Dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną

265artykuły / articles grasiLda bLaŽienė Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: języki pruskie, wzgl. bałtyckie, onomastyka, dawne piśmiennictwo bałtyckie. jeszcze o praskim rękopiśmiennym NIEMIECKO– LITEWSKIM SŁOWNIKU More on the Prague Manuscript adnotacja do słownika niemiecko-litewskiego Praski rękopiśmienny słownik języków niemieckiego i litewskiego wszedł do obiegu naukowego, gdy przed pięcioma laty wspomniał o nim Ilja Lemeškin. Badaczy słownika interesował przede wszystkim sam tekst rękopisu, autorstwo słownika, o którym wnioskowano na podstawie wpisu donacyjnego na karcie przedtytułowej rękopisu, gdzie jako autora wskazano „Hacke” . Ten wpis również pozwala przypuszczać, że rękopis słownika mógł należeć do znanego profesora uniwersytetu w Halle, Siegmunda Jakoba Baumgartena. Na podstawie materiałów zgromadzonych w archiwach Halle w artykule omówiono problem właściciela rękopisu, dążąc do potwierdzenia lub obalenia przypuszczenia, że właścicielem rękopisu mógł być wspomniany Baumgarten. adnotacja praski rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski zaczął pojawiać się w źródłach naukowych po tym, jak pięć lat temu mówił o nim Ilja Lemeszkin. badaczy słownika interesował przede wszystkim sam tekst rękopisu oraz autorstwo, które wywnioskowano z inskrypcji donacyjnej na wyklejce rękopisu, gdzie autora określono jako „Hacke”. inskrypcja sugeruje również, że rękopis słownika mógł należeć do słynnego profesora Uniwersytetu w Halle, Siegmunda Jakoba Baumgartena. Autorstwo, lituanistyczna biblioteka Baumgartena, analiza pisma ręcznego. słowa kluczowe: praski rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski, inskrypcja esMiniai ŽodŽiai: Prahos rankraštinis vokiečių–lietuvių kalbų žodynas, donacijos įrašas, donacyjna, autorstwo, biblioteka lituanistyczna Baumgartena, analiza pisma odręcznego. 266 acta Linguistica Lithuanica LXXI na podstawie materiałów z archiwów Uniwersytetu w Halle w grasiLda bLaŽienė artykule omówiono kwestię własności rękopisu w celu potwierdzenia lub odrzucenia przypuszczenia, że właścicielem rękopisu mógł być wspomniany wyżej Baumgarten. Kiedy spiritus movens seminarium bałtystyki Uniwersytetu Karola w Pradze, habil. dr, odkrył ten słownik, stało się jasne, że pojawił się kolejny leksykograficzny zabytek Prus Wschodnich, który należy badać i opublikować1. Lemeškinas ma tę dobrą cechę – niepublikowane i nieomówione przez innych autorów ilja Lemeškinas paskelbė apie friedrichui Wilhelmui haackui priskiriamo Praźródła lituanistyczne i bałtystyczne same się do niego garną. Praskiego rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego, przechowywanego w Republice Czeskiej Leopoldas Geitleris (18 października 1847 – 2 czerwca 1885), który zamieścił krótką informację w dobrze znanej bałtystom książce Litauische Studien, wydanej w Pradze w 1875 r. Geitler uzupełnił wydany w 1851 nacionalinės bibliotekos rankraščių ir senųjų leidinių skyriuje (signatūra XVi.f.30), atveju Lemeškinas nebuvo pirmeivis. XiX amžiaus antrojoje pusėje šį žodyną vartė r. przez Georga Heinricha Ferdinanda Nesselmanna słownik litewsko-niemiecki trzema słowami, według niego „aus einem in der prager bibliothek aufbewahrten lit. wörterbuche” („z jednego litewskiego słownika przechowywanego w bibliotece praskiej”): merlė, patupelis i pranaras (Geitler 1875: 96, 103, 104). W Słowniku języka litewskiego odnotowano wszystkie trzy słowa: merlė ‘padlina, ścierwo’, zapisane na podstawie wspomnianej książki Geitlera (LkŽe), patupelis ‘pięta buta’ z rękopiśmiennego słownika dawnego archiwum królewieckiego, Msc. 84 4o, słownika Nesselmanna, oraz prãnaras ‘nierówność, skręcenie, guz w drewnie’ z książki Geitlera (LkŽe). Zatem w związku ze słownikiem, w miarę prowadzenia szczegółowych vimą Prahos bibliotekoje žinių būta. kyla klausimas, kaip ir kada žodynas atkeliavo į Prahą. apskritai klausimų, susijusių su žodyno autoryste ir savininkais, vis daugėja, badań tego rękopisu, jedne pytania zastępują inne. Na przykład po obaleniu przypuszczenia o autorstwie Haacka na jedno pytanie już odpowiedziano, ale pojawia się inne: kto zatem jest autorem? (Lemeškin 2013: 269–279; Triškaitė 2014: 292–317). Już niejednokrotnie omawiano także proweniencję z połowy XVIII wieku, na podstawie której identyfikowano autora i właściciela praskiego słownika (Lemeškin 2012: 37, 54–55; 2013: 276–277). W proweniencji jako autor wymieniony został „Hacke”, z krótką wzmianką, że był kaznodzieją na Litwie, studiował w Halle i wydał swoją naukę języka w drukarni [halskiego] Waisenhausu (lit. „domu sierot”)2. Proweniencję tę podpisał „Baumgarten”, co do którego tożsamości jak dotąd nie ma ostatecznej odpowiedzi. 1 Szerzej zob. Lemeškin 2012: 31–58. Artykuł przygotowano w ramach finansowanego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego w okresie 2012-04-02–2014-03-31 projektu Badanie i przygotowanie do druku rękopiśmiennego słownika języków niemieckiego i litewskiego przypisywanego Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi (pocz. XVIII w.) (nr umowy k-4/2012). 2 Tekst niemiecki został szczegółowo przeanalizowany przez Lemeškina w konsultacji z Christiane Schiller i Birute Triškaite (Lemeškin 2013: 277). Zdaniem autorek artykułu interpretacja tego krótkiego tekstu w 2013 r. powstała w wyniku tego, że celem autorki artykułu było znalezienie w archiwach i bibliotekach Halle dėl to, kad projekto vykdytojai Lemeškinas ir triškaitė jau iš esmės buvo įsigilinę į tiriamąjį žodyną. 