Algirdas Sabaliauskas. „Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m.“

299recenzijos / reviews aLdona PauLauskienė Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: teoria gramatyki, historia nauki o gramatyce, socjolingwistyka. sarMa kaVia Latvijos universitetas Kierunki badań naukowych: lingwistyka kwantytatywna, językoznawstwo ogólne, historia językoznawstwa. algirdas sabaliauskas Historia badań nad językiem litewskim. 1980–2010 R. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2012, 766 s. ISBN 978-609-411-084-9 czasami krajobraz, dzieło sztuki lub dzieło naukowe bywa tak wzniosłe i przenikające do głębi duszy, że trudno znaleźć pierwsze właściwe słowo i rozpocząć o nim mówić. W takiej sytuacji zaczynamy od tego, co widzimy już po przeczytaniu i zamknięciu książki, tj. od fotografii autora. nie wiadomo, z jakiej okazji zostało zrobione, ale wspaniale pasuje do zwieńczenia znaczącej pracy. Osiągnięto najwyższy szczyt, z którego widać tak szeroko i daleko. Uświadomiono sobie znaczenie podjętej pracy, dysponowano talentem, pracowitością, wytrwałością i umiejętnością dążenia do celu. Wszystko to przyniosło zdumiewający rezultat. Autor może i ma prawo być szczęśliwy. Sarma Kavia interesowała się historiami badań nad językami (s. 479). Odnalazła również wydaną w 2000 r. w Finlandii, liczącą 672 strony, „Historię językoznawstwa w krajach nordyckich” (The History of Linguistics in the Nordic Countries), autorstwa czterech autorów. Obie dziwimy się wyjątkowości pracy Algirdasa Sabaliauskasa. Łączna liczba stron wynosi 1286 (tom I – 253 strony, II – 267, III – 766). Taka różnica w objętości trzeciego tomu powstała z dwóch powodów: 1) z biegiem czasu wzrosła liczba badaczy języka litewskiego, rozwinęła się nauka o języku; 2) w zniewolonej Litwie nie można było oceniać prac językoznawców, którzy wyemigrowali za granicę. Tę lukę wypełniono zatem w trzeciej księdze. Sabaliauskas rozpoczyna swoją trylogię od teorii dotyczących pochodzenia języka litewskiego i pierwszej litewskiej książki, a także pierwszych gramatyk. Przedstawiono szczegółowy ogólny przegląd pierwszego etapu badań nad językiem litewskim. Językoznawstwo porównawczo-historyczne, niemożliwe bez języka litewskiego, powstało i rozkwitło w XIX wieku w Niemczech. Dlatego rozpoczyna się 300 acta Linguistica Lithuanica LXIX od prac niemieckiego językoznawstwa. Po nich aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia opisano badania samych Litwinów do 1918 r. (Fridrichas Kuršaitis, Aleksandras Kuršaitis, Jonas Juška, Antanas Juška, Antanas Baranauskas, Kazimieras Jaunius, Jonas Spudulis i in.). Po 1918 r. najpierw pisze się o badaniach języka litewskiego na Litwie (Kazimieras Būga, Jonas Jablonskis, Eduardas Volteris, Pranas Skardžius, Antanas Salys, Petras Jonikas i in.), chociaż lingwistyczna praca minologijos, akademicka „Gramatyka języka litewskiego”, „Atlas języka litewskiego”. Następnie pisze się o badaniach języka kazimiero būgos ir jono jablonskio veikla prasidėjo gerokai prieš 1918 m. antroji knyga apima laikotarpį nuo 1940 iki 1980 m. Pradedama skyriumi „tyrinėjimas tarybų Lietuvoje“. atsirado temos: „Lietuvių kalbos žodynas“ „terlitewskiego na Litwie i w innych republikach ZSRR, krajach demokracji ludowej oraz na świecie. Trzecia książka obejmuje dziesięć lat Litwy radzieckiej i dwadzieścia lat Litwy niepodległej. W ciągu ostatnich dziesięcioleci znacznie łatwiej jest uzyskać stopnie i tytuły naukowe, ponieważ zatwierdza się je nie w Moskwie. Dlatego napisano i obroniono wiele rozpraw doktorskich z różnych dziedzin językoznawstwa. Imponujące jest to, że Sabaliauskas nie tylko zarejestrował i ocenił rozprawy, lecz także wskazał artykuły opublikowane na ich tematy. Ponadto opisano tu słowniki dwujęzyczne i słowniki terminów specjalistycznych, wymieniono ich autorów i redaktorów odpowiedzialnych, współpracę Instytutu Języka Litewskiego ze specjalistami Centrum Multimedialnego Instytutu Matematyki i Informatyki oraz Katedry UNESCO „Informatyka dla humanistów” i in. Oczywiście, podobnie jak w innych tomach, zaczyna się od najważniejszych prac lituanistycznych: Słownika języka litewskiego, prac terminologicznych, akademickich gramatyk języka litewskiego, Atlasu języka litewskiego, tekstów gwarowych, słowników. Po przeczytaniu trzeciego tomu pomyślałyśmy, że istnieją dwie książki lituanistów, których treści nie odzwierciedlają tytuły: jest to Lietuvių kalbos istorinė gramatika Jonasa Kazlauskasa, w której jest znacznie mniej, niż pozwala oczekiwać tytuł (tylko rzeczownik i czasownik bez czasu przeszłego częstotliwego), oraz Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija Algirdasa Sabaliauskasa, w której jest znacznie więcej, niż mówi tytuł. Są tu fakty z biografii badaczy, nie tylko ich najważniejsze prace językoznawcze, lecz także wspomnienia i twórczość literacka, recenzje prac naukowych, referaty na konferencjach, przemówienia jubileuszowe, nekrologi. Opisano tu nie tylko badania języka litewskiego, lecz także pruskiego, wykorzystywanie faktów z języków bałtyckich w innych pracach (dotyczących mitologii, historii kultury, różnych dziedzin humanistyki i innych nauk z nimi związanych, na przykład psychologii dziecięcej). Jeśli językoznawcom będą jeszcze kiedyś wręczane ordery i medale, to Sabaliauskas za swoją pracę naukową powinien otrzymać pierwszy. Przyznaje, że tę niezwykłą encyklopedię pisał przez całe życie. Ale przecież były też inne prace: badał leksykę języka litewskiego i języków bałtyckich, pisał książki popularyzujące naukę o języku, chętnie czytane przez wszystkich. Jedna z nich (Mes baltai) jest czytana także w językach angielskim, szwedzkim i włoskim. Dwa pierwsze tomy „Historii języka litewskiego” zostały uhonorowane Litewską Nagrodą Państwową, a trzeci, zdaniem obu recenzentek, zasługuje na Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 301recenzijos / reviews jeżeli w książce Sabaliauskasa przedstawiono jedynie fakty, bez omówienia i oceny treści najważniejszych prac, w tym miejscu powinniśmy zakończyć swój tekst. ale oceniać ma prawo każdy. Własny stosunek do tego, co zostało napisane, jest rzeczą normalną. Z ośrodka lituanistyki wygląda on inaczej, a inaczej z kraju sąsiadów. dlatego recenzentki, nie chcąc narzucać sobie nawzajem indywidualnych opinii, nieco się od siebie dystansują: być może nawet najbardziej muoju asmeniu rašo Paulauskienė, o kur sutampa abiejų nuomonė, vartojamos įvardžio mes formos. racjonalnie byłoby zacząć od siebie. Przeczytałem i pomyślałem, że nie pracowano wcale tak źle, niemało zrobiono. Zastanowiło mnie tylko znaczenie dwóch słów: czy słowa „polemika” i „oryginalność” mają wydźwięk pozytywny, czy negatywny. nie chciałam polemiki, chciałam dialogu. Christianas S. Stang we wstępie do „Gramatyki porównawczej języków bałtyckich” (Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen 1966) definiuje naukę jako dialog we współpracy. niestety, w lituanistyce w wielu przypadkach trudno było, a nawet niemożliwe, dojść do normalnego dialogu, ponieważ dialog wymaga co najmniej dwojga, wymaga tradycji, a lituaniści w wielu dziedzinach językoznawstwa byli pionierami i jedynymi badaczami. chociaż piszemy we dwoje, nie sposób objąć wszystkiego. Na przykład nawet po ukończeniu pracy naukowej nie mogłabym dyskutować ze specjalistami w dziedzinie fonetyki eksperymentalnej, fonologii, akcentologii, onomastyki, etymologii, stylistyki, z badaczami języka pruskiego; nie znam wszystkich gwar Litwy itd. Znam znaczenie wymienionych dziedzin badawczych, ale nie mam kompetencji. Nie znam dawnych zabytków języka litewskiego tak, jak zna je Jonas Palionis. I jest jeszcze wiele dziedzin, w których mogę mówić jedynie z perspektywy wykształcenia ogólnego. Normalny dialog nie był możliwy również ze względu na charakter prymusów. Przecież w opisywanym przez Sabaliauskasa okresie studia lituanistyczne wybierali prymusi. A