Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu

269straipsniai / articles borum Littwhaniorum, leksykografia Prus esMiniai ŽodŽiai: autorystė, vokiečių–lietuvių kalbų žodynas, Observatio de origine VerWschodnich, Friedrichas Wilhelmas Haackas, Baumgartenas. słowa kluczowe: autorstwo, słownik niemiecko-litewski, Observatio de origine Verborum Littwhaniorum, leksykografia Prus Wschodnich, Friedrich Wilhelm Haack, Baumgarten. iLja LeMeŠkin Uniwersytet Karola w Pradze Kierunki badań naukowych: stara literatura i piśmiennictwo bałtyckie, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. Prahos VokieČių–LietuVių rankraŠtinio Žodyno autorystės kLausiMu1 on the issue of authorship of the Prague manuscript german–Lithuanian dictionary adnotacja Praskim słownikiem nazywa się rękopiśmienne dzieło leksykograficzne datowane na trzecią–czwartą dekadę XVIII w., obecnie przechowywane w Klementinum, w Dziale Rękopisów i Starych Druków Biblioteki Narodowej Republiki Czeskiej (Národní knihovna Oddělení rukopisů a starých tisků), sygnatura XVi.f.30. Wspólnocie lituanistów po raz pierwszy przedstawiono go na seminarium Aktualiausios Šiaurės ir Rytų Europos kalbų tyrimų kryptys, zorganizowanym 27 stycznia 2011 r. przez stowarzyszenie badaczy dialogu języków i kultur Europy. W referacie „Zabytki leksykografii litewskiej w Czechach: przypisywany Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi praski rękopiśmienny słownik języka niemieckiego i litewskiego” z nieznanym dotąd zabytkiem lituanistycznym zapoznano przede wszystkim z archeograficznego punktu widzenia, omówiono także treść księgi oraz rozważano tekstologiczny związek z tak zwanym słownikiem Krauzego. W wydanym w 2012 r. przez stowarzyszenie badaczy dialogu języków i kultur Europy 3. tomie Archiwów zderzeń języków i kultur ukazał się pierwszy artykuł (Lemeškin 2012) poświęcony temu pruskiemu wschodniemu dziełu leksykograficznemu. omawiano w nim dwa aspekty: 1) okoliczności odnalezienia zabytku leksykograficznego i jego miejsce w czeskiej lituanistyce XiX wieku oraz 2) ogólny archeograficzny opis słownika. Wspomniany artykuł kończył się stwierdzeniem, że poznanie słownika jedynie 1 artykuł przygotowano w ramach finansowanego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego projektu Badanie i przygotowanie do publikacji rękopiśmiennego słownika języka niemieckiego i litewskiego przypisywanego Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi (z początku XVIII w.) (nr umowy k-4/2012, zawartej 2012-02-01). 270 acta Linguistica Lithuanica LXIX rozpoczyna się i na wiele pytań można jak dotąd odpowiedzieć iLja LeMeŠkin jedynie wstępnie. Wśród aktualnych zadań na przyszłość wymieniono problematykę autorstwa słownika, która jest ściśle związana z interpretacją jednej proweniencji. W niniejszym artykule podjęto próbę posunięcia się nieco naprzód w tym kierunku. adnotacja artykuł poświęcono dziedzictwu leksykograficznemu trzeciej i czwartej dekady XVIII wieku, w szczególności kwestii autorstwa. Główny nacisk położono na strukturę kodeksu, obejmującego dwie niezależne części, które – z punktu widzenia autorstwa – należy rozpatrywać osobno. jeśli chodzi o słownik niemiecko-litewski, nie możemy mówić o autorstwie, ponieważ jest on jedynie kolejną kopią starszego dokumentu. natomiast Observatio de origine Verborum Littwhaniorum można opisać jako dzieło twórcze i oryginalne. przypuszcza się, że autorem przeredagowującym „obserwację pochodzenia słów litewskich” była ta sama