267straipsniai / articles dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną 1 P a V. Prahoje saugomo žodyno rankraščio proveniencija (1r; nk Čr: XVi.f.30) auctor Hacke. Czy kaznodzieja był na Litwie. hat ʒu halle ſtudirt. seine sprach= lehre ſoll auf dem Waiſenhauſe gedruckt ſeÿn. dono dedit [j./d.]3 ogród. wiarygodnych informacji o osobie podpisanej jako autor proweniencji: [j.] lub [d.] Baumgarten4. Jeżeli D należy interpretować jako Doctor, proweniencję mógł wpisać sam Baumgarten, jeżeli zaś jako Dominus, w nawiasach 3 podano możliwe warianty pierwszej litery – j. lub d. 4 Należy zwrócić uwagę, że Lemeškin w 2012 r. odczytał „d<edicavit> / d<ominus> / d<octor> / j. baumgarten”, jednak niezależnie od interpretacji skłonny był wiązać podpisanego darowiznę Baumgartena ze słynnym profesorem z Halle (Lemeškin 2012: 55, 54). W 2013 r. uczony podał już tylko „[d.] baumgarten”, podkreślając, że D można interpretować różnie. Może to oznaczać tytuł Doctor albo Dominus ‘pan’, albo skrót ostatniego słowa dono dedit dedicavit (Lemeškin 2013: 277). W sytuacjach dedykacyjnych Dono dedit oznacza ‘podarował’ albo ‘dał w darze’. Formy czasownika dedicavit nie ma w zestawieniach łacińskich abrewiatur. Skrót d: może oznaczać: domini, dictio, divisio, dividit, dominatio; .d. – dicens, duo. (za tę informację dziękuję dr. Rolandowi Kregżdžiowi.) Należy dodać, że podczas realizacji prac projektowych w Instytucie Języka Litewskiego pracowano z kopiami słownika. Autorka artykułu wraz z Birutė Triškaitė w Pradze szczegółowo analizowała również oryginał, który pomógł dostrzec to, czego nie oddają kopie, tj. poprawki, kolory atramentu, posypywanie poprawianych miejsc piaskiem; na podstawie koloru atramentu i nacisku pióra można było także zrozumieć, kiedy autor / kopista słownika robił przerwy. Krótko mówiąc, wieloletnie doświadczenie w pracy z rękopisami pozwala stwierdzić, że nawet najlepsze kopie nie zastąpią oryginału. 268 acta Linguistica Lithuanica LXXI zapisać ją mógł również ktoś inny. Proweniencja grasiLda bLaŽienė była już tłumaczona na język litewski (Lemeškin 2012: 55; 2013: 277). tekst jest niedługi – tylko cztery wiersze i podpis. teraz o tajemniczym baumgartenie. jak sądzono w 2012 r. (Lemeškin 2012: 54–57), proweniencję wpisał Siegmund Jakob Baumgarten, jeden z najświatlejszych umysłów pierwszej połowy XVIII w. w Halle i w całych Niemczech. aby ustalić autora proweniencji oraz potwierdzić lub obalić przypuszczenie dotyczące przynależności słownika praskiego do Siegmunda Jakoba Baumgartena, należało przejrzeć napisane przez niego i przechowywane w archiwach Halle listy, notatki oraz konspekty wykładów. zaskoczyło, że wiele informacji bibliograficznych o znanym pietyście, pisarzu, tłumaczu, bardzo popularnym i lubianym przez studentów wykładowcy uniwersyteckim oraz bibliofilu jest niezbyt wyczerpujących, a czasami także sprzecznych, chociaż napisano o nim niemało. zaskoczyło również, że w Halle nie ma wielu archiwaliów związanych z Baumgartenem. W I tomie Encyklopedii biografii niemieckich (Deutsche biographische Enzyklopädie), wydanym w 2005 r. w Monachium, wspomina się dwóch Baumgartenów związanych z Siegmundem Jakobem, tj. ojca Jakoba Baumgartena (1668 r., Wolmirstedt – 29 czerwca 1722 r., Berlin), teologa ewangelickiego i poetę, wskazując, że był on ojcem filozofa Alexandra Gottlieba5 i teologa Siegmunda Jakoba (14 marca 1706 r., Wolmirstedt – 17 lipca (1714 m. birželio 17 d., berlin – 1762 m. gegužės 26 d., frankfurt an der oder) 4 r., Halle) (DBE I 429–432). we wcześniejszym, wydawanym w latach 1896–1913, II tomie „Realencyklopädie für tantiškos teologijos ir bažnyčios enciklopedijos“ (Realencyklopädie für protestantisprotestantische Theologie und Kirche” zaznaczono, że ojciec „naszego” Baumgartena, Jakob Baumgarten, miał dwóch uzdolnionych synów, z których Siegmund Jakob był najstarszy, a młodszy brat Alexander Gottlieb był znanym wolfianinem (RETK 1971: 464–466). w wydanym w 1998 r. leksykonie „Religia w historii i współczesności” (Religion in Geschichte und Gegenwart) napisano, że Siegmund Jakob był wpływowym teologiem. Z powodu uczoności sławili go Wolter i Gotthold Ephraim 5 Alexander Gottlieb Baumgarten – pionier estetyki naukowej w Niemczech. Wcześnie osierocony został przyjęty do pedagogium w Halle, później studiował na wydziale teologicznym Uniwersytetu w Halle, a w 1737 r. został profesorem nadzwyczajnym, zaś od 1740 r. – profesorem filozofii i nauk pięknych we Frankfurcie nad Odrą (Professor der Weltweisheit und der schönen Wissenschaften). Największy wpływ na niego jako filozofa i estetyka wywarł racjonalizm Christiana Wolffa (http://www. baumgarten-alexander-gottlieb.de/leben/#meier) (dostęp 2014 2 25). O uczonym po jego śmierci w 1763 r. pisano: „jego głowa była doskonale usystematyzowana. Wszystko, o czym myślał, było systemem. Uporządkował chaos prawd i opinii dawnych mędrców świata. W jego głowie powstawały z tego światy prawd i opinii” („sein kopf war vorzüglich systematisch. alles, was er dachte, ward system. w chaosie prawd i opinii dawnych filozofów wprowadził porządek, a w jego umyśle powstały z nich światy prawd i opinii” (Meier 1763: 37). Tak więc Alexander Gottlieb Baumgarten był uważany za jednego z najwybitniejszych filozofów XVIII wieku. Jego najsłynniejsze dzieła Aestetica (1750 / 1758), Methaphysica (1739), Ethica Philosophica (1740) wywarły ogromny wpływ na niejedno pokolenie estetyków i filozofów. Zob. także. Poppe 1907 i EE 2010: 64–65. 269artykuły / articles Lessing6 jako teologa okresu przejściowego między dawnym a nowym protestantyzmem dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną (HR 1998: 1180–1181). W 1758 r. jego uczeń i współmyśliciel Johann Salomon Semler (18 grudnia 1725 r., Saalfeld – 14 marca 1791 r., Halle) opublikował pierwszą i najbardziej wyczerpującą bibliografię Baumgartena, która jest przydatna także dziś. Później sporządzono więcej jego bibliografii. Termin „teolog okresu przejściowego” 7 (Übergangstheologe) ugruntował się w pierwszej połowie XVIII wieku i należało go rozumieć jako określenie przedstawiciela teologii okresu przejściowego (Übergangstheologie)8. 