Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu

ILJA LEMEŠKIN Uniwersytet Karola w Pradze Kierunki badań naukowych: dawna literatura i piśmiennictwo bałtyckie, folklorystyka porównawcza, leksykografia, historia bałtystyki. W SPRAWIE AUTORSTWA PRASKIEGO NIEMIECKO-LITEWSKIEGO SŁOWNIKA RĘKOPIŚMIENNEGO1 W sprawie autorstwa praskiego rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego S T R E S Z C Z E N I E Słownikiem praskim nazywa się rękopiśmienne dzieło leksykograficzne, datowane na trzecią–czwartą dekadę XVIII w., przechowywane obecnie w Klementinum, w Dziale Rękopisów i Starych Druków Biblioteki Narodowej Republiki Czeskiej (Národní knihovna Oddělení rukopisů a starých tisků), sygnatura XVI.F.30. Środowisku lituanistów po raz pierwszy zaprezentowano go podczas seminarium Najaktualniejsze kierunki badań nad językami Europy Północnej i Wschodniej, zorganizowanego 27 stycznia 2011 r. przez Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy. W referacie „Zabytki leksykografii litewskiej w Czechach: przypisywany Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi praski rękopiśmienny słownik języka niemieckiego i litewskiego” nieznany dotąd zabytek lituanistyczny przedstawiono przede wszystkim z perspektywy archeograficznej; omówiono także zawartość książki i rozważono tekstologiczny związek z tak zwanym słownikiem Krauzego. W 2012 r. w 3. tomie Archiwum Skrzyżowań Języków i Kultur, wydanym przez Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy, ukazał się pierwszy artykuł (Lemeškin 2012) poświęcony temu wschodniopruskiemu dziełu leksykograficznemu. Omówiono w nim dwa zagadnienia: 1) okoliczności odnalezienia zabytku leksykograficznego i jego miejsce w czeskiej lituanistyce XIX w. oraz 2) ogólny opis archeograficzny słownika. Wspomniany artykuł kończył się stwierdzeniem, że poznanie słownika dopiero 1 Artykuł przygotowano w ramach projektu finansowanego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego: Badanie i przygotowanie do druku przypisywanego Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi rękopiśmiennego słownika języka niemieckiego i litewskiego (pocz. XVIII w.) (umowa nr K-4/2012, zawarta 2012-02-01). S Ł O W A K L U C Z O W E: autorstwo, słownik niemiecko-litewski, Observatio de origine Verborum Littwhaniorum, leksykografia Prus Wschodnich, Friedrich Wilhelm Haack, Baumgarten. S Ł O W A K L U C Z O W E: autorstwo, słownik niemiecko-litewski, Observatio de origine Verborum Littwhaniorum, leksykografia Prus Wschodnich, Friedrich Wilhelm Haack, Baumgarten. Straipsniai / Articles 269 ILJA LEMEŠKIN zaczyna się, a na wiele pytań na razie można odpowiedzieć jedynie wstępnie. Wśród aktualnych zadań na przyszłość wymieniono problem autorstwa słownika, ściśle związany z interpretacją jednej proweniencji. Niniejszy artykuł ma na celu poczynić pewien postęp w tym kierunku. A N N O T A C J A Artykuł poświęcono dorobkowi leksykograficznemu trzeciej i czwartej dekady XVIII wieku, a w szczególności kwestii autorstwa. Główny nacisk położono na strukturę kodeksu, obejmującego dwie niezależne części, które z punktu widzenia autorstwa należy rozpatrywać osobno. W przypadku słownika niemiecko-litewskiego nie można mówić o autorstwie, ponieważ jest on jedynie kolejną kopią starszego dokumentu. Jednak Observatio de origine Verborum Litthwaniorum można opisać jako dzieło twórcze i oryginalne. Przypuszcza się, że osoba, która przepisała *PRPK (tj. protograf słownika niemiecko-litewskiego odnalezionego w Pradze), oraz autor „Obserwacji o pochodzeniu słów litewskich” to ta sama osoba, mająca głęboką wiedzę językoznawczą. Jest całkiem możliwe, że właśnie dlatego w XVIII wieku za autora uznano Friedricha Wilhelma Haacka. Bliższa analiza najstarszych dzieł sugeruje jednak, że powyższy wniosek