Rytų baltų fitonimo „avietė“ („rubus“) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika

ROLANDAS KREGŽDYS Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, etymologia. MORFOLOGICZNY ROZWÓJ WSCHODNIOBAŁTYCKIEJ NAZWY ROŚLINY AVIETĖ (RUBUS) I PROBLEMATYKA POWIĄZAŃ ETYMOLOGICZNYCH Wschodniobałtyckie nazwy maliny (Rubus): analiza morfologiczna, poszukiwanie powiązań etymologicznych fitonimu ADNOTACJA W artykule analizuje się słowotwórstwo fitonimu w językach wschodniobałtyckich avietė (Rubus), krytycznie ocenia się etymologię lit. avietė 2, dial. avietė 3b, avietė 1, avietė 2, avietė 3a, łot. avene opartą na powiązaniu leksemów o konotacji zoonimicznej. Oprócz szczegółowego przedstawienia strukturalnego rozprzestrzenienia wariantów morfologicznych łotewskich nazw maliny podaje się opisy pochodzenia lit. dial. aš(v)óklė, ašóklis, ašóklė, vašóklis, vaišóklis, vaišókšlis, vaišúoklis; lit. (dial.) vaivóras, dial. vąvóras, vavóras, łot. (dial.) vài̯vari(2), vaivāri, vai̯vāriņi, vàivàriņi, vaivariņas, a także łot. dial. àitu uôgas. ANOTACJA Artykuł omawia osobliwości derywacji i rozwoju wschodniobałtyckich nazw fitonimu Rubus. W świetle obecnej argumentacji zoonimicznej dotyczącej pochodzenia fitonimu krytycznej ocenie poddano najnowsze ustalenia etymologiczne na temat lit. aviẽtė 2, dial. avietė 3b, avéte 1, avietė 2, avietė 3a, łot. avene. Oprócz analizy derywacyjnej leksemów wielopostaciowego łotewskiego fitonimu Rubus przedstawiono także badania etymologiczne pozornych odpowiedników morfologicznych lub semantycznych lit. dial. aš(v)óklė, ašóklis, ašóklė, vašóklis, vaišóklis, vaišókšlis, vaišúoklis, łot. dial. àitu uôgas. SŁOWA KLUCZOWE: fitonim; Rubus; Ribes rubrum; Vaccinium uliginasum, myrtillus, uliginosum. SŁOWA KLUCZOWE: fitonim; Rubus; Ribes rubrum; Vaccinium uliginasum, myrtillus, uliginosum. Straipsniai / Articles 63 ROLANDAS KREGŽDYS 0. WSTĘP Lie. aviētė 2, dial. avietē 3b, avētė 1, avētė 2, avētė 3a (su ie > ē monoftongi-zacija žemaičių dialektiniame plote [žr. Zinkevičius 1966: 86])¹ ‘krūminis augalas saldžiomis uogomis (Rubus); jo uoga’ (LKŽe), priskiriamų vėlyviesiems rytų baltų prokalbės veldiniams (plg. Zinkevičius 1984: 336, 1987: 152), kilmę Ernstas Fraenkelis (LEW 28), remdamasis ankstesniais baltistų veikalais (plg. Būga II 20; ME I 232), grindžia, pasitelkdamas z o o n i m i n ę r e i k š m i n ę k o n o – t a c i j ą suponuojančiu bei darybiškai panašiu (t. y. vediniu) lie. dial. aš(v)óklė ‘serbentas’ (← subst. lie. ašva ‘kumelė; didesnė kumelė; didesnė veislinė kumelė’ [LKŽe])¹, t. y. veda šį fitonimą iš subst. lie. avis 4 ‘gyvulys, laikomas vilnoms, mėsai (kitur ir pienui) ir kt.’ (DLKŽ⁵), o la. (dial.) avene, -es ‘avietė, -ės; aviečių krūmas su vaisiais’ – iš subst. la. avs ‘avis’ (ME I 232). Tokia šių fitonimų etimologinė raida postuluojama ir naujausiuose lietuvių kalbos žodžių kilmės veikaluose (LEŽ 38; ALEW). Wspomniane wyjaśnienie pochodzenia lit. aviētė, avietē i łot. avene, -es należy, jak się zdaje, uznać za etymologię ludową (por. łot. dial. àitu uôgas ‘maliny, tj. jagody owcze’² Valki [LVDA 74]); doprowadziło ono do powstania interpretacji quasi-etymologicznych, por.: 1) rozważania Václava Macheka (1961: 346) o związkach tego fitonimu z włochatym zwierzęciem — owcą — wynikających z domniemanego podobieństwa powierzchni dojrzałej maliny do pasm wełny tego zwierzęcia (zob. także LEŽDB); 2) wyjaśnienie Wojciecha Smoczyńskiego (LEŽ 38), jakoby maliny przypominały owieczki; 3) motywację odnoszącą się do ssaka z rodziny jeleniowatych, „daniela”, zaproponowaną przez Konstantina Karulisa (LEV I: 93), który zapewne opierał się na identycznym twierdzeniu germanistów dotyczącym niem. Himbeere ‘malina’ (omówionym niżej) (por. Hermodsson 1990: 79); rekonstruowana konotacja zoonimiczna tej rośliny jest uzasadniana odniesieniem do liści maliny, ulubionego pokarmu owiec. Na powstanie zoonimicznej hipotezy etymologicznej wpływ mogły mieć zapewne niemieckie złożenia typu tatpuruṣa tatpuruṣa o takiej samej ekspresji semantycznej, lecz o zupełnie innym modelu słowotwórczym³, złożo- 1 Niektórzy badacze próbują łączyć lit. dial. aš(v)óklė z lit. ašvōnės 1 (m.), ašvōnēys 3ᵇ ‘koń roboczy’ (LKŽe) (szerzej zob. Wodtko, Irslinger, Schneider 2008: 233). 2 Chodzi zatem o pseudoetymologiczną frazę, której podstawą są homonimy łot. dial. aviētenes ‘maliny’ Bilska (LVDA 74) ↔ łot. avutiņa, avutiņa ‘owieczka’ (ME I 232); por. także łot. dial. avetene ‘malina’ Mazsalaca ↔ łot. dial. avetēna ‘owieczka’ Rucava (EH I: 190). 3 Chodzi więc nie o derywaty, lecz o złożenia; por. wskazany przez Kazimierasa Būgę (RR II 20) morfologiczny wariant fitonimu lit. ašvōklė ‘porzeczka’, niem. Bocksbeere ‘czarna porzeczka (Ribes nigrum)’, czyli ‘jagoda kozła’. Etymologię tej nazwy jedni wyjaśniają motywacją odoronimiczną (na przykład Richard Loewe [1913: 131] twierdzi, że cuchnący zapach krzewu czarnej porzeczki przypomina odór kozła), inni zaś — późną wymianą dawnych elementów strukturalnych, spowodowaną etymologią ludową (szerzej zob. Prokosch 1916: 292–293). 64 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rozwój morfologiczny wschodniobałtyckiego fitonimu avietė (rubus) i problematyka powiązań etymologicznych litew. dial. Himbeere ‘jagoda daniela, tj. malina (Rubus idaeus)’ < por. Hinde ‘daniel (Cercus dama); samica daniela’ + niem. Beere ‘jagoda’ (Frisch 1741: 454; Kluge 2002: 412), którego motywacja4 wiąże się z rogami tego zwierzęcia (Loewe 1913: 131, 161). Należy ubolewać, że badacze analizujący strukturę złożeń fitonimicznych o konotacjach zoonimicznych nie zwrócili uwagi na dość istotny pejoratywny odcień znaczeniowy charakterystyczny dla litewskich dialektyzmów, gdy jeden z ich członów odzwierciedla nazwę zwierzęcia: litew. dial. kačuoġe 1 ‘(bot.) malina skalna, katuogė (Rubus saxatilis); jej jagoda’ ↔ rzecz. litew. katė 4, kātė 2 ‘(zool.) zwierzę domowe z rodziny drapieżnych (Felis domestica)’ / litew. dial. šūnuogė 1 ‘(bot.) katuogė (Rubus saxatilis); jagoda katuogė’ ↔ rzecz. litew. šuo, šuva 4 ‘(zool.) zwierzę trzymane do pilnowania domu, polowania itp.’ (LKŽe) i in. (więcej przykładów zob. Gritėnienė 2006: 133) – jagody tej rośliny nie są zbierane ani używane jako pokarm, ponieważ są kwaśne i mają pestki (Gritėnienė 2006: 134). Należy podkreślić, że bez członu zoonimicznego takie znaczenie nie jest właściwe omawianemu fitonimowi, tj. jego wirtualnym referentem jest „malina”; por. łot. dial. aveņuogas2, avēņuogas2 ‘maliny’, używane w Vidzeme, Kurlandii i Semigalii, oraz odnotowane w Naukšēni łot. dial. avesenuogas ‘to samo’ (LVDA 73 [zob. niżej]). Zatem taka interpretacja jest sprzeczna z semantycznym aspektem wskazanych wschodniobałtyckich fitonimów, które wyrażają wirtualny denotat „jagoda” bez pejoratywnej konotacji. Morfologiczny status rzekomego derywatu litewskiego malina, malina odpowiadającego (resp. derywatu) dotąd semantycznie niemotywowanego litewskiego dial. aš(v)óklė ‘porzeczka’ jest, jak można przypuszczać, zupełnie inny, niż dotychczas usiłowano wyjaśnić (por. Blažek 2010: 14), tj. opiera się na strukturalnych cechach desygnatu, a nie na motywacji zoonimicznej. Można ostrożnie przypuszczać, że litewskie dial. ašóklis 1 ‘(bot.) porzeczka (krzew i jagoda) (Ribes rubrum)’ (LKŽe) / litewskie dial. ašóklė5 1 ‘jw.’ ↔ litewskie dial. ašvóklis 1 ‘jw.’ / litewskie ašóklė 2 ‘jw.’ oraz litewskie dial. ašvóklė ‘jw.’ (z sporadycznym epentezyjnym, resp. nieetymologicznym drugim -š-) wywodzi się, wbrew przypuszczeniu Kazimierasa Būgi (RR II 20) (zob. wyżej), od litewskiego vašóklis 1 ‘(bot.) porzeczka z czerwonymi, żółtawymi lub czarnymi jagodami (Ribes); jagoda tego krzewu owocowego; porzeczka czerwona (Ribes rubrum); jagoda tego krzewu owocowego’ (LKŽe) < rzeczownikowe litewskie vãžas 4 ‘hak (zwykle na drągu, drucie lub łańcuchu), do zawieszania kotła podczas gotowania nad paleniskiem lub w kominie; drąg z hakiem dźwigni studziennej do zawieszania wiadra; wspornik, hak; rozwidlony kij, drewniany hak do skręcania pętli i lin; sopel lodu itp.’ (LKŽe), odzwierciedlające desygnat ‘kij / drąg z hakiem ↔ to, co zwisa w dół, jak 4 Uzasadnia się ją faktografią charakterystyczną dla etymologii ludowej (szerzej zob. Hermodsson 1990: 82–83). 5 Su pradžios v- afereze dėl lyties *vašvoklis (su antriniu -v-) [plg. Zinkevičius 1966: 199] ↔ *(v-)ašvoklis analogiško proceso – šios lyties v- nykimas dėsningas dėl dviejų v...v (plg. Endzelīns 1961: 7; ME IV 654–655) ir dialektinių ypatumų bei pirmojo sando pamatinio žodžio pradžios v- kitimo tendencijų (plg. Zinkevičius 1966: 177–178) – morfologinio išlyginimo. Straipsniai / Articles 65 ROLANDAS KREGŽDYS kij; kij / żerdź, do której coś jest przyczepione’ + (wtórny) suf. litew. -öklių- (na jego temat zob. Skardžius I 198). A zatem fitonim ten można zaliczyć do nazw asocjacyjnych; jego konotację semantyczną motywuje kształt gron porzeczek, zwisających w dół z gałęzi krzewu niczym żerdzie lub patyki oblepione jagodami. Oprócz rdzenia vaš- w litewskich dialektach używane są derywaty z rdzeniem vaiš- tego samego pochodzenia (← litew. dial. vaišas 4 ‘zwyczajnie hak lub narzędzie z hakiem’ [LKŽe]), por. litew. dial. vaišōklis 1 ‘porzeczka czerwona (Ribes rubrum); jagoda tego krzewu owocowego’ / litew. dial. vaišvuokliai ‘to samo’ ↔ litew. dial. vaišōkšlis 1 ‘to samo’ // litew. dial. vaišvōklis 1 ‘porzeczka czerwona (Ribes rubrum); jagoda tego krzewu owocowego’ ↔ litew. dial. vaišvōkšlis 1 ‘to samo’ (LKŽe), które wskazują na potoczną grupę hipernormalizmów tego fitonimu (szerzej na ich temat zob. Vitkauskas 1994: 107 i n.; Urbutis 1998: 55, 2009: 146, 241; Kabašinskaitė 1998: 50). Fitonimo forma su šaknies -ą- (resp. tautosilabiniu *an, plg. lie. dial. vanšas ‘vašas’ [LEW 1207]), matyt, nunyko dėl hipernormalizmų fonetinių variantų gausos (kai kuriose žemaičių šnektose ir dėl ą > ǭ, ū kitimo – dėl jo nyko ir žodžio pradžios v- [žr. Zinkevičius 1966: 178; LEW ibd.]), lėmusios pirminio darbybinio pamato semantinę neutralizaciją, ilgainiui galėjusią implikuoti liaudies etimologinę sąsają su verb. lie. vešėti, vėša (vėši, -ėja), -ėjo ‘gerai augti, tarpti ir kt.’ ~ subst. lie. dial. veša 4 ‘vešlumas, geras augimas’ (↔ subst. lie. vašà 4 ‘vešėjimas, tar pimas, augimas ir kt.’ [LKŽe]) (plg. Kabašinskaitė 1998: 32), t. y. e veiksmažodžio (ir daiktavardžio) eilės darbybinio elemento radimasis galėjo suponuoti -ą- (< an) eliminaciją (plg. Urbutis 1981: 102), plg. subst. lie. dial. ešōklė 2 (ppr. pl.) ‘(bot.) vašoklis, serbentas (krūmas ir uoga) (Ribes rubrum)’ (LKŽe). 1. STRUKTURALNE ROZPRZESTRZENIENIE MORFOLOGICZNYCH WARIANTÓW ŁOTEWSKICH NAZW MALINY Pochodzenia lit. avietė, avietė (dial. avėtė, avėtė, avietė) nie można wyjaśnić w oderwaniu od łotewskich kontaminantów dialektalnych, odzwierciedlających rdzeń aiv-6, por. łot. dial. aiviėkstenes Vecpiebalga (LVDA 72; zob. też ME I 14) ← (*aiv-iet-es ‘maliny’, por. łot. dial. aviėtes itd. [zob. dalej]) *aiv- + suff. -iet- w wyniku kontaminacji z: 1. łot. (dial.) av-enes ‘maliny’ (z suff. łot. -enes [zob. Endzelīns 6Zwolennicy motywacji zoonimicznej zapewne skłonni byliby wywodzić ją z łot. àita ‘owca’ (ME I 14), jednakże nie poświadczono formy z zębowym wygłosem rdzenia -t-. 66 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rozwój morfologiczny wschodniobałtyckiego fitonimu avietė (rubus) i problematyka powiązań etymologicznych 1951: 298]) oraz tych dwóch kontaminantów 1a. łot. dial. aviētenes (aviētenes, aviētenes, aviētenes2 [LVDA 74]); 2. łot. dial. aviškes ‘tak samo’ (~ łot. dial. aviškas [LVDA 74]) z suff. łot. -išk-ē- (< -iškiō- [por. Endzelīns 1951: 365–368] oraz łot. dial. aviškas [LVDA ibd.] -šk- > -šk- [zob. Endzelīns 1951: 186, 367; jedno z wyjaśnień etiologii tej zmiany zob. Rudzīte 1993: 338]), 2a. łot. dial. avīkšas ‘tak samo’ (← łot. dial. av-ie-kšas [LVDA 73], resp. -ie- > -ī- [szerzej zob. Endzelīns 1951: 137–138; Rudzīte 1993: 243], odzwierciedlającą metatezę elementów strukturalnych -šk- > -kš- [por. Endzelīns 1951: 234; zob. typ I.2.1.; zob. też ME III 524–525 (s. v. riksis)]), tj. wyróżnia się 3 główne modele słowotwórcze fitonimu „malina” w łotewskim języku ogólnym i jego dialektach, charakteryzującego się licznymi zmianami fonematyczno-morfologicznymi, z rdzeniami łot. av- / aiv- (zob. też schemat): I. derywaty łotewskie z sufiksem -iet, por. ē w kam. (rodz. żeński): aviētes, aviētes, aviētes2, avietes2 / avītes (z -ī- < -ie- [zob. typ I.1.2]) (LVDA 74); įō w kam. (rodz. męski) (s.) łotewskie (dial.) avieši (ME I 232; LVDA 74) (< łot. *avietīs [zob. typ I.2.1.1] ~ litewskie dial. avietỹs3 [por.] ‘krzew o słodkich jagodach (Rubus); jego jagoda’ [LKŽe]) > ē / iā w kam. (rodz. żeński) łot. dial. aviečas2, aviečes na Żmudzi (LVDA 73) z -tj- > -č- (zob. Rudzīte 1993: 288) i jego warianty (kontaminanty): I.1. suff. łot. -iet- + suff. łot. -ene, por. łot. dial. aviētenes, avietenes, aviētenes2, avietenes / avitenes z wymianą -ie- > -ī- > -ī- (LVDA 74; zob. typ I.1.2.); I.1.1. suff. łot. dial. -et- (< suff. łot. -iet- [LVDA 73]) + suff. łot. -ene, por. łot. dial. avetenes (LVDA 73); I.1.1.1. z absorpcją pierwszego -e- elementu strukturalnego, por. łot. dial. avtene (ME I 232; LVDA 74) ← łot. dial. av-e-tene(s) (zob. typ I.1.1.); I.1.1.2. z absorpcją elementu strukturalnego -iet-, por. łot. av(iet)enes (ME I 230); I.1.2. suff. łot. dial. -īt- (< suff. łot. -iet- [por. Rudzīte 1993: 243]) + suff. łot. -ene, por. łot. dial. avitenes (LVDA 74) ze zmianą -ī- < -ī- (por. Rudzīte 1993: 128); I.2. suff. łot. -iet- + suff. łot. dial. typu III -išk- (> -išk- [zob. wyżej]), por. łot. dial. aviēskas, aviēškas, aviēskas2 / aviēški (LVDA 74) / aveškas (ze zmianą -e- < -ie- [LVDA 73]) z absorpcją -ti- (resp. *av-ie-[ti]-škī); I.2.1. suff. łot. -iet- + metatezyjne (wskutek absorpcji -ti- [zob. typ I.2.]) -kš- (< -šk- [zob. wyżej]), por. łot. dial. àiviēkšas2, àiviēkšas2 / aviēkšas, aviēkšas, aviēkšas2, aviēkšas, aviēkšas2, aviēkšes, aviēkšes2, aviēkši, aviēkši2 / łot. dial. avēkša, avēkšas [ME I 232; LVDA 73] ze zmianą -e- < ie- [zob. typ I.1.1.]) / łot. dial. àivīkšas2, avīkšas, avīkšas (LVDA 74) ze zmianą -ī- < -ie- (por. typ I.1.2.); I.2.1.1. z zanikiem -k-, por. łot. dial. aviēšas, aviēšas2 / aviēši, aviēši2, avīši2 [< ze zmianą -ī- < -ie- (zob. typ I.1.2.)] [LVDA 73, 74] ← aviē-k-šas, aviē-k-šas2 / aviē-k-ši, aviē-k-ši2 [zob. typy I.2.1., I.2.2.1.; por. Endzelīns 1951: 224–226, 230 i nast.; Rudzīte 1993: 338, 354]; należy jednak zauważyć, że Jānis Endzelīnas (1951: 389) łot. avieši (masc.) łączył z lit. aviečiai (pl. masc.), tj. zakłada się prabałt. *aveitjō- ‘malina’ (masc.), chociaż wspomniane Straipsniai / Articles 67 ROLANDAS KREGŽDYS Formy z –k- i bez niego występują obok siebie, por. łot. dial. aviēkši Malta ↔ aviēši Kaunata (LVDA 73, 74); można zatem przypuszczać, że istniały dwa homofony: łot. aviēši, wymieniane także w dawnych tekstach (por. Aweeschi Madbeern XVI 325 [Fennell 1989: 10]), z wtórnym suff. łot. –ietiō-, oraz derywat dialektalny z absorpcją –k-, tj. łot. dial. avie(k)ši (zob. typ I.2.1); I.2.1.2. z wymianą elementów strukturalnych –kš- > –ž- (więcej na ten temat zob. Endzelīns 1951: 251), por. łot. dial. aviēžas (LVDA 74) ← aviē-kš-as (zob. typ I.2.1); I.2.1.3. z epentetycznym, tj. nieetymologicznym –r-, por. łot. dial. aviērkšas, aviīrkšas (z wymianą –ī- < –ī- < –ie- [zob. typ I.2.1]) (LVDA 73, 74); I.2.2. suff. łot. –iet- (> –īt- [z metatezą –t- i –k- i/lub absorpcją –t-]) + suff. łot. –iskō- + suff. łot. –ene (o trójczłonowej strukturze afiksalnej zob. także Ambrazas 1993: 184), tj. łot. dial. āiviekštenes, àiviekštenes, àiviekštenes², àiviekštenes², àiviekštenes² / aviēkstenes, aviēkstenes, aviēkstenes, aviēkstenes², aviēkstenes / avīks-tenes, avīks tenes² // àivēkstines², àivēkstines² / aviēkstines, aviēkstines, aviēkstines² / avēkšēnes, avīkšines, z suff. –ine < –ene (zob. Endzelīns 1951: 300; zob. typ II.1) i wymianą –ie- > –ī- / –ie- > –e- oraz –šk- > –šk- (stąd także š < s [por. Rudzīte 1993: 291]) ← łot. dial. aviētenes i in. / avītenes (zob. typy I.1., I.1.2), powstałe w wyniku kontaminacji z leksemami typu I.2.1; I.2.2.1. z elementem strukturalnym –šḳ- (< –stj- [szerzej zob. Endzelīns 1951: 178–179; Rudzīte 1993: 286, 308]), por. łot. dial. aviēkškenes (LVDA 73) ← łot. dial. aviēkstenes (zob. typ I.2.2), z –kšk- na zasadzie analogii do łot. dial. (gen. pl.)? *aviek-šku (por. Rudzīte 1993: 309) ← łot. dial. aviēkstes, aviēkstes, aviēkstes, aviēkstes² (zob. typ I.2.2.4.c); I.2.2.2. z absorpcją elementu strukturalnego –k-, por. łot. dial. àiviēstenes² / aviēstenes², aviēstenes ← łot. dial. aviē-k-stenes² (LVDA 73); I.2.2.3. z absorpcją elementów strukturalnych –k-, –t- i wymianą rdzennego –e- < –ie- (zob. typ I.1.1) lub bez niej, por. łot. dial. avēsenes, avēsenes, avēsenes², avēsenes / avīēsenes, aviēsenes, aviēsenes², aviēsenes, aviēsenes² / aviēsenes, aviēsenes², avisenes (z wymianą –ī- < –ī- < –ie-) (ME I: 232; LVDA 73, 74) ← łot. dial. av-ie-k-s-t-enes (zob. typ I.2.2); I.2.2.4. z absorpcją elementu strukturalnego –ne-: a) derywatów typu I.2.2.3, por. łot. dial. aviēses, aviēses², aviēses² ← łot. dial. avies-en-es (zob. typ I.2.2.3); b) derywatów typu I.2.2.1, por. łot. dial. avēkšḳes (LVDA 73) z –e- < –ie- (zob. typ I.1.1) ← łot. dial. aviēkšḳe-ne-s (zob. typ I.2.2.1); c) derywatów typu I.2.2, por. łot. dial. àiviēkstes², àiviēkstes², àivīkstes² / aviēkstes, aviēkstes, aviēkstes, aviēkstes² (LVDA 72, 73) ← łot. dial. àiviēkst-en-es, àiviēkst-en-es² / aviēkst-en-es, aviēkst-en-es, aviēkst-en-es, aviēkst-en-es² (zob. typ I.2.2); I.2.2.5. z absorpcją elementu strukturalnego –e-: a) derywatów typu I.2.2.3, por. łot. dial. aviesnes² ← łot. dial. avies-e-nes (zob. typ I.2.2.3); b) derywatów typu I.2.2, por. łot. dial. aviēkšnes (Apv) ↔ łot. dial. avekšenes (zob. typ I.2.2); 68 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika S C H E M A. Rozprzestrzenienie zmian elementów słowotwórczych i ciągów fonotaktycznych w łotewskim fitonimie „avietė” I.2.2.6. z regresywną dysymilacją strukturalnego elementu -t- > -n-, por. łot. aviesnenes, avieksnenes (Lange 1773: 44; LVDA 74) ← łot. dial. aviès-t-enes2 ← łot. dial. avieks-t-enes (zob. też typ I.2.2.2.); I.2.2.7. z absorpcją elementów strukturalnych -t- / -te-, por. łot. dial. àviėkšines2 (LVDA 73) ← łot. dial. àiviėks-t-ines2, àiviėks-t-ines2; łot. dial. aviėksenes, aviėksenes (LVDA ibd.) ← łot. dial. aviėks-t-enes; łot. dial. aviėksnes (LVDA ibd.) ← łot. dial. aviėks-te-nes; łot. dial. aviėksnes (LVDA ibd.) ← łot. dial. aviėks-te-nes (zob. typ I.2.2.); II. derywaty z łot. suff. -ene, por. łot. (dial.) z tematem ē avenes (fem.), aveņi (masc.) (LVDA 73) oraz jego warianty kontaminacyjne z suff. -iet- (zob. wyżej): II.1. z suf. -ene i wymianą > -ine, por. łot. dial. avines (LVDA 74; zob. typ I.2.2.); III. derywaty z suf. -iškē (o łot. suf. -iškō-, -iški̇̄ō- [< *-iškjō-] zob. także Ambrazas 2000: 183), por. łot. dial. aviškas (z -šk- < -šḳ- [ME I 232]), aviškes, aviškas (LVDA 74); przypuszczać, że formy te mogłyby być wyprowadzone z łot. dial. aviėškas, aviėškas, aviėškas2 / aviėški (zob. typ I.2), lub założyć następujący ciąg: av-ī-škas ← *av-ī-škas ← *av-ie-škas (zob. typy I.1.2., I.2.2.), wydaje