6 Wolter (21 listopada 1694 r. – 30 maja 1778 r.), francuski pisarz i filozof, gwiazda epoki oświecenia, nazywał Zygmunta Jakuba Baumgartena koroną niemieckich uczonych (Kaunas 1996: 188). Gotthold Ephraim Lessing (22 stycznia 1729 r., Kamenz – 15 lutego 1781 r., Brunszwik), najwybitniejszy niemiecki poeta, dramaturg i filozof epoki oświecenia, znał również dwie litewskie pieśni ludowe z „Słownika języka litewskiego” Filipa Ruigysa (Littauiſch=Deutſches und Deutſch=Littauiſches Lexicon, Worinnen ein hinlnglicher Vorrath an Wrtern und Redensarten, welche ſowol in der H. Schrift, als in allerley Handlungen und Verkehr der menſchlichen Geſellſchaften vorkommen, befindlich iſt: [...] mit mglichſter Sorgfalt, vieljhrigem Fleiß, und Beyhlfe der erfahrenſten Kenner dieſer Sprache geſammelt von Philipp Ruhig, Pfarrern und Seniore ʒu Walterkehmen, Inſterburgiſchen Hauptamtes, Knigsberg, druckts und verlegts I. H. Hartung, 1747) (Biržiška 1963: 20–25). Lessing pisał: „można się od nich nauczyć, że pod każdym skrawkiem nieba rodzą się poeci i że głębokie uczucia nie są wyłącznie przywilejem narodów kulturalnych. niedawno przeglądałem słownik języka litewskiego Ruigysa i w dołączonym na końcu «badaniu tego języka» natrafiłem na rzadkość doskonale tu pasującą, która ogromnie mnie ucieszyła. są to pewne litewskie pieśni lub piosenki, jakie śpiewają tam wiejskie dziewczęta. cóż za naiwna dowcipność! cóż za wspaniałe według przekładu Ruigysa: [...] [pieśni te to „aš atsisakiau savo motužei” i „ankstų rytą rytužį” – G. B.]. Skromny mężczyzna przeprasza, że publikuje takie bzdury, wolałby raczej przeprosić, że tego nie zamieścił” (Lessing 1975: 97–99) (Tłumaczyła Liucija citavičiūtė). 7 Johannas Salomonas Semler był teologiem ewangelickim i jednym z twórców teologii epoki oświecenia. Od 1743 r. studiował na uniwersytecie w Halle filologię klasyczną, historię, logikę i matematykę, a od 1744 r. – teologię ewangelicką i języki u S. J. Baumgartena. Semler poświęcał szczególną uwagę žavus paprastumas! jums nereikės nieko ieškoti lietuvių kalbos žodyne: aš čia jums ir nurašysiu dvi historyczno-krytycznym badaniom Biblii. Pod kierunkiem Baumgartena w 1750 r. uzyskał stopień magistra za pracę Vindiciae plurium praecipuarum lectionum codicis graeci Novi Testam... (wydrukowaną w 1750 r.) i w tym samym roku został redaktorem „Koburskiej Gazety Państwowej i Naukowej” (Koburger Staatsund Gelehrtenzeitung). W lutym 1753 r. obronił na uniwersytecie w Altdorfie rozprawę doktorską i został doktorem teologii. W tym samym 1753 r. wrócił do Halle i został profesorem zwyczajnym. Na uniwersytecie odpowiadał za wszystkie dyscypliny teologiczne. Nawiasem mówiąc, zasługi Semlera dla badań rękopisów Nowego Testamentu wspominają litewscy tekstolodzy, mianowicie Paulius Subačius (2001: 523). Semler był prorektorem w latach 1761–1762, 177–1771, 1789–1790. Od 1757 r. Semler był dyrektorem seminarium teologicznego. Stanowisko to utracił w 1779 r. z powodu kontrowersyjnego zaproszenia Carla Friedricha Bahrdta na uniwersytet w Halle (http://www.deutsche-biographie.de/sfz80023.html) (Dostęp 2014 02 20). Fakty te pokazują, jakie nastroje panowały na uniwersytecie w Halle. Szczególnie ważna i znacząca dla życia uniwersytetu w Halle jest dwuczęściowa autobiografia Semlera (1781–1782). 8 Termin Übergangstheologie albo Theologie des Übergangs powstał w pierwszej połowie XVIII w. i był stosowany wobec teologów z Halle, przede wszystkim wobec Siegmunda Jakoba Baumgartena. W ten sposób starano się scharakteryzować teologię na styku starego i nowego protestantyzmu, ponieważ była ona właściwą inicjatorką rozwoju teologii. Ta gałąź teologii starała się uniknąć skrajnej polemiki i dążyła do powolnej reformy (Hirsch II 1968: 319, 371 ff.; Schloemann 1974: 16). 270 acta Linguistica Lithuanica LXXI Baumgarten żył w czasach, gdy istniały stary grasiLda bLaŽienė protestantyzm, pietyzm i nowoczesna nauka. Żył zaledwie 51 lat, napisał bardzo wiele i miał liczne grono wybitnych uczniów, którzy później aktywnie uczestniczyli w niemieckich dyskusjach teologicznych (o uczniach zob. Schloemann 1974: 21; Ehrhardt-Rein 1996: 79; Schicketanz 2001: 113). Nawiasem mówiąc, jego wykładów słuchali także młodsi bracia Alexander Gottlieb i Nathanael. Warto przypomnieć najważniejsze fakty z życia i działalności Baumgartena. Bliski współpracownik Augustusa Hermanna Franckego. Francke odwiedzał go, pastora Friedrichswerderu i Dorotheenstadtu, w tų paminėti, kad jo tėvas jakobas taip pat priklausė halės pietistams ir buvo auBerlinie. Matka Rosina Elisabeth, z domu Wiedemann (u Semlera (1758: 73) napisano, że nazywała się Barbara Rosina), zmarła wcześnie – w 1717 r. Po śmierci matki dziećmi opiekowała się babka Anna Barbara Wiedemann (z domu Kubitz), urodzona w Berlinie. Ojciec był bardzo wykształcony i uczył swoich synów. a tych synów w rodzinie było siedmiu (semler 1758: 73). Wiadomo o pięciu, których imiona brzmią: siegmund jakob (1706–1754), justus josephas (zmarł w 1722 r. w Halle), samuel eusebius (urodził się w 1711 r. i, jak pisze bernhard Poppe (1907: 10), na prośbę swojego młodszego o trzy lata brata alexandera gottlieba miał opowiadać mu fragmenty Biblii, a zatem żył jeszcze około 1718 r.; nie znaleziono informacji o dacie jego śmierci), alexander gottlieb (1714–1762) i nathanael (zmarł w 1763 r.). nathanael od 1749 r. pracował w kościele ojca w Berlinie. Był inspektorem i najstarszym radcą konsystorza (Oberkonsistorialrat). nathanael baumgarten był również spowiednikiem królowej elisabethy christine’s von braunschweig-Wolfenbüttel-bevern (8 listopada 1717 r., Wolfenbüttel – 1797 r. 13 stycznia, berlin), żony króla Prus friedricha ii. Po josephas, alexander gottlieb i tėvo mirties 1722 m. gyvi buvo likę dar keturi sūnūs: siegmundas jakobas, justas nathanael, którzy zgodnie z wolą ojca wyjechali do Halle studiować teologię (schloemann 1973: 31). Ojciec Baumgartena zmarł na gruźlicę. Na łożu śmierci, słowami świadka Michaela Roloffa, berlińskiego królewskiego proboszcza i radcy konsystorza, wspominał najważniejszych dla niego ludzi w Halle. Byli to August Hermann Francke, Justus Breithaupt9 i Pauli antonas10. netrukus mirė ir justas josephas, pradėjęs mokytis halės pedagogiume („auf dem Pädagogio“)11. 9 Joachim Justus Breithaupt (17 lutego 1658 r., Northeim / Hannover – 16 marca 1732 r., klasztor Berge koło Magdeburga) był jednym z pionierów pietyzmu halleńskiego. Był bardzo przychylnie nastawiony do S. J. Baumgartena (Semler 1758: 89). teolog, który bardzo pomógł Baumgartenowi przybyłemu do Halle (Semler 1758: 10 Paulis antonas (1661 m. vasario 12 d., oberlausitz – 1730 m. spalio 19 d., halle) buvo garsus halės 89). 11 Justus Joseph zmarł na ospę. jego najstarszy brat Siegmund Jakob przebywał razem z umierającym młodzieńcem (Semler 1758: 87). 