Dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną

265s aipsniai a icles / g asiLda bLaŽienė L'is i u o delle lingue Lie u ių Mokslinių y imų di ezioni: p ūsų esp. bal ų kalbos, onomas ika, anoji bal ų aš ija. da aPie P ahos man aŠ inĮ VokieČi Li uVi kaLb Godyną Mo e on he P ague Manusc ip ge manLi huanian dic iona y ano azione P ahos manosc i ino diziona io di lingue okiečiųlie u ių nella scienza ci colà en a o, quando su lui cinque anni a p abilo ilja Lemeškinas. Zodyno y ėjus dominò sop a u o lo s esso es o manosc i i o, o dino au o ys ė, sulla quale si deces a da donazione egis o manosc i o da an ipagina, nel quale come au o e indica o hacke. Ques a egis azione pe me e anche spe a e, che il manosc i o del o dino galėjęs appa en i inzimiam halės uni e si à p o esso iui siegmundui jakob baumga enui. sulla base di ma e iale accol o negli a chi i halės, in ques o a icolo si discu e il p oblema del p op ie a io del manosc i o, al ine con e ma e o con uga e spėjimą, che il p op ie a io del manosc i o galėjęs esse e mene a ois baumenasga . anno a ion he P ague manusc ip ge manLi huanian dic iona y s a ed ci cula ing in scien i ic sou ces a e ilya Lemeshkin spoke abou i i e yea s ago. he esea che s o he dic iona y we e i s o all in e es ed in he manusc ip ex i sel , he au ho ship which was deduc ed om he dona ion insc ip ion in he lylea o he manusc ip whe e he au ho was deno ed as ‘hacke. he insc ip ion also p esupposes ha he manusc ip o he dic iona y migh ha e belonged o he amous p o esso o he uni e si y o halle siegmund jakob baumga en. au o ys ė, baumga eno li uanis inė biblio eka, ašysenos analizė. keyWo ds: P ague manusc ip esMiniai ŽodŽiai: P ahos ank aš inis okiečių–lie u ių kalbų žodynas, donacijos į ašas, ge manLi huanian dic iona y, dona ion insc ip ion, au ho ship, Li uanis ic lib a y o baumga en, analysis o handw i ing. 266 ac a Linguis ica Li huanica LXXI based on he ma e ial om he a chi es o he uni e si y o g asiLda bLaŽienė halle he a icle discusses he issue o he owne ship o he manusc ip in o de o con i m o deny he p esump ion ha he owne o he manusc ip migh ha e been he abo e men ioned baumga en. Quando Semina o bal is ica dell'uni e si à ca olio di P aga spi i us mo ens habil. d . hos žodyno scope imo, di enne chia o che adosi un al o lexicog a inis monumen o d'es P ussia, che necessa io s udia e e pubblica e1. Lemeškinas si con addis inge buona sa ybe p esso lui lip e ilja Lemeškinas paskelbė apie ied ichui Wilhelmui haackui p iski iamo P a- limpa nepubblica e e al i au o ių neap a i li uanis ikos e bal is ikos on i. P ahos hand sc i inio okiechlie u ių kalbų žodžio, conse a o epubblica Cecija Leopoldus gei le (1847 o ob e 18 d. 1885 giugno 2 d.), che ha o ni o b eu à in o mazioni ai bal is i nel ben no o lib o Li auische S udien, edi oje P ahoje m. gei le is geo go hein icho e dinando nesselmanno 1851 m. edi a o una nacionalinės biblio ekos ank aščių i senųjų leidinių sky iuje (signa ū a XVi. .30), a eju Lemeškinas nebu o pi mei is. XiX amžiaus an ojoje pusėje šį žodyną a ė dic iona io delle edesche in e pa ole, il suo, aus einem in de p age biblio hek au de wö e hal ung ( in biblio eke P ah iško saugodino): me lė, pa as e p ana (gei le : 1875: 9 106, 103, 104). nel diziona io della lingua Li uania u e e le pa ole зафиксировать: me lė ‘d ėseliena, mai a, isc i a dal menziona o gei le io lib o (LkŽe), pa upelis ‘ba o kulnas dal ex ka aliaučiaus a chy o sc i inio dizionno, Msc. 84o, nesselmanno e odyno i p ãna as ‘neguumas, sus oukima, gumbas medienoje da gei le io lib o (LkŽe). aigi sul o dino buno s andan i de aglia i s udiamen i di ques o manosc i o unus domande keičia al i. imą P ahos biblio ekoje žinių bū a. kyla klausimas, kaip i kada žodynas a kelia o į P ahą. apsk i ai klausimų, susijusių su žodyno au o ys e i sa ininkais, is daugėja, Pe esempio, paneigus spė ą haacko au o i à, a una domanda già è ispos o, ma ne so ge un al o: chi gi allo a au o e? (Lemeškin 2013: 269279; iškai ė 2014: 292317). già più ol e discussa e XVIII a. medio p o enienzia, sulla base della quale è s a o iden i ica o l'au o e e p op ie a io del diziona io P ahos (Lemeškin 2012: 37, 5455; 2013: 276277). P o eniencijoje au o eumi in odo o hacke, b e emen e menzionando che e a un p edicslionis a in Li uania, s udiò halėje e ha isc i o la sua scienza del linguaggio [halės] Waisenhauso (lie. našlaičių namų) imp us u ėje2. Šią p o eniencję podpisė baumga en, pe il quale iden i à di de ini i o ispos a in cos'è non. 1 Piu os o s . Lemeškin 2012: 3158. Ques o a icolo è p epa a o secondo la Commissione S a ale delle lingue li uane 2012-04-02-2012014-03-31 inanzia o p oge o F ied ich Wilhelmui Haacku a ibui o manosc i i o okiečiųlie u ių kalbų žodyno (XVIII a. p .) ice ca e p epa azione s ampa (su a ies n . k-42). 