oni czuli swoją wyjątkowość. Otwórzmy Dziennik bez dat Justina Marcinkevičiusa, przeczytajmy tekst o Jonasie Kazlauskasie „Pieśń przyjaciela” i przekonamy się, że Jon, wezwany do odpowiedzi w szkole średniej, podchodził do tablicy nawet w jakiś szczególny sposób, jakby podkreślając, że idzie powiedzieć, iż umie. Prymusy potrzebują przestrzeni, a zgromadziwszy się w jednym miejscu, z początku przepychają się łokciami. Tak właśnie bywało również w ognisku lituanistyki. Z powodu oryginalności. A jakże inaczej? Los dał młodej wykładowczyni audytorium złożone ze studentów prymusów. Byli to lituaniści ze specjalizacją w filologii klasycznej. Im nie powiesz byle czego. Trzeba było bardzo dużo pracować. Z tych studentów wyrosło wiele znanych osób. Część z nich opisana jest także w książce Sabaliauskasa. Cieszę się, że zmusili mnie do ciągłego uczenia się i myślenia o wykładanym przeze mnie przedmiocie. Z jednej niewielkiej grupy (może około ośmiu osób) wywiedli się profesor akademik Bonifacas Stundžia, znana folklorystka Bronė Katilevičiūtė-Stundžienė, żona Guido Micheliniego Birutė Žindžiūtė, profesor Meilutė Ramonienė, docent Audronė Kudulytė-Kairienė. A iluż zdolnych ich było na innych kursach! Nie wszystkich pamiętam, ale zdolni studenci by- 302 acta Linguistica Lithuanica LXIX byli to z pewnością Sigitas Narbutas, Laimutė aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia Anelauskaitė (Balodė), Ritutė Šepetytė, Giedrė Vrubliauskaitė, Mindaugas Strockis i in. To nie Noam Chomsky zadał językoznawstwu historycznemu „pocałunek śmierci” (s. 444). W Europie został on zadany na początku dwudziestego wieku, ale na Litwie mimo wszystko toczą się te rozmowy o swojej twórczości literackiej: Gdybym więcej miał, więcej bym dał. Dano tyle, ile i jak zdołano. Według biskupa Motieja: nie mam koni, orzę osłami, a istorinė kalbotyra buvo karalienė iki XX a. pabaigos. nors 1959 m. pradėta rašyti akademinė Lietuvių kalbos gramatika, bet į tai, kas ne istorija, visą laiką buvo žiūrima iš aukšto. kai dėl niekinamosios pažiūros į tradicinę gramatiką (o gal ir į moterį mokslininkę) pasidarydavo sunku dirbti, atmintis pakišdavo citatą iš Vaižganmoje pole nie leży odłogiem. Takich cytatów z biografii sławnych ludzi nazbierałam sobie pełną głowę, abym mogła się na nich oprzeć jak na kulach, gdy kręgosłup nie wytrzyma nieuzasadnionej krytyki. Oto jeszcze cytat Augusta Schleichera: Mam przeciętne zdolności, ale mam silną wolę. I z jej pomocą osiągam to, co uważam za konieczne. Całkiem naturalne jest pytanie, dlaczego przez długi czas nie było składni historycznej. Zigmas Zinkevičius odpowiedział na nie podczas obchodów 80. rocznicy urodzin Pranasa Gailiūnasa. Był on jedynie nominalnym promotorem rozprawy doktorskiej Gailiūnasa, ponieważ Gailiūnas pisał o znaczeniach i użyciu trybu rozkazującego, jego zaś interesowały tylko formy. Dopóki naukowców interesowały wyłącznie formy wyrazów, o składni historycznej nie mogło być nawet mowy. Dlatego w językoznawstwie litewskim laury pioniera składni historycznej słusznie przypadają Vytautasowi Ambrazasowi (s. 123–131), ponieważ, opierając się nie na „pustych” formach wyrazu, lecz na konstrukcjach imiesłowowych, doszedł on do historii połączeń wyrazowych. I dopiero na początku XXI wieku (2006 r.) napisał pracę zatytułowaną Składnia historyczna języka litewskiego. Dobrze byłoby, gdyby w przyszłości pojawili się ludzie potrafiący ocenić to, co zostało dokonane, i pragnący kontynuować rozpoczęte prace, aby językoznawstwo historyczne nie lekceważyło synchronicznego, ponieważ wiele hipotez można uzasadnić, opierając się wyłącznie na rekonstrukcji wewnętrznej. Sabaliauskas stara się być obiektywny, ale czasami dostrzega się także subiektywne sympatie. Na przykład sympatię do Algirdasa Juliusa Greimasa: aż w trzech miejscach (s. 17, 79, 97) przypomina się jego opublikowany w 1991 r. w „Literatūroje ir mene” artykuł, pełen samozachwytu i pogardy dla litewskich językoznawców. Bo za granicą to on jeden stał u kolebki semiotyki, podczas gdy na Litwie po wojnie pojawiło się wielu nieko dora nenuveikę. tiesa, parašę žodyną kaip kokį dangoraižį, tik apstatydami rusus, už jį patį buvęs gabesnis suolo draugas jonas kabelka parako neišradęs, stejęzykoznawców, ale ten niezwykle pracowity Zigmas Zinkevičius kładzie ostatnią cegłę w językoznawstwie XIX w. Sabaliauskas przemilcza tę ostatnią cegłę, a krytyka kitu atveju pasielgta atvirkščiai: nutylėta tai, ko nutylėti nederėtų. Pavyzdžiui, tik informuojama, kad Vincas urbutis parašęs knygelę Lietuvių kalbos išdavystė zamienia się w pochwałę. (s. 128), a Vytautas Ambrazas – „Pisownia obcych nazw własnych” (s. 130). Doprawdy straszny tytuł: „Zdrada języka litewskiego”. Z książki Sabaliauskasa wynika, że o zdradzie języka algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 303recenzijos / reviews nikt nic nie pisał. Ale przecież pisali, i to bardzo dużo, nie tylko językoznawcy, lecz także inni ludzie kultury. Słownik języka litewskiego i Balčikonis powinni być poza krytyką. Po zgromadzeniu całego materiału językowego można już pisać zarówno gramatyki, jak i słowniki wytrzymujące krytykę naukową, a także inne prace. Naukę należy tworzyć wyłącznie pirmiausia svarbu jų turėti kiek galima daugiau. jeigu kartais tauta išnyktų, tai pasaulis turėtų bent gražų jos paminklą. net ir iš skurdžių prūsų kalbos faktų pana podstawie faktów językowych. W ten sposób powstały znaczące prace (Władimira Toporowa, Vytautasa Mažiulisa, Grasildy Blažienė, Audronė Kaukienė, P. U. Dinia i in.). Nie należy oczekiwać, że pisany przez sto lat Słownik będzie miał również zasady jakiejś specyficznej nauki. Zmieniały się pokolenia pisarzy, ale jedność Słownika podtrzymywał program pisania. Nie zaszkodziło mu w najmniejszym stopniu przeniesienie przykładów ze starych pism na koniec artykułu ani dodana frazeologia prasy radzieckiej, pokazująca, jakim życiem żyliśmy. tym lepiej Słownik przykłady zebrane z twórczości Juliusa Janonisa, Petra Cwirki, Salomėi Nėris, Juozasa Baltušisa, Kazysa Boruty, Just. Marcinkevičiusa i in. pisarzy. Przy okazji ukazania się 17. tomu Kazys Bradūnas szczerze ubolewał, że język pisarzy i poetów tworzących za granicą nie trafił do Słownika. im większy słownik, tym większe bogactwo narodu. korzystając ze Słownika języka litewskiego, napisano już słowniki synonimów, antonimów i frazeologizmów, skorzystaliśmy z niego również my z Danutė Tarvydaitė, pisząc książkę Normy słownikowe i współczesne użycie. wiele można przeczytać w Słowniku języka litewskiego, ponieważ, jak twierdził Kazimieras Būga, „w języku naród wyraża, czym jest“. więcej niż smutne jest, gdy po wydaniu już całego Słownika humaniści, wśród nich nawet dwaj profesorowie, rozprawiają o ubóstwie języka litewskiego w czasopiśmie o profilu chrześcijańskim Naujasis židinys. Aidai 5–6 (2010). trudno wyobrazić sobie litewskie językoznawstwo bez Balčikonisa. nieprzemyślana wypowiedź Greimasa, że Balčikonis był człowiekiem, który bardziej cenił pracę niż język. ale przecież praca, której celem jest stworzenie czegoś znaczącego, jest święta. nikt inny tak nie pojmował swojego oddania pracy i obowiązkowi jak Balčikonis. Aldonas Pupkis zbadał już rolę Balčikonisa w historii pisania słowników. ale pozostają jeszcze przekłady literatury i gramatyki. Rūta Marcinkevičienė badała przekład Podróży Guliwera. i wydaje jej się, że Balčikonis tłumaczył to dzieło dwukrotnie: z języka oryginału na litewski oraz z języka pisanego na mówiony (s. 344). swoją drogą, Balčikonis skorzystał nie tylko z oryginału, lecz także z tłumaczeń na kilka innych języków. Wszyscy krytykujący tłumaczenia Balčikonisa (i Rūta Marcinkevičienė) powinni byli wiedzieć, że dobrzy tłumacze tłumaczą nie formę oryginału, lecz treść, że litewski język ogólny opiera się nie na piśmiennictwie, lecz na żywym języku ludu. dlatego, gdy inne narody starają się podnieść język mówiony do poziomu języka pisanego, Litwini muszą postępować odwrotnie: doskonalić język pisany aż do poziomu języka mówionego. aby pochwały litewskiego języka mówionego nie były subiektywne, przytaczam tutaj jeden cytat z wywiadu Juozasa Pikčilingisa dla „Žodis”. są to słowa Amerykanina Theodora S. Trustona: „Język litewski, będąc bardzo stary, jest 304 aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia acta Linguistica Lithuanica LXIX nuostabios sandaros, tobulesnė net už sanskritą ir senąją graikų kalbą, turtingesnė starszy od łaciny i o wiele subtelniejszy od tych wszystkich trzech. ponadto język litewski jest z nimi bliżej spokrewniony niż cokolwiek innego, co stworzyła natura, matinės struktūros formomis [...]