271artykuły / articles gų12 Otrzymawszy zdumiewające wiadomości, również dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną 1722 m. šešiolikmetis silpnos sveikatos siegmundas jakobas, iš tėvo ir jo draurozpoczął naukę w halleńskim Pedagogium. wówczas znał już języki klasyczne, a także francuski, włoski i angielski, bardzo interesował się historią, uczył się matematyki i rysunku. w bibliotece ojca Baumgartena, według Bruckera i Semlera, znajdowało się 10 000 książek (Schloemann 1974: 33). W 1723 r. Baumgarten ciężko zachorował i był zmuszony zadbać o swoje zdrowie (Semler 1758: 88). W 1724 r. został studentem uniwersytetu Friedricha w Halle. w spisie immatrykulacyjnym studentów podpisał się pod numerem 431: 2 P a V. wpis Siegmunda Jakoba Baumgartena (1724) w metrykach uniwersytetu w Halle (UA Halle: Rep. 46, nr 2 [1714–1724]) słynny brat Baumgartena, Alexander Gottlieb, od 1730 r. również studijavo tame pačiame teologijos fakultete: 3 P a V. alexanderio gottliebo baumgarteno įrašas (1730) halės universiteto metrikose (UA Halle: rep. 46, nr 3 [1724–1741]) W 1731 r. na wydziale teologicznym uniwersytetu rozpoczyna studia także ich brat Nathanael. Świadczą o tym spisy immatrykulacyjne: 4 P a V. wpis Nathanaela Baumgartena (1731) w metrykach Uniwersytetu w Halle (UA Halle: rep. 46, nr 3 [1724–1741]) 12 Semler (1758: 76) podaje, że nauczycielem teologii Baumgartena był Michaelis Roloff (1684 r., Oschersleben – 29 stycznia 1748 r., Berlin), który ukończył studia teologiczne na Uniwersytecie w Halle i pracował razem z ojcem Baumgartena. (https://www.google.lt/search?q=roloff+berlin+Propst+und+konsistorialrat &hl=lt&gbv=2&sa=X&as_q=&spell=1&ei=uXexVnq5i8j9uPryg7ab&ved=0cbaQbsga) (Dostęp: 04.04.2014). Baumgartena języka hebrajskiego uczył słynny generalny superintendent Fryzji Wschodniej Johann Ludwig Lindhammer (17 maja 1689 r., Eismannberg – 13 lipca 1771 r., Aurich), który studiował teologię na Uniwersytecie w Halle i szczegółowo analizował tekst Biblii. W 1720 r. Lindhammer był w Berlinie pastorem pruskiego pułku kawalerii gens d’armes. 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Po przyjęciu na Uniwersytet w Halle Baumgarten grasiLda bLaŽienė zamieszkał u syna Gotthilfa Augusta 8 d., Halle)14. W tym domu jadał razem z rodziną, tzn. stając się, mówiąc po niemiecku, Tischgenosse, i przez pół roku był prawdziwym francke’ę (1696 m. sausio 1 d., glaucha – 1769 m. rugsėjo 2 d., halle)13, paties augusto hermanno francke’s (1663 m. kovo 12/22 d., Lübeck – 1727 m. birželio domownikiem (ein ordentlicher Hausgenosse) (semler 1758: 88; schloemann 1974: 33). svarbus faktas, kurį būtina paminėti, kad maždaug tuo metu į halės universiDo ciotki został zaproszony przyszły słynny teolog królewiecki heinrichas Lysius, właściwie johannas heinrichas Lysius (19 czerwca 1704 r., königsberg – 29 marca 1745 r., königsberg), syn słynnego henrichas Lysijus (10 października 1670 r., flensburg – 12 października 1731 r., königsberg)15. Należy zwrócić uwagę na to, że pierwszy kierownik Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu Królewieckiego henrichas Lysijus „podpisywał się Henrich Lysius” (citavičiūtė 2004: 25; por. Vaclovas biržiška (1963 (1990): 470), który nazywał Lysijusa jonas henrikas. zob. także. Lysius 1994. Nawiasem mówiąc, ona 13 gotthilfas augustas francke był synem słynnego augustas hermannas francke, matka henrieta była córką sekretarza kamery johanna george’o rothalsa. W 1750 r. francke poślubił evą Wilhelminę (zmarła w 1793 r.), córkę joachima sigismunda von gersdorfa. Nie mieli dzieci. Francke był teologiem i pedagogiem. Wcześnie rozpoczął pracę w instytucjach Franckego (Franckesche Stiftungen), studiował teologię, został pastorem, a później archidiakonem kościoła targowego (Marktkirche). W 1723 r. został adiunktem wydziału teologicznego Uniwersytetu w Halle, a w 1726 r. profesorem zwyczajnym. Zdrowie Franckego nie było dobre, lecz z oddaniem kontynuował dzieło ojca i jego działalność misyjną w Indiach i Pensylwanii, gdzie budowano kościół luterański. Franckego wspierał król Prus Fryderyk Wilhelm I i można powiedzieć, że jego działalności nie sprzeciwiał się również król Fryderyk II. Francke żył w czasach rozkwitu i upadku pietyzmu w Halle, które miały wpływ na historię Brandenburgii-Prus. Francke wspierał tysiące uczniów i chorych. W 1767 r. rozpoczął pełnienie funkcji radcy konsystorza księstwa magdeburskiego. Po śmierci ojca został dyrektorem instytucji Franckego. Francke został pochowany na cmentarzu miejskim w Halle, w rodzinnym grobowcu. Zob. http:// www.deutsche-biographie.de/sfz16793.html (Žiūrėta 2014 03 01). 14 sierpnia Hermann Francke był ewangelickim teologiem i pedagogiem, autorem pieśni kościelnych, pietystą, który założył działające do dziś instytucje Franckego. Jego ojciec był prawnikiem, radcą dworu i sprawiedliwości księcia Ernsta Pobożnego. Matka była córką burmistrza Lubeki, Davida Gloxina. Francke zdobył dobre wykształcenie już w domu, studiował na kilku uniwersytetach języki klasyczne, zwłaszcza grekę i hebrajski, oraz teologię. Uzyskał tytuł magistra w Lipsku, rozprawiając o gramatyce języka hebrajskiego. Na tym samym uniwersytecie obronił pracę habilitacyjną i wygłosił pierwsze kazania w lipskim kościele Paulinów (Paulinerkirche). Francke wcześnie stał się pietystą, kierował młodzież ku studiom Starego i Nowego Testamentu. Na uniwersytecie w Halle był profesorem języka greckiego i orientalistyki, a później także teologii. Do 1715 r. był pastorem kościoła św. Jerzego (St. Georgen-Kirche), w latach 1715–1727 pastorem miejskiego kościoła św. Ulryka (St. Ulrich-Kirche) w Halle. 18 września 1968 r. rozpoczął budowę domu sierot. Instytucje Franckego budowano przez 50 lat. Był to ogromny kompleks budynków, w którym znajdowały się szkoła, domy mieszkalne, warsztaty, apteka itd. W tym swoistym mieście mieszkało i pracowało około 2 500 osób. Francke pochowany jest na cmentarzu miejskim w Halle, w rodzinnym grobowcu. Zob. http://www.heiligenlexikon.de/biographiena/ august_hermann_francke.html (Dostęp 2014 03 02). 15 Lysijus vyresnysis 1719 m. organizavo dvikalbio (vokiečių–lietuvių kalbų) Martino Lutherio katekizmo przekład, który w 1722 r. wydał gabrielius engelis (dini 1993 ff.). 