2 Vocškas es o è app o ondi amen e esnaglia o Lemeškino, pa lando con ch is iane schille i bi u e iškai e (Lemeškin 2013: 277). secondo l'au o e dell'a icolo, ques o umpo ex elio in e p e azione 2013 m. adosi scopo dell'au o e dell'a icolo e a halė negli a chi i e nelle biblio eche o a e a idimen i conoscenze igua do p o enienzione pasi ašiusįjį: [j.] o [d.] baumga en4. D in e p e e uo inas come Doc o , ques a p o enienzia a ebbe po u o egis a e lo s esso baumga enes, se Dominus, 3 dėl o, kad p ojek o ykdy ojai Lemeškinas i iškai ė jau iš esmės bu o įsigilinę į i iamąjį žodyną. 267s aipsniai a icles da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną 1 P a V. P ahoje saugomo žodyno ank aščio p o eniencija (1 ; nk Č : XVi. .30) auc o hacke / Wa P edige in Li hauen. ha u halle s udi . seine sp ach= leh e ſoll au dem Waiſenhauſe ged uck seÿn. dono dedi [j./d.]3 baumga en. scliaus iche p esen ano le p ime le e e possibili a ian i j. o d. 4 ichi ina a enzione che Lemeškinas 2012 m. pe skai ė d<edica i > d<ominus> d<oc o > j. baumga en, ma indipenden emen e dalla in e p e azione egli si e a dona o la donazione pe sigla e la baumga en con il amousio hal hal hal p o esso 55, (Lemeškin 2012: 54). 2013 m. scienzia o e ha già p esen a o solo [d.] baumga en, en a izzando che D può esse e in e p e a o a iei. ques o può signi ica e i olo Doc o o Dominus ‘ponas o dono dedi dedica i dell'ul ima pa ola an umpą (Lemeškin 2013: 277). dedikacinesse si uazioni Dono dedi signi ica ‘pado anojo o ‘da ė do anų. Veiksmažodžio o me dedica i b e inio la ynų ab e ia ū ų są aduose non. umpinys d: può eikš i: domini, dic io, di isio, di idi , domina io; .d. dicens, duo. (už ques a in o mazione ing azio d . olandui k egždžiui.) do ebbe aggiunge e, che is i u e della lingua Lie u ių s olgendo la o i di p oge o è s a o la o a o con copie del diziona io. au o e dell'a icolo insieme con bi u e iškai e P ahoje de agliamen e esaminò e o iginalą, che aiu ò ede e ciò, co nonpe eikia copie, . i. aisymus, in alo colo i, aisy ų luoghi ba s ymą sandėliuku, secondo in alo colo e e plunksnos pasp udimą anche e a possibile pe cepi e, quando e odyno au o ius pe ašinė ojas da ė in e ucus. in b e e pu , ilgame ė la o o con man acciai espe ienza pe me e a e deduzione, che le miglio i copie non subičia o iginalalo. 268 ac a Linguis ica Li huanica LXXI ques o essa a e po u o e al a pe sona. g asiLda bLaŽienė P o eniencija già è s a a ado a in lingue li uanee (Lemeškin 2012: 55; 2013: 277). es o neilgas solo qua o igu è e pa ašas. o a sul seg e oso Baumga en. come è s a a many a 2012 m. (Lemeškin 2012: 5457), p o enienzione egis ée siegmundas jakobas baumga enas, uno dei più luce XViii a. p ima pa e della halės e u e Ge mania p o ų. pe s abili e p o enienzia au o ií e ce cando di con e ma e o nega e spėjimą pe causa di P ahos dizodyno appa enimen o siegmundui jakob baumga enu, bisogna a pe e s i il suo sc i y us e halės a chy uose conse omus laiškus, no e, paskai ų konspek us. n'è so p eso, che mol e bibliog a iche conoscenze su no inomà pie is a, sc i o ej, adu o ej, mol o populia ' e s uden ' p e e i amo p o esso e dell'uni e si à, biblio ilą sono non pa icola men e de aglia e, qualche ol a e con osp a iche, anche se su lui è s a a sc i a non poca. anche n'è so p eso, che a chi alijų, ela i i a baumga enu, halėje non esis e abbusu. Vollecchia di biog a ie (Deu sche biog aphische Enzyklopädie) i ome, edi a eame 2005 m. Miunchene, sono minimi du baumga enai, ela i i con siegmundu jakobu, i. i. pad e jakobas baumga enas m. 1668 1722 m. giugno 29 d., be lin), e angelik eologas, poe a, indicando che e a egli iloso o alexande io go liebo5 e eologo siegmundo jakobo (1676 m. 14 d., Wolmi s ed 175 m. luglio. (1714 m. bi želio 17 d., be lin – 1762 m. gegužės 26 d., ank u an de ode ) 4 d., halle) pad e (dbe i 429432). p eceden i 18961913 m. ealinės p o esche Theologie und Ki che) ii omo iene an iškos eologijos i bažnyčios enciklopedijos“ (Realencyklopädie ü p o es an is- segnala o che mūsų baumga enen pad e jakobas baumga enes a e a due gabus sūnus, di cui siegmundas jakobas e a il più anziano, e jaunesnijo a ello alexande is go liebas e a no o ol ininkas ( e k 1971: 464466). M. nel 1998 isc i o in zinyna is o ijos i daba ies eligija (Religion in Geschich e und Gegenwa ) si sc i e che siegmundas jakobas e a in luen e eologo. pe scien ismo lo sla o ò Vol e as e go holdas eph aimas 5 alexande is go liebas baumga enas scien i iche es e ikos p adininkas Ge mania. p es o di enu o o laccio u ammesso all'halė pedagogismo, successi amen e s udiò all'uni e si à halė acol à di eologia e 1737 m. di enne s ao dina i p o esso e, e dal 1740 m. ank u o p esso ode io mondo saggezza e daili delle scienze p o esso i (P o esso de Wel weishei und de schönen Wissenscha en). maggio in luenza a lui come iloso o e es e ologo ece il azionalismo ch is iano Wol o (h p://www. baumga en-alexande -go lieb.deleben/#meie ) (Žiū ė a 2014 2 25). di scienzia o e dopo la sua mo e 1763 m. sc i a: jo' head was puikiausiai susis emin a. Tu o, di quello che lui pensa a, e a sis ema. egli su i kè anųjų mondo i sagminčių e i à e opinioni chaosą. nella sua es a da ciò o ma osi e i à e opinioni mondiai (sein kop wa o züglich sys ema isch. alles, was e dach e, wa d sys em. in die chaos, de Wah hei en und de Meynungen de al en Wel weisen, b ach e e o dnung, und in seinem Ve s ande wu den Wel en de Wah hei en und Meynungen da aus (Meie 1763: 37). aigi alexande is go liebas baumga enes è s a o conside a o uno iskileggiiausių XViii a. iloso . i suoi più amosi negozi Aes e ica (1750 1758), Me haphysica (1739), E hica Philosophica (1740) da ono eno me in luenza a non una sola es e ologì e iloso ù ca a. anco a s . 