Frydrichas Vilhelmas Hakas. „Vocabvlarivm Litthvanico–Germanicvm, et Germanico–Litthvanicvm… Nebst einem Anhang einer kurtzgefaßten Litthauischen Grammatic“ (1730)

183recenzijos / recenzje Vincentas drotVinas Lietuvos edukologijos universitetas frydrichas Vilhelmas hakas VocabVLariVM LitthVanicogerManicVM, et gerManicoLitthVanicVM... wraz z aneksem skrótowej gramatyki litewskiej (1730), wydanie krytyczne; opracowała Vilma Zubaitienė. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2012, 789 s. ii. studium, indeksy, wykazy; opracowała, napisała studium, zestawiła indeksy i wykazy Vilma Zubaitienė. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2012, 335 s. isbn 9786-09-158-7 pierwsze wydanie dwujęzycznego (litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego) słownika Frydricha Vilhelma Haka z dodatkiem gramatyki języka litewskiego jego autor Georg Heinrich Ferdinand Nesselmann scharakteryzował wśród źródeł swojego „Słownika języka litewskiego” (Wörterbuch der Littauischen Sprache. königsberg, 1851) jako ubogie leksykalnie. Podobnie oceniał go również Kazimieras Būga, który odbywał staż w Królewcu: był to rzekomo „mizerny, niewiele wart słowniczek” – pisał w przedmowie do pierwszego zeszytu „Słownika języka litewskiego” w 1924 r. Aby czytelnik lepiej zrozumiał, dlaczego takie źródło jest badane i ponownie wydawane, należałoby przynajmniej pokrótce przypomnieć, jakie warunki historyczne i kulturowe doprowadziły do powstania słowników i gramatyk języka litewskiego w Królestwie Prus w XVIII w. w pierwszej połowie. tu ofiarami szalejącej w latach 1709–1711 wielkiej zarazy i głodu padły przede wszystkim litewskie okręgi, wymarła około jedna trzecia ich mieszkańców, a ponad 20 kościołów straciło kaznodziejów. w celu odbudowy potęgi gospodarczej kraju król Friedrich Wilhelm I dbał o rozwój kształcenia wykwalifikowanych kadr. Na rozkaz króla w 1718 r. w Królewcu założone Seminarium Języka Litewskiego zajmowało się przygotowywaniem luterańskich księży dla litewskich parafii oraz wydawaniem pism religijnych w języku litewskim. 184 acta Vincentas drotVinas Linguistica Lithuanica LXX Podobne Seminarium Języka Litewskiego (Littauisches Seminar, Seminarium Lithuanicum), mające na celu kształcenie luterańskich kaznodziejów i nauczycieli o orientacji pietystycznej, rozpoczęło działalność w 1727 r. przy uniwersytecie w Halle. do 1740 r. studiowało w nim około 40 przyszłych księży z Małej Litwy. część z nich pochodziła ze środowiska litewskiego, tj. z Małej Litwy, a niektórzy już wcześniej uczyli się języka litewskiego na uniwersytecie w Królewcu. w seminarium języka litewskiego w Halle języka litewskiego uczono się również w celach praktycznych. do pomyślnej nauki potrzebni byli nauczyciele języka litewskiego oraz gramatyki i słowniki. języka litewskiego można było uczyć się z jednej z trzech gramatyk języka litewskiego (Grammatica Lithvanica Daniela Kleina, 1653, Compendium Lithvanico-Germanicum, 1654 oraz Compendium grammaticæ lithvanicæ Sapūny-Schultza, 1673). jednak do tego czasu nie było drukowanego słownika języka litewskiego odpowiedniego dla osób niemieckojęzycznych. dlatego Uniwersytet w Królewcu przysłał do Halle rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski nieznanego autora, którego odpis znajduje się obecnie w dziale rękopisów biblioteki instytucji Franckego (Franckesche Stiftungen) Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze. Słownik ukończono przepisywać 18 czerwca 1728 r. i przypisuje się go pióru wykładowcy seminarium Johanna Richtera. jednak słownik ten