 4r sg. pisał grafemy z poprzeczną gałązką: Arod Pr O1v II3; Kun Pr O24v i9; Tingin Pr O24v ii10, a także przyimek  Pr O1v II3, przedrostek - w nazwie miejscowej ſra b O75626, być może także w czasowniku praet. 3 {}ėjo Pr O24v i9 (to widać niewyraźnie). chociaż niewątpliwych przykładów jest tylko pięć, to głoski nosowe są odzwierciedlone wszędzie tam, gdzie wcześniej powinny były być wymawiane. że Ostermejer dążył do konsekwentnego oznaczania dawnej nosowości, pokazuje również dwukrotnie przez niego poprawione acc. Brodowskiego sg. końcówka – dodana poprzeczna gałązka: Ké pėje→Képėj Pr 5r ii3; W{é}rpėje→W{é}rpėj Pr 5r ii4. a oto w słowach Brodowskiego form vardažodžių acc. sg. form z samogłoskami nosowymi w Pr jest półtora raza mniej niż bez nich. a zatem Brodowski oznaczał dawną nosowość dość niekonsekwentnie, por. acc. sg. formy: Galw Pr 31v i7, ale Galwa Pr 15r i2, Pr 25r ii3, Gálwa Pr 23r ii1; Girr Pr 37v i2, ale Girre Pr 39v ii1, Pr 39v ii8; Ilt Pr 1r i6, ale Ilti Pr 8v i14; Dang Pr 22r i8, ale Dangu Pr 24r i11, dangu Pr 40v ii2 . ostermejeris nie akcentował wyrazów (jeden wyjątek: adj. nom. sg. m. atmenùs Pr O2r ii3), nie używał znaków diakrytycznych do wyróżniania form dopełniacza, narzędnika i miejscownika. tymczasem brodovskis używał trzech znaków akcentu: akutowego, grawisu i cyrkumfleksu. cyrkumfleksem oznaczał także formy dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego (30×) oraz formy dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego i męskiego (21×). grawisem i kropką nad literą brodovskis oznaczał zarówno narzędnik liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego, jak i męskiego. nobru ?? ?? końcówkę (odpowiednio 4× i 2×), kropką – sporadycznie, oraz iness. sg. formy (2×). słowach Brodowskiego, jak i Ostermejera, ze względu na charakterystyczną dla zachodnich wyżynnych mieszkańców Małej Litwy, zwłaszcza północnych, upodobnioną wymowę mylone są [o·] i [uo], które w piśmie oddawane są odpowiednio przez <o> albo <ů>, rzadziej – <u>. w słowie Brodowskiego- 44 ona aLeknaViČienė acta Linguistica Lithuanica LXVII se mišimas nėra dažnas, plg. nom. sg. Pon’s Pr 1v i15, Lobis Pr 21r i5, bet Kamolÿs Pr 10r i3, 13r ii3, 38r i3 oraz Kamůlÿs Pr 33v i9; praes. 1 sg. odiu Pr 38r i2 oraz Ůdʒiu Pr 26r ii1; acc. sg. Půd Pr 5v i9, instr. sg. Půdu Pr 24v i3, bet iness. sg. Pode Pr 14r i1. Ostermejer veikale Kritischer Beitrag zur Altpreußischen Religionsgeschichte (1775) aiškino, kad <ů> reikia skaityti kaip vokiečių [o] (ob [4r]), o gramatikoje rašmeniu <ů> žymimą dvibalsį apibūdino kaip pusiau dvibalsį, kurio [u] vos girdimas, o tuo tarpu [o] tariamas ilgas: „ů, das die alten uo ſchrieben, iſt nur ein halber Diphthongus, das u wird nur etwas angeſtoßen, das o aber lang ausgeſprochen“ (og 4). Prierašuose Ostermejer rašo imper. 2 sg. důk Pr O1r ii5, bet acc. sg. Arod Pr O1v II3; tak samo pisze nom. sg. Skola Pr O18r ii1, praes. 3 trokſzta Pr O32r i20, lecz nom. sg. Můma Pr O18r ii1 . jednak ani w OB, ani w rękopiśmiennym dokumencie z 1797 roku – w komentarzach do przekładu Rėzy – nie ma śladów takiego pomieszania: [uo] oddawane jest znakiem <ů>, [o·] – znakiem <o>. Nieco przykładów pomieszania zauważono w gramatyce Ostermeijera, por. Sʒloju, ßloſu, ßloti, dainoju, dainoſu og 74, lecz jest ich niewiele. możliwe, że zbieżność [o·] i [uo] spowodowało ujednoznacznienie [uo]. w dopiskach Ostermejera nie ma mieszania [·] i [ie], jak w zapisach Brodowskiego, gdzie są one oddawane przez <e>, <ė>, <ie>, np.: nom. sg. Kiele ʻkielėʼ Pr 8r i8, lecz gen. sg. Kėlês Pr 5r i12; acc. sg. Sena ʻsienąʼ Pr 3v ii8, lecz iness. sg. W Sėnoje Pr 10r i6; nom. sg. Miera Pr 4v i14, lecz imper. 