1907 Poppe i ee 2010: 6465. 269s aipsniai a icles Lessingas6 come ansizionale pe iodo a ecchio e nuo o p o es an ismo eologą (h da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną 1998: 11801181). M. 1758 il suo discepinys e cod amin is johannas salomonas semle is (1725 m. dicemb e 18 d., saal eld 1791 m. ma zo 14 d., halle) pubblicò la s essa p ima, più comple a bibliog a ija baumga eno, che p a e čia e oggi. Più a di le sue bibliog a ijas è s a a o ma a più. il e mine eologo del ansieno pe iodo (Übe gangs heologe) 7 acquis ò nella XVIII a. p ima pa e e lo bisogna a capi e come ei ican e app esen an e della eologia del ansieno pe iodo (Übe gangs heologie)8. 6 Vol e as (1694 m. no emb e 21 d. 1778 m. maggio 30 d.), ancūzì sc i o e iloso o, illumina i epochos звезда, chiama a siegmundą jakobą baumga eną okiečių scienzia o i co ūna (kaunas 1996: 188). Eph holdas eph aimas Lessing (1729 d. gennaio 22 d., kamenz 1781 m. asa io 15 d., b aunschweig) è il più amoso poe a, d ama u go, iloso o dell'epoca illumina a okieč, al quale e ano no e anche due li e ianes liaudies dainos aus Pilypo uigio Lie ußen Sp ache (Li isch=Deu sches und Deu sch=Li auisches Lexkeh, We iconinnen ein hinlngliche Vo a h an Ve keh und Redensa en, welche sowol in de Hin e , als in alle ley Hand und de Gesellscha de menschlichen Vo kommen is , [...] mi mglich So g , iel uh ig Fleiß, Philipp undha s ene e ah ene diese Sp ache on Ruhmbe g und Ruhm, knigsbe g, d uck s und e leg s i. h. ha ung, 1747) (bi žiška 1963: 2025). Lessingas sc isse: Da lo o si può app ende e, che dopo ciascun dangaus lopinėliu nascono poe i e che p o usi sen imen i non sono solo p i ilegia dei popoli kul ū ingųjų. ecen emen e a sei uigio diziona io dei Li uanei e alla ine aggiun ame y inėjime su ques a lingua ap icai qui mol o de ancia a e enybę, che mi ha senza ine p adegliuga o. è un po' di can i Li hu iškų o dainelių, qualii lì can ano le agazze del illaggio. che nai e sąmojis! quale piú splendido secondo uigio e imà: [...] [quelle canzoni sono,,aš inunciai alla mia mo užei e,,anks ų y ą i užį G. B.]. umile uomo apologiscaia, che annunciąs ali nien eus, lui e ebbe sa ebbe apologizza o, che non inse ì (Lessing 1975: 9799) (Ve ė Liucija ci a ičiū ė). 7 johannas salomonas semle is u eologo e angelico e uno dei illumina a epochas eologia au o i. dal 1743 m. halės uni e si e e s udiò classikinę ilologiją, is o iją, logiką e ma ema ę, dal 1744 m. con s. j. baumga eną e angelikų eologiją, palbas. pa icola e a enzione semle is dedicò allo s o ico c i ico della biblia. Vado a a baumga eno egli 1750 m. ice e e magis o g ado pe la o o Vindiciae plu ium p aecipua um lec ionum codicis g aeci No i ža us pap as umas! jums ne eikės nieko ieško i lie u ių kalbos žodyne: aš čia jums i nu ašysiu d i Tes am... (ispi din o 1750 m.) e negli s essi anni di enne kobu go dello S a o e degli scienzia i (Kobu ge S aa skobund Geleh enzei ung). 1753 m. asa io mese al do o uni e si e apgynè do a o disse azione e di enne eologia do a u. ais s essi m. 1753 įžo in halę e di enne o dina iniu p o esso ium. uni e si à lui e a esponsabile pe u e le discipline eologiche. inciden emen e, semle io nuopelnus nuo o es amen o manosc i i y imams mini es uologi li uani, p ecisamen e Paulius subačius (2001: 523). semle is u p o ek o iumi 17611762, 1771771, 17891790 m. da 1757 m. semle is di e o e del semina io eologico. Ques o pos à ha pe so nel 1779 a causa kon a e siškojo ca lo ied icho bah d o pak ie imo nella halės uni e si e ą (h p://www.deu sche-biog aphie.de/s z80023.h ml) (Žiū ė a 2014 02 20). Ques i a i mos ano che ipo di umo e sklandė halės uni e si e e. pa icola men e impo an e e signi ica i o pe la i a dell'uni e si à halė è semle io due pa i au obiog a ia (17811782). 8 e mine Übe gangs heologie o Theologie des Übe gangs adosi XVIII a. nella p ima pa e e è s a o applica o halės eologi, sop a u o siegmundui jakobui baumga enui. così è s a o ce ca o di desc i e e la eologia dell'an ico e del nuo o p o es an izmo sandu io, pe ché lei è s a a la e a s imolan e dello s iluppo della eologia. oji a saaka della eologia s en ò e i a e k aš u nejne polemika e pe seguì len e i o me (hi sch ii 1968: 319, 371 .; schloemann 1974: 16). 