był błędny. Z tego powodu należy zweryfikować również tytuł Hacke. Lexicon Lithuanicum, zapisany na odwrocie kodeksu. Zacznijmy od określenia słownika praskiego. Nazwa od razu wymaga doprecyzowania i uszczegółowienia, ponieważ przede wszystkim warto ustalić, o autorstwie jakiego dzieła lingwistycznego i jakiego rodzaju mowa. Przechowywany w Pradze litewski zabytek leksykograficzny jest niejednorodny pod względem gatunkowym. W rzeczywistości jest to kodeks składający się z dwóch samodzielnych części leksykograficznych. Pierwsza i większa część (2r–344v) to słownik niemiecko-litewski, blisko spokrewniony ze znanymi nam Lexicon Lithuanicum2słownikiem Krauzego3, słownikiem Richtera (czyli kłajpedzkim)4, Clavis Germanico–Lithuana5. Nie ma ona własnego autentycznego tytułu, to znaczy takiego, o którym moglibyśmy z pewnością stwierdzić, że nadano go podczas tworzenia słownika (tj. przepisywania i uzupełniania) albo wkrótce potem. Część ta zaczyna się zwyczajową formułą nagłówkową Su Diewo Pagalba, po której następują pierwsze hasła słownikowe. Papier użyty do jej sporządzenia (zeszyty 1–43) datuje się na lata 1683–1712 (Lemeškin 2012: 52–53). Druga część, na którą przy sporządzaniu kodeksu starannie przeznaczono niemało miejsca (zeszyty 44–46), ma tytuł: „Observatio de origine Verborum Littwhanio-rum”. „Uwagi o pochodzeniu słów litewskich” składają się z pary leksykograficznych 2 połowa XVII wieku; przechowywany w LMAB RS: f. 137–10; faksymile: Lexicon Lithuanicum 1987. 3 Trzecia–czwarta dekada XVIII wieku; przechowywany w LLTIB R: f. 1–5792. W sprawie datowania rękopisu zob. Drotvinas 1984. 4 Datowany na 1728 r.; przechowywany w archiwum instytucji Franckego w Halle: AFSt J 84. 5 Przechowywany w LMAB RS: f. 137 13–14; wydany przez Vincentasa Drotvinasa w latach 1995–1997 – Clavis Germanico–Lithuana 1995–1997. 270 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu artykułów, w których zestawiono leksykę języków litewskiego i greckiego. W przypadku „Obserwacji”, w przeciwieństwie do pierwszej części, prawdopodobnie na próżno szukalibyśmy dzieł pokrewnych pod względem pochodzenia, które posłużyłyby za podstawę. Zeszyty składające się na tę część mają znak wodny datowany na nieco późniejszy okres (od 1701 r.) (Lemeškin 2012: 53). Pierwszą część można zatem uznać za kompletną i ukończoną, druga zaś jest fragmentaryczna. Pierwsza to zbiorowa, w pewnym sensie mechaniczna praca lingwistyczna, natomiast językowy zamysł porównawczy drugiej jest nowatorski (w porównaniu z pierwszą częścią kodeksu) i autentyczny. Dlatego autorstwo wymienionych części składowych kodeksu w żadnym razie nie jest równorzędne i należy je omawiać osobno. Stosując pojęcie słownika praskiego do całego kodeksu, nie powinniśmy zapominać o samodzielnych „Obserwacjach”, które, choć niewielkie objętościowo, przyciągają uwagę współczesnego badacza jako zaawansowane jak na swoje czasy studium naukowe. W 1987 r. Vincas Urbutis bardzo ostrożnie wypowiedział się na temat autorstwa pokrewnego słownika Richtera (lub Kłajpedzian): „Słownik z 1728 r. jest najściślej związany z tradycją piśmienniczej leksykografii litewskiej w Prusach, [...] niemal wszystko w nim przejęto skądinąd, a warstwa oryginalna jest bardzo cienka, i [...] dlatego ten rękopis być może należałoby uznać nie za samodzielny słownik, lecz jedynie za jeden ze skorygowanych i uzupełnionych odpisów już istniejącego słownika. [...] Również problem autorstwa, gdy okaże się, że w rzeczywistości dotyczy nie całego słownika, lecz tylko stosunkowo niewielkiej jego części, należałoby rozstrzygać nieco inaczej i nie wydawałby się już tak istotny” (Urbutis 1987: 58–59). To samo należy powiedzieć o słowniku praskim, czyli o pierwszej części kodeksu. Rzeczywiście, mówiąc o późniejszych odpisach, które