Eugenijus Jovaiša. „Aisčiai. Kilmė“

149recenzijos / recenzijos dziedzinai: indoeuropeistika, wiLLiaM r. schMaLstieg the Pennsylvania state university baltistika, ypač senoji prūsų ir slavų kalbos. eugenijus jovaiša aisčiai. kiLMė Wilno: edukologia, Litewska Akademia Nauk, 2012, 380 s. isbn 978-9955-20-779-5 šį nepaprastai įspūdingą tomą sudaro šios dalys: įvadas (p. 7–17); i skyrius – baltai Lietuvos istorijoje (p. 19–28); ii skyrius – polietniškumas baltų pasaulyje (p. 31–40); iii skyrius – baltai ir slavai (p. 43–55); rozdział IV – Bałtowie i Aestianie (s. 57–78); rozdział V – początki Bałtów i Aistian (s. 81–88); rozdział VI – Goci w sercu kultury aistiańskiej (s. 91–121); rozdział VII – pochodzenie Aistian i terytorium przez nich zamieszkiwane (s. 123–142); rozdział VIII – kultura gocko-gepidzka, czyli wielbarska, i jej cechy charakterystyczne (s. 145–157); rozdział IX – wielkie rozprzestrzenienie się Aistian (s. 159–169); rozdział X – wielkie rozprzestrzenienie się Aistian na mapach (s. 171–203); rozdział XI – wielkie rozprzestrzenienie się Aistian w litewskim materiale archeologicznym (s. 205–244); rozdział XII – śladem wielkiego rozprzestrzenienia się Aistów (s. 247–276); rozdział XIII – Aistowie w starszej epoce żelaza (10–450 lat n.e.) (s. 279–293); streszczenie w języku litewskim (s. 295–306); streszczenie w języku angielskim (s. 307–320); streszczenie w języku niemieckim (s. 321–334); streszczenie w języku rosyjskim (s. 335–348); źródła (s. 349–361); odniesienia w tekście do nazw osobowych (s. 363–369); odniesienia tekstowe do nazw miejscowych (ss. 370–379). istnieje również ogromna liczba map, rysunków, diagramów i ilustracji znalezisk archeologicznych. we wstępie Jovaiša (s. 7) pisze, że Kazimieras Būga powiedział, iż Prusowie oraz Litwini, Łotysze, Semigallowie, Selowie i Kuronowie mają być nazywani Aistami. inni uczeni twierdzili, że Aistowie to nazwa grupowa, ponieważ Tacyt napisał „aestiorum gentes”, tj. ludy aistijskie. trudno ustalić, kim mogli być ludy aistijskie w czasach, gdy pisał Tacyt. można sądzić, że Tacyt miał na myśli ujście Wisły oraz aistijskie ludy wybrzeży Sambii i Litwy, ponieważ właśnie te wybrzeża są najbogatsze w bursztyn, którego zbieranie Tacyt uważał za ważną cechę wyróżniającą Aistów. próbując ustalić obszar zamieszkany przez Aistów, czyli Bałtów zachodnich, doszło 150 acta Linguistica Lithuanica LXVIII napotyka się na szereg skomplikowanych wiLLiaM r. schMaLstieg elementów. gdy tradycja historyczna jest ograniczona, na manowce sprowadzają wyjaśnienia dotyczące, a także brak wyjaśnień na temat, relacji bałtycko-germańskich i bałtycko-słowiańskich w najdawniejszych czasach. rolę odgrywają również trudności związane z etnochronologią Bałtów, Germanów i Słowian, a także współczesna tradycja kulturowa. współczesna myśl archeologiczna ukazuje, co tradycja historyczna oznacza w świetle historii ludów ajstijskich (s. 9). zachodnią granicę terytorium przypisywanego Ajstom wyznaczają Półwysep Sambijski i Pojezierze Mazurskie, tj. kultury przypisywane pograniczu zachodniobałtyckiemu Sambia-Notanga i Galindii, które przemianowano na kulturę bogaczewską. zatem ujście i dolny bieg Wisły nie są włączone do terytorium Aistów. jednocześnie niemieccy uczeni z czwartej dekady XX wieku, wyznaczając granicę zachodniobałtyckich kurhanów, nie