osoba, posiadająca of *PrPk (i.e. protograph of the german–Lithuanian dictionary found in Prague) and the głęboką wiedzę językoznawczą. jest całkiem możliwe, że właśnie dlatego w XVIII wieku za autora uznano Friedricha Wilhelma Haacka. jednak bliższa analiza najstarszych dzieł sugeruje, że powyższy wniosek był nieprawidłowy. z tego powodu tytuł Hacke. Należy również zweryfikować Lexicon Lithuanicum zapisany na odwrocie kodeksu. Zacznijmy od definicji słownika praskiego. Tytuł od razu wymaga doprecyzowania i uszczegółowienia, ponieważ przede wszystkim warto wyjaśnić, o autorstwo jakiego i jakiego rodzaju dzieła lingwistycznego chodzi? Przechowywany w Pradze lituanistyczny zabytek leksykograficzny jest niejednorodny pod względem gatunkowym. W rzeczywistości jest to kodeks, na który składają się dwie samodzielne części leksykograficzne. Pierwsza i większa część (2r–344v) jest słownikiem niemiecko-litewskim, blisko spokrewnionym ze znanymi nam do dziś Lexicon Lithuanicum2, słownikiem Krauzego3, słownikiem Richtera (albo kłajpedzkim)4 oraz Clavis Germanico–Lithvana5. Nie ma ona własnego autentycznego tytułu, tj. takiego, o którym wiedzielibyśmy z całą pewnością, że został nadany podczas tworzenia słownika (tj. jego przepisywania i uzupełniania) albo wkrótce potem. Część ta rozpoczyna się zwyczajową formułą etykietalną Su Diewo Pagalba, po której podane są już pierwsze artykuły słownika. Użyty do niej papier (składki 1–43) datuje się na lata 1683–1712 (Lemeškin 2012: 52–53). Druga część, na którą podczas sporządzania kodeksu starannie przeznaczono niemało miejsca (składki 44–46), ma tytuł: „observatio de origine Verborum Littwhaniorum“. „Uwagi o pochodzeniu litewskich słów” składają się z pary leksykograficznych 2 połowa XVII w.; przechowywany w LMab rs: f. 137–10; faksymile: Lexicon Lithuanicum 1987. 3 Trzecia–czwarta dekada XVIII w.; przechowywany w LLtib r: f. 1–5792. w sprawie datowania rękopisu zob. drotvinas 1984. 4 datowany na 1728 r.; przechowywany w archiwum instytucji Franckego w Halle: afst j 84. 5 przechowywany w LMab rs: f. 137 13–14; wydany przez Vincentasa drotvinas w latach Lithvana 1995–1997. 271artykuły / articles Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu 1995–1997 – Clavis Germanico– artykułów, w których porównuje się leksykę języków litewskiego i greckiego. W przypadku „Spostrzeżeń”, w przeciwieństwie do pierwszej części, zapewne na próżno szukalibyśmy dzieł pokrewnych pod względem pochodzenia, które posłużyły za podstawę. Zeszyty składające się na tę część mają znaki wodne datowane na nieco późniejszy okres (od 1701 r.) (Lemeškin 2012: 53). a zatem pierwszą część można uznać za pełną i ukończoną, druga zaś jest fragmentaryczna. Pierwsza jest zbiorową, w pewnym sensie mechaniczną pracą lingwistyczną, natomiast językowy zamysł porównawczy drugiej jest nowatorski (w porównaniu z pierwszą częścią kodeksu) i autentyczny. dlatego też autorstwo wymienionych części składowych kodeksu jest zdecydowanie nierównorzędne i należy je omawiać osobno. stosując pojęcie słownika praskiego do całego kodeksu, nie powinniśmy zapominać o samodzielnych „Spostrzeżeniach”, które, choć niewielkie objętościowo, przyciągają uwagę współczesnego badacza jako zaawansowane studium naukowe swojej epoki. W 1987 r. Vincas Urbutis bardzo ostrożnie wypowiedział się w kwestii autorstwa pokrewnego słownika Richtera (czyli kłajpedzkiego): „Słownik z 1728 r. jest najściślej związany z tradycją pisanej leksykografii litewskiej Prus, [...] niemal