się niemożliwe ze względu na przykłady typu III.1: III.1. z wymianą łot. dial. suf. -išk- > -ušk- (cecha dialektalna górnołotewska [zob. Endzelīns 1951: 366]), por. łot. dial. avuoškas (LVDA 74), tj. -ū-šk- > -ū-šk- (spo- Straipsniai / Articles 69 ROLANDAS KREGŽDYS wydłużenie rdzenne, charakterystyczne dla gwar łatgalskich [zob. Breidaks I 371, II 243]) > -uo-šk- (por. Breidaks II 325); III.1.1. z sufiksem łot. -ene, por. łot. dial. auuoškenes (LVDA 74); III.1.2. z absorpcją elementu strukturalnego -k-, por. łot. dial. avuoši (masc.), względnie Awohschi (Depkin 1704 I: 89) ↔ łot. dial. avuõš-k-as (fem.) (zob. typ III.1); III.2. z absorpcją elementu strukturalnego -i-, por. łot. dial. aûškenes (← *av-i-šḳ- + suf. łot. -ene [ME I 230; LVDA 72]); III.2.1. z epentetycznym -k-, por. łot. dial. aûkškenes (LVDA 73) ← łot. dial. aûškenes (jest to nietypowa zmiana, ponieważ dla gwar wysokieńskich charakterystyczna jest tendencja do zaniku pierwszego lub drugiego -kšk- -k- w sekwencji [zob. Rudzīte 1993: 336]); III.2.2. z -šk- (< -šk- [zob. wcześniej]) > -kš- z metatezą, por. łot. dial. aûkškenes (LVDA 73) ← łot. dial. aû-šk-enes (zob. typ III.2.); III.2.3. z absorpcją -k-, por. łot. dial. aušenes (ME I 230) ← łot. dial. aû-k-šenes (zob. typ III.2.1.). Nie można uznać za innowacyjne, czyli potraktować jako refleksy epentetycznego (nieetymologicznego) aiv- -i-, nazw oznaczających fitonim „malina” o rdzeniu w gwarach łotewskich (por. lit. dial. mé-i-linkas 1 ‘młynarz’ ↔ lit. mėlninkas [–nykas] 1 [< białorus. мельник ‘to samo’] ‘to samo’ itp. [LKŽe]; topon. lit. dial. A-i-riógala ↔ topon. lit. Ariógala ‘nazwa miasteczka w rejonie rosieńskim’ [Būga III 333; Zinkevičius 1966: 136; Kabašinskaitė 1998: 33–34]) nie tylko ze względu na wspomniane ograniczenie pozycyjne tego zjawiska fonetycznego (-i- w litewskich, podobnie jak w łotewskich, wyrazach gwarowych wstawia się między samogłoskę a spółgłoskę nosową lub płynną [zob. Zinkevičius ibd.; Endzelīns 1951: 152–153]), lecz także ze względu na bardzo ograniczony zasięg geograficzny. W gwarach łotewskich formy z rdzeniem aiv- odnotowano w wielu gwarach Widzemii i Łatgalii (zob. LVDA 72–73). Dlatego chyba nie należy wątpić w ich historyczność. Endzelīnas (1961: 7), mėgindamas nustatyti toponimų ir hidronimų la. aivieks-ta vs. Sāviena, àiviekste² vs., up. Meirāni, eivieksts up. Līvāni (pastarojo ei- < ai- resp. /ai/ su palataliniu elementu į [apie tokį kitimą plačiau žr. DI III1 534; Rudzīte 1993: 241]) kilmę, rekonstruoja prolytę *vai-viekst- ir abejodamas jos pirminę formą nurodo la. viēksta ‘gili upės vieta’ (ME IV 654–655). Tokiu spėjimu, žinoma, galima būtų tikėti be išlygų, jei juo būtų įvardijami tik hidronimai, bet tik toponimas (resp. be vandenvardinio alternanto) la. aivieksta vs. Sāviena gali reflektuoti ir la. dial. àiviekstes2 ‘avietės’ Vīpe (šias šnektas skiria tik Mednių tarminis plotas). Vadinasi, minėtų latvių vandenvardžių denotatas gali būti *‘avietėmis apaugusi, užžėlusi vieta’ (jos dažnai veši upių šlaituose), plg. lie. Avietinė mėš. / b., Avietinė grv., Avietynė mėš. / b. ir kt., kildinamus iš lie. avietė, avietė (LVŽ I 242–243). Jei toks spėjimas teisingas, Endzelīno rekonstruota lytis *vai-viekst- suponuotų pradžios v- aferėzę (apie šį fenomeną plačiau žr. Vanagas 1981: 379). 70 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika 2. ETYMOLOGICZNY ROZWÓJ WSCHODNIOBAŁTYCKIEGO FITONIMU RUBUS Na podstawie argumentów przedstawionych we wstępie i w podrozdziale 1 można ostrożnie przypuszczać, że lit. avietė, avietė̃, łot. dial. avietes itp. (zob. wyżej) należy wiązać nie z s e m a n t y c z n i e z r ó ż n i c o w a n y m z o o n i m e m lit. avis, łot. avs, lecz z f i t o n i m a m i lit. vaivóras 1 „(bot.) żurawina błotna (Vaccinium uliginasum); jej jagoda; borówka czarna (Vaccinium myrtillus); czernica (Empatr um nigrum); ogórecznik lekarski (Borrago officinalis)’ / vaivóras 1 „(bot.) żurawina błotna (Vaccinium uliginasum); jej jagoda” (LKŽe); łot. vàivari², vaîvari², vaīvariņi, vàivariņi, vaivariņas itp. „bagno zwyczajne (Ledum)” (ME IV 444–445), utworzonymi od tego samego rdzenia (v)aiv- / (v)av- z sufiksem lit. -ora- (szerzej na ten temat zob. Skardžius I 307; por. LEŽ 714) i sufiksem łot. -ar- (na jego temat zob. Endzelīns 1951: 339). Trzeba jednak zaznaczyć, że wymienione dotąd fitonimy tradycyjnie zalicza się do derywatów reduplikacyjnych (Būga II 323; Skardžius I 24; Endzelīns 1951: 265; Buivydienė 2006: 333), których budowę uzasadnia się etymologicznym związkiem z lit. vaivórykštis 1, vaivorykštis 1 „różnobarwny pas w kształcie łuku, powstający wskutek załamywania się promieni słonecznych w kroplach deszczu, pas wiedźmy” itp. (LKŽe), wywodzonym albo z bałt. dial. *vār- / *ver- „błękitny, niebieski”, albo z praindoeuropejskiej formy czasownikowej o zupełnie innej konotacji (zob. dalej), por. lit. voverykštis 1 „tęcza” (LKŽe; Būga II 323; Skardžius I 373, 404). Rekonstrukcję form *vār- / *ver- słusznie skrytykował Endzelīns (DI III¹ 495–496; zob. też LEŽDB), twierdząc, że zmiana samogłosek ā ↔ e jest trudna do udowodnienia. Dlatego pochodzenie wspomnianych litewskich nazw „borówki bagiennej (Vaccinium uliginosum), czyli żurawiny błotnej” oraz łotewskiej nazwy „bagna” wywodzi on rzekomo ze wspólnej funkcjonalnej właściwości tych roślin, mianowicie z wywoływania zawrotów głowy; zakłada zatem reduplikant łot. *vavar- i porównuje go z cz. uráv orati „zataczać się, chwiać” < i praind. *u̯er- „skręcać, zginać” (zob. też DI III¹ 494–496; LEW 1185; LEV II 486; Laumane 2005: 236). Niestety, to wyjaśnienie również budzi wątpliwości, ponieważ funkcjonalna konotacja borówek nie wynika z właściwości tej rośliny polegającej na odurzaniu (czyli z chwiania się po zjedzeniu ich w nadmiarze), lecz z kolorystycznych cech jej jagód, por. Muno ranka lig tiek mėlena kaip tik vaivóras Varn; Mėlynos akys kaip vaivorai linksmai blizgėjo Žem (LKŽe; zob. hasło vaivóras). Nazwa „żurawina błotna” jest uwarunkowana dokładnie tą samą konotacją — „niebieska jagoda” — ponieważ twarze pijących bywają opuchnięte i zsiniałe, por. Pamėlen uo(ja) (girtuokliai) kaip vaivórai i miršta Rdn (LKŽe; zob. hasło vaivóras). Zapewne wskutek tej konotacji asocjacyjnej oraz wspólnych siedlisk borówek i bagna zmieniło się także znaczenie łot. vàivari², vaîvari² „bagno zwyczajne” (← *„borówka bagienna / żurawina błotna”), por. Vaivóru daug užvalg yk, būsi kaip girtas KIp ← Nu vaivórų vien nepasigersi, kad gailių nebūs arti Trg; Vaivórai yra aptraukti (apsukti) su gailiais Rsn (LKŽe; zob. hasło vaivóras). W istocie próba Būgi (RR II 322), by powiązać lit. vaivóras z lit. vaivorykštis, jest, jak się wydaje, całkowicie słuszna. Autor hipotezy, przenikliwie odrzuciwszy przymiotnik lit. Straipsniai / Articles 71 ROLANDAS KREGŽDYS vaĩvas, -à 4 „jasny”, przysł. lit. vaivai „jasno” (LKŽe) jako formę historyczną, czyli uznawszy je za sztuczny wyraz, nie uwzględnił możliwości użycia asocjatywu będącego skrótem7 (utworzonym według m o d e l u s ł o w o t w ó r s t w a h i p o k o r y s t y c z n e g o8 [zob. też przyp. 