Rytų baltų fitonimo „avietė“ („rubus“) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika
Full text
63straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: fitonimas; Rubus; Ribes rubrum; Vaccinium uliginasum, myrtillus, uligistreszcz. słowa kluczowe: fitonim; Rubus; Ribes rubrum; Vaccinium uliginasum, myrtillus, uliginosum. roLandas kregŽdys Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, etymologia. wschodniobałtycka fitonima MALINA (RUBUS) Rozwój morfologiczny i powiązania etymologiczne Problematyka east baltic names of the raspberry (Rubus): morphological analysis, retrieval of the etymological links of the phytonym w artykule analizuje się budowę fitonimu awietė (Rubus) w językach wschodniobałtyckich, krytycznie ocenia się dotychczasową litewską. aviẽtė 2, dial. aviet 3b, avtė 1, avtė 2, avėt 3a, łot. etymologia awene, oparta na związku leksemów o konotacji zoonimicznej. bez szczegółowego przedstawienia strukturalnego rozprzestrzenienia wariantów morfologicznych nazw awietė w języku łotewskim, podaje się litewskie. dial. aš(v)óklė, ašóklis, ašóklė, vašóklis, vaišóklis, vaišókšlis, vaišvóklis; lit. (dial.) vaivóras, dial. vąvóras, vavóras, łot. (dial.) vàivari(2), vaîvari2, vavariņi, vàivariņi, vaivariņas, w łot. syntagmach. dial. opisy pochodzenia àitu uôgas. adnotacja fitonimu Rubus. ze względu na obecną zoonimiczną argumentację dotyczącą the article deals with derivation and development peculiarities of the east baltic names of pochodzenia fitonimu, późniejsza ocena etymologiczna lit. aviẽtė 2, dial. aviet 3b, avtė 1, avtė 2, avėt 3a, łot. „avene” jest krytykowane. oprócz analizy słowotwórczej leksemów wielopostaciowego łotewskiego fitonimu Rubus, badania etymologiczne pozornych morfologicznych lub semantycznych odpowiedników lit. dial. aš(v)óklė, ašóklis, ašóklė, vašóklis, vaišóklis, vaišókšlis, vaišvóklis, łot. dial. àitu uôgas również jest przedstawiane.
64 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXIX 0. Wprowadzenie Lit. aviẽtė 2, dial. aviet 3b, avtė 1, avtė 2, avėt 3a (z monoftongizacją ie > ė na żmudzkim obszarze dialektalnym [zob. Zinkevičius 1966: 86]) ‘krzew o słodkich owocach (Rubus); jego owoc’ (LkŽe), zaliczanych do późnych baltų prokalbės veldiniams (plg. Zinkevičius 1984: 336, 1987: 152), kilmę ernstas fraenkelis (LeW 28), remdamasis ankstesniais baltistų veikalais (plg. būga ii 20; Me i 232), grindžia, pasitelkdamas z o o n i m i n ę reikšminę kono - taciją suponuojančiu bei darybiškai panašiu (t. y. vediniu) lie. dial. aš(v)óklė ‘serbentas’ (← subst. lie. ašva ‘kumelė; didesnė kumelė; didesnė veislinė kumelė’ [LkŽe])1, t. y. veda šį fitonimą iš subst. lie. avs 4 ‘gyvulys, laikomas vilnoms, wschodnich mięs (gdzie indziej także mleka) itd.’ (dLkŽ5), natomiast łac. (dial.) avene, -es ‘malina, -y; krzew malinowy z owocami’ – od subst. łac. avs ‘owca’ (Me i 232). Taki rozwój etymologiczny tych fitonimów postuluje się również w najnowszych pracach dotyczących pochodzenia wyrazów języka litewskiego (LeŽ 38; aLeW). Wspomniane lit. aviẽtė, aviet i łac. avene, -es, jak się zdaje, należy przypisać etymologii ludowej (por. łot. dial. àitu uôgas ‘maliny, wzgl. owoc owcy’2 Valka [LVda 74]), co doprowadziło do powstania quasi-etymologicznych interpretacji, por.: 1) rozważania Václava Macheka (1961: 346) dotyczące związku tego fitonimu z owłosionym zwierzęciem – owcą, ze względu na rzekome podobieństwo powierzchni dojrzałej maliny do pasm wełny tego zwierzęcia (zob. także LeŽdb); 2) wyjaśnienie Wojciecha smoczyńskiego (LeŽ 38), jakoby owoce malin były podobne do owieczek; 3) motywację Konstantīnsa Karulisa (LeV i: 93), opierającego się, jak się zdaje, na identycznym twierdzeniu germanistów dotyczącym niem. Himbeere ‘malina’ (zob. na ten temat niżej), odnoszącą się do ssaka z rodziny jeleniowatych „daniel”, rekonstruującą zoonimiczną konotację tej rośliny, uzasadnianą odniesieniem do liści maliny – ulubionego pokarmu owiec. Hipotezie o zoonimicznym pochodzeniu słowa do powstania najwyraźniej przyczyniły się kompozyty typu tatpuruṣa w języku niemieckim, należące do zupełnie innego modelu słowotwórczego3, o takim samym wyrazie semantycznym; niektórzy badacze twierdzą, że dial. aš(v)óklė próbuje powiązać z litew. ašvenis 1 (rzecz.), ašvienỹs 3b ‘koń roboczy’ (LkŽe) (szerzej zob. Wodtko, irslinger, schneider 2 t. y. reflektuojama pseudoetimologinė sintagma, suponuota homonimų la. dial. aviêtenes ‘avietės’ bils2008: 233). ka (LVda 74) ↔ łot. avitiņa, avetiņa ‘owieczka’ (Me i 232), por. też łot. dial. avetene ‘malina’ Mazsalaca ↔ łot. dial. avȩtna ‘malina’ rucava (eh i: 190). 3 t. y. nie derywatów, lecz złożeń, por. wskazany przez kazimierasa būgę (rr ii 20) fitonim lit. ašvklė ‘porzeczka’ morfologiczny alternant niem. Bocksbeere ‘czarna porzeczka (Ribes nigrum)’ wzgl. „kozia jagoda”, natomiast etymologia tego ostatniego przez jednych oparta jest na motywacji odoronimicznej (na przykład richard Loewe [1913: 131] twierdzi, że jest ondųjų serbentų krūmo dvokiantį kvapą esantį panašų į ožio smarvę), kitų aiškinama vėlyva senųjų struktūrinių elementų kaita, nulemta liaudies etimologijos (plačiau žr. Prokosch 1916: 292–293).
rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika 65straipsniai / articles zitas niem. Himbeere ‘jagoda daniela wzgl. malina (Rubus idaeus)’ < niem. Hinde ‘daniel (Cervus dama); samica daniela’ + niem. Beere ‘jagoda’ (frisch 1741: 454; kluge 2002: 412), której motywacja4 wiązana jest z rogami tego zwierzęcia (Loewe 1913: 131, 161). należy ubolewać, że badacze analizujący strukturę kompozytów fitonimicznych o konotacjach zoonimicznych nie zwrócili uwagi na dość ważny pejoratywny odcień znaczeniowy charakterystyczny dla litewskich dialektyzmów, jeśli jeden z ich członów odzwierciedla nazwę zwierzęcia: lit. dial. kãčuogė 1 ‘(bot.) malina kamionkowa (Rubus saxatilis); jej owoc’ ↔ subst. lit. kat 4, kãtė 2 ‘(zool.) zwierzę domowe z rodziny drapieżnych (Felis domestica)’ / lit. dial. šùnuogė 1 ‘(bot.) malina kamionkowa (Rubus saxatilis); owoc maliny kamionkowej’ ↔ subst. lit. šu, šuvà 4 ‘(zool.) zwierzę trzymane do pilnowania domu, polowania itp.’ (LkŽe) i in. (więcej przykładów zob. Gritėnienė 2006: 133) – jagody tej rośliny nie są zbierane ani wykorzystywane do spożycia, ponieważ są kwaśne i mają pestki (Gritėnienė 2006: 134). Należy podkreślić, że bez członu zoonimicznego takie znaczenie nie jest właściwe omawianemu fitonimowi, resp. reflektowany jest wirtualny referent „malina”, por. łot. dial. aveņuôgas2, avèņuógas2 ‘maliny’, używane w Vidzeme, Kurlandii i Semigalii, oraz odnotowane w Naukšēni łot. dial. avesenuogas ‘t. p.’ (LVda 73 [zob. niżej]). zatem takie wyjaśnienie jest sprzeczne z semantycznego punktu widzenia z ekspresją wskazanych fitonimów wschodniobałtyckich, odzwierciedlających wirtualny denotat „jagoda”, bez konotacji pejoratywnej. Morfologiczny, rzekomo derywacyjny lit. aviẽtė, aviet odpowiednik (resp. derywat), dotychczas semantycznie niemotywowanego lit. dial. aš(v)óklė ‘porzeczka’, status (zob. także aLeW), jak można przypuszczać, jest zupełnie inny, niż próbowano dotąd wyjaśniać (por. blažek 2010: 14), tzn. należy go oprzeć na strukturalnych właściwościach desygnatu, a nie na motywacji zoonimicznej. można ostrożnie przypuszczać, że lit. dial. ašóklis 1 ‘(bot.) porzeczka, porzeczka (krzew i jagoda) (Ribes rubrum)’ (LkŽe) / lit. dial. ašóklė5 1 ‘toż. s. ↔ lit. dial. ašvóklis 1 ‘toż.‘}]} crt? Need valid quote. toż. / лит. ašvklė 2 ‘т. стр.’ и лит. диал. ašvokšlė ‘т. стр.’ (с эпентетическим, соответственно неэтимологическим, вторым -š-, выводится, вопреки предположению Казимера Буги (RR II 20), см. ранее, из лит. vašóklis 1 ‘(бот.) смородина с красными, желтоватыми или чёрными ягодами (Ribes); owoc tego krzewu owocowego; w kominie do odprowadzania dymu; drąg dźwigni studziennej z hakiem do zaczepiania wiadra; wspornik, złodziej; rozwidlony kij, drewniany hak do prowadzenia pęt i lin; sopel lodu itp.’ (LkŽe), odzwierciedlający referent ‘kij / drąg z hakiem ↔ to, co zwisa opuszczone, niczym 4 jest ona uzasadniana faktografią nasis serbentas (Ribes rubrum); šio vaiskrūmio uoga’ (LkŽe) < subst. lie. všas 4 ‘kablys (ppr. ant karties, vielos ar grandinės) katilui pakabinti, verdant ant ugniacharakterystyczną dla etymologii ludowej (szerzej zob. Hermodsson 1990: 82–83). 5 z aferezą nagłosową z powodu rodzaju *vašvoklis (z wtórnym -v- [por. Zinkevičius 1966: 199]) ↔ *(v-)ašvoklis analogicznego procesu – zanik tej głoski jest prawidłowy z powodu dwóch v…v (por. Endzelīns 1961: 7; Me iV 654–655) oraz cech dialektalnych i tendencji do zmiany nagłosowego v wyrazu podstawowego pierwszego członu (por. Zinkevičius 1966: 177–178) – wyrównania morfologicznego.