mniej lub bardziej wiernie odtwarzają protograf, najczęściej trzeba rozważać kwestię kopistów, tj. autorów nie samego słownika, lecz jego poszczególnych odpisów. Oczywiste jest jednak również, że warstwa modyfikacji różni się w każdym z zachowanych odpisów, a jej rozmiar i charakter (uzupełnienia wprowadzone dzięki kompetencjom językowym autora odpisu lub przejęte z kompilacji z jakiegoś trzeciego źródła) przesądzają o problemie autorstwa. Jest rzeczą naturalną, że im bogatsza w słowa i bardziej autentyczna jest ta warstwa, tym większe podstawy, by dopatrywać się cech współautora u osoby, która przepisała i uzupełniła tekst. Rodzina odpisów, do której należą wspomniane słowniki Richtera, praski i Krauzego, Clavis Germanico–Lithvana oraz uznawany za zaginiony słownik o sygnaturze Msc. 84 4° (do drugiej wojny światowej przechowywany w zbiorze Rhesy w Tajnym Archiwum Królewskim w Królewcu), wywodzi się ze wspólnego protografu, oznaczanego przez Urbutisa skrótem *Q. Christiane Schiller oznacza go jako *KR lub *PRK (Prā-Richter / Krause) (Schiller 2005, 2002). Warto trzymać się tego skrótu, rozszerzając go o odniesienie do słownika praskiego – *PRPK (Prā-Richter / Prager / Krause). Słownik praski, przywrócony do obiegu nauki o języku litewskim w 2011 r., stanowi ważne ogniwo w dotychczasowym łańcuchu rękopiśmiennych słowników niemiecko-litewskich z Prus Wschodnich. Jego istnienie prawdopodobnie przewidywał Urbutis, który w swoim obszernym studium tekstologicznym nazywa go „wcześniejszym (zaginionym) wariantem Q” (Urbutis 1987: 65). Określenie używane przez Urbutisa nie jest trafne, ponieważ wariantami można nazwać teksty wywodzące się ze wspólnego źródła albo odpis w stosunku do jego oryginału. Relacja między słownikami praskim i Krauzego wydaje się Straipsniai / Articles 271 ILJA LEMEŠKIN inna. Najprawdopodobniej jest to relacja oryginału do odpisu, dlatego z perspektywy oryginału, czyli słownika praskiego, wariantem można nazwać jedynie zabytek leksykograficzny przechowywany w bibliotece Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru. Za tym, że słownik Krauzego został przepisany ze słownika praskiego, przemawiają przypadki, gdy uzupełnienia w oryginale, wyróżniające się w odpisie praskim kolorem i graficznie (wpisane między wierszami, na marginesach, innym atramentem, pod innym kątem itp.), trafiają w słowniku Krauzego do tekstu głównego. Dla porównania kilka takich przykładów: PŽ 78v KŽ 165 PŽ 3v KŽ 7 272 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu PŽ 61 KZ 134 Z tego materiału wizualnego wyłania się „nieśmiała” strategia kopisty słownika Krauzego: wtręty ze źródła, które przepisywał, odtwarza w tekście głównym, robi to jednak (być może z powodu swoich skromnych kompetencji) w osobliwy sposób. Wtręty znajdujące się w słowniku praskim podaje tak, jakby zapisywał je między wierszami, jednak przesadna stylizacja oryginału staje się oczywista, gdy porównamy odległości między wierszami (zwykłe oraz te, które występują w miejscach wpisania uzupełnień ze słownika praskiego). Słownik praski pozwala zatem lepiej zrozumieć charakter słownika Krauzego oraz jego miejsce we wspomnianym łańcuchu słowników rękopiśmiennych, zwłaszcza w aspekcie autorstwa. Okazuje się, że oscylowanie między rolą kopisty a współautora przechyla się ku tej pierwszej. Trudno w ogóle mówić tu o jakiejkolwiek warstwie innowacyjnej — autor odpisu, niemal niczego nie dodając od siebie (w części z litewskimi odpowiednikami), a niestety nieco zniekształcając tekst, ślepo trzyma się przepisywanego oryginału. Dlatego słownik Krauzego jest zapewne niewielką pomocą przy rekonstrukcji protografu *PRPK. Wydaje się, że podobnie pracował również twórca odpisu Richtera. I on miał niewielki wkład w wzbogacenie i rozszerzenie oryginału, tj. niezachowanego *PRPK. Obecnie, dopóki przygotowywany przez Schillera odpis Richtera nie ukaże się drukiem, a specjaliści, którzy dokładnie badali zabytki leksykografii Prus Wschodnich, nie wyrażą w tej kwestii swojej miarodajnej opinii, lepiej powstrzymać się od stanowczych wniosków na temat wzajemnych relacji odpisów. Jeśli jednak relacja oryginału i odpisu między słownikami praskim i Krauzego jest uzasadniona, można mówić o większym wkładzie autorskim słownika praskiego. Wydaje się, że kopista wykazał bardziej wymierny wysiłek leksykograficzny — starał się udoskonalić i rozszerzyć starsze źródło, którym dysponował. Wysiłek ten przesądził o wielowarstwowości pierwszej części kodeksu praskiego (dobrze Straipsniai / Articles 273 ILJA LEMEŠKIN IL. 1. Strona tytułowa kodeksu praskiego ukazuje ją zamieszczona tu kopia strony tytułowej). Wysiłek ten z kolei dobrze współgra z charakterem drugiej części kodeksu i jest z nim zgodny. Czy autorem słownika niemiecko-litewskiego oraz „Uwag” z tego samego kodeksu jest ta sama osoba? Na to pytanie można chyba odpowiedzieć twierdząco. Do drugiej części kodeksu użyto papieru wyprodukowanego w Prusach Wschodnich mniej więcej w tym samym czasie. Po drugie, „Uwagi” trafiły do kodeksu przed oprawieniem książki, a sama oprawa nie wydaje się późniejsza. Można sądzić, że osoba, która dokonała przepisywania starszego źródła leksykograficznego- 274 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu pisanie i uzupełnianie, do swojej kopii dodał pustą część złożoną z trzech zeszytów (drugą z punktu widzenia struktury kodeksu), oprawił cały blok książki i zaczął pisać swoje „Spostrzeżenia”. Fragmentaryczność i niekompletność „Spostrzeżeń” można by wyjaśnić względami praktycznej wygody. Rozwijanie studium o pochodzeniu litewskich słów w grubym, już oprawionym tomie zapewne okazało się niepraktyczne, ponieważ pisanie trzeba było nieustannie przerywać, szukając nowych leksemów wartych objaśnienia. Ponadto sposób zapisywania haseł litewskiego rejestru „Spostrzeżeń” przypomina kształt litewskich odpowiedników w głównej części słownika. Rozważania wskazujące, że twórca „Spostrzeżeń” i pierwszej części kodeksu jest tą samą osobą, rzecz jasna podnoszą autorytet człowieka, który przepisał słownik. Sąsiedztwo „Spostrzeżeń” świadczyłoby o tym, że autor praskiej kopii rzeczywiście mógł być autorem. Tym różnił się od przypadkowego kopisty, czyli od człowieka dalekiego od językoznawstwa, który za wynagrodzeniem jedynie kopiuje przekazane mu źródło. Urbutis miał rację, mówiąc, że problem autorstwa nie jest tak istotny w przypadku kopii niewiele oddalonych od protografu. Jednak kwestia autorstwa słownika praskiego naprawdę zasługuje na uwagę. Zapewne należałoby szukać człowieka o naprawdę nieprzeciętnych zdolnościach językoznawczych. W pierwszej połowie XVIII wieku w Prusach Wschodnich z pewnością nie brakowało skrybów; utalentowani leksykografowie trafiali się rzadko, a autorów zdolnych i gotowych napisać lituanistyczne studium etymologiczne było jeszcze mniej. I to zapewne właśnie taki człowiek przerobił *PRPK na postać słownika praskiego. Czyżby ta okoliczność skłoniła jednego z ówczesnych do przypisania książki Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi? Wróćmy jednak jeszcze do drugiej części kodeksu praskiego. Fragment „Spostrzeżeń o pochodzeniu litewskich słów” jest niewielki objętościowo. Drobnego tekstu niełatwo wiarygodnie odczytać, zwłaszcza wstępnych rozważań autora w języku niemieckim. Udało się rozszyfrować następujący tekst (345r): PŽ 345r rozważa o pochodzeniu słów litewskich Większość uczonych uważa język litewski za język mleczny, mleczny: ma zostać sporządzony jedynie zbiór słów zaczerpniętych z obcych języków: Metas. znaczy annus: deriv: ἐτῶν. Luc 8. 