. nėra jokių abejonių, kad jokia kita kalba pasaulyje nėra įgijusi tokią vertę kaip lietuvių. didžios šlovės diadema pridera lietuvių nie tylko korzeniami słów, lecz także dzięki przyrodzie, która stworzyła, rozwinęła i tak udoskonaliła język ludzki wraz z jego wspaniałą i przejrzystą strukturą” timą, o iš vienos bendrinės kalbos vertė į kitą bendrinę kalbą. (Pikčilingis 1982: 31–32). a więc Balčikonis wykonał nie podwójną verbūtę bardzo źle, jeśli język elektronicznych mediów z pasierbicy stałby się językiem córki, a nawet matki (s. 344). Jesteśmy odpowiedzialni za to, by się rozwijała, a nie dyktowała normy językowi ogólnemu. W dobie nowych technologii i globalizacji językoznawcy oraz wszyscy ludzie pióra muszą odczuwać wielką odpowiedzialność za zanikanie piękna i bogactwa języka litewskiego. Balčikonis przetłumaczył także gramatykę Jana Otrębskiego. Źle postąpiono, że nie wydano przekładu, że uznano tę gramatykę jedynie za historyczną, podczas gdy w rzeczywistości jest ona zarazem synchroniczna i historyczna. Tylko za namową Balčikonisa Otrębski zaczął pisać zaplanowaną gramatykę w pięciu tomach od tomu trzeciego, od morfologii wykładanej w szkołach. Celem zarówno autora, jak i tłumacza było doprowadzenie do tego, aby gramatyka Juozasa Žiugždy nie była jedyną i nie wychowywała uczniów w duchu komunistycznym. A dodanie nauki o gramatyce historycznej nikomu by nie zaszkodziło. Jak świadczy Vytautas Vitkauskas, Balčikonis miał trzy egzemplarze przepisane przez najlepszą maszynistkę instytutu i rozdał je bibliotekom. ale, jak widać, jeden egzemplarz wysłał także samemu autorowi. we wspomnieniach o Balčikonisie Umieść słowo przy słowie – będziesz mieć słownik znajduje się artykuł Aleksandra Žirgulisa, w którym zamieszczono fragmenty listów Otrębskiego do Balčikonisa: „[...] cieszymy się, że ukończył Pan tłumaczenie tomu III – lepszego niż Pańskie w ogóle nie może być”. „Tłumaczenie wydaje nam się niezwykle dokładne i piękne. Wszystkie Pańskie uzupełnienia będą oczywiście pożyteczne” (s. 215). Zdaniem Žirgulisa Balčikonis był już dojrzały do napisania oryginalnego dzieła naukowego, ale „Uważając się bardziej za praktyka języka, nie miał ambicji wypowiadania własnego słowa w nauce o gramatyce, dlatego pokłonił się pracy swojego przyjaciela, którego wiedzą filologiczną zawsze się zachwycał” (tamże). Nie przeanalizowawszy tłumaczeń Balčikonisa, nie zrozumiemy, kim naprawdę był dla naszego narodu. Maszynopisu tłumaczenia gramatyki należałoby szukać w Centralnej bibliotekų archyvuose. Vilniaus universiteto bibliotekoje jo nėra. neradus LietuBibliotece MA lub Bibliotece im. Mažvydasa, należałoby pojechać do Polski i poszukać w archiwum Otrębskiego. Kilka uwag dotyczących słowników gwarowych. Na s. 52 napisano: „w omawianym okresie naszej książki wydano trzy niezwykle cenne słowniki gwarowe”. Dlaczego tylko trzy? Na jakiej podstawie ustalono znaczenie słowników gwarowych? W 1988 r. ukazał się również słownik gwary druskienickiej. Czy może jest on uznany za nieistotny dlatego, że jest różnicowy i nie składa się z kilku tomów? algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 305recenzijos / reviews Zrozumiałe, dlaczego istotne są pełne słowniki gwar Zieteli i Dziewieniszek. Ale czy nie byłoby celowe wydanie również różnicowego słownika gwary zanawyskiej? Przecież większa część leksyki tej gwary pokrywa się z leksyką języka ogólnego. W drugim tomie Sabaliauskas słusznie ocenił trzytomową Gramatykę języka litewskiego jako unikatowe dzieło, napisane przez ludzi, którzy obronili rozprawy doktorskie lub nadal je piszą, i zgromadzili cały możliwy materiał językowy. Do stwierdzenia, że wydaje się ona napisana jedną ręką, należałoby dodać, iż jest to pozór zewnętrzny, ponieważ teoria gramatyczna w niej jest sprzeczna. chociaż pierwsze dwa tomy „Karštų galvų” zostały ocenione dość krytycznie, Sabaliauskas nie zwrócił wówczas uwagi na te nie całkiem uzasadnione oceny i miał rację. jednak teraz, chcąc pochwalić gramatyki jednotomowe i ich naczelnego redaktora, o gramatyce trzytomowej pisze tak: „Słusznie zarzucano gramatyce także dość częste nieprzestrzeganie ścisłej synchronii. ze względu na ogromną objętość akademicka Gramatyka języka litewskiego nie była wygodna ani praktyczna dla potrzeb normalizacji, zwłaszcza szkolnych. Tak więc powstała potrzeba napisania dzieła o mniejszej objętości, bardziej systematycznego i lepiej odzwierciedlającego najnowsze osiągnięcia teorii gramatycznej” (s. 38). co oznacza owa „ścisła synchronia”? W gramatyce trzytomowej współczesny język ogólny został graficznie oddzielony od dialektów i dawnych pism: to, co nie należy do języka współczesnego, wydrukowano petitem. Jest to bardzo znaczące zarówno dla nauki, jak i dla praktyki. Krytykowano ją za to, że przykłady ilustrujące zebrano od czasów Kristijonasa Donelaitisa aż do okresu napisania gramatyki. Krytycy nie pamiętali jednak, że każdy człowiek wraz z całym językiem nosi w sobie nie gramatykę historyczną, lecz synchroniczną. Dlatego autorzy gramatyki mieli prawo zbierać przykłady ze wszystkich źródeł i, przefiltrowawszy je przez sito własnego języka, przypisać je teraźniejszości. Co innego, że niektóre archaiczne formy gramatyczne (podobnie jak ta historyczna rodzaju nijakiego) tradycyjnie przechodziły z jednej gramatyki do drugiej. Nie znalazł się nikt, kto mógłby ocenić trzeci tom, poświęcony składni. Specjaliści od składni istnieli, ale i wtedy, i teraz nie widać takich, którzy potrafiliby połączyć składnię uniwersalną ze specyficzną morfologią języka litewskiego i wyciągać oryginalne wnioski. Najczęściej rodzime przykłady nagina się do teorii opartych na faktach obcych języków. Jednotomowe gramatyki zostały dość przychylnie ocenione przez przyjaciół cudzoziemców. Gramatykę wydaną w języku rosyjskim recenzowali Tatjana Bułygina i Jurij Stiepanow, a wydaną w języku angielskim – Wiliamas R. Schmalstiegas. Stiepanow yra prisipažinęs, kad neigiamų recenzijų apskritai nerašąs, recenzuojamuosiuose darbuose ieškąs tik teigiamų dalykų, o jei jų nerandąs, nesiimąs recenzuoti. o napisał autorce tych słów, że Schmalstieg sam opracował „Historyczną składnię języka litewskiego“ (A Lithuanian historical syntax), opierając się w całości na historycznej składni imiesłowów języka litewskiego Vytautasa Ambrazasa. Recenzowane było także pierwsze wydanie jednotomowej gramatyki w języku litewskim, lecz Sabaliauskas tej recenzji nie widział. Mogę także przytoczyć opinię wybitnego bułgarskiego językoznawcy Ivana Duridanova (s. 567–568) na temat 306 aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia acta Linguistica Lithuanica LXIX akademickich gramatyk języka litewskiego. Tak się złożyły okoliczności, że w drugiej połowie XX wieku w Europie bardzo interesowano się problemami czasownika, a wielu młodych naukowców z zagranicy wysyłano na staże na Uniwersytet Wileński. Do kierowania nimi wyznaczano tak zwaną „specjalistkę od czasownika“. W ten sposób w moje ręce trafiła doktorantka Ivana Duridanova, Katina Bonczewa. Jej promotor – naukowiec o szerokich horyzontach. Interesowało go zbadanie paradygmatu czasów czasownika języka bułgarskiego poprzez zestawienie go z