273artykuły / articles aleknavičienė, która w 2001 r. opublikowała dwa artykuły o ojcu dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną Lysiusza, w jednym nie wymienia jego imienia (2001a: 271–292), a w drugim nazywa go już tylko „henrich Lysius“ [2001b: 187–206]). semleris (1758: 91) pisze, że przyszły słynny królewiecki teolog heinrichas Lysijus został zaproszony na uniwersytet w Halle, aby nauczać języków krajów Wschodu, i chciał tam pozostać przez jakiś czas, ponieważ warunki w tamtejszej akademii były ku temu bardzo sprzyjające, lecz wkrótce wyjechał16. Było to w 1724 r. O tym fakcie wspomina j. h. Biografowie Lysiusza17. Lysius nauczał Baumgartena języków aramejskiego, arabskiego, syryjskiego i etiopskiego (das Rabbinische, Arabische, Syrische und Ethiopische) (semler 1758: 91). Nauczycielami tych języków na uniwersytecie w Halle byli również Johannas Heinrich Michaelis18, Christian Benedikt Michaelis oraz ochrzczony Żyd Heinrich Christian Immanuel Frommann (Semler 1758: 91; Schloemann 1974: 34). Jeden z pierwszych j. h. Biografowie Lysiasa, Johann Christoph Netz, również podkreślali, że Lysiasa Christiana Benedikta Michaelis nauczył języków syryjskiego i arabskiego, a nawrócony Żyd Frommann języków aramejskiego i hebrajskiego („er [j. h. Lysius] starał się również udoskonalić swoją wiedzę w zakresie języków orientalnych, ucząc się syryjskiego i arabskiego pod kierunkiem pana prof. Christiana Benedicta Michaelisa, a także korzystając z pomocy nawróconego Żyda imieniem Frommann w dziedzinie rabbinicis i talmudicis“) (Netz 1745: 25). 11 lipca 1725 r. na życzenie ojca i za radą przyjaciół został magistrem uniwersytetu friedrichowskiego, gdy dziekanem był już wspomniany Michaelis, i zaczął nauczać studiującą młodzież ([...] bald darauf fing er an, seine von gott ihm verliehene gaben in unterweisung der od 1724 r. do początku 1726 r. mógł studierenden jugend zu gebrauchen, [...]) (netz ibd.). taigi, Lysijus halėje buvo poznać Baumgartena zaraz po przybyciu, ponieważ otaczali ich ci sami profesorowie uniwersytetu w Halle. młodzi ludzie mogli 16 Por. niem. tekstą: był to późniejszy słynny królewiecki teolog, heinrich Lysius, który na wyżej wymienionym uniwersytecie  t został powołany jako nauczyciel języków orientalnych. pragnął więc jeszcze przez jakiś czas umocnić się tutaj, do czego na tutejszej akademii zawsze istniała bardzo korzystna sposobność. [...] po odejściu dotychczasowego współtowarzysza, pana Lysiusza, [...] (Semler 1758: 91). Należy zwrócić uwagę na określenie „nachmalige bermte” – „przyszły sławny”. Przeglądając dokumenty, zauważono, że występuje zamieszanie w używaniu imion ojca i syna Lysiusów. 17 W 1724 r. Johannas Heinrichas Lysius przybył do Halle, gdzie poznał Justusa Josepha Breithaupta, Paula Antona, Augusta Hermanna Francke oraz innych znanych profesorów Uniwersytetu w Halle. Uczył się języków orientalnych i zaczął nauczać ich studiujących młodzieńców, a także założył „collegium cursorium in nt graecum”. 11 czerwca 1725 r. został magistrem Uniwersytetu w Halle, lecz wkrótce musiał opuścić Halle, ponieważ 15 maja 1726 r. został mianowany nadzwyczajnym profesorem języków orientalnych Uniwersytetu w Królewcu. W Królewcu przejął również obowiązki ojca i pomagał mu w pełnieniu posługi duszpasterskiej w kościele Löbenicht oraz w nadzorowaniu synagogi. W 1731 r. został zwyczajnym profesorem teologii, a w 1736 r. zrezygnował ze stanowiska nadzwyczajnego profesora orientalistyki na Wydziale Filozoficznym (Netz 1745; 24–28; Arnoldt 1746: 189–190, 219, 422; http://www.manchester.edu/kant/bio/biokon2.htm) (Dostęp 10.12.2014). 18 Johannas Heinrichas Michaelis (26 lipca 1668 r., Klettenberg – 10 marca 1738 r., Halle) był teologiem i orientalistą. 280 acta Linguistica Lithuanica LXXI mogło znaczyć bardzo wiele dla człowieka, którego grasiLda bLaŽienė celem była troska o język i jego pielęgnowanie poprzez tworzenie instrumentów niezbędnych do nauki i rozumienia tego języka, w omawianym przypadku słownika, kwestię autorstwa którego nadal trzeba będzie rozstrzygnąć. Proweniencja po ponownym odnalezieniu słownika stała się bardzo ważna, ponieważ wymieniano w niej autora i właściciela. Na jej podstawie rozpoczęto poszukiwanie faktów potwierdzających, że dane zawarte w zapisie donacyjnym są prawidłowe. Również ważne stało się ustalenie, kto był autorem samej proweniencji. W tym celu wykorzystano autografy Baumgartena znalezione w archiwum Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle (Archiv der Martin-Luther-Universität zu Halle), w Bibliotece Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze i Bibliotece Krajowej Saksonii-Anhaltu (Martin-Luther Universität Halle-Wittenberg, Universitätsu. Landesbibliothek Sachsen-Anhalt) oraz w archiwum instytucji Franckego w Halle (Archiv der Franckeschen Stiftungen). W Halle nie ma wielu autografów Baumgartena. Zachowały się wpisy w dokumentach Uniwersytetu w Halle, fragmenty jego rękopisów oraz listy pisane po łacinie i niemiecku. W archiwum instytucji Franckego przechowywanych jest 13 autografów. są to notatki, wpisy w zbiorowych listach do kolegów, dwa listy do Christiana Friedricha Pressiera (Bressiera), jeden do Gotthilfa Augusta Francke’a oraz 136-stronicowy rękopis pisany w latach 1728–1754. Odnalezione autografy, jako najbardziej autorytatywne źródła bezpośrednie (Subačius 2001: 87), nadają się do porównania pisma. W omawianym przypadku treść listów byłaby interesująca, gdyby pisano w nich o kwestiach, które nas interesują, o związkach Baumgartena z J. H., Lysijusem, Haackiem, seminarium języka litewskiego. Birutė Triškaitė w archiwum instytucji Franckego, poszukując śladów seminarium języka litewskiego, znalazła list słuchacza seminarium Friedricha Preußa (ur. 1705, Königsberg – zm. 5 lipca 1733, Pilkały; 13 czerwca 1729 r. immatrykulowany w seminarium języka litewskiego, przy czym podano, że w latach 1719–1733 był proboszczem kościoła w Pilkałach) (Schiller 1994a: 215), napisany 5 lutego 1733 r. do Gotthilfa Augusta Francke’a. Na ostatniej stronie listu jego autor przekazuje pozdrowienia również profesorowi Baumgartenowi, co oznacza, że znał Baumgartena, który utrzymywał kontakty ze słuchaczami seminarium. Istnieje nadzieja, że w archiwach Halle i Berlina można znaleźć więcej wzmianek o takich kontaktach. Baumgarten niejednokrotnie był także dziekanem fakultetu. Świadczy o tym lista studentów fakultetu teologicznego, spisana w 1738 r. przez samego dziekana Baumgartena („Sigism. Jac. Baumgarten”), na której wymienieni są również jego koledzy Lange, profesorowie Michaelis i Knapp26 (il. 6), a także list z 1753 r. (il. 7). Do badania pisma mogą się przydać również dwa inne dokumenty z archiwum instytucji Franckego (Franckesche Stiftungen). 