7]), tj. istnienia przymiotnika lit. *vaivas, skrótu od lit. vaivorykštis, -ė, o znaczeniu *„barwny; taki jak tęcza”, por. rzecz. lit. vovorākis, -ė 2 (smob.) „osoba o niebieskich oczach” NdŽ, N, [K], KŽ (LKŽe). Takie przypuszczenie można wysunąć, biorąc pod uwagę brak w innych językach indoeuropejskich odpowiedników pokrewnych bałt. dial. *vār- / *ver- „błękitny, niebieski”, zrekonstruowanych przez Būgę (tamże), oraz mało prawdopodobną dotychczasową etymologię lit. vaivorykštis / vaivórykštė, opartą na ekspresywnej onomatopei (szerzej na ten temat zob. Bopp 2009: 676, 730; Gamkrelidze, Ivanov I 224, II: 800; zob. też IEW 759; PEŽ III 194), etiologicznie wiązanej z wyrażaniem liczby mnogiej w języku praindoeuropejskim (Gamkrelidze, Ivanov I 265), a odmienną od onomatopei empirycznej („visual onomatopoeia” [Gamkrelidze, Ivanov I 224, 225; zob. też Masica 1991: 78]), opartej na naśladowaniu dźwięków i ruchów, reduplikacji9. Jak już wspomniano (zob. wyżej), Būga (RR II 323), który zaproponował hipotezę o modelu reduplikacyjnym, oraz zgadzający się z nim Endzelīns (ME IV 484; DI III¹ 494–496) przytaczają rzecz. lit. voverýkštis 1 (sm.) „różnobarwny pas w kształcie łuku, powstający wskutek załamywania się promieni słonecznych w kroplach deszczu, pas wiedźmy” K. Būg, LV IV 483, FrnW, NdŽ, KŽ, LKA I 181 (Krtv), który należy przede wszystkim zestawić z rzecz. lit. vоверýkštė 1 (sf.) LKA I 181 (Skd, Žd, Akm, Vgr, Lk), Ms, Brs, vóverykštė 1 „to samo” LKA I 181 (Krn), Sut, PnmŽ (LKŽe). Oprócz tych leksemów Būga (tamże) jako jeden z oczywistych przykładów reduplikacji partytywnej podaje także rzecz. lit. vuovóras 1 (sm.) „żurawina błotna (Vaccinium uliginasum); jej jagoda” K. Būg, LV IV 512, FrnW, NdŽ, KŽ, N (Rg), [K], Mit II 135 (Prk) (LKŽe). W takie wyjaśnienie można by uwierzyć, gdyby jego autorzy objaśnili pochodzenie reduplikantu vai- zgodnie ze swoją hipotezą, a także cechy strukturalne rzecz. lit. vovārykštė 1 (sf.) „pas wiedźmy” LKA I 181 (Bt), rzecz. voverýkštė 1 (sf.) LKA I 181 (Skd, Žd, Akm, Vgr, Lk), Ms, Brs, vóverykštė 1 „to samo” LKA I 181 (Krn), Sut, PnmŽ oraz rzecz. lit. varvórykštė 1 (sf.) „to samo” K. Būg (Btrm), NdŽ, KŽ (LKŽe). 7 Por. rzecz. lit. kiaũliabudė 1 „mleczaj pospolity (Lactarius trivialis); mleczaj paskudny (Lactarius turpis); gołąbek czarniawy (Russula adusta)” (LKŽe) ↔ rzecz. lit. kiaũlė 2 „biały gołąbek, podobny do gołąbka, lecz większy i grubszy; kiauliabudė” (LKŽe; ZtŽ 289; ZŠT II: 213); rzecz. lit. meškāgrybis 1 (sm.) „taki grzyb” ↔ rzecz. lit. meškā 4 (sf.) „taki mało wartościowy brązowy grzyb”; rzecz. lit. tramāžolė 1 (sf.) „(bot.) wieloletnia roślina lecznicza z rodziny jasnotowatych (Glechoma)” ↔ rzecz. lit. trāmas 4 (sm.) „to samo”; rzecz. lit. treĩniažolė 1 (sf.) „(bot.) turzyca rosnąca na wilgotnych stanowiskach (Carex panicea)” ↔ rzecz. lit. treinys 4 (sm.), treĩnis 2 „to samo”; rzecz. lit. vilkalapis 1 (sm.) „łopian; jego kwiat” ↔ rzecz. lit. vìlkas 4 (sm.) „(bot.) owocostan łopianu (Arctium)” (LKŽe) i wiele innych. 8 Apie juos žr. Kuryłowicz 1987: 213tt.; Szpyra-Kozłowska 2000: 59tt. 9 Zob. też Brugmann 1895: 10–24; Gamkrelidze, Ivanov I 21, 23, 37, 87, 189–191, 260, II 441, 453, 459, 622; Beekes II 967; IEW 1166; PEŽ IV 234. 72 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika Można ostrożnie przypuszczać, że formy uznane przez wymienionych badaczy za pierwotne są w istocie późniejszymi przekształceniami, powstałymi wskutek asymilacyjnych procesów zmian fonetycznych w gwarach, tj.: 1) rzecz. lit. vovó̄ras Rg ← lit. vaivóras (z -ai- > *-a- > -o- wskutek właściwej gwarze Ragainė monoftongizacji dyftongów [także ai] [szerzej zob. Zinkevičius 1966: 91, 2006: 187; Grinaveckis 1973: 221; zob. też Kregždys 2012: 39, 41–42]); 2) rzecz. lit. vovėrykštė / vóverykštė (z -e- < -a- wskutek asymilacji regresywnej lub harmonii wokalicznej) ← vovārykštė (z -a- < -ai-, względnie monoftongizacja dyftongu wskutek harmonii wokalicznej [por. lit. dial. v-ei-vor-ý-kšt-ė (o tej formie zob. dalej)], uwarunkowanej zmianą strukturalną) ← *vovairykštė (z metatezą -ai- i -o-) ← vaivórykštė; 3) rzecz. lit. varvórykštė ← vaivórykštė (z asymilacyjną zmianą szczelinowej /ž/ i sonantu r). A zatem można wnioskować, że początkowa sylaba pierwotnej formy oznaczającej jagodę koloru niebieskiego i pas laumės odzwierciedla dyftong, a nie monoftong. Mimo dobrze znanego faktu, że struktura zredukowanych części wyrazu często wykazuje zróżnicowanie (szerzej zob. Bopp 2009: 657, 672), przypuszczenie, że reduplikant o bardziej złożonej (w tym przypadku trójelementowej) budowie zakłada zwykłą (w tym przypadku dwuelementową) sylabę rdzeniową, byłoby chyba błędne, ponieważ, jak twierdzi Franz Bopp (2009: 672), językom bałtyckim i słowiańskim właściwa jest reduplikowana sylaba trywialna (uwarunkowana zasadami etiologicznymi tego typu, przyjętymi w niniejszej pracy [Bopp 2009: 674, 684, 716, 756, 767, 775; Kuryłowicz 1964: 70–71; Masica 1991: 79–80; Mallory, Adams 2006: 65]), a nie rozszerzona o elementy innowacyjne (ani odzwierciedlająca zmiany fonologiczne). Zaproponowany przez Būgę (RR III: 323) (za którym idą Pranas Skardžius [RR I 373], Fraenkel [LEW 1185] i Smoczyński [LEŽ 714]) podział morfologiczny tych form na vaivór- i suf. lit. -ykštis jest mało prawdopodobny z uwagi na motywację semantyczną, gdyż nikt nie widzi vaivorów na niebie, a desygnatem nie jest lit. vaivóras ‘żurawina błotna (Vaccinium uliginasum)’, jak próbuje wyjaśniać Būga (tamże). Dlatego pochodzenie lit. vaivórykštė 1, vaivorykštė 1 ‘wielobarwny pas w kształcie łuku, powstający wskutek załamania promieni słonecznych w kroplach deszczu, pas laumės; świetlista aureola wokół słońca lub księżyca; pokos, którego nie zdążono związać’ (LKŽe), a także łot. varavīksna, var(a)-vīksne, varavīksna i in. ‘tęcza itp.’ (ME IV 483–484), pozostaje dotąd niewyjaśnione. Można ostrożnie przypuszczać, że zapisane na obszarze kretyńskim północnożmudzkim lit. dial. veivorykštė ‘to samo’ Endriejavas (z -ei- < -ie- [zob. Zinkevičius 1966: 84]) odzwierciedla najbardziej archaiczną strukturę rdzenia *vaiv-, tzn. wbrew rozpowszechnionemu poglądowi o pochodzeniu derywatu denominalnego lub czasownikowego z suff. -ykštė (zob. wyżej), lit. *viev- (> lit. dial. veiv-), najpewniej zakłada złożenie tatpuruṣa tatpuruṣa lit. *viev-a-riš-ka- (-i̯ō-) / *veiv-a-riška- (-i̯ō-) (→ *vaiv-a-riška- [-i̯ō-] ‘barwność / jaskrawość nieba’ z regresywną zmianą elementów strukturalnych -ei-…-a-…-a- > -ai-…-a-…-a- oraz asymilacyjnym wpływem dwóch spółgłosek zwarcia v…r na zwarcie d-, tj. Straipsniai / Articles 73 ROLANDAS KREGŽDYS d-…-v-…-r- → v-…-v-…-r-) ← lit. *diev-a-rišk- ‘barwność, jaskrawość nieba’ < bałt. *deivas ‘niebo; bóg’ (> lit. dievas 4 ‘[mit.] jedna z najwyższych istot mających władzę nad człowiekiem i przyrodą’ itd. [LKŽe] / łot. diēvs ‘niebo; bóg’ [ME I 485–486; zob. też PEŽ I 192; Anttila 1969: 120] + rzecz. lit. ryškis 2 ‘jaskrawość, jasność’ ↔ przym. lit. ryškùs, -ì 4 ‘bardzo wyraźny, dobitny, dobrze widoczny; o przyciągającym uwagę kolorze, jasny itd.’ [LKŽe]) z epentezą -t- wskutek kontaminacji z lit. rýkš-t-ė 1 ‘odbity pas’, por. wyrażenia: lit. dangaũs rýkštė ‘tęcza’, Diēvo rýkštė ‘jw.’ Pn (LKŽe), łot. dieva rīkste ‘jw.’ (Laumane 2005: 239; zob. też Непокупный 1976: 65). Łot. varavīksna, var(a)vīksne, varavīksna i in. ‘tęcza itp.’, których budowa była dla Būgi (RR II 323) zupełnie niejasna, Karulis (LEV II 486), opierając się na przypuszczeniu Endzelīnsa opartym na hipotezie Būgi (Būga II 323; ME IV 484; DI III¹ 494–496), wywodzi od reduplikantu *vavar- ‘? zawinięcie, wygięcie’ + łot. riksna ‘pas’ (→? riksna ‘tęcza’ [ME III 525] ← łot. driksna, driksna ‘jw.’ [ME I 499, 500; zob. też Laumane 2005: 248] ~ lit. dial. drignė 2, drignė 4 ‘świetlisty krąg wokół księżyca lub słońca; pas laumės, tęcza’ [LKŽe] – skojarzenie wywodzone od czasownika ie. *der- ‘rozrywać’ [ME I 500; LEV I 230]), odzwierciedlają, jak się zdaje, ten sam rdzeń *vaiv-a- + rzecz. łot. rīksna ‘pas’ → łot. *vaiv-a-rīksna ‘pas nieba’ → łot. *vai-r-a-v-ī-ksna ‘jw.’ (z metatezą v…r > r…v [ME tamże]) → łot. *va-r-a-vīksna ‘jw.’ → łot. va-r-avīksna / va-r-avīksna ‘jw.’ (z wtórnym r̄, spowodowanym ludowoetymologicznym skojarzeniem z łot. varš ‘miedź’ [ME IV 484; DI III¹ 494; LEV II 486; Laumane 2005: 235–236]). Rekonstrukcję skróconego przym. wschodniobałt. *vaiv- / *vav- ‘niebieski, czerwony’ (zob. dalej) można uzasadnić także pochodzeniem lit. dial. vaivōras ‘borówka’, w którym -a- lub -an- (por. lit. wanvoras ‘jw.’ [Būga II 323]) może być skróceniem *vanu-, zakładanym przez lit. v-an-garykštė 1 ‘tęcza’ / v-an-garykštis ‘jw.’ (LKŽe), powstałym wskutek kontaminacji (względnie etymologii ludowej) z lit. vingis 1 ‘zmiana kierunku w kształcie łuku, zakręt, wygięcie; krzywa linia, wygięcie itd.’ (LKŽe) oraz regresywnej zmiany -in-…-a- > -an-…-a-. A zatem lit. vaivōras można traktować nie jako pierwotną podstawę słowotwórczą lit. vaivorykštis / vaivorykštė (zob. Būga tamże), lecz przeciwnie — ze względu na desygnat ‘tęcza’, czyli ‘wielobarwny łuk, którego zewnętrzna strona jest czerwona, a wewnętrzna fioletowa (między nimi znajdują się pozostałe barwy widma)’¹⁰ (LTE XII 10; zob. też LE XXXII 508), należy założyć sekwencję retrogradacyjną: vaiv-(o)-(rykštis, -ė) ‘taki jak tęcza, względnie czerwony lub fioletowy’ → vaiv-oras ‘jw.’ itd. 10 Por. formy z konotacją kolorystyczną: łot. dial. varuotne ‘tęcza’ (ME IV 484) ↔ czas. łot. varuot ‘lśnić miedzianym blaskiem’ (EH II 759; Laumane 2005: 247), łot. dial. raudava ‘jw.’ (ME III 482) ↔ przym. łot. rauds ‘(ciemno)czerwony; jasnobrązowy’ (ME III 483; Laumane tamże). 74 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika Do skróconego rdzenia *vaiv- w językach litewskim i łotewskim dodawano różne afiksy (zob. wyżej), tworząc w ten sposób omawiane fitonimy. Ponadto wskutek etymologii ludowej i procesów asymilacyjnych (zob. też Buivydienė 2006: 334 i n.) powstały różnorodne warianty fonetyczne tej formy: vaiv- / vanv- / varu- / vav-. 3. PODSUMOWANIE Na podstawie argumentów przedstawionych w podrozdziałach 1 i 2 można ostrożnie przypuszczać, że litewskie avietė, avietė̃ oraz łotewskie dialektalne aviētes wywodzą się ze skróconych przymiotników wschodniobałtyckich *(v)vaiv- / *(v)vav- ‘o barwach takich jak tęcza lub czerwonych / niebieskich’ + sufiks wschodniobałtycki -eitē (o konotacji dzierżawczej [zob. Skardžius I 360], choć Endzelīnas [1951: 389] interpretuje go jako zdrobniający), przy czym zaszła afereza początkowego v- (por. zanik pierwszego v- przed -ie- w toponimie litewskim Viēvis ↔ Jewie [zob. Vanagas 1981: 379]). Jeśli takie wyjaśnienie pochodzenia litewskich avietė, avietė̃ oraz łotewskiego dialektalnego aviētes jest słuszne, ich desygnat — ‘czerwona jagoda’ — jest de origine semantycznie odrębny od zoonimów litewskiego avis i łotewskiego avs. 4. WNIOSKI 1. Można wyróżnić 3 główne modele słowotwórcze fitonimu „malina” w ogólnym języku łotewskim i jego dialektach, o szczególnie charakterystycznych zmianach fonetyczno-morfologicznych, z rdzeniami łotewskimi av- / aiv-: a) formacje z sufiksem łotewskim -iet- (-iet- / dialektalne -īt- + a1. -ene, a2. dialektalne -išk-, a3. -iskō- + -ene); b) formacje z sufiksem łotewskim -ene; c) formacje z sufiksem -iškē (+ łotewskie -ene). 2. Litewskie avietė, avietė̃, łotewskie dialektalne aviētes i in. są etymologicznie związane z fitonimami litewskimi vaivóras ‘bagno zwyczajne (Vaccinium uliginasum); jego jagoda; borówka czarna (Vaccinium myrtillus); bażyna czarna (Empatr um nigrum); ogórecznik lekarski (Borrago officinalis)’ / litewskim vavóras 1 ‘bagno zwyczajne (Vaccinium uliginasum); jego jagoda’; łotewskie vàivari⁽²⁾, vaivāri², vaivārini, vàivariņi, vaivariņas i in. ‘bagno (Ledum)’ odzwierciedlają skrócone przymiotniki wschodniobałtyckie *(v)aiv- / *(v)av- ‘*barwny; podobny do tęczy → niebieski, czerwony’ oraz formacje z sufiksem wschodniobałtyckim -eitē // litewskim -ora- / -ar. 3. Łotewskim vàivari⁽²⁾, vaivāri², vaivārini, vàivariņi, vaivariņas i in. ‘bagno (Ledum)’ właściwa jest zmiana sememów ‘bagno’ ← *‘borówka / bagno zwyczajne’, wynikająca z tej samej lokalizacji wegetacyjnej tych roślin. 