czasami czasowników języków bałtyckich. Język bułgarski różni się od innych języków słowiańskich analitycznymi czasami czasownika. Ogólnie występuje w nim więcej analityzmu. Przy zestawieniu trzech języków przewidzianych przez Duridanowa język łotewski byłby bliższy bułgarskiemu, a język litewski zająłby pozycję pośrednią, ale niestety jego doktorantka nie znała ani litewskiego, ani łotewskiego. Ponadto na Łotwie nie było jeszcze pomocników do takiej pracy. Zatem zadowoliliśmy się jedynie zestawieniem z językiem litewskim. W 1986 r. rozprawa Bonczewy została obroniona w Sofii (egzemplarz znajduje się również w bibliotece naukowej VU). Zostałam zaproszona do jej recenzowania i miałam okazję spędzić tam więcej czasu, porozmawiać z bułgarskimi profesorami i wykładowcami. Wyjeżdżającą odprowadził Duridanow i poprosił, żebym przysłał mu Gramatykę języka litewskiego. Nie słyszałem, jak mówił po litewsku, dlatego zapytałem, o którą gramatykę mu chodzi – trzytomową czy jednotomową (w 1985 r. mieliśmy już gramatykę w języku rosyjskim). Chciał trzytomową. Zdaniem Duridanowa jest to bardzo cenna gramatyka, ponieważ zawiera mnóstwo przykładów językowych, a teorię on sam potrafi sobie stworzyć. Książka Sabaliauskasa jest niezwykła, dlatego i nasza recenzja jest swoista. Tak jak Sabaliauskas w historii badań języka litewskiego pisze o poetyckich uzdolnieniach językoznawców czy ciekawszych faktach biograficznych, na przykład o pracy Olega Poliakowa jako betoniarza czy Alvydasa Butkusa jako budowlańca, tak i my zamierzamy napisać o historiach odbiegających od głównego tematu, jednak dość znaczących dla litewskiego językoznawstwa i losów badaczy. Teorię słowotwórstwa, opierając się na imponującej ilości przeczytanej literatury zagranicznej i faktach dotyczących języka litewskiego, jako pierwszy w lituanistyce stworzył Vincas Urbutis. Jednak lituaniści najpierw zobaczyli rozdział o słowotwórstwie rzeczowników w trzytomowej Gramatyce języka litewskiego (1965 r.). i znacznie później (w 1978 r.) Teorię słowotwórstwa. autorki gramatyki trójtomowej opisywały geriau už urbutį čia negali išmanyti. derywację sufiksalną przymiotników i czasowników niezależnie od sufiksalnej derywacji rzeczowników Urbutisa, opierając się na faktach językowych i tradycji. dlatego wszystko wyszło bardzo dobrze, ponieważ każda część mowy ma własne znaczenie, własne cechy słowotwórcze i fleksyjne oraz swoiste użycie. po wydaniu gramatyki derywacja rzeczowników u Urbutisa została bardzo wychwalona: wydawało się, że w gramatyce napisanej po rosyjsku nie ma już nic więcej, a zwłaszcza rozdziału o słowotwórstwie, lecz ponownie pojawia się on w litewskiej wersji gramatyki jednotomowej, opublikowanej w 1994 r. Przez ten czas można nie tylko przeczytać Teorię słowotwórstwa, lecz także nauczyć się jej jak tabliczki mnożenia. a jeśli nie, to przynajmniej dobrze sobie uświadomić, czym są kategorie słowotwórcze ir kur jos reiškiasi, ypač jeigu jau pagal urbučio daiktavardžių darybos pavyzdį algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 307recenzijos / reviews zamierzasz przeredagować to, co napisano o słowotwórstwie przymiotników lub czasowników w gramatyce trójtomowej. W Teorii słowotwórstwa Urbutis bardzo ostrożnie pisze o kategoriach słowotwórczych: „kategorie słowotwórcze, jak się wydaje, najwyraźniej przejawiają się w słowotwórstwie rzeczowników, wprawdzie nie wszystkich, lecz przede wszystkim derywatów sufiksalnych i końcówkowych” (s. 280). sam nie opisuje rzeczowników z przedrostkami według kategorii słowotwórczych, ponieważ przedrostków jest niewiele i są one wieloznaczne. Przyrostków przymiotnikowych i czasownikowych również jest niewiele, a ponadto są one wieloznaczne. Natomiast derywacja przedrostkowa czasowników zasadniczo różni się od derywacji rzeczowników czy przymiotników. Dlatego nie wszystkiego można wtłaczać w jeden, choćby i bardzo piękny, schemat. Nie sprawia to, że późniejsza gramatyka staje się teoretycznie lepsza od wcześniejszej. Sabaliauskas wspomniał, że oryginalnie podchodzę do derywacji przedrostkowej rzeczowników (s. 133). Skąd ta oryginalność? Urbutis wskazał jedynie formalną różnicę między przedrostkową derywacją rzeczowników i czasowników: przedrostek czasownika nie zmienia końcówki, natomiast przedrostek rzeczownika ją zmienia. Dlatego istotne jest ustalenie, jaka jest rola końcówki rzeczowników przedrostkowych. gdyż wyraźna jest różnica w słowotwórczej funkcji końcówek, porównując stalius (: stalas) i pastalė (: stalas). dlaczego niemal do każdego czasownika można dodać przedrostek (a nawet niejeden), podczas gdy rzeczowniki mają przedrostek tylko niektóre? Na przykład grzyb rośnie pod brzozą, dlatego nazywa się paberžis, istnieje pomieszczenie przy wejściu, dlatego nazywa się prieangis, istnieje czas przed obiadem, czyli priešpiečiai itd. Potem myślisz o pszczole, musze, kwiecie, kamieniu, chlebie i wielu innych rzeczownikach oznaczających žodį. dūrinių galūnė visai taip pat iš dviejų žodžių padaro vieną. Vadinasi, galima plėsti dūrinio sąvoką: dvišakniai dūriniai atsiranda kontrakcijos būdu iš dviejų przedmioty, z którymi konstrukcje przyimkowe są niemożliwe. niemożliwe są również utworzone od nich derywaty przedrostkowe. w ten sposób ustala się związek ne priešdėlių vediniai, o dūriniai. kas be galvos, tas begalvis, kas be proto, tas beprotis, kas be laisvės, tas belaisvis konstrukcji przyimkowej z rzeczownikiem przedrostkowym i widać, że funkcją końcówki nie jest nadanie wyrazowi nowego znaczenia, lecz uformowanie konstrukcji dis su daiktus reiškiančiais daiktavardžiais, pavyzdžiui, beakuočiai miežiai. būdvardis beakuočiai negali virsti daiktavardžiu, nes negalima praleisti žodžio miežiai. tačiau jako jednego odmiennego zbioru samodzielnych wyrazów, natomiast konstrukcje przedrostkowe – z jednego wyrazu funkcyjnego i drugiego samodzielnego. w obu przypadkach rola końcówki jest taka sama. A zatem rzeczowniki przedrostkowe są również itd. tak charakteryzuje się człowieka, słowo człowiek jest zwykle pomijane, a przymiotnik oznaczający cechę przekształca się w rzeczownik. Inny przymiotnik o tej samej budowie opiera się nie na jednym słowie, lecz na konstrukcji przyimkowej. Wyjaśniając problemy, można napisać nie recenzję, lecz całą gramatykę. I jak tego uniknąć, jeśli książka Sabaliauskasa nie jest zwykłą informacją encyklopedyczną? W gramatykach powinno być tylko to, co jest gramatyką. Uznając aspekt za kategorię niegramatyczną, a mimo to pisząc o nim w gramatyce, zaciemnia się pojęcie zarówno aspektu, jak i przedrostkowego tworzenia czasowników. 314 aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia acta Linguistica Lithuanica LXIX Skardžius dalej nie badał aspektu, lecz zachęcił do tego Dambriūnasa. Ten, będąc bezkrytycznym, w dziele większych rozmiarów zastąpił litewski termin Jablonskiego veikslai międzynarodowym terminem aspektai, a niemiecki termin Aktionsart nazwał terminem Jablonskiego veikslai. I w 1960 r. wydawnictwo Lietuvių enciklopedijos leidykla w Bostonie wydało 160-stronicową, wraz ze wszystkimi dodatkami, książeczkę Leonasa Dambriūnasa Lietuvių kalbos veiksmažodžių aspektai. znajduje się w nim porównanie z aspektami czasowników polskich oraz zastosowano metodę Safarewicza do opisu aspektów według czasów. prawdę mówiąc, nie tak łatwo przewyższyć Jablonskiego. i po tych pracach pozostał on nieudoskonalony, tylko nieco uszkodzony: czasowi przeszłemu częstotliwemu przypisano znaczenie aspektu. Jeden zachęcił, drugi napisał, otrzymał doskonałą ocenę Skardžiusa i nagrodę czasopisma „Aidai”, pochwalił się w przedmowie, a Sabaliauskas przepisał to także do swojej książki (s. 431– 432). oto jak czasem bywa z ocenami i pochwałami. Przez te lata bardzo dużo dowiedziałem się w instytucie. Zobaczyłem, że gramatyka jest niezwykle interesującą dziedziną, a poprzez aspekty można zgłębić zarówno semantykę gramatyczną czasownika (tranzytywność), jak