26 Johann Georg Knapp (25 grudnia 1705 r., Öhringen – 30 lipca 1771 r., Halle) był teologiem, pietystą, profesorem teologii Uniwersytetu w Halle. 281artykuły / articles 6 PaV. Wpis Zygmunta Jakuba Baumgartena do rejestru studentów dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną Uniwersytetu w Halle, przechowywany w archiwum Uniwersytetu w Halle (UA Halle: Rep 27 nr 1203). 7 P a V. Fragment listu napisanego przez dziekana Zygmunta Jakuba Baumgartena 12 czerwca 1753 r. w języku łacińskim (Martin Luther Universität Halle-Wittenberg Universitätsu. Biblioteka Krajowa Saksonii-Anhalt, YM 169 (1)) 282 Acta grasiLda bLaŽienė Linguistica Lithuanica LXXI 8 P a V. Fragment listu Zygmunta Jakuba Baumgartena do Christiana Friedricha Bressiera27 z 1735 r. (Halle, Franckesche Stiftungen: AFSt/M I B 17: 35) 9 PaV. Notatka Zygmunta Jakuba Baumgartena dotycząca darowizny, tj. przekazania darowizny na misję, napisana 26 listopada 1754 r. (Halle, Franckesche Stiftungen: AFSt/M 3 H 45: 108) Po uwzględnieniu wpisu dotyczącego darowizny i autografów Baumgartena nie wydaje się, aby autorem proweniencji był Baumgarten. Na przykład we wpisie dotyczącym darowizny nad nazwiskiem Baumgartena znajduje się najprawdopodobniej plama atramentu. takich plam w rękopisach Baumgartena nie udało się zauważyć, choć oznak różnej intensywności pióra jest niemało. Donację napisał 27 Christian Friedrich Pressier, czyli Bressier, jak podano w internetowym dostępie do archiwum instytucji Franckego (26 lipca 1697 r., Perleberg – 15 lutego 1738 r., Tranquebar), studiował teologię na uniwersytecie w Halle. Zmieniwszy poglądy, pracował w pedagogium w Halle, później został misjonarzem ( http://192.124. 243.55/cgi-bin/dhm.pl?x=u&t_show=x&wertreg=Per&wert=pressier%2c+christian+friedric h++-+biografie&reccheck=,26302 ) (Dostęp 2014 04 03). Więcej o misji w Tranquebarze zob. Aleknavičienė 2001: 195–198. 283artykuły / articles kursywą gotycką, dwa pierwsze słowa dotyczące domniemanego dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną autora słownika humanistycznym pismem łacińskim. Autografy Baumgartena również zostały napisane nie jednym pismem, lecz dwoma typami pisma – kursywą gotycką i humanistycznym pismem łacińskim (zob. Triškaitė 2012: 139–140)28. Do porównania wybrano autografy z różnych okresów życia, ponieważ data wpisu donacyjnego nie jest znana. Porównywane są pojedyncze litery, a także tus w proweniencji, ale można ich jeszcze atskirų žodžių grafika. kol kas autografuose pavyko rasti ne visus žodžius, užrašyposzukać, choć nie należy sądzić, że mogłyby zasadniczo zmienić opinię, iż przedstawione przykłady wpisu donacyjnego i autografów Baumgartena rzeczywiście zostały napisane tą samą ręką. Cechy pisma (Kurapka i in. 1998: 202) zasadniczo się różnią. Również w celu ustalenia autora podpisu przedstawiono podpisy jego braci, aby wykazać, że oni alexanderio gottliebo ir nathanaelio autografai, kurie, autorės nuomone, parodo, także nie podpisali wpisu donacyjnego, ponieważ różnią się łączenie liter i inne cechy opisane przez specjalistów w dziedzinie grafologii (Kurapka i in. 1998: 206ff.) 1 Tabela. Nowożytne pismo gotyckie i humanistyczne (litery i słowa) we wpisie donacyjnym oraz u Siegmunda Jakoba Baumgartena i jego braci Alexandra Gottlieba Baumgartena d[ono] ir nathanaelio baumgarteno autografai (padidinti, kad išryškėtų rašysenos ypatybės) donacijos įrašo ranka baumgarteno autografai a ha d[edit] Prediger ʒu Halle 28 Autorka serdecznie dziękuje dr Birute Triškaite za moralną i fizyczną pomoc podczas pracy w archiwach Halle listopad 2012 r. 284 acta grasiLda bLaŽienė Linguistica Lithuanica LXXI donacijos įrašo ranka baumgarteno autografai ſoll, ſollen, ſolt[en], ſolte auf Waiſenhauſe ſeÿn baumgarten (1724– 1754) Autografy braci bez żadnych wątpliwości, przydałyby się jeszcze bardziej szczegółowe badania pisma. Należałoby jeszcze popracować w Halle, poszukując 1730– 1731 285straipsniai / articles dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną próbek pisma osób z otoczenia Baumgartena. Przestudiowano ich naprawdę niemało, ale wzrok nie zatrzymał się na piśmie, które byłoby choć trochę podobne do pisma jego nauczyciela i zabytku bibliograficznego. Jego autografy wymagają jeszcze zbadania, proveniencijos teksto. Pats artimiausias baumgartenui buvo visgi semleris, pastatęs ale pierwsze badania wykazały więcej różnic niż podobieństw. możliwe, że autorem proweniencji mógł być także któryś z wielu uczniów oddanych Baumgartenowi. z drugiej strony, oprócz uczniów proweniencję na karcie przedtytułowej słownika praskiego mogli wpisać także bracia Baumgartena lub jego dzieci. Baumgarten 13 maja 1734 r. poślubił Henriette Elenore von Bomsdorf, urodzoną 16 kwietnia 1712 r. Była ona córką królewsko-polskiego i elektorsko-saskiego pułkownika Philippo Wilhelma von Bomsdorfa i przeżyła swojego męża. o niej, pogrążonej w żałobie wdowie po [śmierci męża] („jeßige nachgelassene betrbte frau Witwe”), z wielkim ciepłem pisał Semler (1758: 108)29. mieli pięcioro dzieci: Christianę Henriettę (urodzoną 31 maja 1736 r.), Marię Elenorę (urodzoną 7 czerwca 1738 r.), Siegismunda Heinricha (urodzonego 2 lutego 1740 r.), Charlotte’ę Wilhelmine’ę (urodzoną 26 stycznia 1743 r.) i Friedricha Jakoba (urodzonego 24 lipca 1745 r.) (Semler 1758: 108–109). można przypuszczać, że książki na aukcję mogli dostarczyć jego synowie. w chwili śmierci ojca wszystkie dzieci żyły i, jak napisano w nekrologu Semlera, utraciły niezrównanego ojca: „[...] einen unvergleichlichen Vater nun verloren haben“ (Semler 1758: 108). w chwili śmierci ojca synowie mieli 14 i 9 lat, a na początku aukcji w 1765 r. – 25 i 20 lat. W 1765 r. sprawami biblioteki mogły zajmować się również córki albo ich mężowie; nasuwa się pytanie, czy rodzina nie zwróciła się o pomoc do wysoko wykształconych i znających się na książkach oraz prowadzeniu biblioteki braci Baumgartena, Alexandra