270 ac a Linguis ica Li huanica LXXI baumga enas i e a, quando i e a l'ana o g asiLda bLaŽienė p o es an izmo, pie ismo e mode nusis scienza. egli isse solo 51 anni, sc isse mol o mol o e a e a didelį bū į izkilių mokinių, che in segui o a i amen e pa ecipa ono nelle eologiche diskusioni edesche (api mokinius c . schloemann 1974: 21; eh ha d - ein 1996: 79; schicke anz 2001: 113). beje, i suoi lezioni ascolesse o e i mino i a elli alexande is go liebas e na hanaelis. me i e ebbe ico da e i più impo an i a i di i a e a i i à baumga eno. eikėgus o he manno anckes in imo comp ažygis. ancke lui, ied ichswe de io e do o eens ad o pas o ių, lankè be lyne. Ma ina osina elisabe h, ų paminė i, kad jo ė as jakobas aip pa p iklausė halės pie is ams i bu o au- me gau ine pa de Wiedemann (semle io (1758: 73) sc i e che lei e a ba ba a osina) mo ì p es o 1717 m. Dopo la mad e i bambini mo e p ižiū ėjo močiu ė anna ba ba a Wiedemann (me gau inė pa de kubi z), na a be lyne. pad e e a mol o educa o e insegna a suo sogno. e di quei sūnų in amiglia c'e ano se e (semle 1758: 73). Di no izie esis e di cinque, i cui nomi: siegmundas jakobas (17061754), jus as josephas (1722 m. mi ė halėje), samuelis eusebius (bimė 1711 m., e, come sc isse be nha das Poppe (1907: 10), a e a a e anni il a ello mino e alexande io go liebo ichies a di accon a gli un b ano dalla biblia, quindi, egli i e a anco a e kokiais 1718 m.; sulla sua da a di mo e non si conosce), alexande is go liebas (17141762) e na hanaelis (mo ė 1763 m.). na hanaelis dal 1749 m. la o a osi be lyne pad e nella chiesa. è s a o ispe o e e sup emo consiglie e della consis o ia (Obe konsis o ial a ). na hanaelis baumga enes è anche s a o egalienès elisabe hos ch is ines on b aunschweig-Wol enbü el-be e n (1717 m. 8 no emb e, Wol enbü el 1797 m. 13 gennaio d., be lin) moglie della P ussia eus ied icho ii pecėmklausys. josephas, ė o mi ies 1722 m. gy i bu o likę da ke u i sūnūs: siegmundas jakobas, jus as alexande is go liebas e na hanaelis, che eseguendo il ole e pa e no se ne anda ono in halę pe s udia e la eologia (schloemann 1973: 31). baumga eno pad e mo ì susi gęs djio a. Mo i pa ale egli es imonia o e Michaelio olo o, be lyno ka ališkojo p ops o e consis is o iji pa a ėjo pa ole, pa lando, ico dè a lui più impo an ius pe sone halėje. ques o exée augus as he mannas ancke, jus as b ei haup as9 e Paulis an onas10. ne ukus mi ė i jus as josephas, p adėjęs moky is halės pedagogiume (au dem Pädagogio)11. 9 joachimas jus as b ei haup s (1658 m. ebb aio 17 d., no heim hanno e 1732 m. ma zo 16 d., be ge monas e olynas p esso Magdebu go) u uno dei halės pie ismo p adinininkų /. egli e a mol o a o e ole s. j. baumga enui (semle 1758: 89). eologo, mol o aiu a o nell'halę a i usiam baumga enui (semle 1758: 89). 11 10 Paulis an onas (1661 m. asa io 12 d., obe lausi z – 1730 m. spalio 19 d., halle) bu o ga sus halės jus as josephas mo ì susi gęs di lepa. il suo a ello maggio e siegmundas jakobas e a insieme con mi š ančiu jaunuoliu (semle 1758: 87). 271s aipsniai a icles gų12 a ęs me a igba kelian i conoscenze, anche cominciò da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną 1722 m. šešiolikme is silpnos s eika os siegmundas jakobas, iš ė o i jo d au- s udia si halės Pedagogiume. / lui allo a già impa ò classikines lingue, anche ancusì, i alių e ingles, mol o domėjosi s o ia, mokėsi ma ema os, dischi o. baumga en del pad e biblio eca, secondo b ucke io e semle io, e a 10 000 lib i (schloemann 1974: 33). M. 1723 baumga enes si ammalò g a emen e e u cos e o a p o ede e alla sua salu e (semle 1758: 88). M. 1724 egli di enne s uden e dell'halės ied icho uni e si à. s uden ų ima ikuliacijos są aše pasi ašė 431 nume iu: 2 P a V. siegmundo jakobo baumga eno į ašas (1724) halės uni e si e o me ikose (UAUA Halle: ep. 46, n . 2 [17141724]) il amoso baumga eno a e alexande is go liebas dal 1730 m. anche s udi- dija o ame pačiame eologijos akul e e: 3 P a V. alexande io go liebo baumga eno į ašas (1730) halės uni e si e o me ikose (UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741]) 1731 m. della uni e si à eologica acol à comincia a s udia e e lo o a ello na hanaelis. ques o es imonia ima ikuliazioni lis e: 4 P a V. na hanaelio baumga eno egis o (1731) halės uni e si e o me ikose (UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741] 12 semle is (1758: 76) indica che il baumga eno maes o di eologia e a Michaelis olo as (1684 m., osche sleben 1748 m. gennaio 29 d., be lin), baigęs eologijos mokslus halės uni e si e e, di bęs insieme con baumga eno pad e. (h pswww.google.l /sea ch?q= olo +be lin+P ops +und+konsis o ial a &hl=l &gb =2&sa=X&as_q=&spell=1&ei=uXexVnq5i8j9uP yg7ab& ed=0cbaQbsga) (Žiū ė a 2014 04 04). degli eb aiji baumga enà impa ò il amoso es izzia gene alinis supe in enden as johannas ludwigas Lindhamme is (1689 m. maggio 17 d., eismannbe g 1771 m. luglio 13 d., au ich), che s udiò eologiją halės uni e si e e e de agliamen e esaminò biblia ex ą. 1720 m. Lindhamme is e a be lyne p ūsų ai elių pulko gens da mes pas o ius. 272 ac a Linguis ica Li huanica LXXI Įs ojęs į halės uni e si e ą, baumga enas g asiLda bLaŽienė assishu eno pas go hil ą augus ą 8 d., halle)14, sūnų. In ques o casa egli mangia a insieme con la amiglia, i. e. di enne, owemškai pa lando, Tischgenosse e mezzo anno ancke’ę (1696 m. sausio 1 d., glaucha – 1769 m. ugsėjo 2 d., halle)13, pa ies augus o he manno ancke’s (1663 m. ko o 12/22 d., Lübeck – 1727 m. bi želio e a un e o amico di casa (ein o den liche Hausgenosse) (semle 