i znaczenia czasów, a w ogóle całą naukę o gramatyce. Napisałem cztery arkusze autorskie, ponad dwieście pozycji bibliograficznych, ponieważ literatury teoretycznej było naprawdę niezmiernie dużo. (nie bez powodu Masłow proponował nazywać aspektologię odrębną gałęzią nauki o języku). Przepisana przez maszynistki praca została oddana pod obrady. Nie zgłoszono żadnych istotnych zastrzeżeń. Dopiero po dyskusji Vytautas Ambrazas zapytał: „jakże to teraz będzie?”, W planach gramatyki ten temat przewidziano dla Galnaitytė. I oto gdzie Ulvydas dostrzegł wstrząsającą osobliwość: wcale się nie zmieszał i zaproponował mi uzgodnienie tego z Galnaitytė, ponieważ ona już obroniła rozprawę doktorską. Ależ nie! Słabym argumentem jest to, że jest starsza i już się obroniła. Ale jak można, aby kierownik gramatyki, a nawet cały zespół starszych pracowników, nie widział planu i pozwolił mi przez cały rok pisać temat przewidziany dla innego autora? odeszłam z instytutu, nie pozostawiwszy ani jednej strony, i nikt nie odczuł braku mojej pracy. mniejsza z tym: co było, przepadło. ale nie przepadło całkowicie. Po dwóch latach redagowania literatury naukowej i technicznej tę pracę napisaną w instytucie przedłożyłam jako referat w aspiranturze Uniwersytetu Wileńskiego. Jego kierownik powiedział, że przez cały okres swojej pracy nie widział czegoś takiego. Recenzent Vytautas Mažiulis również ocenił ją jako „bardzo dobrą“. Po przyjęciu trzeba było zatwierdzić temat. Na czasowniki dokonane i niedokonane w katedrze patrzono wówczas bardzo sceptycznie. Ale Kazlauskas wypowiedział brzemienną w skutki frazę: „jeśli jest komu kierować, niech pisze”. A Pikčilingis, kierownik katedry, powiedział: „formalny kierownik będzie, a ona napisze i bez kierownika”. Recenzując książkę Sabaliauskasa, mimochodem opowiadam fakty ze swojej biografii naukowej dlatego, że na tę nić można nanizać niemało opisanych przez Sabaliauskasa osobistości i ich prac. nikt na Litwie nawet nie wiedział, że studia nad aspektem czasownika w XX wieku w połowie i w drugiej połowie były bardzo aktualne w innych krajach. dopiero potem poczuł, jak z zagranicy zaczęli napływać stażyści, by badać aspekty języków bałtyckich. Pierwszym był profesor Uniwersytetu w Glasgow, Wiktor Holttum. dziwne, ale miło, kiedy ciebie, algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 315recenzijos / reviews dopiero asystentkę, wyznacza do kierowania stażem profesorskim. Przez cały miesiąc siedzieliśmy razem w Czytelni Profesorskiej VU. uczył się także języka tik apgintą kandidato disertaciją, o išvažiuodamas pasakė: „jeigu nebūtų buvę jūsų darbo, mano stažuotė būtų buvusi beprasmė.“ litewskiego i utrzymywał się z tłumaczeń. W 1980 r. poznałem niezwykłego uczonego i człowieka, Jurija Stepanowa (s. 510–513). Później, obcując z nim, tetas tik 2003 m. suteikė jam garbės daktaro laipsnį, nors stepanovas ir anksčiau zrozumiałam, dlaczego Uniwersytet Wileński na to zasłużył. bardzo kochał Litwę i jej mieszkańców, po wydarzeniach 13 stycznia wystąpił z partii. W 1968 r. Stepanow był oponentem pierwszej bronionej na Litwie rozprawy doktorskiej Jonasa Kazlauskasa. Po śmierci Kazlauskasa poczuł, że stracił więcej niż przyjaciela, odsunął się, a może częściowo został też odsunięty od Uniwersytetu Wileńskiego, lecz nadal kształcił dla Litwy młodych uczonych, a wakacje spędzał w zagrodach wiejskich mieszkańców. W 1979 r. ukazały się, jego zdaniem, dwie znaczące książki: „Historyczna składnia imiesłowów języka litewskiego” Ambrazasa oraz „Kategorie gramatyczne czasowników języka litewskiego” Paulauskienė. dlatego, poproszony przez Reginę Venckutė, zgodził się być oponentem mojej rozprawy doktorskiej. Najciekawsze jest to, że podczas dyskusji na katedrze oburzano się: „wcześniej Paulauskienė czepiała się Galnaitytė, a teraz odważyła się czepić także Žulisa; „Rozdział o kategorii osoby trzeba wyrzucić” (Girdenis, najlepszy przyjaciel Žulisa, nie odezwał się ani słowem). Ale ja nie należę do posłusznych. Dlatego wygrałem, ponieważ dla Stiepanowa było odwrotnie: „O kategorii osoby napisano najlepiej w światowym językoznawstwie”. Stiepanow zaskoczył także tym, że rano, spotkawszy Reginę Venckutė na dworcu, nie udał się do hotelu odpocząć, lecz przyszedł do naszego domu i, nie zdejmując płaszcza, zaproponował, żebym napisał(a) razem z nim referat na przyszłą konferencję bałtystyczną w Rydze. Referat napisaliśmy (Паулаускене, Степанов 1985: 17–24). Zapytany, jakiej podziękowania chciałby za trud oponenta i podróż z Moskwy, Stiepanow poprosił o zatroszczenie się o urlop na wsi. Zakwaterowałam go w Švendubrė, tuż przy dolinie Raigardas, w pięknym gospodarstwie, gdzie niegdyś w sieni przed deszczem ukrywał się Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, gdzie niejednokrotnie bywał kompozytor Balys Dvarionas, gdzie mieszkał Balčikonis, zbierając pieśni druskiennickie, gdzie podczas ekspedycji mieszkałam także ja i zakwaterowałam Jochenа Rangego (s. 602–607). Kiedy w połowie urlopu Stiepanowów ich odwiedziłam, gėsi, kad niekad taip puikiai neatostogavę: turėję du puikius kambarius ir kvalifioboje z żoną Liliją zachwycali się jedzeniem przygotowanym przez gościnną gospodynię, spacerowali po lesie i wzdłuż Niemna do Druskiennik, uczestniczyli w koncertach odbywających się w domu Čiurlionisa, a dyrektor I szkoły średniej w Druskiennikach Vytautas Bazys obwoził ich samochodem po południowej Litwie. Pozostało nam jeszcze przejść się ścieżką Čiurlionisa i szczerze porozmawiać. visam gyvenimui. stepanovo jubiliejui skirtame rinkinyje Kalba ir kultūra: Faktai 316 aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia acta Linguistica Lithuanica LXIX najważniejsze, że ci sławni ludzie, z którymi przyszło mu się zetknąć, pozostawali przyjaciółmi, a wartości stanowiły jedynie zamówione artykuły na temat badanych przez niego problemów. byłam szczęśliwa, że zaproszono mnie do grona jego przyjaciół. Aspekty czasowników przywiodły do mnie także Japonkę Eiko Sakurai. Sabaliauskas wie, że uczęszczała na wykłady Bonifaca Stundžii z języka pruskiego (s. 724). ale czy można wiedzieć wszystko? skąd dowiesz się, że jej profesor, otrzymawszy książkę Paulauskienė, wysłał swoją uczennicę na studia nad aspektami czasowników. można się tego jedynie domyślać na podstawie publikacji. ale nie tak łatwo dowiedzieć się, że Sakurai także po studiach wielokrotnie, pozostawiając małe dzieci babciom, jeździła na Litwę, zatrzymywała się nie w hotelu, lecz w domu państwa Paulauskasów, aby Paulauskienė mogła, jeśli zechciała, nosić także kimono, że nikt w Japonii nie mówi i nie pisze po litewsku tak doskonale jak Sakurai. Zapytana, dlaczego do tej pory jest tylko asystentką, a nie profesorką, bardzo cicho odpowiedziała: „Mężczyźni nie pozwalają. Japonka musi być uległa i posłuszna, przez drzwi nie wychodzi pierwsza”. Teraz jej dzieci już podrosły: syn Naoto ma jedenaście lat, córka Akane – osiem, a syn Kento – cztery, a Sakura obiecuje jeszcze nie raz odwiedzić Litwę. Jeszcze w pierwszej osobie chciałbym opowiedzieć o dwóch wybitnych językoznawcach litewskich – Zigmasie Zinkevičiusie i Aleksasie Girdenisie. Moje pokolenie pamięta Zigmása Zinkevičiusa jako znakomitego wykładowcę. Teraz jesteśmy dumni z tego, że byliśmy uczniami Balčikonisa, a wtedy Zinkevičiusa uważaliśmy za najlepszego wykładowcę, a gramatykę historyczną – za najciekawszą dziedzinę nauki. Wtedy jeszcze nie przeczuwaliśmy, że z czasem zbyt wielkie oddanie nauce, przynoszony przez nią zaszczyt, odznaczenia i rozmaite nagrody, pragnienie przodowania we wszystkim mogą działać na człowieka jak narkotyki. Zinkevičius całkowicie rozpłynął się w nauce, zajmowanych stanowiskach, fali zaszczytów i szacunku zarówno na Litwie, jak i za granicą. Zostało to z wielkim szacunkiem opisane w książce Sabaliauskasa. utalentowany i pracowity Zinkevičius, ale teraz nie sposób ogarnąć i ocenić wszystkiego, co