wątpią w bałtycki charakter górnego biegu Wisły. ujście i górny bieg rzeki Wisły stały się węzłem gordyjskim. (s. 9) współczesna myśl archeologiczna przypisała je historii Gotów. dzięki wysiłkom polskich, rosyjskich i archeologów innych narodowości wczesne dzieje Gotów, o których nie wspomina żadne inne źródło pisane poza legendą Jordanesa o północnym pochodzeniu Gotów, zostały utożsamione z dziejami ludu kultury wielbarskiej. (s. 9) narodziny gockiej kultury wielbarskiej umiejscawia się u ujścia Wisły, podobnie jak drogę migracji Gotów od ujścia Wisły na zachód w kierunku Pamaris, lecz później z powrotem ku ujściu Wisły i dalej na prawy brzeg Wisły w kierunku Morza Czarnego, gdzie łączy się ona z rozwojem kultury czerniachowskiej, która ukształtowała się w drugiej dekadzie III wieku. kultura wielbarska i dzieje jej ludu są autentyczne, lecz gocki ciężar nałożony na nie jest zbyt wielki dla krytycznej analizy, gdy porównuje się źródła pisane, archeologię i historię językową (s. 9). następnie do niezgody między historykami, językoznawcami i archeologami oraz wyłoniły się dwie chronologie: chronologia kształtowania się języka i chronologia kultury materialnej ludu posługującego się tym językiem. wśród historyków języka pojawiło się wiele opinii na temat czasu i miejsca narodzin języków bałtyckich, słowiańskich i germańskich. a w różnych okresach archeolodzy pogłębiali tę bezdenną otchłań opinii, przedstawiając niezliczone i często sprzeczne teorie na temat miejsca pochodzenia tych ludów oraz chronologii etapów ich rozwoju. (s. 9) Dotyczy to w szczególności źródeł archeologicznych dotyczących ludów słowiańskich. między obiema dyscyplinami – historią języka a archeologią – istniała trudna do pokonania przepaść, zwłaszcza gdy w celu poparcia różnych teorii w różnych okresach wysu- Eugenijus Jovaiša. Aisčiai. Pochodzenie 151recenzijos / recenzje pojawiły się wymagania ideologiczne. było to szczególnie widoczne w czasach nazistowskich i sowieckich. (s. 9) chociaż językoznawstwo i archeologia odniosły wielkie sukcesy, ideologiczne badania odległej przeszłości Germanów i Słowian prowadziły do braku obiektywizmu w badaniach, np. historii zachodnich Bałtów. (s. 9) współczesna tradycja kulturowa, sugerująca, że przy badaniu kultury archeologicznej należy ostrożnie rozstrzygać kwestie etniczne, jest pod tym względem słuszna. w zamieszkałych miejscach i na stanowiskach grobowych nie ma inskrypcji, które pozwalałyby ustalić ich pochodzenie etniczne. (s. 9) przypisanie kultury przeworskiej Słowianom przez Mariję Gimbutienė nie jest tu czymś niezwykłym. (s. 10–11) archeolodzy czasów sowieckich tak właśnie postąpili. obecnie kulturę tę jednogłośnie utożsamia się z Germanami. to takie proste. (s. 11) Być może równie łatwo byłoby przypisać kulturę wielbarską Bałtom? częste odwoływanie się przez Jovaišę do politycznych aspektów poglądów innych badaczy nasuwa pytanie, czy jego celem politycznym nie jest odnajdywanie bałtyckiej etniczności tam, gdzie wcześniej jej nie stwierdzono. Nie mam zdania na temat wielu z tych kwestii. Uważam jednak, że teorie naukowe są ruchami społecznymi podobnymi do religii oraz że zmieniają się z pokolenia na pokolenie. o tym, czy teoria jest poprawna, czy nie, decyduje jedynie większość ekspertów. i powszechnie wiadomo, że z biegiem czasu paradygmaty się