wszystko w nim przejęto skądinąd, natomiast warstwa oryginalna jest bardzo niewielka, i [...] dlatego rękopis ten może nawet bardziej należałoby uznać nie za samodzielny słownik, lecz za jeden z poprawionych i uzupełnionych odpisów już istniejącego słownika. [...] nawet problem autorstwa, gdy okazało się, że dotyczy on w rzeczywistości nie całego słownika, lecz tylko stosunkowo niewielkiej jego części, powinien być rozstrzygany nieco inaczej i nie wydawać się już tak istotny” (Urbutis 1987: 58–59). To samo należy powiedzieć o słowniku praskim, tzn. o pierwszej części kodeksu. Z pewnością, mówiąc o późniejszych odpisach, które mniej lub bardziej doskonale odwzorowują protograf, najczęściej trzeba rozważać kwestię przepisujących, tzn. nie autorów samego słownika, lecz autorów jego poszczególnych odpisów. Jednak równie oczywiste jest, że warstwa istniejących modyfikacji w każdym z odpisów jest inna oraz że jej rozmiar i charakter (uzupełnienia włączone przez kompetencję językową autora samego odpisu lub zapożyczone do kompilacji z jakiegoś trzeciego źródła) przesądzają o problemie autorstwa. Naturalne jest, że im bogatsza leksykalnie i bardziej autentyczna jest ta warstwa, tym większe jest prawo, by w osobie, która przepisała i uzupełniła tekst, dostrzegać cechy współautora. Rodzina odpisów, którą tworzą wspomniane słowniki Richtera, praski i Krauzego, Clavis Germanico–Lithvana oraz uznawany za niezachowany słownik o sygnaturze Msc. 84 4° (do czasów drugiej wojny światowej znajdujący się w Tajnym Archiwum Królewskim w Królewcu, w zbiorze Rėzy), wywodzi się ze wspólnego protografu, oznaczanego przez Urbutisa skrótem *Q. Christiane Schiller oznacza go jako – *kr lub *Prk (Prä-Richter / Krause) (Schiller 2005, 2002). Celowe jest zachowanie tego skrótu po rozszerzeniu go o odniesienie do słownika praskiego – *PrPk (Prä-Richter / Prager / Krause). Zwrócony w 2011 r. do obiegu nauki lituanistycznej słownik praski zajmuje ważne ogniwo w dotychczasowym łańcuchu wschodniopruskich rękopiśmiennych słowników języków niemieckiego i litewskiego. jego istnienie prawdopodobnie przewidział Urbutis, który w swoim szczegółowym badaniu tekstologicznym nazywa go „wcześniejszym (niezachowanym) wariantem Q” (Urbutis 1987: 65). określenie używane przez Urbutisa nie jest trafne, ponieważ za warianty można uważać teksty wywodzące się ze wspólnego źródła lub odpis w stosunku do jego oryginału. stosunek między słownikami praskim i Krauzego, jak się wydaje, jest 272 acta Linguistica Lithuanica LXIX inny. najprawdopodobniej jest to stosunek iLja LeMeŠkin oryginału do odpisu, dlatego z punktu widzenia oryginału, tj. słownika praskiego, za wariant można nazwać jedynie zabytek leksykograficzny przechowywany w Bibliotece Instytutu Literatury i Folkloru Litewskiego. O tym, że słownik Krauzego został przepisany ze słownika praskiego, świadczyłyby przypadki, gdy uzupełnienia oryginału, wyróżniające się na kartach odpisu praskiego kolorem i graficznie (wpisywane między wierszami, na marginesach, innym atramentem, pod innym kątem itp.), w słowniku Krauzego trafiają do tekstu głównego. Dla porównania kilka takich przykładów: PŽ 78v kŽ 165 PŽ 3v kŽ 7 273straipsniai / artykuły Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu PŽ 61 kZ 134 z tego materiału wideo wynika „tchórzliwa” strategia przepisywacza słownika Krauzego: wtręty źródła, z którego przepisywał, powtarza on w tekście głównym, ale czyni to (być może z powodu swoich niewielkich kompetencji) w swoisty