napisał. tak Rimvydas Šilbajoris mówił także o Eduardasie Mieželaitisie: Utalentowany Mieželaitis, ale tryska on jak potężna fontanna pośrodku placu i nie sposób właściwie ocenić jego całości. Bardzo uważnie przeczytałem Historię języka litewskiego Zinkevičiusa od pierwszej strony aż po indeksy, ponieważ przygotowywałem się do napisania pracy o pierwszych gramatykach języka litewskiego. Znam również prehistorię tego studium Zinkevičiusa. W 1964 r. Katedra Języka Litewskiego VU wraz z Instytutem Języka i Literatury istoriją ir ją baigti 1970 m. bet autoriai labiau rūpinosi savo daktarinėmis (habilitacinėmis) disertacijomis ir planuoto darbo nepradėjo. Planus tais laikais reikalauLitewskiej MA zamierzały napisać Historię języka litewskiego ta vykdyti. dlatego na posiedzeniu katedry 8 lutego 1968 r. (protokół nr 314) postanowiono odłączyć się od instytutu i napisać dwie prace naukowe, które zastąpiłyby zarówno planowaną Historię języka litewskiego, jak i służyłyby jako podręczniki dla studentów szkół wyższych. Palioniowi powierzono napisanie Historii litewskiego języka literackiego. napisał i wydał swój podręcznik w 1979 r. Następnie, udoskonaliwszy go i nieco zmieniwszy tytuł, w 1985 r. wręczył studentom Historię litewskiego języka pisanego. algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 317recenzje / reviews drugi był przewidzianą pracą zbiorową Gramatyka historyczna języka litewskiego. Plan jest następujący: I. Wstęp i bibliografia (3 ark. aut. – Kazlauskas); II. Fonetyka: 1) wokalizm, 2) akcentuacja (8 ark. aut. – Girdenis), 3) konsonantyzm (3 ark. aut. – Zinkevičius); III. Morfologia: 1) rzeczownik (5 ark. aut.), 2) zaimek (2 ark. aut.), 3) liczebnik (1 ark. aut.) – Mažiulis, 4) przymiotnik (2 ark. aut.), 5) nieodmienne części mowy (1 ark. aut.) – Zinkevičius; 6) czasownik (5 ark. aut.) – Kazlauskas. Praca powinna mieć charakter podręcznikowy, system paragrafów, literatura podawana w tekście, termin ukończenia – 1970 r. Rozpatrywanie i obrona rozpraw doktorskich przez Kazlauskasa i Zinkevičiusa wyraźnie utrudniały pisanie zaplanowanej przez katedrę pracy. Później tragiczna śmierć Kazlauskasa całkowicie zniweczyła plan. Najlepiej wszystko pisać samemu: co planujesz, jeśli jesteś żywy i zdrowy, to i kończysz. Zinkevičius wszystko zrobił sam: zaopatrzył studentów w podręczniki dialektologii i gramatyki historycznej, napisał wielkie dzieło Historia języka litewskiego, następnie sporządził jego konspekt, a Ramutė Plioplytė przetłumaczyła je na język angielski i wypuściła w świat. Czytając Historię języka litewskiego Zinkevičiusa, do głowy przychodziły różne myśli, zwłaszcza gdy dotarłem do okresu piśmiennego. O jednym z najważniejszych etapów naszej dawnej piśmienności (XVi–XVii w.) Palionis obronił rozprawę habilitacyjną, przez wiele lat wykładał na Uniwersytecie Wileńskim całą historię litewskiego języka pisanego, wydał dwa warianty podręcznika tej dyscypliny, a wraz z T. Buchiene napisał obszerny wstęp o pierwszych drukowanych gramatykach języka litewskiego do wydawnictwa instytutu Pierwsza gramatyka języka litewskiego (1957). Od Palionisa oczekiwano szczegółowej analizy i oceny pracy Zinkevičiusa, ale z jakiegoś powodu się jej nie doczekano. Nie można uważać opisu teraźniejszości za historię. Każdy, kto żył w opisywanych czasach, wie, jakie one były. nie trzeba było uprawiać polityki: pisać o reformach Gorbaczowa, działalności Brazauskasa i Bieriozowa. O badaczach języka litewskiego należało pozostawić napisanie Sabaliauskasowi. Tym bardziej że tutaj znajdujesz rzeczy niepojęte dla zdrowego rozsądku. Na przykład Albert Rosinas od 1989 r. był już profesorem Katedry Filologii Bałtyckiej Uniwersytetu Wileńskiego, a w latach 1991–1996 kierownikiem tej katedry. W wydanym w 1994 r. VI tomie „Historii języka litewskiego” Zinkevičiusa nadal pracuje on w innych instytucjach (s. 268). Cóż się tutaj stało? Na s. 189 dopisano mnóstwo nazwisk językoznawców, którzy pielęgnowali kulturę języka. I wyciągnięto bardzo niesprawiedliwy wniosek: „[...] ateitimi, susitaikymas su jos išnykimu „komunizmo epochoje“ visas tas pastangas całkowita obojętność władz wobec języka litewskiego obróciła [ich starania] wniwecz”. Bardzo boli serce przy czytaniu tych wersów. przecież to nieprawda! W Historii litewskiego języka pisanego Palionisa jest zupełnie inaczej: po wojnie wyrosło nowe pokolenie utalentowanych pisarzy, wprowadzono obowiązkowe syklingumu. todėl bendrinė kalba šiuo metu pasiekė aukščiausią tobulumo laipsnį. kažin, kaip dabar Zinkevičius mano? ar jau nepriklausomos Lietuvos valdžia labai 318 aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia acta Linguistica Lithuanica LXIX nauczanie średnie, w redakcjach gazet i czasopism oraz wydawnictwach książkowych pracowali wykwalifikowani styliści, radio, telewizja i teatr troszczyły się o kulturę języka czy troszczą się o kulturę języka? czy już lepiej, gdy język litewski jest przepełniony wszelkiego rodzaju niezaadaptowanymi zapożyczeniami, gdy w ogóle nie widać żadnego normowania języka? już w 1994 r. było jasne, co dzieje się z językiem litewskim, a Zinkevičius mimo wszystko proponuje w ostatnim zdaniu na okładce książki: „W przyszłość należy patrzeć optymistycznie.” Po zamknięciu książki z tym zdaniem chciałoby się przemówić słowami Vincasa Mykolaitisa-Putinasa: „Czysty optymizm brzmi dla mnie jak kłamstwo.” Aleksas Girdenis powiedział, że język angielski wyrządzi językowi litewskiemu większą szkodę niż rosyjski. oni zapewne, grając w szachy z jörundurem hilmarsonem, rozmawiali o tej zmorze języka angielskiego (s. 637), ale nie wiadomo, czy wyrządziła ona językowi islandzkiemu tyle szkody, co litewskiemu. Islandczycy są wolnym narodem, a my, uwolniwszy się z jednej pętli, z własnej woli wkładamy głowę w inną. Girdenis już na samym początku odrodzenia Litwy pisał: „Każdy z nas zrobił to i owo, ale chyba nie tyle, ile powinniśmy i byliśmy w stanie... szczególnie boleśnie bywa, gdy dobrze się zastanowisz – cóż dobrego właściwie zrobiłeś?” badał język, zwłaszcza żmudzką mowę tego regionu (a przede wszystkim mieszkańców Mažeikiai), lecz czy komuś dzięki temu żyje się lepiej albo przynajmniej ciekawiej? Uczniowie stąd coraz rzadziej wybierają drogę filologa (miasto czy miasteczko – to nie jest miejsce, w którym zainteresowanie budzą język ojczysty i rodzima kultura ludzi, a iluż zdolnych rodzi się dziś na odważnie pijącej wsi?)” (gimtoji kalba, 1990, nr. 10, p. 1–2). ludzie o takim talencie jak Aleksas Girdenis rodzą się chyba tylko raz na stulecie. dlatego też wybór specjalności nie był dla niego łatwy, ponieważ mógł osiągnąć szczyty we wszystkich naukach i sztukach. jak on grał na skrzypcach! Jaki miał głos! Wybrawszy studia językoznawcze, mimo wszystko nie rozstał się z liryką ani z analizą heksametru. to nie znajomość języków wywabiła go na staże na uniwersytetach całego świata, lecz to ona przysłała mu świat. samodzielnie oponuoti Mindaugo strockio darbui. Matematiko ir fiziko gabumai pravertė dirbant eksperimentinės fonetikos laboratorijoje, iš inžinierės Vidos Žilinskienės girdenis nauczywszy się języka starogreckiego, był zdolny badać jego prozodię i uczynił badaczkę języka litewskiego podążającą własną drogą (s. 291–293). Wszystkie lima kalbėti apie lingvistinę girdenio mokyklą: per trisdešimt jo vadovaujamų Lietuvos ir Latvijos kalbininkų apgynė disertacijas“ (p. 189). kas galėtų pasakyti, publikacje Girdenisa omówiono w książce Sabaliauskasa, a ponadto napisano: „Ileż dziś czasu Girdenis poświęcił pracy naukowej innych ludzi, jak bardzo starał się ti apie jį daug daugiau, juk kartu gyventa ir dirbta. Čia galima tik pridurti, kad, kalbėdamasis su tavimi, jis niekad nežvilgčiodavo į laikrodį, rodydamas, kad skuba, wychować językoznawców zdolnych kontynuować to, co on sam talentnie zapoczątkował? chciałoby się napisać, że twój język go nie interesuje. Trzy tomy prac językoznawczych