66 acta Linguistica Lithuanica LXIX drąg; drąg / tyczka, na której coś jest roLandas kregŽdys zawieszone’ + (wtórny) suff. litew. -ŏklŏ- (zob. w związku z nim skardžius i 198). Zatem ten fitonim można by zaliczyć do asocjatywów, a jego konotację semantyczną motywuje forma gron jagód porzeczki, zwisających w dół z gałęzi krzewu niczym tyczki lub drążki oblepione jagodami. Oprócz rdzenia vašw gwarach języka litewskiego używane są derywaty od rdzenia vaiš- (← litew. dial. vašas 4 ‘po prostu hak lub narzędzie z hakiem’ [LkŽe]) o tym samym pochodzeniu, por. litew. dial. vaišóklis 1 ‘porzeczka czerwona (Ribes rubrum); jagoda tego krzewu owocowego’ / lit. dial. vaišvuokliai ‘tamże. s.’ ↔ lit. dial. vaišókšlis 1 ‘tamże. s.’ // lit. dial. vaišvóklis 1 ‘porzeczka czerwona (Ribes rubrum); owoc tego krzewu owocowego’ ↔ lit. dial. vaišvókšlis 1 ‘t. p.’ (LkŽe), suponujące grupę słowotwórczą hipernormalizmów tego fitonimu (szerzej na ich temat zob. Vitkauskas 1994: 107 i n.; Urbutis 1998: 55, 2009: 146, 241; Kabašinskaitė 1998: 50). forma fitonimu z rdzeniowym -ą- (resp. tautosylabicznym *an, por. lit. dial. vanšas ‘vąšas’ [LeW 1207]) najpewniej zanikła wskutek mnogości wariantów fonetycznych hipernormalizmów (w niektórych gwarach żmudzkich także wskutek zmiany ą > , ū – z jej powodu zanikło również początkowe vwyrazu [zob. Zinkevičius 1966: 178; LeW ibd.]), która spowodowała semantyczną neutralizację pierwotnej podstawy słowotwórczej, z czasem mogącą implikować ludowy związek etymologiczny z czasownikiem. lit. vešti, vẽša (vẽši, -ja), -jo ‘dobrze rosnąć, bujnie się rozwijać itp.’ ∼ subst. lit. dial. vešà 4 ‘bujność, dobry wzrost’ (↔ subst. lit. vašà 4 ‘bujny wzrost, rozwój, rośnięcie itp.’ [LkŽe]) (por. Kabašinskaitė 1998: 32), tj. pojawienie się e jako elementu szeregu słowotwórczego czasownika (i rzeczownika) mogło implikować eliminację -ą- (< an) (por. Urbutis 1981: 102), por. subst. lit. dial. ešklė 2 (zwykle l. mn.) ‘(bot.) porzeczka, porzeczka (krzew i owoc) (Ribes rubrum)’ (LkŽe). 1. Nazwy miejscowości języka łotewskiego Strukturalne rozpowszechnienie wariantów morfologicznych Lit. aviẽtė, aviet (dial. avtė, avtė, avėt) pochodzenia nie można wyjaśniać niezależnie od łotewskich kontaminantów dialektalnych, odzwierciedlających rdzeń aiv-6, por. łot. dial. aviêkstenes Vecpiebalga (LVda 72; zob. taip pat Me i 14) ← (*aiv-iet-es ‘avietės’, dėl kontaminacijos su: plg. la. dial. aviẽtes ir kt. [žr. toliau]) *aiv- + suff. -iet- (žr. endzelīns 1951: 389) 1. la. (dial.) av-enes ‘avietės’ (su suff. la. -enes [žr. endzelīns 6 Zooniminės motyvacijos šalininkai, matyt, ją būtų linkę kildinti iš la. àita ‘avis’ (Me i 14), tačiau lytis su šaknies dantiniu baigmeniu -tnėra užfiksuota.
rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika 67straipsniai / articles 1951: 298]) ir šių dviejų kontaminantu 1a. la. dial. aviẽtenes (avetenes, aviêtenes, aviêtenes2 [LVda 74]); 2. la. dial. avišķes ‘t. p.’ (∼ la. dial. avišķas [LVda 74]) su suff. la. -išķ-ē- (< -iskŏ- [por. endzelīns 1951: 365–368] jest łot. dial. aviškas [LVda ibd.] -šķ- > -šk- [zob. endzelīns 1951: 186, 367; o jednym z wyjaśnień etiologii tej zmiany zob. rudzīte 1993: 338]), 2a. łot. dial. avîkšas ‘t. m.’ (← łot. dial. av-ie-kšas [LVda 73] wzgl. -ie- > -î- [szerzej zob. endzelīns 1951: 137–138; rudzīte 1993: 243], odzwierciedlającą metatezę elementów strukturalnych -šk- > -kš [por. endzelīns 1951: 234; zob. typ i.2.1.; także zob. Me iii 524–525 (s. v. riksis)]), tj. należy wyróżnić 3 główne modele słowotwórcze łotewskiego języka ogólnego i jego dialektów dla fitonimu „malina”, któremu szczególnie właściwe są zmiany fonologiczno-morfologiczne, rdzeni łot. av- / aiv- (zob. także schemat): I. suf. let. formacje z -iet, por. tem. ē. (fem.): aviẽtes, aviêtes, aviêtes2, avetes2 / avîtes (z -ī- < -ie- [zob. typ i.1.2]) (LVda 74); ŏ tem. (masc.) (s.) let. (dial.) avieši (Me i 232; LVda 74) (< let. *avietīs [zob. typ i.2.1.1] ∼ lit. dial. malina 3b [lm.] „krzewiasta