Gottlieba i Nathanaela. Te kwestie wymagają jeszcze zbadania. Informacji o dzieciach, podobnie jak ich pisma odręcznego, należy jeszcze poszukać wśród autografów słuchaczy seminarium języka litewskiego. W Halle udało pavyzdžių. dar kruopščiau ieškotina baumgarteno kolegų ir mokinių, galbūt ir się znaleźć tylko dwa autografy braci Alexandra Gottlieba i Nathanaela, którzy przeżyli Baumgartena. A zatem problem autorstwa wpisu donacyjnego wymaga jeszcze zasadniczego zbadania. Mając na uwadze nieskończoną staranność i pracowitość Baumgartena, trudno uwierzyć, że w jakiś sposób nie oznaczył nabytych rękopisów, choć z drugiej strony nie wiadomo, kiedy ten rękopis został nabyty. Jak wiadomo, Baumgarten ciężko chorował na podagrę i chiragrę (podagrę dłoni) (Semler 1758: 116). Choroba ta objawia się odkładaniem soli w stawach i silnymi bólami (MtŽ 1980: 100, 447; Ferlinz 2012: 123 ff.) i mogła ona nie29 Źródła internetowe podają, że Henriette Eleonore Baumgarten zmarła w 1745 r. ( https://portal.dnb.de/ opac.htm?method=simplesearch&cqlMode=true&query=idn%3d1014 348714) (Dostęp 2014 12 10). Semleris (1758: 108) pisze o jedynej siostrze Henriette’s Eleonore’s, Christiane’ie Eleonore’ie, która 17 kwietnia 1727 r. została trzecią żoną słynnego medyka Johanna Junkera (23 grudnia 1679 r., Londorf – 25 października 1759 r., Halle). 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXI zezwalać na pisanie, dlatego całkiem grasiLda bLaŽienė przekonujące wydawałoby się przypuszczenie, że wpisał to ktoś inny. A zatem obecnie nie można z całą pewnością potwierdzić, że Siegmund Jakob Baumgarten był autorem wpisu donacyjnego. Na podstawie badań można byłoby sformułować następujące wnioski: 1) wykładający na uniwersytecie w Halle Lysijus mógł zainteresować Baumgartena językiem litewskim i literaturą lituanistyczną; 2) bardzo prawdopodobne jest, że klausytojus, nes pats dėstė seminare; 3) remiantis archyvuose rastais baumgarteno Baumgarten znał osobiście Haacka, a na podstawie autografów Seminarium Języka Litewskiego można stwierdzić, że wpis donacyjny nie został sporządzony jego ręką. ŹRÓDŁA BAUMGARTEN ALEXANDER GOTTLIEB 1730: Wpis w metrykach uniwersytetu w Halle; ua halle: rep. 46, nr. 3 (1724–1741). baumg a r ten nathanael 1731: Wpis w metrykach uniwersytetu w Halle; ua halle: rep. 46, nr. 3 (1724–1741). baumg a r ten siegmund ja cob 1724: Wpis w metrykach uniwersytetu w Halle; ua halle: rep. 46, nr. 2 (1714–1724). baumg a r ten siegmu n d jacob 1735: List do Christiana Benedicta Michaelisa ua halle: rep. 27 nr. 1044. b a u m g a r t e n s i e g mu n d ja c o b 1735: List do Christiana Friedricha Bressiera, Halle, Franckesche Stiftungen: afst/M i b 17: 35. baumgar ten s i e g mund jacob 1738: Wpis w rejestrze studentów uniwersytetu w Halle, ua halle: rep 27 nr. 1203. baumg a r ten s iegmu n d jacob 1753: List w języku łacińskim. Uniwersytet Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze, zbiory uniwersyteckie. Biblioteka Krajowa Saksonii-Anhalt, YM 169 (1). Baumgar ten Siegmund Jacob 1754: notatka o ofierze, tj. o ofierze misyjnej persiuntimą. halle, franckesche stiftungen: afst/M 3 h 45: 108. Literatura Aleknavičienė Ona 2001a: die Reste des verschollenen Königsberger Exemplars des handschriftlichen Lysius-Katechismus (1719). – Linguistica Baltica 9, 271–292. Aleknavičienė Ona 2001b: list Henricha Lysiusza do Augusta Hermanna Franckego. – Archivum Lithuanicum 3, 187–206. alek n avič i e n ė ona 2005: henrich Lysius’ Missionsarbeit in Preußisch-Litauen nach w jego listach do Augusta Hermanna Franckego. – Interdyscyplinarne badania pietyzmu. Materiały z Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Badań nad Pietyzmem 2001. red. Pod redakcją Udo Strätera, we współpracy z Hartmutem Lehmannem, Thomasem 287 artykuły / articles Mann. Hallesche Forschungen 17/2. Tybinga: Verlag der dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną Franckeschen Stiftungen Halle im Max Niemeyer Verlag, 675–688. Müllerem-Bahlkem i Johannesem Wallarnoldtem Danielem Heinrichem 1746: Ausfrliche und mit Urkunden versehene Historie der K  nigsbergischen Universit  t. königsberg in Preußen: hartung. baumgarten jakob siegmund 1748–1752: Nachrichten von einer hallischen Bibliothek. t. 1–8. Halle: u Johanna Justina Gebauera. Baumgarten Jakob Siegmund 1752–1758: Nachrichten von merkwürdigen Büchern. t. 1–12. Halle: u Johanna Justina Gebauera. Bense Gertrud 1997: pobożne pieśni Kélosa. o litewskiej ewangelickiej pieśni kościelnej w XVIII wieku. – Europa we wczesnej epoce nowożytnej. Księga pamiątkowa ku czci Güntera Mühlpfordta. t. 3. Droga ku nowoczesności. red. przez Ericha Donnerta. Weimar, Kolonia, Wiedeń: Böhlau Verlag, 447–459. Biržiška Vaclovas 1963 (1990): Aleksandrynas: Biografie, bibliografie i biobibliografie dawnych pisarzy litewskich, którzy pisali przed 1856 r. 2: XVIII–XIX wiek. Chicago: Fundusz Kultury Ligi Bałtyckiej w USA. drugie wydanie fototypiczne. Wilno: Litewski Fundusz blažienė grasilda, trumpa edmundas, gelumbeckaitė jolanta, adamonytė Veronika 2013: Interaktyvus Rytų Prūsijos žemėlapis. Prieiga internete http:// Kultury. prusija.lki.lt/. Büsching Anton Friedrich 1783: Przyczynki do biografii znamienitych osób, w szczególności uczonych. t. 1. Halle: wydane przez wdowę po sel. joh. jac. curt. citavičiūtė Liucija 2004: Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Królewcu. Historia i znaczenie dla kultury litewskiej. Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folklorystyki. DBE 2005 – Niemiecka encyklopedia biograficzna. 