Girdenisa zasługują na osobną uwagę. Na końcu każdego tomu zamieszczono Dialog, w którym można przeczytać także poglądy samego Girdenisa na językoznawstwo. Czuł siłę swojego talentu, ale nie chciał się chełpić. Na okładce pierwszego tomu widzimy Girdenisa z Balčikonisem, uśmiechającym się tak, jak uśmiechał się tylko z przyjaciółmi na wsi lub podczas odwiedzin u mieszkających algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 319recenzijos / reviews napisał wspomnienia o Balčikonisie. Odmówił tego: „jeszcze ktoś pomyśli, że się chwalę”. To prawda, ponieważ pisząc o innych, nieuchronnie ujawnisz także samego siebie. Prawdziwy paradoks: najzdolniejszy litewski językoznawca XX wieku otrzymał tylko dwa zespołowe odznaczenia państwowe: jedno za podręczniki dla szkoły średniej, a drugie wraz z autorami jednotomowych gramatyk. I nie znaleziono ani jednej pracy Girdenisa zasługującej na Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. Zinkevičius pisał o sobie. W takim przypadku autor wyrasta ponad wszystkich, inni, choćby i chwaleni, siłą rzeczy maleją. Byłoby jeszcze pół biedy, gdyby w tym tekście nie było plotek i przykrych błędów. Kolegę Vladasa Bartusevičiusa przemianowuje na Vincasa, a na posiedzeniu, podczas którego omawiany jest wykład Zinkevičiusa, on i Kabelka obmawiają Julię Žukauskaitė, która, według wiedzy Kabelki, zapytała Skardžiusa, jak należy mówić: czy „Gwiazdy świecą na niebie”, czy „na niebie” w innym przyimkowym ujęciu? A Skardžius odpowiedział: „Tobie, panienko, na epoletach” (Zinkevičius 1999: 149). Czyż Skardžius, który przez całe życie troszczył się o kulturę języka, mógł tak odpowiedzieć na całkiem rozsądne pytanie? A rozmówcy, drwiąc z Žukauskaitė, pokazali, że sami nie wiedzą, iż można powiedzieć na oba sposoby, zależnie od tego, jak interpretujesz owo niebo: czy jako dach nad własną głową, czy jako przestrzeń pełną gwiazd. Jasne, że trudniej wydać pisma Būgi niż Jablonskisa. ale Palionis wydał to, co wówczas było najbardziej potrzebne: gramatyki Jablonskisa. Zinkevičius chwali się, że przedstawił w radiu oba tomy Wybranych pism Jablonskisa: pierwszy tom miały stanowić artykuły dotyczące poprawności językowej, a drugi podręczniki (s. 184). ale w rzeczywistości w pierwszym tomie Wybranych pism Jablonskisa zamieszczono nie artykuły, lecz gramatyki, składnię, naukę o przypadkach i przyimkach — prace, których sam Jablonskis nie uważał za podręczniki; artykuły znajdują się w drugim tomie. W 1925 r. Jablonskis napisał skrót gramatyki z 1922 r. i tylko z zastrzeżeniami zaproponował go jako podręcznik dla wyższych klas szkoły średniej, ale Palionis nie zamieścił tego skrótu w Wybranych pismach. To, co znajduje się w dwóch tomach Wybranych pism Jablonskisa, wcale nie jest trudne do zapamiętania, a jeśli się nie pamięta, można to sprawdzić, lecz tutaj Zinkevičius ani trochę nie poczuwa się do odpowiedzialności za to, co pisze. a najlepsza redaktorka wydawnictwa tego nie sprawdziła, bo pisał akademik. Znalazłszy przykłady tak niewiarygodnej powierzchowności, zaczynasz wątpić także w niektóre twierdzenia naukowe. na Białorusi Litwinów. Poprosiłem, aby teraz udzielono głosu Sarmie Kaviai. 265 strony książki (od 463 do 728) Sabaliauskas poświęcił zagranicznym językoznawcom, którzy uczyli się języka litewskiego, badali go, wykorzystywali jego fakty w swoich pracach; określa wartość ich badań dla lituanistyki, bałtystyki i indoeuropeistyki. Oczywiście autor przyznaje, że pod koniec XX wieku i na początku XXi wieku historyczno-porównawcze językoznawstwo osiągnęło już swoje cele, a język litewski jako najstarszy język indoeuropejski stał się mniej potrzebny, ponieważ obecnie dominują nowe kierunki językoznawstwa synchronicznego. Jednak nadal jest ważny dla etymologii, typologii języków i innych dziedzin językoznawstwa. 320 aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia acta Linguistica Lithuanica LXIX sabaliauskas yra aprašęs nemažai kalbininkų iš įvairių įvairiausių pasaulio šalių (Europy, Azji, Ameryki, Australii itd.), którzy nauczyli się języka litewskiego i badali język litewski w takim czy innym aspekcie. W jego książce, niczym w obszernej ma rasti vertingų žinių apie tas asmenybes ir šalis. recenzijoje paminėsime tik kai kuriuos iš jų. encyklopedii, jest rzeczą naturalną, że spośród cudzoziemców jako pierwsi zostali opisani przez Sabaliauskasa językoznawcy spokrewnionego narodu – Łotysze. Obecnie apskritai baltistikai galėtų tiek duoti, kiek kadaise yra davęs janis endzelynas. tačiau na Łotwie nie ma takiego językoznawcy, który nie byłby znany litewskiej lingwistyce, a tradycja porównawczych badań języków bałtyckich nie zanikła tutaj. Przed II wojną światową, gdy na Uniwersytecie Łotewskim pracował Jānis Endzelīns i działał tam wydział filologii bałtyckiej, wielu bałtystów wyjeżdżało na studia do Rygi, natomiast w połowie XX wieku kierunek ich drogi się zmienił, ponieważ Wilno stało się centrum bałtystyki. Na Uniwersytecie Wileńskim studiowali już nie tylko językoznawcy łotewscy. Również spośród Łotyszy niejeden bronił tutaj dysertacji albo uczestniczył we wspólnych pracach nad badaniem języków bałtyckich, na przykład przy opracowywaniu Atlasu Języków Bałtyckich. W tej książce Sabaliauskas najpierw zapoznaje czytelników z tymi Łotyszami, którzy jako bałtyści wyrośli pod kierunkiem profesorów wileńskich: Vincasa Urbutysa, Vytautasa Mažiulisa, Aleksasa Girdenisa, Zigmusa Zinkevičiusa i Aleksandrasa Vanagasa. Pierwszym aspirantem Uniwersytetu Wileńskiego był Reinis Brtulis, urodzony we wsi Pipirai w rejonie okmiańskim (1937–994). W 1962 r. rozpoczął studia aspiranturalne na Uniwersytecie Wileńskim i badał relacje leksykalne języków łotewskiego i litewskiego. Na ten temat pisał artykuły. swoje prace lituanistyczne publikował również w prasie łotewskiej. ponieważ Sabaliauskas sam tłumaczył łotewską literaturę piękną na język litewski, nie zapomina również o tym, że Brtulis tłumaczył litewską literaturę piękną na język łotewski. Utalentowani językoznawcy z różnych krajów mieli także zdolności literackie: tłumaczyli, a nawet studiowali literaturę piękną, tworzyli wiersze i opowiadania. Na Uniwersytecie Łotewskim, oprócz innych dyscyplin, Brtulis wykładał także język litewski. Później do Wilna na studia przyjeżdżali już jego uczniowie. Pteris Vanagas w latach 1982–1984 był studentem Uniwersytetu Wileńskiego, w latach 1985–988 doktorantem tej uczelni, a w końcu tutaj obronił rozprawę doktorską. Albertas Sarkanis – nie tylko lingwista, lecz także dyplomata. jako lingwista sitetuose, kur dėsto abi baltų kalbas, tyrinėja baltų kalbų onomastiką, bendradarinteresował się dialektami łotewskimi, kontaktami języków łotewskiego i litewskiego. Sarkanis w 1993 r. obronił na Uniwersytecie Wileńskim doktorat z fonetyki eksperymentalnej dialektów. a Laimutė Balodė (Anelauskaitė) swoimi korzeniami należy do obu naszych narodów. jest absolwentką Uniwersytetu Wileńskiego, ale jednocześnie przez dwa lata studiowała także na Uniwersytecie Łotewskim. obecnie pracuje na uniwersytetach w Rydze i Helsinkach, zajmując się opracowywaniem słowników. Sabaliauskas opisuje także studia latwistyczne, w których po prostu nie sposób obejść się bez języka litewskiego, na przykład „Historyczną fonetykę języka łotewskiego” Marty Rudztė (1993), dwutomowy „Etymologiczny słownik języka łotewskiego” Konstantnasa Karulisa (1992), prace Antona Breidaka. W tej algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 321recenzijos / reviews wspaniałej encyklopedii znajdziemy także badania Ainy Blinkeny, Benity Laumanės, Dainy Nitios, Ojārsa Bušsa, Dacės Markus, Valentiny Skujios, Brigity Bušmanės, Anny Stafeckiej, Lidii Leikumy i in., wraz z odsyłaczami wskazującymi, co w ich pracach jest istotne dla lituanistyki. to po prostu wspaniałe, jak doskonale Sabaliauskas zna językoznawstwo sąsiadów, jak głęboko zgłębił wszystko, co metodą lub przedmiotem