sposób. Wtręty znajdujące się w słowniku praskim przedstawia tak, jakby pisał między wierszami, jednak przesadna stylizacja oryginału staje się oczywista, gdy porównamy odstępy między wierszami (zwykłe oraz te, w których wpisano uzupełnienia słownika praskiego). a zatem słownik praski pomaga lepiej zrozumieć charakter słownika Krauzego oraz jego miejsce we wspomnianym łańcuchu rękopiśmiennych słowników, zwłaszcza w aspekcie autorstwa. Okazuje się, że wahanie między rolą kopisty a rolą współautora skłania się ku tej pierwszej. Trudno byłoby w ogóle mówić tutaj o jakiejś warstwie innowacyjnej – autor odpisu, niemal niczego nie dodając od siebie (w części litewskich odpowiedników) i, niestety, nieco zniekształcając tekst, ślepo trzyma się przepisywanego oryginału. dlatego słownik Krauzego jest chyba niewiele przydatny do rekonstrukcji protografu *PrPk. wydaje się, że podobnie pracował także twórca odpisu Richtera. I on niewiele mógł wzbogacić i rozszerzyć oryginał, tj. niezachowany *PrPk. Obecnie, dopóki przygotowywany przez Schillera odpis Richtera nie ukaże się drukiem i dopóki specjaliści, którzy dokładnie badali zabytki leksykografii Małej Litwy, nie wyrażą w tej kwestii swojej ważkiej opinii, lepiej powstrzymać się od kategorycznych wniosków na temat wzajemnych relacji odpisów. jednakże w przypadku, gdy relacja między oryginałem a odpisem w odniesieniu do słowników praskiego i Krauzego jest uzasadniona, można mówić o większym autorskim wkładzie słownika praskiego. wydaje się, że kopista podjął bardziej wymierny wysiłek leksykograficzny – starał się udoskonalić i rozszerzyć posiadane starsze źródło. Ta starania zadecydowały o wielowarstwowości pierwszej części Kodeksu Praskiego (dobrze go 274 acta iLja LeMeŠkin Linguistica Lithuanica LXIX 1 PaV. Strona tytułowa Kodeksu Praskiego ujawnia kopię zamieszczonej tutaj strony tytułowej). Ta staranność z kolei dobrze współgra z charakterem drugiej części kodeksu i jest z nim zgodna. czy autorem słownika niemiecko-litewskiego i „Uwag” tego samego kodeksu jest ta sama osoba? Na to pytanie prawdopodobnie można odpowiedzieć twierdząco. „Uwagi” drugiej części kodeksu trafiły do kodeksu przed oprawieniem daliai naudotas rytų Prūsijoje maždaug tuo pačiu laiku pagamintas popierius. antra, książki, a sama oprawa nie wydaje się późniejsza. można sądzić, że człowiek, który przepisał i uzupełnił starsze źródło leksykograficzne, do swojego odpisu dołączył 275 artykułów / articles Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu pustą część złożoną z trzech składek (drugą pod względem struktury kodeksu), oprawił cały blok księgi i zaczął pisać swoje „Spostrzeżenia”. Fragmentaryczność i nieukończenie „Spostrzeżeń” moglibyśmy wyjaśnić pragmatycznymi względami wygody. Rozwijanie studium o pochodzeniu litewskich słów w obrębie grubej, już oprawionej księgi, okazało się zapewne niepraktyczne, ponieważ pisanie trzeba było nieustannie przerywać, szukając nowych leksemów wartych wyjaśnienia. ponadto zapis litewskich haseł w „Spostrzeżeniach” przypomina charakter pisma litewskich odpowiedników w głównej części słownika. rozważania wskazujące, że twórca „Spostrzeżeń” i pierwszej części kodeksu jest tą samą osobą, rzecz jasna, podnoszą autorytet człowieka, który przepisał słownik. sąsiedztwo ze „Spostrzeżeniami” świadczyłoby o tym, że autor praskiego odpisu rzeczywiście mógł być autorem. tym różnił się od przypadkowego przepisywacza, tj. od człowieka odległego od nauki o języku, który za wynagrodzenie