zmieniają (kuhn 1970: 66–91). we wstępie (s. 15) wyjaśniono również, że omawiany tu tom Kilmė ‘pochodzenie’ jest tylko pierwszym tomem trylogii; drugi tom ma nosić tytuł Kapai ir žmonės ‘groby i ludzie’, a trzeci Archeologo užrašai ‘notatki archeologa’ (s. 15). autor pisze, że powszechnie przyjmuje się, iż Bałtowie ukształtowali się około 2200–2000 r. p.n.e. (s. 20); przypisuje Algirdasowi Girininkasowi pogląd, że źródła kultury bałtyckiej ukształtowały się już w VI–V wieku p.n.e. (s. 20). pisze dalej, że językoznawcy na całym świecie zgadzają się, iż języki pruski i litewski należą do najstarszej warstwy języków indoeuropejskich. (s. 21) Pojęcie wieku w odniesieniu do języka jest dość problematyczne. Lepiej używać terminu ‘konserwatywny’ na oznaczenie zachowania cech starożytnych. Jeśli mówimy, że angielski i litewski są językami indoeuropejskimi, zakłada się, że oba ostatecznie wywodzą się z tego samego prajęzyka. Przypuszczalnie istnieje następstwo pokoleń posługujących się każdym z tych języków, a angielski i litewski są w tym samym wieku, tj. tę samą liczbę lat dzieli wspólny język praindoeuropejski od współczesnego angielskiego i litewskiego. angielski jednak najwyraźniej zmienił się bardziej niż litewski. np. pierwotne indo-europejskie *d w słowie dešimt jest bardziej pierwotne niż t w jego angielskim kognacie ten. Zakładamy, że d jest pierwotne, ponieważ większość pozostałych języków indoeuropejskich ma nagłosowe d w wyrazie kognatywnym (por. łac. decem, gr. δέκα (déka), sanskr. daśa itd. Oczywiście, jeśli opracuje się dostatecznie złożoną teorię, 152 Acta Linguistica Lithuanica LXVIII Wielu językoznawców unika tego pytania i wiLLiaM r. schMaLstieg opowiada się za teorią bałto-słowiańską, twierdząc, że „języki bałtyckie i słowiańskie były pierwotnie jednym językiem i dlatego tworzą jedną grupę” (beekes 1995 22). Zob. także Martinet 1986: 73–79, watkins 29, 1998). Nie sądzę, aby można było twierdzić, że Holender, Francuz i Amerykanin mieliby w tej kwestii jakikolwiek interes polityczny. Osobiście uważam, że problem bałto-słowiański jest nierozstrzygalny, ponieważ wszelkie wspólne zmiany, jakie mogły zajść w językach bałtyckich i słowiańskich, można równie dobrze przypisać rozwojowi równoległemu. Podsumowując, powiedziałbym, że wnikliwa analiza dowodów dokonana przez Jovaišę oraz przypisanie stanowisk archeologicznych na obszarze Wisły ludom bałtyckim (Aistom) wydają się słuszne nawet osobie niebędącej Litwinem. Szczegółowe opracowanie i erudycja, jakimi się tu wykazano, zasługują na najwyższe uznanie. można by założyć, że angielskie t jest pierwotne (por. ormiański kognat tasn), a d w pozostałych językach wywodzi się z późniejszego udźwięcznienia. Beekes, Robert S. 1995: Comparative Indo-European Linguistics, An Introduction. Amsterdam i Filadelfia: John Benjamins. Kuhn, Thomas S. 1970: The Structure of Scientific Revolutions. wyd. 2. Chicago: University of Chicago Press. Martinet André 1986: Od stepów po oceany: indoeuropejski i Indoeuropejczycy. Paryż: Payot. watk ins calver t 1998: Praindoeuropejski: porównanie i rekonstrukcja. – anna giacalone ramat, Paulo ramat, red. Języki indoeuropejskie. Londyn i Nowy Jork: Routledge, 25–73. Otrzymano 1 marca 2013 r. wiLLiaM r. schMaLstieg The Pennsylvania State University University Park, Pa. 16802 [email protected]