1758: 88; schloemann 1974: 33). s a bus ak as, ku į bū ina paminė i, kad maždaug uo me u į halės uni e si- e ą è s a a in i a a u u o amosis egaliaučiaus eologo hein ichas Lysius, in e i à johannas hein ichas Lysius (1704 m. giugno 19 d., königsbe g 1745 m. 29 ma zo d., königsbe g), amoso hen icho lysijaus (1670 m. o ob e 10 d., lensbu g ūnus 1731 m. o ob e 12 d., königsbe g)15, s. do ebbe a i a e l'a enzione sul a o che il p imo capo del semina io della lingua Li uania dell'uni e si à ka aliaučiaus hen ichas Lysijus pasi ašinėjo Hen ich Lysius (ci a ičiū ė 2004: 25; plg. Vaclo ą bi žišką (1963 (1990): 470, adinusį Lysijų jonu hen iku. anco a s . Lysius 1994. beje, ona 13 go hil as augus as ancke e a il amoso augus o he manno anckes sūnus, mad e hen ie a kame sek e o iaus johanno geo geo o halso duk ė. 1750 m. ancke edè e ą Wilhelminę (mo è 1793), joachimo sigismundo on ge sdo o duk e į. I bambini essi non a e ano. ancke e a eologo e pedagogo. egli p es o cominciò la o a eo is anckes is i uigone (F anckesche S i ungen), s udiò eologia, di enne pas o ium, successi amen e u gaus chiesa (Ma k ki che) a chidiakono. M. 1723 egli di enne adjun o della acol à di eologia dell halē uni e si à, m. 1726 o dina iniu p o esso ium. anckes salu e non e a buona, ma egli a de ésè ęsė la o i pad e o e le sua missionie iaus a i i à in indìa e pensyl anìa, do e e a s a oma liu e onų bažnyčia. anckeę spe a a e della P ussia ied ichas Wilhelmas i e si può di e che le sue a i i à nep ieš a a o e e ied ichas ii. ancke isse halės pie ismo p ospes amen o e nuopuolio, u ėjuso in luenza b andenbu go-p ūs s o ia, empi. ancke ėmė migliaiacius di s uden i e malonių. M. 1767 egli cominciò anda e consiglie e della consis o ia ducogis ica di Magdebu go. Dopo la mo e del pad e di enne di e o e degli is i u i anckes. ancke sepol o al cimi e o della ci à di halė nella cimi e a della amiglia. Ž . h p:// www.deu sche-biog aphie.de/s z16793.h ml (Žiū ė a 2014 03 01). 14 augus as he mannas ancke e a eologo e pedagogo e angelici, bažny inių giesmių au o ius, pie is a, ondū ęs ino šiol eikiančias anckes is i uzioni. suo pad e e a ju is a, ducogo e ns o Pamaldžiojo palazzo e consiglie e della gius izia. Mad e Lübecko bu mis o da ido gloxino duk ė. ancke acquisì buona educazione anco a a casa, s udiò non una singola uni e si à classikines lingwi, pa icola men e g eikų, eb ajų, e eologiją. di enne Magis u Leipcige, dispu a ęs su la g amma ica dell'eb aico. nello s esso uni e si à apgynè habili acinį la o o e ecò i p imi se moni nella chiesa Pauliečių di Leipcigo (Pauline ki che). ancke p es o di enne pie is a, i e è gio imen o in ecchio e nuo o es amen o s udi. halės uni e si e e egli u g eikų e o ien alis ikos, successi amen e e eologia p o esso e. ino a 1715 m. è s a o s . ju gio chiesa (S . Geo gen-Ki che) pas o e, 17151727 m. halės ci à s . ul icho chiesa (S . Ul ich-Ki che) pas o ius. 1968 m. 18 se emb e d. iniziò casa dei našlaičių s a ybą. anckes is i uzioni sono s a e cos ui e 50 anni. si eno mi edi ici di complesso, nel quale e a scuola, abi amieji casai, di b u ei, ais inė e . . sa o iškame ci à i e a e la ò ci ca 2 500 pe sone. ancke sepol o al cimi e o della ci à di halė nella cimi e a della amiglia. Ž . h pwww.heiligenlexikon.de://biog aphiena/ augus _he mann_ ancke.h ml (Žiū ė a 2014 03 O2). 15 Lysijus y esnysis 1719 m. o ganiza o d ikalbio ( okiečių–lie u ių kalbų) Ma ino Lu he io ka ekizmo e imą, che nel 1722 pubblicò gab ielius engels (dini 1993 .). 273s aipsniai a icles alekna ičienė, 2001 m. pubblica a due a icoli sul Lysijų pad e, in da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną una non menziona il suo na doa: 271292, e nell'al a lo chiama già solo,,hen ich Lysius [2001b: 187206]]. semle is (1758: 91) sc i e che il u u o amoso eologo ca aliaučiaus hein ichas Lysijus u in i a o a halės uni e si e ą insegna e eas e n k aš ų kalbų e olle imane e pe qualche empo lì, pe ché am čionykš ėje akademijoje e a mol o a o e ole, ma non p es o pa ì16. ques o e a l'anno 1724. quel a ą mini j. h. Lysijaus biog aphi17. Lysijus mokė baumga eną a amėjų, a abų, si ų i e iopų kalbų (das Rabbinische, A abische, Sy ische und E hiopische) (semle 1758: 91). di quelle lingue all'uni e si à di halė sono s a i anche johann hein ichas Michaelis18, ch is ianas benedik as Michaelis e pak is ianizza o eb eo hein ichas ch is ianas immanuelis ommannas (semle 1758: 91; schloemann 1974: 34). Uno dei p imi j. h. Lysijaus biog a ų johannas ch is ophas ne zas ha anche so olinea o che Lysijų ch is ianas benedik as Michaelis impa ò si ų i a abų kalbų, a a si e ęs žydas ommannas a amėjų i heb ajų kalbų (e [j. h. Lysius] bemühe e sich auch in den Mo genländischen sp achen seine Wissenscha ollkommene zu machen, indem e das sy ische und a abische un e de anweisung des he n P o . ch is ian benedic i Michaelis e le n e, auch im abbinicis und almudicis eines bekeh en juden namens ommann bedien e) (ne z 1745: 25). 