2 sg. ne merůk Pr 1v i6, nom. sg. Melapautis Pr 13v ii1, instr. pl. Mėlemis Pr 3v ii5 itd. Ostermejer w gramatyce zalicza dyftong [ie] do dyftongów niewłaściwych (Diphthongi impropria og 5), w których faktycznie słyszalna jest tylko druga samogłoska. W gramatyce występują przykłady pomieszania, por. Pėnas ʻpienasʼ, nėßti ʻniež tiʼ og 13, Pėtuwys ʻpietuvysʼ og 17, lėju ʻliejuʼ og 73, Gieda ʻgėdaʼ og 123. W słowach Ostermejera nieakcentowane końcowe [o·] < [*ā] nie ulegają redukcji ani w dopełniaczu lp. rzeczowników. (por.: gen. sg. Smerczo Pr O10v i2–3; gen. sg. m. emph. ſzojo Pr O24v ii10; tojo Pr O24v ii10), ani w praes. i praet. w formach 3. os. (por.: praes. 3 mato Pr O20v ii2; praet. 3 {}ėjo Pr O24v i9). Brodowski również zasadniczo sg. f. ir m. randamas 128×, [a] < [*ā] – 8×. tačiau nekirčiuotose veiksmažodžių zachowuje długą wokalizację w nieakcentowanych końcówkach rzeczowników: długie [o·] < [*ā] w końcówkach dopełniacza znacznie częściej ulega redukcji, szczególnie w formach praes. 3: długie [o·] < [*ā] występuje 12×, [a] < [*ā] – 32×. długie [o·] praet. w 3 formach nieco częstsze niż [a]: odpowiednio 19× i 12×. Ostermejer skraca niektóre końcówki: 1) opuszcza -a w formach nom. sg. m.: nom. sg. Diews Pr O1v II3, Pr O2r ii3 ; nom. sg. m. gyws Pr O10v i3 (końcówka -anei jest usuwana tylko tam, gdzie po jej usunięciu wymowa stałaby się trudniejsza: nom. sg. m. Sauſas Pr O17v I4; nom. sg. Swećias Pr O20v ii1; nom. sg. m. źalas Pr O17v I4); 2) opuszcza -i w formach bezokolicznika i praes. 3: inf. dirbt Pr O1r ii6; gimt Pr O1r ii5; praes. 3 nie źur Pr O1v II3; praes. 3 Sukkas’ Pr O19v I4, lecz zachowuje -a: linkſta Pr O17v I4–5, luſźta Pr O17v I4, trokſzta Pr O32r i20, yra Pr O10v i2, Pr O20v ii1 . gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 45straipsniai / articles Morfologinis žodžio galo trumpinimas būdingesnis brodovskiui: -avardažodžių nom. sg. w formie m. niezachowywane 169×, zachowywane 93×, natomiast krótkie [a], [i] praes. w 3 formach niezachowywane 84×, zachowywane 117×. W zapisanych przez Ostermejera litewskich słowach brak jednego z cech pozwalających przypisać jego idiolekt południowym zachodnim wyżynom językowym Małej Litwy (baltsermėgiai) – brak słów z akcentowanymi dyftongami o mocnym nagłosie [á·u], [á·i], [é·i], które północni zachodni wyżynni (okolice Narkyčiai, Želva, Skaisgiriai, Žiliai, Būdviečiai, Lazdynai, Pilkainis, Kusus) monoftongizowali (z wyjątkiem części północnej bliżej Niemna – mniej więcej do linii Labguva – Gastos – Žiliai – Trapėnai) (Zinkevičius 2002 [1989]: 445, 447; Zinkevičius 2006: 187). Za parafię przejściową między południowymi i północnymi zachodnimi wyżynnymi Małej Litwy Antanas Salys uważał parafię Didlaukiai – mówiono w niej mieszanie: já·ns i já·uns, dá·kts i dá·ikts, lecz redukowano długie samogłoski wygłosowe: màna, mã·ta, iẽsta, me·gas, a krótkie [a] pomijano: já·uns, lá·ŋks itp. (Salys 1992: 92). Form z monoftongizowanymi dyftongami w Pr w ogóle nie ma. Przypisanie języka Ostermejera południowym zachodnim wyżynnym Małej Litwy wyłącznie na podstawie cechy tradycyjnie uważanej za główny wyróżnik tych poddialektów – wokalizmu nieakcentowanych końcówek (przy założeniu, że północni zachodni wyżynni redukowali długie samogłoski, a krótkie pomijali, podczas gdy południowi w obu przypadkach zachowywali dawny nienaruszony wokalizm; Zinkevičius 2006: 186–188) – jest dość problematyczne. Analiza Pr pokazuje, że zarówno