42. N. T. 120. τὸ ἔτος ετεος. Annus. || το ἔτος: {Możliwe, że} łatwo dodano M. Meli. kochać: i. e dilectus: a græc: τὸ μέλι, τος Mel, Straipsniai / Articles 275 ILJA LEMEŠKIN Należy bardzo ubolewać, że studium urywa się, ledwie się rozpocząwszy. Można by powiedzieć więcej, gdybyśmy mieli parę albo przynajmniej jedną pełną kartę. Niestety, dysponujemy dwoma lakonicznymi artykułami. Jednak i z nich wynika jasno, że badanie miało nosić cechy pracy leksykograficznej. Po lewej stronie przedstawiono rejestr wybranych wyrazów litewskich, po prawej odpowiada mu materiał grecki, który, sądząc po tytule badania, miał ujawnić i wyjaśnić pochodzenie litewskich leksemów. W lakonicznych artykułach autor niewiele wyjaśnia, nie wskazuje, dlaczego zestawia litewskie lematy właśnie z tymi greckimi leksemami, co ponownie skłania do interpretacji. Z podanych przykładów można odnieść wrażenie, że autor pracuje w sposób jakościowo odmienny od tego, jakiego moglibyśmy się spodziewać. Naturalne byłoby oczekiwać badania porównawczego opartego na metodzie atomistycznej. Zewnętrzne, formalne podobieństwo (resp. identyczne brzmienie fonetyczne leksemów) skłaniałoby do zestawienia gr. μέθυ ‘napój alkoholowy’ z lit. medus ir midus. Autor „Uwag” nie wskazuje tej, najwyraźniej oczywistej dla niego, paraleli. Zdaje się, że zależy mu na pokazaniu, iż również inne greckie słowo używane na oznaczenie miodu znajduje odzwierciedlenie w języku litewskim, dlatego zestawia gr. μέλι, łac. mel z lit. mieli. W kolejnym artykule obok lit. metas podaje gr. ἔτος ‘rok’. Takie zestawienie leksemów można uznać za uzasadnione również z punktu widzenia współczesnego językoznawstwa. Oswald Szemerényi, analizując materiał bałtycki, pisze o kontaminacji dwóch apelatywów o znaczeniu ‘rok’ (*əmḗtos i *wetos), a ich pełne formy odnajduje w gr. ἄμητος ‘żniwa, jednorazowe zebranie plonów’ oraz gr. (ϝ)έτος ‘rok’ (Szemerényi 1962: 198–199). Gdyby „Uwagi” nie urywały się i były kontynuowane podobnymi rzeczowymi zestawieniami, mielibyśmy dziś dzieło znaczące i niezwykłe. Autor korzysta przede wszystkim z zasobów języka greckiego i łacińskiego. Niestety, ze względu na fragmentaryczność tekstu nie wiadomo, w jakim stopniu autor znał inne języki. Na koniec pozostaje omówić proweniencję z połowy XVIII wieku, w której podjęto próbę identyfikacji autora słownika praskiego. Chodzi o wpis donacyjny na początku książki (1r): 276 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Kwestia autorstwa praskiego niemiecko-litewskiego słownika rękopiśmiennego Autor Hacke Był kaznodzieją na Litwie. Studiował w Halle. Jego pracę językową= wydrukowano podobno w sierocińcu. Podarował [D]. Baumgarten Proweniencję można by przetłumaczyć: „Autor Hacke był kaznodzieją na Litwie. Studiował w Halle. Jego praca językowa musiała / chyba zostać wydrukowana w oficynie Weisenhause. Podarował Baumgarten”. Najwięcej niejasności budzi końcówka wpisu i jej interpretacja. Literę obok nazwiska Baumgarten można interpretować na różne sposoby: jako J albo D. W pierwszym przypadku oznaczałaby imię właściciela. W przypadku litery D nasuwa się kilka możliwości. Można ją rozumieć jako dopełnienie stałej łacińskiej formuły donacyjnej: Dono dedit dedicavit. Jeśli łacińska formuła donacyjna została użyta w skróconej postaci (a przykładów takich jak Dono dedit ‘podarował’ jest wiele), litera D mogła określać tytuł właściciela Baumgartena: Doctor. Wreszcie D można interpretować także jako dominus ‘pan’. Oznaczałoby to wówczas, że wpisu nie pozostawił sam Baumgarten, lecz jakaś trzecia osoba, która uznała za warte odnotowania przedstawienie historii pozyskania książki. Ponadto między wierszami, nad nazwiskiem Baumgarten, widać albo nieczytelny wyraz, albo po prostu kroplę rozlanego atramentu. Zatem do atrakcyjnego świadectwa, które