4. Skrócone przymiotniki wschodniobałtyckie *(v)aiv- / *(v)av- ‘o barwach takich jak tęcza lub czerwonych / niebieskich’ zakładają litewskie vaivorykštis / vaivorykštė ‘wielobarwna tęcza, wielobarw- Straipsniai / Articles 75 ROLANDAS KREGŽDYS która ma zewnętrzną stronę czerwoną, a wewnętrzną fioletową (między nimi – inne kolory widma)’, łot. vaɾaūksna, vaɾ(a)ūksne, varavūksna itd. ‘tęcza itd.’. 5. Referent fitonimów lit. aviētē, avietē lub łot. dial. avietes ‘jagoda czerwonego koloru’ de origine jest odmienny pod względem semantycznego ekstensjonalu od zoonimów lit. avīs, łot. avs. LITERATŪRA ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch. Projektleitung: Prof. Dr. Wolfgang Hock, Mitarbeiter: Dr. Rainer Fecht, PD Dr. Anna Helene Feulner, PD Dr. Eugen Hill, PD Dr. Christiane Schiller, PD Dr. Dagmar S. Wodtko, Fördereinrichtung: DFG, 2007–2013 (http://www2.hu-berlin.de/indogermanistik/alew.php). Apv – Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūta apvidvārdu kartotēka. Beekes I–II – B e e k e s R o b e r t. Etymological Dictionary of Greek 1–2. Leiden & Boston: Brill, 2010. Breidaks I–II – B r e i d a k s A n t o n s. Darbu izlase 1–2. Rīga: LU Latviešu valodas institūts, 2007. Būga I–III – B ū g a K a z i m i e r a s. Rinktiniai raštai 1–3, sud. Zigmas Zinkevičius. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1961. DI I–IV(1–2) – Jānis Endzelīns. Darbu izlase 1–4(1–2). Rīga: Zinātne, 1971–1982. DLKŽ5 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, elektroninis variantas, vyr. redaktorius Stasys Keinys. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. EH I–II – E n d z e l ī n s J ā n i s, H a u z e n b e r g a E d ī t e. Papildinājumi un labojumi K. Mūlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai 1–2. Rīgā: Kultūras fonds, 1934–1938 (sj. 1), 1938–1946 (sj. 2). Gamkrelidze, Ivanov I–II – G a m k r e l i d z e T h o m a s V., I v a n o v V j a č e s l a v V. Indo-European and the Indo-Europeans. A Reconstruction and Historical Analysis of a Proto-Language and a Proto-Culture 1–2. Berlin & New York: Mouton de Gruyter, 1995. IEW – P o k o r n y J u l i u s. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Bern und München: A. Francke AG-Verlag, 1959–1969. LE I–XXXVII – Lietuvių enciklopedija 1–37. Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1953–1985. LEV I–II – K a r u l i s K o n s t a n t ī n s. Latviešu etimoloģijas vārdnīca 1–2. Rīga: Avots, 1992. LEW – F r a e n k e l E r n s t. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Heidelberg: Van-denhoeck & Ruprecht, 1962–1965. 76 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika LEŽ – Smoczyński Wojciech. Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Printer Polyglott, 2007. LEŽDB – Lietuvių kalbos etimologinio žodyno duomenų bazė. Vilniaus universitetas: Baltistikos katedra. Prieiga internete: http://etimologija.baltnexus.lt/ LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, antrasis elektroninis leidimas, red. kolegija: Gertrūda Naktinienė ir kt. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013. Prieiga internete: www.lkz.lt. LTE I–XIII – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 1–13. Vilnius: Mokslas, 1976–1985. LVDA – Bušmane Brigita, Laumane Benita, Stafecka Anna. Latviešu valodas dialektu atlants. Leksika. Darba zin. vad. B. Laumane. Rīga: Zinātne, 1999. LVŽ I... – Lietuvių vietovardžių žodynas 1 (A–B). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008... ME I–IV – K. Mūlenbacha Latviešu valodas vārdnīca 1–4, red. Jānis Endzelīns. Rīga: Izglītības ministerija (sj. 1); Kultūras fonds (sj. 2–4), 1923–1932. PEŽ I–IV – Mažiulis Vytautas. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Vilnius: Mokslas (t. 1), Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 2, 3), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 4), 1988–1997. Skardžius I–VII – Skardžius Pranas. Rinktiniai raštai 1–7, par. Albertas Rosinas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996–2013. ZŠT I–II – Zietelos šnektos tekstai 1–2, sud. Aloyzas Vidugiris, Danguolė Mikulėnienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005–2010. Ambrazas Saulius 1993: Daiktavardžių darybos raida. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Ambrazas Saulius 2000: Daiktavardžių darybos raida II. Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Anttila Raimo 1969: Proto-Indo-European Schwebeablaut. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Blažek Václav 2010: On ‘horse’ in Slavic. – Proceedings of the 21st Annual UCLA Indo-European Conference: Los Angeles, October 30th and 31st, 2009, red. S. W. Jamison, H. C. Melchert, B. Vine. Bremen: Hempen, 13–25. Bopp Franz 2009: A Comparative Grammar of the Sanscrit, Zend, Greek, Latin, Lithuanian, Gothic, German and Sclavonic Languages (vol. 2), ed. by H. S. Wilson. Cambridge & Tokyo: Cambridge University Press. Brugmann Karl 1895: A comparative Grammar of the Indo-Germanic Languages (vol. 4, Morphology; part 3 [verbs]). London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co. Ltd. Straipsniai / Articles 77 ROLANDAS KREGŽDYS Buivy dienė Rūta 2006: Dėl keleto ret esnių liaudinių vaivorykštės pavadinimų. – Baltistica 41(2), 333–337. Endzelīns Jānis 1951: Latviešu valodas gramatika. Rīga: Latvijas valsts izdevniecība. Endzelīns Jānis 1961: Latvijas PSR vietvārdi. I daļa. 2 sējums (K–Ō). Rīga: Latvijas PSR zinātņu akadēmijas izdevniecība. Fennell Trevor Garth 1989: A Latvian-German Revision of G. Mancelius’ «Phraseologia Lettica» (1638). Melbourne: Latvian Tertiary Committee. Frisch J. L. 1741: Teutsch-Lateinisches Wörter-Buch Darinnen Nicht nur die ursprünglichen, nebst denen davon hergeleiteten und zusammengesetzten allgemein gebräuchlichen Wörter; Sondern auch die bey den meisten Künsten und Handwerken, bey Berg- und Saltzwerken, Fischereyen, Jagd-, Forst- und Hauß-Wesen, u.a.m. gewöhnliche teutsche Benennungen befindlich... Mit allem Fleiß viel Jahr über zusammengetragen... Nebst einem Register der Lateinischen Wörter. Berlin: Georg Olms Verlag. Grinaveckis Vladas 1973: Žemaičių tarmių istorija. Vilnius: Mintis. Gritėnienė Aurelia 2006: Aug alų pavadinimų motyvacija šiaurės panevėžiškių patarmėje. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Hermodsson Lars 1990: Pflanzennamen und verschollenes Wortgut. Zur Deutung von Himbeere, Hirschbeere, Hindläufte, Hindlaub. – Studia Neophilologica 62(1). Stockholm: Routledge, 79–84. Kabašinskaitė Birutė 1998: Lietuvių kalbos liaudies etimologija ir artimi reiškiniai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Kluge Friedrich 2002: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24 Aufl. Bearb. von Elmar Seebold. Berlin & New York: Walter de Gruyter. Kregždys Rolandas 2012: Baltų mitologemų etimologijos žodynas I: Kristburgo sutartis. Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas. Kuryłowicz Jerzy 1964: The inflectional Categories of Indo-European. Heidelberg: Carl Winter & Universitätsverlag. Kuryłowicz Jerzy 1987: O niektórych właściwościach imion skróconych. – Studia językoznawcze. Warszawa: PWN, 213–218. Lange 1773: Lettisch-Deutscher Theil des vollständigen Lettischen Lexici, darinnen nicht nur sämtliche Stammwörter dieser Sprache samt ihren Abstämlingen, sondern auch die seltene, nur in gewißen Gegenden gebräuchliche Wörter, zum Nachschlagen, angezeigt werden. Schloß Ober// Pahlen. Laumane Benita 2005: Smalki līja zelta lietus. Dabas parādību nosaukumi latviešu valodā 1. Liepāja: Liepājas Pedagoģijas akadēmija. 78 Acta Linguistica Lithuanica LXIX Rytų baltų fitonimo avietė (rubus) morfologinė raida ir etimologinių sąsajų problematika L o e w e R i c h a r d 1913: Germanische Pflanzennamen. Etymologische Untersuchungen über Hirschbeere, Hindebeere, Rehbockbeere und ihre Verwandten (Germanische Bibliothek, herausgegeben von W. Streitberg, II 6). Heidelberg: Winter. M a c h e k V á c l a v 1961: Zum Wortschatz des Litauischen. Teil 2. – Zeitschrift für slavische Philologie 29(2), 345–356. M a l l o r y J a m e s P., A d a m s D o u g l a s Q. 2006: The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford & New York: Oxford University Press. M a s i c a C o l i n P. 1991: The Indo-Aryan Languages. Cambridge & Sydney: Cambridge University Press. P r o k o s c h E d u a r d 1916: [Review] Heinrich Marzell, Die Tiere in deutschen Pflanzennamen, Ein botanischer Beitrag zum deutschen Sprachschatze by Heinrich Marzell; Richard Loewe. Germanische Pflanzennamen. Etymologische Untersuchungen über Hirschbeere, Hindebeere, Rehbockbeere und ihreVerwandten. II 6 by Richard Loewe; W. Streitberg. – The Journal of English and Germanic Philology 15(2), 289–293. R u d z ī t e M a r t a 1993: Latviešu valodas vēsturiskā fonētika. Rīga: Zvaigzne. S z p y r a - K o z ł o w s k a J o l a n t a 2000: Słowotwórstwo bez morfemów czyli o morfologii prozodycznej i formach uciętych. – Bulletin de la société polonaise de linguistique, fasc. LVI. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 59–78. U r b u t i s V i n c a s 1981: Baltų etimologijos etiudai. Vilnius: Mokslas. U r b u t i s V i n c a s 1998: Lie. pāšinas ir (trm.) pašaiža – bendrasakniai sinonimai. – Baltistica 33(1), 49–57. U r b u t i s V i n c a s 2009: Baltų etimologijos etiudai 2. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. V a n a g a s A l e k s a n d r a s 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius: Mokslas. V i t k a u s k a s V y t a u t a s 1994: Senųjų an (> ą), en (> ę), in (> į), un (> ų) variantai tam tikrų žodžių šaknyse ir formose. – Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 107–111. W o d t k o D a g m a r S., I r s l i n g e r B r i t t a, S c h n e i d e r C a r o l i n 2008: Nomina im Indogermanischen Lexikon. Heidelberg: Universitätsverlag Winter. Z i n k e v i č i u s Z i g m a s 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. Z i n k e v i č i u s Z i g m a s 1984: Lietuvių kalbos kilmė. Lietuvių kalbos istorija 1. Vilnius: Mokslas. Z i n k e v i č i u s Z i g m a s 1987: Iki pirmųjų raštų. Lietuvių kalbos istorija 2. Vilnius: Mokslas. Непокупный Анатолий Павлович 1976: Балто-севернославянские языковые связи. Киев: Наукова думка. Straipsniai / Articles 79 ROLANDAS KREGŽDYS East Baltic names of the raspberry (Rubus): morphological analysis, retrieval of the etymological links of the phytonym SUMMARY The article deals with derivation and development peculiarities of the East Baltic names of the phytonym Rubus. Etymological analysis of the apparent morphological or semantic equivalents, for example, Lith. dial. aš(v)óklė ‘currant’, Latv. dial. aitu uōgas ‘raspberries resp. berries of the sheep’, is also presented. Due to the analysis suggested here the following conclusions are proposed: 1. 3 prime derivational models of the roots Latv. av- / aiv- meaning raspberry with outstanding multitude of structural variation are to be distinguished: a) derivatives with the suffix -iet- (–iet- / dial. –īt– + a1. –ene, a2. dial. –išk–, a3. –iskō- + –ene); b) derivatives with the suff. –ene; c) derivatives with the suff. –iškē (+ –ene). 2. Lith. aviētė, avietė, Latv. dial. aviētes et al., etymologically related to Lith. vaivóras ‘blueberry (Vaccinium uliginasum); whortleberry (Vaccinium myrtillus); heathberry (Empatrum nigrum); borage (Borrago officinalis)’ / Lith. vavóras 1 ‘blueberry (Vaccinium uliginasum)’; la. vāivari(2), vāivari², vāivariņi, vàivariņi, vaivariņas et al. ‘Labrador tea (Ledum)’, presuppose derivational model of the clipping type, i.e. adj. EastBalt. *(v)aiv- / *(v)av- ‘colourful; iridescent → blue, red’ + suff. EastBalt. –eitē // suff. Lith. –ora- / suff. Latv. –ar. 3. Semantic innovation resp. alternation of the semantemes ‘Labrador tea’ ← *‘blueberry / whortleberry’ of the Latv. vāivari(2), vāivari², vāivariņi, vàivariņi, vaivariņas et al. ‘Labrador tea (Ledum)’ is determined by the growing localization of the plants. 4. Roots of the clipping type of adj. EastBalt. *(v)aiv- / *(v)av- ‘iridescent resp. blue / red’ are to be derived from subst. Lith. vaivorýkštis / vaivórykštė ‘polychrome arc colored in red from the outside and violet from inside (with the other dyes of the spectrum between them)’, Latv. vaŗavīksna, vaŗ(a)vīksne, varavīksna et al. ‘rainbow et al.’. 5. Referent “berry of the red colour” of the plant names Lith. aviētė, avietė, Latv. dial. aviētes has nothing in common with the semantic extensional of the zoonyms Lith. avis ‘sheep’, Latv. avs ‘ditto’, which is different de origine. Įteikta 2013 m. gruodžio 30 d. ROLANDAS KREGŽDYS Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308, Lietuva [email protected] 80 Acta Linguistica Lithuanica LXIX