w języku Ostermejera, jak i szczególnie w języku Brodowskiego występuje niemało cech, które we współczesnej literaturze lingwistycznej przypisuje się północnym zachodnim wyżynnym (striukiai)16. Należy postawić pytanie, czy redukcję długiego wokalizmu i pomijanie krótkich samogłosek w nieakcentowanych końcówkach można uznać za skiriamaisiais šių patarmių bruožais. XViii amžiaus pradžioje ilgojo vokalizmo redukavimas ir trumpojo išmetimas buvo būdingas abiem patarmėms, tik šiaurinėje dalyje šie požymiai kiek intensyvesni. Į kai kuriuos abiem patarmėms būdingus faktus, randamus viename ir tame pačiame šaltinyje, priskiriamame pietiniams vakarų aukštaičiams, jau buvo atkreiptas dėmesys anksčiau tiriant Perkūno traktacechę języka Wohlgegründetes Bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn Fabeln Aesopi und derselben passionierte Zuschrift (1706). podsumowując wokalizm podanych przez niego wyrazów z punktu widzenia dialektu, stwierdzono również, że obok wyraźnych cech południowo-zachodnioaukštajskiego poddialektu Małej Litwy znaleziono także takie, które przypisuje się północno-zachodnioaukštajskiemu poddialektowi (Alek­navičienė, Schiller 2008: 140–145). dla Osterme­jera język litewski nie był językiem ojczystym, dlatego redukcja długich końcówek i morfologiczne skracanie końca wyrazu są mniej wyraźne niż u Brodowskiego. 16 o dialektach litewskich Prus Litwy szerzej zob. Bezzenberger 1885: 253–293; Salys 1992: 76–109; Zinkevičius 2002 [1989]: 444–448; Zinkevičius 2006: 180–198. 46 acta ona aLeknaViČienė Linguistica Lithuanica LXVII iŠVados 1. rankraštiniame priežodžių, patarlių ir mįslių rinkinyje Litauische Sprichwörter w Sprichwörter und Rätsel (Pr; LMaVb rs: f 137–1), sporządzonym przez precentora z Trempów (okręg Darkiejmy) Jakuba Brodowskiego (Jacob Brodowski, 1692–1744), znajdują się dopiski Gottfrieda Osterme­jera (Gottfried Ostermeyer, 1716–1800; od 1744 – precentor w Trempach, od 1752 – pastor): 16 fraz niemieckich i 11 litewskich (łącznie 53 litewskie wyrazy, czyli 61 form wyrazowych), poprawiono co najmniej 5 wyrazów Brodowskiego. w rękopiśmiennym słowniku Brodowskiego Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm (B; LMaVb rs: f 137–15) Osterme­jer dopisał 3 litewskie wyrazy. 2. Terminus ad quem dopisków Osterme­jera może przypadać na rok 1775, a zatem dopiski należy uznać za wcześniejsze autografy Osterme­jera niż znane dotychczas, datowane na lata 1781–1797. 3. dauguma ostermejerio prierašų su brodovskio įrašais rinkinyje Litauische Sprichwörter und Rätsel są powiązane relacjami wertykalnymi i tworzą makrostrukturę zbiorutūrą. aštuonių lietuviškų smulkiosios tautosakos vienetų b nėra, taigi jų užrašytoju laikytinas ne brodovskis, bet ostermejeris (Pr O1r ii5–11, O1v II3–6, O7v II4–6, O10v I2–4, O18r ii1–6, O20v ii1–3, O24v i9–12, O24v ii10–12). spośród nich siedem litewskich – sześć przysłów i jedna zagadka – zapisano po raz pierwszy (Pr O1v II3–6, O7v II4–6, O10v i2–4, O18r II1–6, O20v ii1–3, O24v i9–12, O24v ii10–12). we wcześniejszych pracach dotyczących litewskiego języka pisanego ich nie znaleziono, a zatem najprawdopodobniej zapisano je z żywego języka. 4. dopiski Ostermeijera w słowniku Lexicon Germanico-Lithvanicvm et LithvanicoGermanicvm – toponimy Małej Litwy. z zapisami Brodowskiego dopiski te są związane wyłącznie relacjami horyzontalnymi i należą do obszaru mikrostruktury. 5. dopiski Ostermeijera w zbiorze Litauische Sprichwörter und Rätsel oraz w słowniku Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm poświadczają (choć pośrednio), że miejscem powstania obu rękopisów jest Trempai oraz że można je uznać za autografy Brodowskiego. 