badań może przyciągnąć innych językoznawców. Na przykład studium języka dzieci „Od pięciu miesięcy do pięciu lat” (1982), autorstwa łotewskiej profesorki Uniwersytetu Sztokholmskiego, zesłanki. Nasza profesorka, wychowując swoje dzieci, potrafiła również wykonywać potrzebną i bardzo interesującą pracę językoznawczą. Zainteresowanie slawistów językiem litewskim od drugiej połowy XiX wieku trwa do dziś. Świadczy o tym również szczegółowa analiza prac rosyjskich, ukraińskich, polskich, czeskich i bułgarskich językoznawców, dokonana przez Sabaliauskasa (482–568). Ze szczególnym szacunkiem i starannością opisana została działalność rosyjskich bałtystów, ponieważ moskwianie Władimir Toporow, Oleg Trubaczow i Wiaczesław Iwanow są w istocie naukowcami o bardzo szerokim profilu – językoznawcami, folklorystami, mitologami, etnologami i badaczami literatury. Dla współczesnego językoznawstwa i lituanistyki szczególne znaczenie mają prace dwojga wybitnych specjalistów w dziedzinie językoznawstwa teoretycznego – Tatiany Bułyginy i Jurija Stiepanowa. Ich teorie gramatyczne i studia nad gramatyką teoretyczną, semantyką i semiotyką, językoznawstwem porównawczym oraz filozofią języka są cennym dziedzictwem dla badaczy różnych języków. Litewscy językoznawcy mogą być dumni z ich przyjaźni i uwagi, a wielu znanych dziś litewskich lingwistów jest im wdzięcznych za kierowanie nimi na początku drogi naukowej. Z wielkim szacunkiem opisano prace starszego pokolenia bałtystów z Sankt Petersburga (Jurija Otkupszczikowa), młodszego pokolenia (Aleksieja Andronowa) oraz Ukraińca Anatolija Nepokupnego. Szczególne miejsce w opracowaniu Sabaliauskasa zajmują polscy językoznawcy, a wśród nich biografia najwybitniejszego bałtysty i indoeuropeisty Wojciecha Smoczyńskiego, jego droga lingwistyczna, wydawanie czasopism lingwistycznych, biuletynów i bibliografii oraz najważniejsze dla lituanistyki dzieło „Etymologiczny słownik języka litewskiego” (2007). Wiele zasług dla lituanistyki położyli Leszek Bednarczuk, Michał Kondratiuk i inni. Wybitni czescy i bułgarscy bałtyści. Bardzo dobrze przedstawiono niemieckich językoznawców, w których ojczyźnie na początku XIX wieku pojawiło się językoznawstwo historyczno-porównawcze. raineris eckertas. jis sabaliausko aprašomuoju laikotarpiu paskelbė daug lituanistikai svarbių studijų, vokiečių spaudoje recenzavo svarbiausius lituanistinius darbus, Najaktywniejszy współczesny niemiecki bałtysta aż do przejścia na emeryturę kierował założonym z własnej inicjatywy centrum bałtystyki na Uniwersytecie w Greifswaldzie. Sabaliauskas, doskonale zaznajomiony z dziedzinami badań tego uczonego i jego działalnością pedagogiczną, dochodzi do wniosku, że ostatnie dwa dziesięciolecia były dla Eckerta bardzo pomyślne zarówno w dziedzinie bałtystyki, jak i slawistyki (s. 573). Bardzo cenny jest wkład niemieckiego indoeuropeisty Wolfganga P. 322 aLdona PauLauskienė, sarMa kaVia acta Linguistica Lithuanica LXIX Schmida (s. 583–588) w naukę o bałtystyce. Do niego należy idea, że centrum hydronimii starej Europy (jego termin) znajduje się rzekomo na ziemiach bałtyckich. Studiował języki Prusów i Mierzei Kurońskiej, od 1985 r. redagował serię wydawniczą Hydronymia Europea i wraz z Bernowskim jest redaktorem oraz współautorem trzytomowego dzieła „Język Mierzei Kurońskiej: studia z historycznej lingwistyki i fonetyki instrumentalnej jednego wymierającego dialektu” (1989–1999). Szczególnie wiele dla lituanistyki i ogólnie bałtystyki zasłużył filolog o szerokim profilu, profesor uniwersytetu w Münsterze Friedrich Scholz (s. 591–599). Niezwykle istotna dla nas jest jego praca badawcza poświęcona literaturze bałtyckiej „Literatura narodów bałtyckich. Jej powstanie i rozwój” (1990 r.). Jest to studium literatur litewskiej, łotewskiej i estońskiej, w którym uwydatniono specyfikę kształtowania się tych literatur oraz ich związki z literaturami sąsiednimi. Dla lituanistów niezwykle ważna jest publikacja kserokopii największego zabytku XVI-wiecznego piśmiennictwa litewskiego – przekładu Biblii Jana Bretkūnasa – zaplanowana przez Scholza w 1981 r. Przygotował wstępny projekt wydawniczy, zdobył środki finansowe i w 1991 r. zaczęły ukazywać się rezultaty tej pracy. W sumie wydano cztery książki (1991–2002), które do druku przygotowali Jochen Dieter Range, Scholz i Friedemann Kluge. Należy powiedzieć, że Sabaliauskas z wielkim szacunkiem dla autora opisuje wszystkie prace Scholza związane w jakimkolwiek stopniu z bałtystyką. Na Uniwersytecie w Münsterze Scholz był kierownikiem seminarium slawistyczno-bałtystycznego, a później Interdyscyplinarnego Instytutu Studiów Bałtyckich. Dość silne tradycje bałtystyki istnieją we Włoszech, gdzie w 1931 r. wybitny włoski językoznawca Giacomo Devoto zaczął wydawać pierwszy na świecie czasopismo bałtystyczne Studi Baltici, ukazujące się do 1969 r. Miło odnotować, że w 1995 r. na Uniwersytecie w Pizie założono czasopismo Res Balticae. Za najwybitniejszych bałtystów tego trzydziestolecia Sabaliauskas uważa Marię Teresę Ademollio Gagliano, Gvidasa Michelini i Pietro Umberta Diniego. My, jako osoby dobrze znające Diniego, żywimy do niego największą sympatię. To nie tylko wielki uczony i poliglota, lecz także niezwykle ujmujący człowiek. Zachwyca zainteresowanie Diniego językami bałtyckimi i historią językoznawstwa; jego opus magnum „Języki bałtyckie” (Le lingue baltiche. Firenze, 1997) ukazało się w językach litewskim i łotewskim w 2000 r., po rosyjsku – w 2002 r., i zostało już przetłumaczone na język angielski. wśród wielu innych jego dzieł wyróżnia się „aLiLetoescVr: baltų kalbotyros pradžia“ (ALILETOESCVR: linguistica baltica delle origini. Livorno, 2010, 844 ratūros (prozos ir poezijos) vertimų. p.). a ileż dinis dokonał w dziedzinie sztuki i kultury! zapoznał Europę z ludami bałtyckimi, ich przeszłością i teraźniejszością; tylu znakomitych esejów, dzieł literackich nie sposób wymienić nawet najważniejszych badaczy i ich prac. pozostaje tylko zachęcić czytelników do sięgnięcia po książkę Sabaliauskasa, w której można znaleźć wszystko albo prawie wszystko, co wiąże się z lituanistyką i bałtystyką. Historia badań języka litewskiego Sabaliauskasa – wspaniałe dziedzictwo historii językoznawstwa dla przyszłych pokoleń. algirdas sabaliauskas Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija. 1980–2010 m. 323recenzijos / reviews Literatūra Dodaj słowo do słowa – będziesz miał słownik. Wspomnienia o językoznawcy Juozasie Balčikonisie 2006: Wilno: Instytut Języka Litewskiego. język ojczysty, 1990, nr 10, s. 1–2. Jablonskis Jonas 1957: Rinktiniai raštai 1. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Kazlauskas Jonas 1968: Lietuvių kalbos istorinė gramatika. Wilno: Mintis. Kavia Sar Ma 2012: jāa Endzelna akadmiskās biogrāfijas mzzināmas lappuses ldz 1940. gadam – Latvijās Zinātu Akadmijas Vstis, a daa, 5/6 nr. s. 5–18. Nasz język 1975, nr 3. Паулаускене Алдона, Степанов Юрий 1985: Универсальные категории в gramatyce języków bałtyckich. – Języki bałtyckie dawniej i dziś. Ryga, s. 17–24 Pikčilingis Juozas 1982: Žodžio interviu. Wilno: Mokslas. Skardžius Pranas 1936: Veikslai ir jų vartojimas. – Gimtoji kalba 4. Safarewicz Jan 1938: Stan badań nad aspektem czasownikowym w języku litewskim. – Balticoslavica 3. Wilno. Stang Christian S. 1966: Gramatyka porównawcza języków bałtyckich. Oslo – Bergen – Tromsø. Степанов Юрий С. 1981: Имена. Предикаты. Предложения. Москва: Наука. Urbutis Vincas 1978: Žodžių darybos teorija. Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1999: Prie lituanistikos Židinio. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Эндзелин Янис 1905–1906: Латышские предлоги 1–2. Юрьев. Złożono 8 października 2013 r. aLdona PauLauskienė Vilniaus universitetas ul. Balio Sruogos 8-1, LT-10220 Wilno, Litwa [email protected] sarMa kaVia Latvijos universitetas Ozolciema 24/I-112, LV-1058 Ryga, Łotwa [email protected]