jedynie kopiuje przekazane mu źródło. Urbutis miał rację, mówiąc, że problem autorstwa w przypadku odpisów niewiele odbiegających od protografu nie jest tak ważny. jednak kwestia autorstwa słownika praskiego jest zdecydowanie warta uwagi. prawdopodobnie należałoby szukać człowieka obdarzonego naprawdę nieprzeciętnymi zdolnościami językoznawczymi. braku skrybów w Prusach Wschodnich w pierwszej połowie XViii w. z całą pewnością nie było; utalentowani leksykografowie zdarzali się rzadko; a autorów, którzy potrafiliby i podjęliby się napisania litewistycznego studium etymologicznego, było jeszcze mniej. i prawdopodobnie właśnie taki człowiek przerobił *PrPk na postać słownika praskiego. czyż nie ta okoliczność skłoniła jednego ze współczesnych do przypisania książki osobie friedricha Wilhelma haacka? jednak wróćmy kų tekstą nėra lengva patikimai perskaityti, ypač įvadinį autoriaus pasvarstymą jeszcze do drugiej części kodeksu praskiego. Fragment „Uwagi o pochodzeniu litewskich słów” jest niewielkiej objętości. w języku dolnoniemieckim. Udało się rozszyfrować następujący tekst (345r): PŻ 345r obſervat: de origine Verborum Littwhaniorum większość uczonych uważa język litewski za mieszaninę: powinien tam ǁ być zestaw tylko słów zestawio[ny], pochodzą[cych] z język[ów] obcych: Czas. oznacza. annus: deriv: ετῶν. Łk 8. 42. n. t. 120. τὸ ἕτος ετεος. annus. ǁ το ἔτος: {es kan} łatwo mogło zostać dodane przez M. Meli. lieben: i. e dilectus: a græc: το μέλι, τος Mel, 276 acta Linguistica Lithuanica LXIX należy bardzo ubolewać, że studium urywa się iLja LeMeŠkin zaledwie rozpoczęte. można by powiedzieć więcej, gdybyśmy mieli parę albo przynajmniej jedną pełną kartę. niestety, dysponujemy dwoma lakonicznymi artykułami. jednak i z nich jasno wynika, że badanie musiało nosić znamiona pracy leksykograficznej. po lewej przedstawiono rejestr wybieranych słów litewskich, po prawej odpowiada mu materiał języka greckiego, który, sądząc po tytule badania, miał ujawnić i wyjaśnić pochodzenie litewskich leksemów. W lakonicznych artykułach autor niewiele wyjaśnia, nie wskazuje, dlaczego zestawia litewskie lematy właśnie z tymi greckimi leksemami, co ponownie skłania do interpretacji. z podanych przykładów powstaje wrażenie, że autor pracuje jakościowo inaczej, niż moglibyśmy oczekiwać. naturalne byłoby oczekiwać badania porównawczego opartego na metodzie atomistycznej. zewnętrzne, formalne podobieństwo (resp. fonetyczna identyczność brzmieniowa leksemów) skłaniałoby do zestawienia gr. μέθυ ‘napój alkoholowy’ z lit. medus i midus. Autor „Spostrzeżeń” nie wskazuje tej, najwyraźniej oczywistej dla niego, paraleli. wydaje się, że zależy mu na pokazaniu, iż również inne greckie słowo używane na oznaczenie miodu znajduje odzwierciedlenie w języku litewskim, dlatego gr. μέλι, lo. mel zestawia z lit. mieli. w innym artykule obok lit. metas podaje gr. έτος ‘rok’. takie zestawienie leksemów można uznać za uzasadnione również z punktu widzenia współczesnego językoznawstwa. Oswald Szemerényi, analizując materiał bałtycki, pisze o dwóch apelatywach o znaczeniu ‘rok’ (*əmtos i *wetos), kontaminację, a zdrowe apelatywy znajduje w gr. 󰂫μητος ‘plon, jednorazowy zbiór plonów’ i gr. (ϝ)έτος ‘rok’ (szemerényi 1962: 198–199). gdyby „Spostrzeżenia” nie urwały się, lecz nadal były kontynuowane podobnymi rzeczowymi zestawieniami, mielibyśmy dziś znaczące i nieprzeciętne dzieło. autor operuje głównie zasobami języków greckiego i łacińskiego. niestety, ze względu na fragmentaryczność tekstu pozostaje niejasne, w jakim stopniu autor był kompetentny w zakresie innych języków. Na koniec pozostaje omówić proweniencję z połowy XVIII w., w której dąży się do zidentyfikowania autora praskiego słownika. 