6. język Ostermeijera charakteryzuje stosunkowo zachowany wokalizm ilgųjų galūnių redukcija ir morfologinis žodžio galo trumpinimas ne toks ryškus nieakcentowanych końcówek. jak język Brodowskiego. Źródła i literatura Abramavičius Vladas 1944–1947: Dziennik pracy Działu Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk 1945 i 1946 r. Wilno; LMAVB RS: f. 271–291, rękopis oprawiony. Abramavičius Vladas, oprac., 1963: Zbiory rękopisów. Krótki przegląd zasobów rękopiśmiennych XI–XX wieku Centralnej Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk. Wilno: Drukarnie – LEXİCON ir žurnalų leidykla. gotfrydo ostermejerio prierašai jokūbo brodovskio rankraščiuose: Litauische Sprichwörter und Rätsel ir Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm 47artykułów / articles aleknavi či en ė ona 2011: rękopiśmiennego źródła Litauische Sprichwörter und Rätsel aleknavi či en ė on a, chr istiane schiller, oprac., 2008: Traktat atribucija. – Archivum Lithuanicum 13, 39–72. Jokūbasa Perkūnasa Wohlgegründetes bedenken über die ins Litauische übersetzten zehn fabeln aesopi und derselben passionierte Zuschrift. Krytyczne wydanie komentowane i studium. Wilno: Instytut Języka Litewskiego i Literatury. GERMANİCO=LİTHVANİCVM ET LİTHVANİCO=GERMANİCVM, w którym można znaleźć ponad dwa Darinnen ſo wohl die Vocabula Biblica Veteris et Novi Teſtamenti, als auch Vocabula Domeſtica tysiące przysłów, ponad sto zagadek litewskich i wiele fraz, a zatem, jeśli nie całkowicie, to jednak dość kompletny. Wszystko to zebrane z wielkim trudem i pilnością wyłącznie ku czci BOGA i dla pożytku miłośników języka litewskiego. von İacobo Brodowskÿ Præcentor Trempenſi, [przed 1744]; LMAVB RS: f. 137–15; wydanie dokumentacyjne: Brodovskis Jokūbas 2009: Lexicon Ger mani co=Lithvanicvm et Lithvanico=Germanicvm. Rękopiśmienny słownik z XVIII wieku. Wydanie dokumentalne z faksymile, transkrypcją i indeksem słów 1–3, opracował Vincentas drotvinas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. balčikonis ju oz as 1941: Przedmowa. – Słownik języka litewskiego 1. a–B, zredagował juozas balčikonis. Wilno: [Instytut Języka Litewskiego], iii–Viii. Bezzenberger Adalbert 1885: O badaniach dialektu litewskiego II. – Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen 9, 253–293. biržiška Vaclovas 1963: Aleksandrynas. Biografie, bibliografie i biobibliografie dawnych pisarzy litewskich piszących przed 1865 r. 2. XVIII–XIX wieki. Chicago: Fundusz Kultury jaV Lb. c – CLAVIS GERMANICO-LITHVANA, [po 1680]; LMaVb rs: f 137 13–14; faksimilinis leidimas: Clavis Germanico-Lithvana . Rankraštinis XVII amžiaus vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 1–2, parengė Vincentas drotvinas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995–1997; 3–4. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 1997. citavi či ūt ė Liucija 2002: Poprawiony przez Gotfryda Ostermejera i przetłumaczony przez Ludwika Rėzę na język litewski psalm. – Cztery rękopisy Gotfryda Ostermejera, opracowała Vilija gerulaitienė. Wilno: žara, 21–25. Citavičiūtė Liucija 2004: Seminarium języka litewskiego Uniwersytetu w Królewcu. Historia i znaczenie dla kultury litewskiej. Wilno: Instytut Literatury i Folkloru Litewskiego. Dotyczy stanowiska proboszcza w Trempen. 1752; gsta Pk: XX. ha hist. sta königsberg, eM 44 d, nr 233, bl. 18r–21v. Erler Georg 1911: Matrykuła Uniwersytetu w Królewcu i. Pr. 2. [1657–1829]. Lipsk: Verlag von Duncker & Humblot.