roślina o słodkich jagodach (Rubus); jej jagoda” [LkŽe]) > ē / ā kam. (fem.) la. dial. aviêčas2, aviečes w Żmudzi (LVda 73) z -tj- > -č- (zob. rudzīte 1993: 288) oraz jej warianty (kontaminanty): I.1. suff. la. -iet- + przyrostek łac. -ene, por. łac. dial. aviẽtenes, avetenes, aviêtenes2, avietenes / avitenes z -ie- > -ī- > -ĭnaprzemiennie (LVda 74; zob. typ i.1.2); I.1.1. przyrostek łac. dial. -et- (< łac. suf. -iet- [LVda 73]) + suf. la. -ene, por. la. dial. avetenes (LVda 73); I.1.1.1. z absorpcją pierwszego -e elementu strukturalnego, por. łac. dial. avtene (Me i 232; LVda 74) ← łac. dial. av-e-tene(s) (zob. typ i.1.1.); I.1.1.2. z absorpcją elementu strukturalnego -iet, por. łac. maliny (Me i 230); I.1.2. suff. łac. dial. -īt- (< suff. łac. -iet- [por. rudzīte 1993: 243]) + suff. łac. -ene, por. łac. dial. avitenes (LVda 74) z -ĭ- < -īkaita (por. rudzīte 1993: 128); I.2. suff. łac. -iet- + suff. typu iii łac. dial. -ĭšķ- (> -išk- [zob. wcześniej]), por. łac. dial. aviêškas, aviéškas, aveškas2 / aviêšķi (LVda 74) / aveškas (z -e- < -ie- [LVda 73]) z absorpcją -ti (odp. *av-ie-[ti]-šķi); I.2.1. suff. łac. -iet- + metatezė (dėl -ti absorbcijos [žr. i.2. typą]) -kš- (< -šk- [žr. anksčiau]), plg. łot. dial. àiviêkšas2, àiviékšas2 / aviẽkšas, aviêkšas, aviêkšas2, aviékšas, avekšas2, aviẽkšes, avekšes2, aviêkši, avekši2 / łot. dial. avēkša, avêkšas [Me i 232; LVda 73] z -e- < ie- [zob. typ i.1.1]) / łot. dial. àivîkšas2, avîkšas, avkšas (LVda 74) z -ī- < -ie- (por. typ i.1.2); I.2.1.1. z zanikłym -k-, por. łac. aviêšas, aviêšas2 / aviêši, aviêši2, avîši [< z -ī- < -ie- (zob. typ i.1.2.)] [LVda 73, 74] ← aviê-k-šas, aviê-k-šas2 / aviê-kši, ave-k-ši2 [zob. typy i.2.1., i.2.2.1.; por. endzelīns 1951: 224–226, 230 i n.; rudzīte 1993: 338, 354]; ściślej, jānis endzelīnas (1951: 389) łac. avieši (masc.) wiązał z lit. aviečia (pl. masc.), tj. zakładane prala. ]} racja? Monsters JSON? Need exact valid. Also translate Latvian? User says Lithuanian to Polish, preserve. Items contain Latvian. Translate every array item maybe Lithuanian phrases only, but previous output malformed. Need output valid. *aveitŏ- ‘malina’ (rodz. męski), chociaż wspomniane
68 roLandas kregŽdys acta Linguistica Lithuanica LXIX formy z -kir bez niego są używane obocznie, por. łot. dial. aviêkši Malta ↔ aviêši kaunata (LVda 73, 74); dlatego można przypuszczać istnienie 2 homofonów: łot. avieši, wspomnianego także w dawnych pismach (por. aweeschi Madbeern XVi 325 [fennell 1989: 10]), su antriniu suff. la. -ietŏ-, ir dialektinio darinio su absorbuotu -kresp. la. dial. avie(k)ši (žr. i.2.1. tipą); I.2.1.2. z elementami strukturalnymi -kš- > -żkaita (szerzej na ten temat zob. endzelīns 1951: 251), por. la. dial. aviêžas (LVda 74) ← aviê-kš-as (žr. i.2.1 tipą); I.2.1.3. su epenteziniu resp. neetimologiniu -r-, plg. la. dial. aviẽrkšas, avikšas (z -ĭ- < -ī- < -ie naprzemiennie [zob. typ i.2.1.]) (LVda 73, 74); I.2.2. suf. łac. -iet- (> -īt- [z transpozycją -tir -k oraz / lub absorpcją -t]) + suf. łac. -iskŏ- + suf. łac. -ene (dėl tripleksinio afikso struktūravimo dar žr. ambavekšenes, avîkšines (LVda 72, 73, razas 1993: 184), t. y. la. dial. aviêkstenes, àiviêkstenes, àiviékstenes2, àivekstenes2, àiviekstenes2 / aviẽkstenes, aviêkstenes, aviékstenes, avekstenes2, aviekstenes / avīkstenes, avkstenes2 // àiviêkstines2, àiviekstines2 / aviêkstines, aviékstines, avekstines2 / 74) su suff. -ine < -ene (žr. endzelīns 1951: 300; žr. ii.1. tipą) ir -ie- > -ī- / -ie- > -ebei -šķ- > -škkaitomis (todėl ir š < s [plg. rudzīte 1993: 291]) ← la. dial. aviẽtenes ir kt. / avitenes (žr. i.1., i.1.2. tipus), kontaminuojant su i.2.1. tipo leksemomis; I.2.2.1. su struktūriniu elementu -šķ- (< -stj- [plačiau žr. endzelīns 1951: 178– 179; rudzīte 1993: 286, 308]), plg. la. dial. aviêkšķenes (LVda 73) ← la. dial. aviêkstenes (žr. i.2.2. tipą) su -kšķpagal analogiją su la. dial. (gen. pl.) ? *aviekšķu (plg. rudzīte 1993: 309) ← la. dial. aviẽkstes, aviêkstes, aviékstes, avekstes2 (zob. typ i.2.2.4.c.); I.2.2.2. su struktūrinio elemento -kabsorbcija, plg. la. dial. àiviéstenes2 / avestenes2, aviestenes ← łot. dial. ave-k-stenes2 (LVda 73); I.2.2.3. z absorpcją elementów strukturalnych -k-, -ti zmianą rdzennego -e- < -ie- (zob. typ i.1.1.) lub bez niej, por. łot. dial. avẽsenes, avèsenes, avêsenes2, avesenes / aviẽsenes, aviêsenes, aviêsenes2, avesenes, avesenes2 / aviêšenes, aviêšenes2, avisenes (z -ĭ- < -ī- < -iekaitomis) (Me i: 232; LVda 73, 74) ← łac. dial. av-ie-k-s-t-enes (zob. typ i.2.2.); I.2.2.4. z absorpcją elementu strukturalnego -ne: a) formacji typu i.2.2.3., por. łac. ]} વાત? leby? dial. aviẽses, aviêses2, aveses2 ← la. dial. avies-en-es (žr. i.2.2.3. tipą); b) i.2.2.1. tipo darinių, plg. la. dial. avekšķes (LVda 73) su -e- < -ie- (žr. i.1.1. tipą) ← la. dial. aviêkšķe-ne-s (žr. i.2.2.1. tipą); c) i.2.2. typu darybinių darinių, plg. la. dial. àiviêkstes2, àiviékstes2, àivîkstes2 / aviẽkstes, aviêkstes, aviékstes, avekstes2 (LVda 72, 73) ← la. dial. àiviêkst-en-es, àiviékst-en-es2 / aviẽkst-en-es, aviêkst-en-es, aviékst-en-es, avekst-en-es2 (žr. i.2.2. tipą); I.2.2.5. su struktūrinio elemento -eabsorbcija: a) i.2.2.3. tipo darinių, plg. la. dial. avesnes2 ← la. dial. aves-e-nes (žr. i.2.2.3. tipą); b) i.2.2. tipo darinių, plg. la. dial. aviẽkšnes (apv) ↔ la. dial. avekšenes (žr. i.2.2. tipą);
rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika 69straipsniai / articles I.2.2.6. su regresyvine struktūrinio elemento -t- > -ndisimiliacija, plg. la. aviesnenes, avieksnenes (Lange 1773: 44; LVda 74) ← łot. dial. aves-t-enes2 ← łot. dial. aveks-t-enes (zob. także typ i.2.2.2.); I.2.2.7. z absorpcją elementów strukturalnych -t- / -te, por. łot. dial. àiviêkšines2 (LVda 73) ← la. dial. àiviêks-t-ines2, àivieks-t-ines2; la. dial. aviêksenes, avieksenes (LVda ibd.) ← la. dial. aviêks-t-enes; la. dial. aviêksnes (LVda ibd.) ← la. dial. aviêks- -te-nes; la. dial. aviéksnes (LVda ibd.) ← la. dial. aviéks-te-nes (zob. typ i.2.2.); II. suff. łac. derywaty na -ene, por. temat ē łac. (dial.) avenes (fem.), aveņi (masc.) (LVda 73) oraz jego warianty kontaminacyjne z suff. -iet- (zob. wcześniej): II.1. z suff. zmiana -ene > -ine, por. łot. dial. avines (LVda 74; zob. typ i.2.2); III. suff. derywaty -ĭšķē (o suff. łot. -ĭskŏ-, -išķŏ- [< *-ĭskŏ-] zob. także ambrazas 2000: 183), por. łot. dial. aviškas (z -šk- < -šķ- [Me i 232]), avišķes, avišķas (LVda 74); sądzić, że formy te mogłyby być wywodzone z łot. dial. aviêškas, aviéškas, aveškas2 / aviêšķi (zob. i.2. tipą) resp. suponuoti seką: av-ĭ-škas ← *av-ī-škas ← *av-ie-škas (zob. i.1.2., i.2.2. tipus), matyt, negalima dėl iii.1. tipo pavyzdžių: III.1. su suff. la. dial. -išk- > -uškkaita (aukštaičių dialektinis požymis [žr. endzelīns 1951: 366]), plg. la. dial. avuôškas (LVda 74), t. y. -ŭ-šk- > -ū-šk- (sposcheMa. Rozprzestrzenienie zmian elementów słowotwórczych i łańcuchów fonotaktycznych łotewskiego fitonimu „malina”
70 acta Linguistica Lithuanica LXIX wydłużenie samogłoski, roLandas kregŽdys charakterystyczne dla gwar łatgalskich [zob. breidaks i 371, ii 243]) > -uo-šk- (por. breidaks ii 325); III.1.1. z suf. łot. -ene, por. łot. dial. avuôšķenes (LVda 74); III.1.2. ze strukturalnym elementem -kabsorbcija, por. łot. avuoši (masc.) względnie Awohschi (depkin 1704 i: 89) ↔ łot. dial. avuôš-k-as (fem.) (zob. typ III.2. su struktūrinio elemento -iabsorbcija, plg. la. dial. aûšķenes (← *av-i-šķ- + suff. la. -ene [Me i 230; LVda 72]); III.2.1. su epenteziniu -k-, plg. la. dial. aûkšķenes (LVda 73) ← la. dial. aûšķenes (tai neįprastas kitimas, mat aukšzemniekų šnektoms būdinga sekos -kšk1-ojo iii.1.); albo tendencja 2. zaniku [por. Rudzīte 1993: 336]); III.2.2. z -šk- (< -šķ- [por. wcześniej]) > -kš w wyniku metatezy, por. łot. dial. aûkšenes (LVda 73) ← łot. dial. aû-šķ-enes (por. typ III.2.); III.2.3. z -kabsorpcją, por. łot. dial. aušenes (Me I 230) ← łot. dial. aû-k-šenes (zob. typ iii.2.1). Uważać, że