1725 m. luglio 11 d. pad e p e e ida imo e amici consigliam egli di enne ied icho uni e si à magis u decanaujan già menė ajam Michaelis e cominciò insegna e s udiojančius jaunuolius ([...] bald da au ing e an, seine on go ihm e liehene gaben in un e weisung de nuo 1724 m. 1726 m. egli a ebbe po u o conosce e con baumga enu appena a i ès, pe ché li hanno co i quegli s essi p o esso i dell halė uni e si à. s udie enden jugend zu geb auchen, [...]) (ne z ibd.). aigi, Lysijus halėje bu o gio ani pe sone po e a 16 Plg. ok. es oą: es wa de nachmalige be m e k nigsbe gische heologus, hein ich Lysius, welche au eben genan e uni e si als Leh e de mo genl ndischen sp achen be u en we den. diese wnsch e also, sich noch in einige zei hie selbs es e zu se en, wo u au hiesige academie s e s seh o heilha e gelegenhei gewesen. [...] nach ab eise des bishe igen geselscha e s, he n Lysius, [...] (semle 1758: 91). bisogna a i a e a enzione alla desc üizione nachmalige be m e ūsimasis ga sus. U ilizzando documen i no a o, che esis a con usione usando pad e e sogno Lysijų nomi. M. 1724 johannas hein ichas Lysius a ella a in halė, do e conosce a con jus u josephu b ei haup u, pauliu an onu, augus u he mannu ancke e al i no e oli uni e si à halė p o esso i. egli impa ò e o ien ale paesi di lingue e iniziò lo o a insegna e s udiojančius gio anius, anche is i uè collegium cu so ium in n g aecum. 1725 m. giugno 11 d. egli di enne magis u halės uni e si e e, ma poco dopo da halės do e a pa i e, pe ché 1726 m. maggio 15 d. u nomina o ka aliaučiaus uni e si e u s ao dino dina iniu y ų kalbų p o esso ium. ka aliaučiuje egli anche assunse i la o i pa e no e aiu ò lui kunigau i Löbenich o chiesa e inspeziona e sinagogą. 1731 m. di enne p o esso e o dina io di eologia, 1736 m. inunciò all'o ien alis ikos s ao dina io di p o esso e inca ichi acol à di iloso ia (ne z 1745; 2428; a nold 1746: 189190, 219, 422; h p://www.manches e .edukan /bio/biokon2.h ū ėm) (Žiu a 10). 2014 12 18 johannas hein ichas Michaelis (1668 m. luglio 26 d., kle enbe g 1738 m. ma zo 10 d., halle) u eologo e o ien alis a. 280 ac a Linguis ica Li huanica LXXI po e a signi ica e mol o mol o a uomo, che abbia g asiLda bLaŽienė scopo a cuida in is lingua i ją puoselė i, c eando in quel linguaggio app endimen i e comp ensione necessa ius ins umen s, pa lamuoju caso ocyną, il cui p oblema au o ys ės anco a ha bisogno isol e e. P o eniencija anco a su adus diziono di enne mol o impo an e, pe ché in essa e a menziona o au o ius e p op ie a io. ja sulla base e è s a a inizia a a ce ca e a i di, con e man ici, che i da i di egis azione donazione sono co e i. è anche di en a o impo an e acce a e, chi e a s essa p o e niencijos au o ius. ale scopo è s a o pe i elki i baumga eno au og a i, o a e halės Ma ino-Lu he -Uni e si ä zu Halle (A chi de Ma in-Lu he -Uni e si ä zu Halle), halės-Wi enbe go Ma ino-Lu he Uni e si ä e saxonijosanhal o biblio eca della e a (Ma in-Lu he Uni e si ä Halle-Wi enbe g, uni e si ä su. Landesbiblio hek Sachsen-Anhal ) e halės anckeschen is i u i a chi e (A chi de F anckes S i ungen). halėje baumga eno au og a ų non c'è gausu. sop a issu e egis azioni nei documen i dell halės uni e si à, i suoi man aščių agmen i e le e e, sc i i la ynų e okiečių lingue. anckes is i uzioni a chi e conse a i 13 au og a ų. si ach eliai, egis i colle i ionali laiškuoi colleghi, du laiškai ch is ian ied ichui P essie (b essie ), uno go hil ui augus ui anckeei e 136 paglii di manosc i is, sc i o 17281754 m. o a e au og a ai, come au o i e ingiausi iesioginiai šal iniai (subačius 2001: 87), inka ašaiysen. pa landoio caso il con enu o delle le e e domin ų, pu ché in esse osse sc i o di noi p eoccupimi sogge i, di baumga eno yšius con j. h. Lysijumi, haacku, Lie u ių kalbos semina u. bi u ė iškai ė anckes is i u i a chy e, liškodama Li uania di lingua semina o pa essakų, o a a nel semina io ascol a o e ied icho P eußo (1705 m., königsbe g 1733 m. luglio 5 d. Pilkalnis; 1729 m. 13 giugno ima ikuliuo as Lie u os kalbos semina e, d auge indicando che egli191733 m. 17 Pilkalų kunigas) (schille 1994a: 215) le e a, sc i a 1733 m asa io 5 d go hil Augus inui anckeei, il cui ul imo es o il au o e della le e a asme e link e p o esso i a baumga enui, il che signi ica che egli conosce a baumga en, che e a in comune con gli ascol a o i del semina io. è spezie, che halės e be lyno a chi i si possono o a e e più i e imen i di ali collegamen i. baumga enes più ol e u e decano della akul e o. ques o es imonia la lis a s uden i della acol à della eologia, sc i a nel 1738 dallo s esso decano baumga eno (sigism. jac. baumga en), nel quale minimi e i suoi colleghi Lange, p o esso i Michaelis e knappas26 ( ig.), e 1753 m. le e a ( ig.). manosc i o pe lo s udio può p a e sa e e al i due documen i dal anckes is i uzioni a chi o (F anckesche S i ungen). 26 johannas geo gas knappas (1705 m. dicemb e 25 d., Öh ingen 1771 m. luglio 30 d., halle) u eologo, pie is a, halės uni e si e o p o esso e di eologia. 281s aipsniai a icles 6 PaV. / siegmundo jakobo baumga eno egis a al egis o s uden ò dell da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną halės uni e si e o, conse a o halės uni e si e o a chi e (ua halle: ep 27 n . 