277artykuły / articles Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu mowa o wpisie donacyjnym na początku książki (1r): auctor hacke War Prediger in Lithauen. studiował w Halle. jego gramatyka ma być wydrukowana w sierocińcu. dono dedit [d]. Baumgarten Proweniencję moglibyśmy przetłumaczyć: „autor Hacke był kaznodzieją na Litwie. Uczył się w Halle. jego praca językowa musiała / zapewne została wydana w drukarni Weisenhause. Podarował Baumgarten”. najwięcej niejasności budzi koniec wpisu i jego interpretacja. literę obok nazwiska Baumgarten można interpretować różnie, jako J lub D. W pierwszym przypadku oznaczałaby imię właściciela. W przypadku litery D nasuwa się kilka możliwości. można ją rozumieć jako zakończenie stałego łacińskiego wpisu donacyjnego: Dono dedit dedicavit. jeżeli łaciński wpis donacyjny został użyty w formie skróconej (a takich przykładów – Dono dedit ‘dał w darze’ – wystarcza), litera D mogła określać tytuł właściciela baumgartena: Doctor. Wreszcie D można interpretować także jako dominus ‘pan’. wówczas oznaczałoby to, że wpisu nie pozostawił sam baumgarten, lecz jakaś trzecia osoba, która uznała za warte uwagi naświetlenie historii przekazania książki. ponadto między wierszami nad nazwiskiem Baumgarten widać albo nieczytelny wyraz, albo po prostu rozlaną kroplę atramentu. Zatem z atrakcyjnym świadectwem, które utożsamia autora słownika praskiego z Friedrichem Wilhelmem Haackiem, jak się zdaje, należałoby postępować ostrożnie. Nie możemy być nawet pewni, że został on pozostawiony przez właściciela słownika S. J. Baumgartena, czyli człowieka, który mógł nieco lepiej znać okoliczności związane z powstaniem książki. Christiane Schiller i Birutė Triškaitė chętnie podzieliły się cennymi uwagami, istotnymi dla interpretacji i datowania omawianej proweniencji. Ośmielę się krótko o nich wspomnieć. Schiller zwróciła uwagę, że mówiąc soll auf dem Weisenhause gedruckt seyn, piszący w rzeczywistości nie jest pewien, czy praca językoznawcza Haacka rzeczywiście została wydana w Halle w drukarni sierocińca. On jedynie spekuluje. Badaczka podkreśliła również użycie czasu przeszłego war, które wskazuje, że wpis został sporządzony już po śmierci Haacka. Triškaitė z kolei rzeczowo zauważa, że obowiązki kaznodziei (Priediger) Haack mógł prawdopodobnie pełnić dopiero po studiach w Halle. przemawia to za założeniem, że wpis został sporządzony po powrocie Haacka do Prus Wschodnich, a nieco późniejsze datowanie wpisu, przypuszczalnie po 1754 r., skłania do zweryfikowania tytułu zapisanego na grzbiecie książki: Hacke. Lexicon Lithuanicum. wynika z tego, że tytuł ten jest wtórny i wiąże się nie z powstaniem kodeksu, lecz z czasem odnotowania proweniencji. dlatego przypisanie autorstwa kodeksu Haackowi należy uznać za nieuzasadnione. zatem na pytanie, czy słownik praski można przypisać Haackowi (przypisuje mu go współczesny mu człowiek), należy odpowiedzieć przecząco. Proweniencja, przy której widnieje nazwisko właściciela książki Baumgartena, budzi niemało wątpliwości. za niewiarygodne wydają się zarówno jej datowanie, jak i określenie osoby, która pozostawiła ten wpis. analiza wpisu donacyjnego skłania do ostrożnego traktowania również kodeksu Hacke. O nazwie „Lexicon Lithuanicum”. najprawdopodobniej on