w gwarach łotewskich nazwy fitonimu rdzeniowego „malina” są innowacyjne, wzgl. należy je traktować jako rezultat epentezy (nieetymologicznej) -irefleksji (por. lit. dial. mé-i-linkas 1 ‘młynarz’ ↔ lit. mélninkas [-nykas] 1 [< biał. мeльнiк ‘it. s.”] ‘it. s.” i in. [LkŽe]; top. lit. dial. A-i-riógala ↔ top. lie. Ariógala „nazwa miasteczka w rejonie rosieńskim” [Būga III 333; Zinkevičius 1966: 136; Kabašinskaitė 1998: 33–34] nie jest możliwa nie tylko ze względu na wspomniane pozycyjne ograniczenie zjawiska fonetycznego (- w języku litewskim, podobnie jak w łotewskim, w wyrazach gwarowych wstawia się między samogłoską a spółgłoską nosową lub płynną [zob. Zinkevičius ibd.; Endzelīns 1951: 152–153]), lecz także ze względu na niezwykle mały zasięg geograficzny. W gwarach łotewskich formę z rdzeniem aivu odnotowano w wielu gwarach Vidzeme i Łatgalii (zob. LVDA 72–73). dlatego, jak się wydaje, nie należałoby wątpić w jej historyczność. Endzelīns (1961: 7), próbując ustalić la. toponimów i hydronimów. aivieksta vs. sāviena, àiviekste2 vs., rz. Meirāni, rzeka Eivieksts. Līvāni (w przypadku późniejszego ei- < a, odp. /a/ z elementem palatalnym [szerzej o takiej zmianie zob. di iii1 534; rudzīte 1993: 241]) rekonstruuje prapostacią *vai-vieksti, wątpiąc w jej pierwotną formę, wskazuje la. viẽksta ‘głębokie miejsce w rzece’ (Me iV 654–655). W takiemu przypuszczeniu można byłoby oczywiście wierzyć bez zastrzeżeń, gdyby za jego pomocą nazywano tylko hydronimy, lecz tylko toponim (odp. bez alternantu wodnego) la. aivieksta vs. sāviena może również odzwierciedlać la. dial. àiviékstes2 ‘maliny’ Vīpe (te gwary rozdziela jedynie obszar dialektalny Medni). A zatem denotat wspomnianych łotewskich nazw wodnych może oznaczać *‘miejsce porośnięte malinami, zarośnięte’ (często bujnie rosną one na zboczach rzek), por. lit. Avietnė mš. / b., Avietinė grv., Avietỹnė mš. / b. i in., wywodzące się z lit. aviẽtė, aviet (LVŽ i 242–243). jeśli takie przypuszczenie jest trafne, zrekonstruowana przez Endzelīna forma *vai-viekst zakładałaby aferezę nagłosową (o tym fenomenie szerzej zob. Vanagas 1981: 379).
rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika 71 artykuły / articles 2. ROZWÓJ FITONIMU RUBUS WSCHODNICH BAŁTÓW Na podstawie argumentów przedstawionych we wstępie i w podrozdziale 1 można ostrożnie przypuszczać, że lit. aviẽtė, aviet, łot. dial. aviẽtes ir kt. (žr. anksčiau) należy wiązać nie ze s e m a n t y c z n i e zróżnicowanym zoonimem lit. avs, łot. avs, lecz z fitonimami lit. vaivóras 1 ‘(bot.) borówka bagienna (Vaccinium uliginasum); jej jagoda; borówka czarna (Vaccinium myrtillus); czarna jagoda (Empatrum nigrum); ogórecznik lekarski (Borrago officinalis)’ / vavóras 1 ‘(bot.) borówka bagienna (Vaccinium uliginasum); jej jagoda’ (LkŽe); łac. vàivari(2), vaîvari2, z tego samego rdzenia (v)aiv- / (v)avsu suff. lit. -ora- (więcej na ten vavariņi, vàivariņi, vaivariņas ir kt. ‘gailiai (Ledum)’ (Me iV 444–445), pasidarytais temat zob. skardžius i 307; por. LeŽ 714) i suff. łac. -ar- (na ten temat zob. endzelīns 1951: 339). prawda, dotychczas wspomniane fitonimy tradycyjnie przypisuje się formacjom reduplikacyjnym (Būga II 323; Skardžius I 24; Endzelīns 1951: 265; Buivydienė 2006: 333), których derywację uzasadnia się związkiem etymologicznym z lit. vaivórykštis 1, vaivorýkštis 1 ‘wielobarwna wstęga w kształcie łuku, powstająca wskutek załamania promieni słonecznych w kroplach deszczu, wstęga Laumy’ itd. (LkŽe), wywodzoną albo z bałt. *vār- / *ver- ‘błękitny, niebieski’, albo z czasownikowej ide. o całkiem innej konotacji podstawy (zob. dalej), por. lit. voverýkštis 1 ‘tęcza’ (LkŽe; Būga II 323; Skardžius I 373, 404). Rekonstrukcję podstaw *vār- / *versłusznie skrytykował Endzelīns (DI III1 495–496; zob. też LeŽdb), twierdząc, że alternacja samogłosek ā ↔ e jest trudna do udowodnienia. dlatego pochodzenie litewskich nazw „šilauogės (Vaccinium uliginosum), względnie girtuoklės” oraz łotewskiej „gailių” wywodzi