2. poprawione i rozszerzone wydanie. t. 1. Aachen – Braniß, pod redakcją Rudolfa Vierhausa. Monachium: k.g. saur. Doering Heinrich 1831: Uczeni teologowie Niemiec w XVIII i XIX wieku. Przedstawieni na podstawie ich życia i dzieł przez dr. Heinricha Doeringa. t. 1. a–b. orla: bei johann karl gottfried Wagner. Drotvinas Vincen t a s 1998: Seminarium Lituanicum na uniwersytecie w Halle (1727–1740) i jego wpływ na kształtowanie się filologii litewskiej. – Hallesche Forschungen. t. 1. Halle i Europa Wschodnia. O europejskim oddziaływaniu pietyzmu halleńskiego. wyd. przez Johannesa Wallmanna i Udo Strätera. Tybinga: Verlag der franckeee 2010 – Encyklopedia estetyki. redaktor, opracowujący i redaktor naukowy Juozas und Schöpfung bei Hallischen Theologen des 18. Jahrhunderts. Physikotheologie im historischen schen stiftungen halle im Max niemeyer Verlag, 157–171. Mureika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. ehrhardt-rein susanne 1996: Zwischen Glaubenslehre und Vernunftwahrheit. Natur Kontext. t. 3. wyd. przez Manfreda Büttnera Münster: Lit. 288 acta Linguistica Lithuanica LXXI ferlinz rudolf 2012: Diagnostyka różnicowa grasiLda bLaŽienė chorób wewnętrznych. Wilno: Centrum Badań i Konsultacji Medycznych geroMeda. Geitler Leopold 1875: Studia litewskie. wybór z najstarszych zabytków, przykłady dialektalne, przyczynki leksykalne i językoznawcze autorstwa. dr Leopold Geitler. Praga: Mourek. Hirsch Emanuel 1968: Dzieje nowszej teologii ewangelickiej w kontekście myśli europejskiej. tamże. 2. Gütersloh: Verlagshaus Gerd Mohn. Hoffbauer Johann Christian 1805: Dzieje Uniwersytetu w Halle do roku 1805. Halle: Schimmelpfennig. hr 1998 – Religia w historii i teraźniejszości. podręcznik i religioznawstwo. Wydanie czwarte, całkowicie na nowo opracowane, pod red. Hansa Dietera Betza, Dona S. Browninga, Bernda Janowskiego, Eberharda Jängela. t. 1. a–b. Tybbinga: Mohr Siebeck. jacob s edu a rd 1898: Johann Liborius Zimmermann i ruch pietystyczny w Wernigerode. – Czasopismo Związku Harcu na rzecz Historii i Badań nad Starożytnością 31, 121–226. Kaunas Domas 1996: Książka Małej Litwy. Rozwój książki litewskiej 1547–1940. Wilno: baltos lankos. Kurapka E[gidijus], Malevski H[endryk], Palskys E[ugenijus], Kuklianskis S[amuelis] 1998: Podstawy techniki kryminalistycznej. Wilno: Eugrimas. Lemeškin Ilja 2012: Przypisywany Friedrichowi Wilhelmowi Haackowi praski rękopiśmienny słownik języków niemieckiego i litewskiego. – Mała Litwa; badania kultur pogranicza. Archiwa przecięć języków i kultur. Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy EKKDTA, Lemeškin Ilja 31–58. 2013: W kwestii autorstwa praskiego rękopiśmiennego słownika niemiecko-litewskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 69, 269–279. Lessing gotthold ephraim 1759: Listy dotyczące najnowszej literatury. trzydziesty trzeci list. 19 kwietnia 1759. – Dzieła Lessinga w pięciu tomach. tom trzeci. Berlin i Weimar: Aufbau-Verlag, s. 96–99. LkŽe – Słownik języka litewskiego 1–20, 1941–2002; wersja elektroniczna. kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (redaktor naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online www.lkz.lt. Loh gerhard 2002: Wykaz katalogów aukcji książek i bibliotek prywatnych z obszaru niemieckojęzycznego. część 3: 1761–1780. Lipsk: v. Lysius Heinrich Johann 1993: Mały Katechizm. Opracował na podstawie rękopisu berlińskiego Pietro U. Dini. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. [Meier georg friedrich] 1763: Życie Alexandra Gottlieba Baumgartena, opisane przez Georga Friedricha Meiera. Halle w Magdeburgii: wydane przez Carla Hermanna Hemmerdego. 289artykuły / articles MtŽ 1980 – Astrauskas Vytautas, Biziulevičius dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną Stasys, Pavilonis Salezijus, Vaitilavičius Adomas, Vileišis Aleksandras. Słownik terminów medycznych Johann Christoph 1745: Des Apoſtels Pauli nas. Vilnius: Mokslas. abgen  thigtes  ffentliche Bekenntniß, vor denen Theſſalonichern, von ſeinem gefhrten Amte und Wandel aus den Worten des erſten Briefes an die Theſſalonicher, im andern Capittel, v. 3.4.5. bey dem Hochverdienten EhrenGed  chtniß Welches dem Weyland Hochehrwrdigen, in GOTT and  chtigen und Hochgelahrten Herrn Johann Heinrich Lysio, Der H. Schrift Hochberhmten DOCTORI, bey der L  blichen K  nigsbergiſchen Academie Hochmeritirten PROFESSORI, Hochverordneten Conſistorial=Rath, PASTORI der L  benichtſchen Pfarr=Kirche, wie auch Inspectori der L  bnichtſchen Schule und Jdischen Synagogæ, Nachdem Derſelbe den 29. Dnia Martii 1745. roku w 41. Jahr, Seines rhmlich gefhrten prieſterlichen Lebens und Wandels, ſanft und ſelig in dem Herrn entſchlafen, und darauf den 9. w kwietniu pochowany w tutejszym kościele parafialnym, przy tymże pogrążonym w smutku gro  dni przedstawione przez Johanna Christopha Neßa, diakona przy tejże parafii= Kościele. k  nigsberg: drukowano u Martina Eberharda Dorna, królewskiego Privil. drukarza książek. Poppe benhard 1907: Alexander Gottlieb Baumgarten. Jego znaczenie i pozycja w filozofii Leibniza-Wolffa oraz jego znaczenie dla Kanta. Przedłożono Wysokiemu Wydziałowi Filozoficznemu i Przyrodniczemu Uniwersytetu w Münster w Westfalii z okazji uzyskania stopnia doktora przez Bernharda Poppego z Lauer. Borna-Lipsk: drukarnia Roberta Noskego. retk 1971 – Encyklopedia realna teologii i Kościoła protestanckiego. Założone przez J. J. Herzoga. w trzecim poprawionym einer bisher unbekannten Handschrift der Ästhetik Baumgartens. inaugural – dissertation zur i rozszerzonym wydaniu, opracowanym przy współudziale wielu teologów i innych uczonych, wydanym przez. d. Albert Hauck, profesor w Lipsku. Tom drugi. Arethas z Cezarei – tekst biblijny ST. niezmieniony przedruk wydania opublikowanego w latach 1896–1913 przez księgarnię j. c. hinrichsa w Lipsku. Graz: drukarnia akademicka. Wydawnictwo. roebb e r gre g g a. 2005: Pietyści i porządki stworzenia. Interdyscyplinarne badania nad pietyzmem. Przyczynki do Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Badań nad Pietyzmem 2001. wyd. Przez udo strätera we współpracy z hartmutem Lehmannem, thomasem Müllerem-bahlkem i johannesem Wallmannem. Badania halleńskie 17/2. tübingen: Verlag der franckeschen stiftungen halle w Max niemeyer Verlag, 747–758. schic k e tanz Pete r 2001: pietyzm od 1676 do 1800. – Historia Kościoła w opracowaniach szczegółowych iii/1. wyd.: ulrich gäbler, gert haendler i joachim rogge. Lipsk: Ewangelickie Wydawnictwo. schic k e tanz Peter 2005: współistnienie pietyzmu i oświecenia w Halle. – Interdyscyplinarne badania nad pietyzmem. Materiały z Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Badań nad Pietyzmem 2001. red. Pod redakcją Udo Strätera we współpracy z Hartmutem Lehmannem, Thomasem Müllerem-Bahlkem i Johannesem Wallmannem. Hallesche Forschungen, t. 17/1. Tübingen: Wydawnictwo Fundacji Francke w Halle w wydawnictwie Maxa Niemeyera, 235–242.