1203). 7 P a V. es a o da decano siegmundo jakobo baumga eno sc i o le e a 1753 m. giugno 12 d. la ynų kalba (Ma in Lu he uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Landesbiblio hek sachsen-anhal , ym 169 (1)) 282 ac a g asiLda bLaŽienė Linguis ica Li huanica LXXI 8 P a V. es a o da siegmundo jakobo baumga eno le e a a ch is ian ied ich b essie 27 1735 m. (halle, anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35) 9 PaV. siegmundo jakobo baumga eno aš elo su ic im, . i. su missioni o os pe siun imą, sc i oi o 1754 m. no emb e 26 d. (halle, anckesche s i ungen: a s /M 3 h 45: 108) Į e inus donazione eco dą e baumga eno au og a us nea odo, che au o ius p o eniezioni e a baumga enas. Ad esempio, donazioni in aše sop a baumga eno pa a dès è e e i amen e ašalo dėmė. ali dėmių baumga eno manosc i i non è s a o no a o, sebbene plunksnos in ensi à segni di è non uno. donazione sc i a 27 ch is ianas ied ichas P essie , o b essie , come indica o anckes is i uzioni a chy o online nella accesso (1697 m. luglio 26 d., Pe lebe g 1738 m. ebb aio 15 d., anqueba ), s udi o eologiją halės uni e si e e. Pakei ęs pažiū as ha la o a o halės pedagogume, successi amen e di enne missiona io ( h p://192.124. 243.55/cgi-bin/dhm.pl?x=u& _show=x&we eg=Pe &we =p essie %2c+ch is ian+ ied ic h++-+biog a ie& eccheck=,26302 (Žiū ė a 2014 043) 0 Pe più su anqueba o missione c . alekna ičienė 2001: 195198. 283s aipsniai a icles go ikiniu co sy u, p imi due pa ole igua do menamą dizodyno da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną au o ių humanis iniu la yniškuoju aš u. / baumga eno au og a i sc i i anch'essi non in un unico al abe o, ma due ipi di al abe o go icinio co si io e umanis ino la yniškojo al abe o (ž iškai ė 2012: 139140)28. Lyginimui sceglie e au og a i sono da di e si pe iodi di i a, pe ché ignomo donazione egis o da e. Pa agona e pa ienè le e e, anche us p o eniencijoje, ma di lo o anco a si può a ce ca, sebbene non man ini, che essi a ski ų žodžių g a ika. kol kas au og a uose pa yko as i ne isus žodžius, už ašy- po ebbe o sos anzialmen e sos i ui e opinè, che o ni e egis o della donazione e baumga eno au og a ų esempi da e o sc i e e non la s essa manina. sc i ysena segni (ku apka e al i 1998: 202) in sos anza di e isce. anche pe s abili e i ma au o e dei o ni e suoi a elli che essi anche non nepasi ašė donazione eco do, nes di e isce alexande io go liebo i na hanaelio au og a ai, ku ie, au o ės nuomone, pa odo, le e e unimen o e al i aš o y os specialis i desc i e e segni (ku apka e al i 1998: 206 .) 1 Len eLė. nuo i empi dei go hic e humanis ino aš as ( aidės i žodžiai) donacijos į aše i siegmundo jakobo baumga eno e suoi b olini alexande io go liebo baumga eno d[ono] d[edi ] i na hanaelio baumga eno au og a ai (padidin i, kad iš yškė ų ašysenos ypa ybės) donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai a ha P edige ʒu halle 28 au o ė since amen e ing azia d . bi u ei iškai ei pe assis enza mo alinè e isica la o ando halės a chi uos M. No emb e 2012 284 ac a g asiLda bLaŽienė Linguis ica Li huanica LXXI donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai soll, sollen, sol [en], sol e au Waisenh- ause seÿn baumga - en (1724– 1754) a elli au og a i senza alcuna dubbio, p e e ebbe o anco a più app o ondi i s udi dell'al abe o. anco a si do ebbe padi be a e hale e, ce chendo baumga eno 1730– 1731 285s aipsniai / a icles da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną ambien e degli esempi sc i i della gen e. di lo o è s a a scudiu ia a da e o non poche, ma gli occhi non žkliu a pe sc i a, che sa ebbe almeno simile a suo insegnan e e bibliog a inį monanklą. i suoi au og a i anco a esieni, ma le p ime ice che mos a ono p o eniencijos eks o. Pa s a imiausias baumga enui bu o isgi semle is, pas a ęs più di e enze che simili udini. possibile cosa, che p o enienzione au o ius po e a esse e e qualcun al o da mol i baumga enui a sida usių mokinių. al a e us, beside mokinių, p o enienciju P ahos слодыно p iešlapyje po e a egis a e e baumga eno b olini oppu e suo igli. baumga enas 1734 m. maggio 13 d. edè hen ie e eleno e on bomsdo , nusią 1712 m. ap ile 16 d. lei e a ca ališkojo lenkų i ku iu s iškojo saksų pulkininko Philippo Wilhelmo on bomsdo o duk ė e sop a isse suo ma i o. su ją liūdinčią, našle po [ i o] mo e es usią (jeßige nachgelassene be b e au Widwe) con digele šiluma sc i ė semle is (1758: 108)29. hanno a u o 5 igli: ch is ianą hen ie ą (gimė 1736 m. 31 maggio), Ma ią eleno ą (gimė 1738 m. 7 giugno), siegismundą hein ichą (gimė 1740 m. 2 ebb aio), cha lo eę Wilhelmineę (gimė 1743 m. 26 gennaio) e ied ichą jakobą (gimė 1745 m. 24 luglio) (semle 1758: 108109). si può indo ina e, che all'as a lib i po e a p esen a e i suoi sūnūs. mo e del pad e u i i igli e ano i i e, come sc i e semle io nek ologe, pe seko nep anoks amo pad e: [...] einen un e gleichlichen Va e nun e lo en haben (semle 1758: 108). sūnums, mo us pad e, e a 14 e 9 anni, cominciėjus all'auzione 1765 m. 25 e 20 anni. 1765 m. gli