utożsamia autora słownika praskiego z Friedrichem Wilhelmem Haackiem, należy chyba podchodzić ostrożnie. Nie możemy być nawet pewni, że pozostawił je właściciel słownika S. J. Baumgarten, czyli człowiek, który mógł nieco lepiej znać okoliczności powstania książki. Christiane Schiller i Birutė Triškaitė chętnie podzieliły się cennymi uwagami, istotnymi dla interpretacji i datowania omawianej proweniencji. Pozwolę sobie krótko o nich wspomnieć. Schiller zwróciła uwagę, że piszący, stwierdzając soll auf dem Weisenhause gedruckt seyn, w rzeczywistości nie jest pewien, czy praca językowa Haacka rzeczywiście została wydana w drukarni sierocińca w Halle. Jedynie przypuszcza. Badaczka podkreśliła także użycie czasu przeszłego war, które wskazuje, że wpis sporządzono już po śmierci Haacka. Triškaitė z kolei rzeczowo zauważa, że Haack mógł pełnić obowiązki kaznodziei (Prediger) prawdopodobnie dopiero po studiach w Halle. Przemawia to za przypuszczeniem, że wpis powstał po powrocie Haacka do Prus Wschodnich, zapewne po 1754 r. Nieco późniejsze datowanie wpisu skłania do zweryfikowania tytułu Hacke. Lexicon Lithuanicum zapisanego na grzbiecie książki. Okazuje się, że tytuł ten jest wtórny i należy go wiązać nie z powstaniem kodeksu, lecz z czasem sporządzenia wpisu proweniencyjnego. Dlatego przypisanie autorstwa kodeksu Haackowi należy uznać za nieuzasadnione. Zatem na pytanie, czy słownik praski należy przypisać Haackowi (przypisuje mu go współczesny mu autor), trzeba odpowiedzieć przecząco. Proweniencja, przy której widnieje nazwisko właściciela książki Baumgartena, budzi niemało wątpliwości. Niepewne wydają się zarówno jej datowanie, jak i identyfikacja osoby, która pozostawiła ten wpis. Analiza wpisu donacyjnego skłania do ostrożności również w odniesieniu do tytułu kodeksu Hacke. Lexicon Lithuanicum. Najprawdopodobniej jest on Straipsniai / Articles 277 ILJA LEMEŠKIN jest wtórny i późny. Papier, z którego wykonano księgę, pochodzi z Prus Wschodnich; prawdopodobnie właśnie tam, w Prusach Wschodnich, odbywał się również proces pisania i kompilowania kodeksu. Gdyby taka praca została wykonana w Halle, najpewniej użyto by także odpowiedniego papieru niemieckiego. Również tutaj, w Prusach Wschodnich, należałoby chyba szukać autora kodeksu praskiego — osoby, która przepisała i uzupełniła słownik, a także autora „Spostrzeżeń o pochodzeniu litewskich słów”. Dlatego problem autorstwa słownika i „Spostrzeżeń” należy rozpatrywać łącznie. Fragment studium etymologicznego znajdujący się w drugiej części kodeksu świadczy o tym, że autor odpisu słownika wyróżniał się nieprzeciętnymi zdolnościami lingwistycznymi. LITERATŪRA Clavis Germanico–Lithvana 1995–1997: Clavis Germanico–Lithvana. Rankraštinis XVII amžiaus vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 1–4. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Drotvinas Vincentas 1984: Kada parašytas vadinamasis Krauzės žodynas. – Baltistika 20(2), 163–167. Lemeškin Ilja 2012: Friedrichui Wilhelmui Haackui priskiriamas Prahos rankraštinis vokiečių–lietuvių kalbų žodynas. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai. Vilnius: Petro ofsetas, 31–58. Lexicon Lithuanicum 1987: Lexicon Lithuanicum. Rankraštinis XVII a. vokiečių–lietuvių kalbų žodynas. Vilnius: Mokslas. Schiller Christiane 2002: Clavis Germanico–Lithvana – ein Werk von Friedrich Pretorius d.Ä.? – Linguistica Baltica 10, 159–172. Schiller Christiane 2005: Wie alt ist ein Wörterbuch? Überlegungen zur relativen Chronologie von Wörterbüchern. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 1. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 153–160. Szemérényi Oswald 1962: Principles of etymological research in the Indo-European languages. – Innsbrucker Beitrage zur Kulturwissenschaft 15, 1962, 175–212. Urbutis Vincas 1987: 1728 m. klaipėdiškių žodyno leksikografiniai šaltiniai. – Baltistika 23(1), 57–75. On the issue of authorship of the Prague manuscript German–Lithuanian dictionary SUMMARY The article addresses the manuscript German–Lithuanian Dictionary kept at the National Library in Prague in respect of authorship. The problem of authorship is first discussed from the perspective of methodology; the concept of Prague Dictionary is defined. The article proposes to solve the question of author- 278 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Prahos vokiečių–lietuvių rankraštinio žodyno autorystės klausimu ship with reference to the structure of the codex sign. XVI.E.30. It is comprised of two lexicographical works: German-Lithuanian dictionary starting with a conventional formula Su Diewo Pagalba (God willing) (very akin to the surviving Lexicon Lithuanicum, Krause Dictionary, Richter’s (or Klaipėda Region Residents’) Dictionary, Clavis Germanico-Lithuana) and a fragment from the study Observatio de origine Verborum Littwhaniorum. The first is a collective linguistic work, while the second comparative linguistic undertaking is an authentic work. Therefore, the authorship of the two composite parts of the codex is not equivalent and should be evaluated separately. In the case of bilingual dictionary or, to be more precise, one of its transcripts, the author’s contribution depends on the layer of modifications, its scope. The more numerous in words and authentic the layer is in the transcript of the dictionary, the greater is the right to distinguish the features of co-authorship in the transcribed and supplemented version. Thanks to the Prague Dictionary, we can better understand the type and importance of Krause Dictionary. The comparison of the afore-mentioned transcripts shows a “timid” strategy of the rewriter of Krause Dictionary: he repeats the inserts from the transcribed source, most likely the Prague Dictionary, in the main text, but the repetition is peculiar. The inserts in the Prague Dictionary are rendered in such a way as if they were written in-between the lines but the exaggerated stylization of the original dictionary becomes evident when spaces between lines are compared. The fluctuation between the role of the rewriter and the co-author in the case of Krause Dictionary seems to be closer to the role of the former. We can also speak about the greater level of authorship in the Prague Dictionary. It seems that the rewriter must have had a more tangible lexicographical effort – he tried to improve and expand the available older source (it is marked by the abbreviation *PRPK according to the model proposed by Christiane Schiller). The said effort determined the multilayer character of the first part of the Prague Codex. The neighbourhood with Observatio de origine Verborum Littwhaniorum increases the author’s contribution to the bilingual dictionary. The observations on the origins of Lithuanian words are not based on the atomistic method and the attempt for external, formal, similarity. Finally, the provenience of Auctor Hacke War Prediger in Lithauen. Hat zu Halle studirt. Seine Sprachlehre soll auf dem Weisenhause gedruckt seyn. Dono dedit [D]. Baumgarten is analysed and its problems are revealed: it is doubted whether the inscription was actually made by the owner of the dictionary S. J. Baumgarten; it is considered that it could possibly be made at a later date, after 1754. It also encourages us to verify the name of the codex Hacke. Lexicon Lithuanicum. The name is most likely secondary and given later. Įteikta 2013 m. sausio 15 d. ILJA LEMEŠKIN Prahos Karolio universitetas Jana Palacha 2, 116 38 Praha 1, Czech Republic [email protected] Straipsniai / Articles 279