najwyraźniej nie zaspokajał potrzeb seminarium w zakresie nauczania języka litewskiego. po uświadomieniu sobie potrzeby opracowania odpowiedniejszego słownika dość szybko przygotowano i wydano Vocabvlarivm... docenta Seminarium Języka Litewskiego Fryderyka Wilhelma Haka (Halle, 1730). W przedmowie do słownika przywódca pietystów z Halle, Gotthilf August Francke, przedstawił bilans trzech lat pomyślnej działalności Seminarium Języka Litewskiego: 10 osób pracuje już jako kaznodzieje w litewskich parafiach, a kolejnych 13 słuchaczy studiuje. Jednocześnie wskazał znaczenie tej publikacji i źródła słownika, a także publicznie pochwalił wkład docenta Haka. Choć słownik wraz z gramatyką ułatwił naukę języka litewskiego, nie zapewnił dalszego rozwoju seminarium – jego diaspora słuchaczy z trudem się powiększała, a najbardziej aktywne osoby nie widziały w seminarium możliwości dalszej kariery: Richter latem 1728 r. wrócił do Prus Książęcych, podobnie jak F. V. Hak, wyznaczony do towarzyszenia osadnikom salzburskim udającym się do Prus Książęcych, który w 1732 r. wybrał litewską parafię, został wyświęcony na księdza i, mimo urazy Franckeʼgo z powodu utraty wykładowcy Seminarium Języka Litewskiego, nie wrócił do Halle. Recenzowana publikacja składa się z dwóch tomów. Tom I rozpoczynają elementy niezbędne dla wydania krytycznego: przedmowa (s. 6–7), zasady publikacji (s. 8–9), następnie łacińskie skróty słownika (s. 10–11), łacińskie skróty gramatyki (s. 13) oraz spis treści gramatyki z podanymi stronami oryginału gramatyki (s. 14– 15). Istotę tomu stanowią faksymile Vocabvlarivm... (wykorzystano egzemplarz z Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego z ręcznie naniesionymi znakami diakrytycznymi) oraz transkrypcje alfabetyczne. Transkrypcję słownika, komentarze tekstologiczne i krytyczne (s. 17–487), a także transkrypcję gramatyki z komentarzami rzeczowymi (s. 489–789) przygotowała Vilma Zubaitienė. Przedmowę do słownika z języka niemieckiego przetłumaczyła Liucija Citavičiūtė, a gramatykę (s. 701–789) – frydrichas Vilhelmas hakas Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm... wraz z aneksem skrótowej gramatyki litewskiej (1730) 185recenzijos / recenzje Lina Plaušinaitytė. zatem publikacja daje możliwość wyboru: kto będzie czytał oryginalny tekst słownika reprodukowany frakturą, kto jego zapis literowy, a dla kogo bardziej dostępne będzie tłumaczenie gramatyki. drugi tom publikacji (II. Studia, indeksy, wykazy) poświęcony jest badaniu słownika i gramatyki oraz ich naukowemu opisowi. Tom składa się ze studium V. Zubaitienė „Słownik i gramatyka Frydrycha Wilhelma Haka: historyczne okoliczności powstania, struktura i stosunek do źródeł” (s. 7–123) oraz indeksów, z których trzy poświęcone są litewskiemu słownictwu słownika (w pierwszym znajdują się wyrazy pospolite słownika (s. 141–262), w drugim – nazwy własne Nowego Testamentu (określone jako nazwy miejscowe i osobowe (s. 263–265), w trzecim – połączenia wyrazowe słownika (s. 266–274). Dwa kolejne indeksy poświęcone są gramatyce Haka: indeks wyrazów pospolitych (s. 278–311) i indeks nazw własnych (s. 312). Następnie znajduje się wykaz zagadnień gramatycznych (s. 313–317) oraz dwa dwujęzyczne glosariusze terminów gramatycznych (łacińsko-litewski, s. 318–322, i litewsko-łaciński, s. 323–327). Wszystkie te elementy mają służyć pomocą czytelnikowi: wyposaża się go w swoiste instrukcje użytkowania. Drugi tom publikacji (a zarazem cały dwutomowy zbiór) kończy się dość zwięzłym podsumowaniem (Zusammenfassung, s. 328–329) oraz dwoma indeksami (osobowym, s. 