rzekomo z łączącej te rośliny funkcjonalnej atrybutyki, względnie wywoływania zawrotów głowy, tzn. zakłada reduplikant la. *vavarir porównuje z cz. vrávorati ‘zataczać się, chwiać się’ < ide. *uĕr- ‘skręcać, zginać’ (zob. także di III1 494–496; LeW 1185; LeV ii 486; Laumane 2005: 236). niestety, to wyjaśnienie również budzi wątpliwości, ponieważ konotacja funkcjonalna borówki bagiennej uwarunkowana jest nie właściwością tej rośliny polegającą na odurzaniu (względnie – po najedzeniu się nimi – powodowaniu zataczania się), lecz kolorystycznymi właściwościami jej jagód, por. Muno ranka lig tiek mėlena kaip tik vaivóras Varn; Mėlynos akys kaip vaivorai linksmai blizgėjo Žem (LkŽe; zob. hasło vaivóras). Nazwa „girtuoklė” uwarunkowana jest dokładnie tą samą uzemą – „niebieska jagoda”, ponieważ twarz pijących ludzi bywa opuchnięta i sinieje, por. Pamėlenuo(ja) (girtuokliai) kaip vaivórai i miršta rdn (LkŽe; zob. hasło vaivóras). z powodu tej konotacji asocjacyjnej oraz tego samego miejsca wzrostu borówek bagiennych i bagna zwyczajnego, jak się wydaje, zmieniło się także znaczenie la. vàivari(2), vaîvari2 „bagno zwyczajne” (← *„borówka czarna / pijaczka”) znaczenie, por. Vaivórų daug užvalgyk, būsi kaip girtas klp ← Nu vaivórų vien nepasigersi, kad gailių nebūs arti trg; Vaivórai yra aptraukti (apsukti) su gailiais rsn (LkŽe; žr. s. v. vaivóras). w istocie, próba Būg(i) (rr ii 322), aby powiązać litew. vaivóras z litew. vaivorýkštis, jak się wydaje, jest całkowicie trafna. jedynie autor hipotezy, wnikliwie odrzuciwszy adj. kłam.
78 acta Linguistica Lithuanica LXIX buivydienė rūta 2006: o kilku rzadszych roLandas kregŽdys ludowych nazwach tęczy. – Baltistica 41(2), 333–337. endzelīns jānis 1951: Gramatyka języka łotewskiego. ryga: łotewskie państwowe endzelīns jānis 1961: Latvijas PSR vietvārdi. i daļa. 2 sējums (k–Ō). rīga: Latvijas Psr zinatņu akadēmijas izdevniecība. wydawnictwo. fennell trevor garth 1989: Łotewsko-niemiecka rewizja dzieła G. Manceliusa «Phraseologia Lettica» (1638). Melbourne: łotewski komitet trzeciorzędowy. fr isch j. L. 1741: Niemiecko-łaciński słownik, w którym znajdują się nie tylko wyrazy pierwotne wraz z wyrazami od nich wyprowadzonymi i złożonymi, powszechnie używanymi; lecz także zwyczajne niemieckie określenia używane w większości sztuk i rzemiosł, w kopalniach i warzelniach soli, rybołówstwie, łowiectwie, leśnictwie i gospodarstwie domowym oraz w wielu innych dziedzinach. zebrane z wielką starannością przez wiele lat… Wraz z indeksem łacińskich Słowa. berlin: georg olms Verlag. grinaveckis Vladas 1973: Historia dialektów żmudzkich. Wilno: Mintis. gritėnienė aurelija 2006: Motywacja nazw roślin w gwarze północnoponiewieskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. her modsson Lar s 1990: Nazwy roślin i zaginiony zasób słownictwa. O znaczeniu słów Himbeere, Hirschbeere, Hindläufte, Hindlaub. – Studia Neophilologica 62(1). szokholm: routledge, 79-84. kabašinskaitė birutė 1998: Etymologia ludowa języka litewskiego i zjawiska pokrewne. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. kluge friedrich 2002: Etymologiczny słownik języka niemieckiego. 24 wyd. oprac. przez Elmara Seebolda. berlin & new york: Walter de gruyter. Kregždys Rolandas 2012: Słownik etymologii bałtyckich mitologemów I: Traktat z Christburga. Wilno: Instytut Badań Kultury Litwy. Kuryłowicz Jerzy 1964: The inflectional Categories of Indo-European. Heidelberg: Carl Winter & Universitätsverlag. kur yłowicz jerzy 1987: o niektórych właściwościach imion skróconych. – Studia językoznawcze. Warszawa: PWn, 213–218. Lange 1773: Łotewsko-niemiecka część pełnego leksykonu łotewskiego, w którym do wyszukania podano nie tylko wszystkie słowa rdzenne tego języka wraz z ich pochodnymi, lecz także rzadkie słowa używane jedynie w określonych regionach. schloß ober// Pahlen. Laumane benita 2005: Smalki lija zelta lietus. Dabas parādību nosaukumi latviešu valodā 1. Liepāja: Liepājas Pedagoģijas akadēmija.
rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika 79artykułów / articles Loewe Richard 1913: Germańskie nazwy roślin. Badania etymologiczne nad nazwami Hirschbeere, Hindebeere, Rehbockbeere i ich pokrewnymi (Germanische Bibliothek, Reihe ausgegeben von W. streitberg, ii 6). heidelberg: Winter. Machek Václav 1961: Zum Wortschatz des Litauischen. teil 2. – Zeitschrift für slaviPhilologie 29(2), 345–356. Mallory James P., Adams Douglas Q. 2006: Wprowadzenie oksfordzkie do języka praindoeuropejskiego i świata praindoeuropejskiego. Oxford i Nowy Jork: Oxford University Press. Masica Colin P. 1991: Języki indoaryjskie. Cambridge i Sydney: Cambridge University Press. Prokosch eduard 1916: [review] heinrich Marzell, die tiere in deutschen Pflanzennamen, ein botanischer beitrag zum deutschen sprachschatze by heinrich Marzell; richard Loewe. germanische Pflanzennamen. etymologische untersuchungen über hirschBeere, Hindebeere, Rehbockbeere i ich pokrewne. ii 6 by richard Loewe; W. streitberg. – The Journal of English and Germanic Philology 15(2), 289–293. rudzīte Marta 1993: Fonetyka historyczna języka łotewskiego. rīga: Zvaigzne. szpyra-kozłowska jolanta 2000: Słowotwórstwo bez morfemów, czyli o morfologii prozodycznej i formach uciętych. – Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, zesz. LVi. kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 59–78. urbutis Vincas 1981: Studia etymologii bałtyckiej. Wilno: Mokslas. urbutis Vincas 1998: Lie. pãšinas i (trm.) pašáiža – synonimy o wspólnym rdzeniu. – Baltistica 33(1), 49–57. urbutis Vincas 2009: Baltų etimologijos etiudai 2. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Vanagas aleksandras 1981: Etymologiczny słownik litewskich hydronimów. Wilno: Mokslas. Vitkauskas Vytautas 1994: warianty an (> ą), en (> ę), in (> į), un (> ų) w rdzeniach i formach niektórych wyrazów. – Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 107–111. Wodtko Dagmar S., Irslinger Britta, Schneider Carolin 2008: Nomina im Indogermanischen Lexikon. Heidelberg: Universitätsverlag Winter. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia języka litewskiego. Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1984: Pochodzenie języka litewskiego. Historia języka litewskiego 1. Wilno: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1987: Do pierwszych pism. Historia języka litewskiego 2. Wilno: Mokslas. Niepokupny Anatolij Pawłowicz 1976: Bałtycko-północnosłowiańskie językowe the phytonym Rubus. analiza связи. Kijów: Naukowa dumka.
80 acta roLandas kregŽdys Linguistica Lithuanica LXIX east baltic names of the raspberry (Rubus): morphological analysis, retrieval of the etymological links of the phytonym suMMary the article deals with derivation and development peculiarities of the east baltic names of etymologiczna pozornych odpowiedników morfologicznych lub semantycznych, na przykład lit. dial. ja(v)óklė ‘porzeczka’, łot. dial. àitu uôgas ‘maliny resp. „jagody owcy”, również została przedstawiona. na podstawie przedstawionej tu analizy proponuje się następujące wnioski: 1. 3 główne modele derywacyjne rdzeni łot. należy wyróżnić av- / aivoznaczające malinę, charakteryzujące się wyjątkową mnogością wariantów strukturalnych: a) derywaty z przyrostkiem -iet- (-iet- / dial. -īt- + a1. -ene, a2. dial. -ĭšķ-, a3. -iskŏ- + -ene); b) derywaty z przyrostkiem -ene; c) derywaty z przyrostkiem -ĭšķē (+ -ene). 2. lit. aviẽtė, aviet, łot. dial. aviẽtes i in., etymologicznie związane z lit. vaivóras „borówka bagienna (Vaccinium uliginosum); borówka czarna (Vaccinium myrtillus); żurawina błotna (Empetrum nigrum); ogórecznik lekarski (Borrago officinalis)’ / lit. vavóras 1 „borówka bagienna (Vaccinium uliginosum)”; łac. vàivari(2), vaîvari2, vavariņi, vàivariņi, vaivariņas i in. „bagno zwyczajne (Ledum)”, zakładają model derywacyjny typu skrócenia, tj. przym. wschodniobałt. *(v)aiv- / *(v)av- *„barwny; mieniący się → niebieski, czerwony” + suf. wschodniobałt. -eitē // sufiks. Lit. -ora- / sufiks. Łot. -ar. 3. innowacja semantyczna resp. alternacja semantemów „bagno zwyczajne” ← *„borówka / czarna jagoda” w łot. vàivari(2), vaîvari2, vavariņi, vàivariņi, vaivariņas i in. ‘bagno zwyczajne (Ledum)’ jest uwarunkowane coraz bardziej lokalnym występowaniem tych roślin. 4. rdzenie typu skróconego przym. wschodniobałt. *(v)aiv- / *(v)av- ‘mieniący się resp. „niebieski / czerwony” należy wywodzić od subst. lit. vaivorýkštis / vaivórykštė „wielobarwny łuk zabarwiony na czerwono”, łot. from the outside and violet from inside (with the other dyes of the spectrum between vaŗavîksna, vaŗ(a)vîksne, varavīksna i in. „tęcza i in.”. 5. desygnat „jagoda barwy czerwonej” nazw roślin lit. aviẽtė, aviet, łot. dial. aviẽtes nie ma nic wspólnego z semantycznym rozszerzeniem zoonimów lit. avs „owca”, łot. avs „to samo”, co różni się pochodzeniem. Złożono 30 grudnia 2013 r. roLandas kregŽdys Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308, Lietuva [email protected]