330–333, i nazw geograficznych, s. 334–335). Redaktorem naukowym całej publikacji jest Bonifacas Stundžia. Autorka formułuje końcowe wnioski z badań (II, s. 122–123), że Vocabvlarivm... Haka jest pierwszym wydanym w Prusach Wschodnich dwujęzycznym słownikiem (a więc słownik składa się z dwóch części; część litewsko-niemiecka zawiera 4886 słów litewskich, a w części niemiecko-litewskiej jest o 500 słów mniej. jest to pierwszy słownik zawierający rejestr języka litewskiego z odpowiednikami w języku niemieckim, przy niewielkich różnicach leksykalnych między obiema częściami. Z punktu widzenia makrostruktury jest to słownik leksyki religijnej, oparty na leksyce Nowego Testamentu (1727) i Psałterza (1728), przeznaczony do celów dydaktycznych seminarium języka litewskiego w Halle. Pod względem leksykograficznym systematycznie i konsekwentnie przedstawiono w nim informacje gramatyczne, fonetyczne i semantyczne dotyczące słów. Wracając do wspomnianych na początku ocen słownika, należy powiedzieć o znaczeniu słownika Haka dla późniejszej leksykografii Małej Litwy, że w słowniku litewsko-niemieckim i niemiecko-litewskim Filipa Ruigysa (Królewiec, 1747) 70% słów pochodzi ze słownika Haka. choć gramatykę Haka należy uznać za streszczenie gramatyk Kleina, zawiera ona również nowości, adekwatniej ukazujące cechy systemu gramatycznego. w obszernym i dość złożonym wydawnictwie nie uniknięto „towarzyszy” – uchybień redakcyjnych i błędów korektorskich. Na przykład niejasna pozostaje dokładniejsza data wydania słownika: jak król mógł dziękować Franckeʼmu za przesłany słownik 31 marca 1730 r., jeśli jego przedmowę Francke podpisał den 17. Nov. 1730 (ii s. 30)? Niejednolicie 186 acta Vincentas drotVinas Linguistica Lithuanica LXX cytowany jest tytuł gazety Neue Zeitungen... (ii s. 27 i 28). Spośród błędów korektorskich wskazalibyśmy: s. 58, 59 – adverbum; s. 60 – między praep. i praepoʃʃ. potrzebny jest przecinek; s. 97 – Gramatica; s. 102, 103 – ablatyw i abliatyw; s. 107 – vacabula; por. także s. 57 skróty active, passive, gdzie indziej (s. 86) określane „łacińskimi słówkami”; na s. 78 za łacińskie słowo uznaje się copuliren; por. także s. 54 – mający trzy końcówki; s. 107 – Prus i Prusy; s. 60 – jugtukai, s. 118 – jugtuku; s. 101 – rekomeduojamos; s. 318 – paradimų. Oczywiście, te drobiazgi nie mogą umniejszyć naukowej wartości publikacji. Autorowi tych słów recenzji zdarzyło się już interesować historią seminarium języka litewskiego w Halle oraz słownikiem i gramatyką Hakego. Dlatego podsumowując, można powiedzieć, że spiritus movens publikacji V. Zubaitienė, znana jako badaczka słowników Małej Litwy (por. jej monografię Pilypo Ruigio Littauisch-deutsches und deutschlittauisches lexicon (1747): šaltiniai ir leksikografinis metodas. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2010), obecnie, wspierana przez specjalistów w dziedzinie dawnego piśmiennictwa, przedstawiła litewskiej kulturze publikację znaczącego starego tekstu – źródło dziedzictwa dwujęzycznej leksykografii Małej Litwy. Publikacja ta jest przykładem zbiorowej pracy na rzecz historii leksykografii litewskiej; przedstawiono w niej bodaj najpełniej jak dotąd treść, źródła i znaczenie słownika oraz gramatyki języka hausa dla późniejszych prac innych autorów. Badanie to zasadniczo uzupełnia naszą wiedzę o seminarium języka litewskiego w Halle jako ośrodku lituanistyki w pierwszej połowie XVIII wieku. Nadesłano 21 maja 2014 r. Vincentas drotVinas Lietuvos edukologijos universitetas ul. Tarasa Szewczenki 31, LT-03111 Wilno, Litwa [email protected]