a a i della biblio eca po e ano ges i e e ig i oppu e i lo o ma i i nasce ques ione, se amiglia non in i a a in aiu o di mol o is u inusi e su lib i nonché biblio eca o ganizzamen o nusimaniusi baumga eno ogli alexande io go liebo e na hanaelio. quelle cose de ono anco a esse e indaga e. Zinių su bambini anco a ce che à di, come e le lo o sc i e Li u ians lingua semina o ascol a o i, au og a ų. halėje iusci o a o a e solo due baumga eną pe i enu i a elli alexande io go liebo e na hanaelio au og a i. aigi donazione eco do au o iaus pa yzdžių. da k uopščiau ieško ina baumga eno kolegų i mokinių, galbū i p oblema anco a in sos anza i ina. u in in menzione begalinį baumga eno s opumą e da bš umą è di icile c ede ea e, che egli non osse come qualche pažymėjęs acquis a o man aščių, sebbene, on a e us, non è no a, quando quel man aš is è s a o acquis a o. come no o, baumga enes so i a g a emen e podag a e chi ag a (plaš akų podag a) (semle 1758: 116). Ques a mala ia s'esp ime d uskų elkimusi negli a icoli e dideliais dolo mi (M Ž 1980: 100, 447; e linz 2012: 123 .) e lei po e a ne29 in e ne ini on i sc šo che hen ie e eleono e baumga en mo ì 1745 m. ( h ps://po al.d/nb.de opac.h m?me hod=simplesea ch&cqlMode= ue&que y=idn%3d1014 348714) (Žiū ė a 2014 12 10). semle is (1758: 108) sc isse di hen ie es eleono es unica so elį ch is ianeę eleono eę, 1727 d. ap ile la e za apusi a del amoso medico johanno junke io (1679 d. dicemb e 23 d., Londo 1759 m. o ob e 25 d., halle) moglie. 286 ac a Linguis ica Li huanica LXXI pe me e e sc i e e, pe ciò u o c edibile g asiLda bLaŽienė semble ai spazione, che egis è qualcuno al o. aigi o a da e o non si può con e ma e che siegmundas jakobas baumga enes osse l'au o e donacinio disco. dalla ice ca si po ebbe o a e le seguen i conclusioni: 1) halės uni e si e e lec e ęs Lysijus po e a sudominią baumga eną lie u ių kalba i li uanis ine li e a u a; 2) mol o p obabile, che baumga enes pe sonalmen e conoscesse klausy ojus, nes pa s dės ė semina e; 3) emian is a chy uose as ais baumga eno haacką e semina a o della lingua Lie u ių au og a ai, si può a e deduzione, che la egis azione della donazione a o non sua mano. ŠaL iniai baumg a en alexande go lieb 1730: Į ašas halės uni e si e o me ikose; halle: ep. 46, ua n . 3 (17241741). baumg a en na hanael 1731: Į ašas halės uni e si e o me ikose; halle: ep. 46, ua n . 3 (17241741). baumg a en siegmund ja cob 1724: Į ašas halės uni e si e o me ikose; halle: ep. 46, ua n . 2 (17141724). baumg a en siegmu n d jacob 1735: Laiškas ch is ianui benedic ui Michaelis ua halle: ep. 27 n . 1044. a b u m g a e n s i e g mu n d ja c o b 1735: Laiškas ch is ian ied ichui b essie , halle, anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35. baumga en s i e g mund jacob 1738: Į ašas halės uni e si e o s uden ų egis e, ua halle: ep 27 n . 1203. baumg a en s iegmu n d jacob 1753: Laiškas la ynų kalba. Ma in Lu he uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Landesbiblio hek sachsen-anhal , ym 169 (1). baum g a en siegmund jacob 1754: le ello su o e ą, i. y. su missione sac i ici pe siun imą. halle, anckesche s i ungen: a s /M 3 h 45: 108. Li e a Ū a alekna ičie n ė o n a 2001a: die es e des e schollenen königsbe ge exempla s des handsch i lichen Lysius-ka echismus (1719). Linguis ica Bal ica 9, 271292. alekn a ičie n ė ona 2001b: hen icho Lyzijaus le e a augus ui he mann anckei. – A chi um Li huanicum 3, 187206. alek n a ič i e n ė ona 2005: hen ich Lysius’ Missionsa bei in P eußisch-Li auen nach seinen b ie en an augus he mann ancke. In e disciplinä e Pie ismus o schungen. Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes 287s aipsniai a icles mann. / hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 675688. Walla nold daniel hein ich 1746: Aus liche und mi U kunden e sehene His o ie de K  nigsbe gischen Uni e si  . königsbe g in P eußen: ha ung. baumga en jakob siegmund 1748–1752: Nach ich en on eine hallischen Biblio- hek. bd. 1–8. halle: bei johann jus inus gebaue . baumga en jakob siegmund 17521758: Nach ich en on me kwü digen Büche n. bd. 1–12. halle: bei johann jus inus gebaue . bense ge ud 1997: kélos nobaźnos giesmes. zum li auischen e angelischen ki chenlied im 18. jah hunde . Eu opa in de F ühen Neuzei . Fes sch i ü Gün e Mühlp o d . bd. 3. Au b uch zu Mode ne. h sg. on e ich donne . Weima , köln, Wien: böhlau Ve lag, 447459. bi žiška Vaclo as 1963 (1990): Aleksand ynas: Senųjų lie u ių ašy ojų, ašiusių p ieš 1856 m., biog a ijas, bibliog a ijas i biobibliog a ijas 2: XVIIIXIX amžiai. Čikaga: jaV Lb ondazione cul u ale. secondoas licenza o og a o inis. Vilnius: Lie u os kul ū os blažienė g asilda, umpa edmundas, gelumbeckai ė jolan a, ada- mony ė Ve onika 2013: In e ak y us Ry ų P ūsijos žemėlapis. P ieiga in e ne e h p:// ondas. p usija.lki.l /. büsching an on ied ich 1783: Bey äge zu de Lebensgeschich e denkwü dige Pe sonen insonde hei geleh e Männe . bd. 1. Halle: e leg on sel. joh. jac. cu s Wi we. ci a ičiū ė Liucija 2004: Ka aliaučiaus uni e si ys Lie u ių kalbos semina . S o ia e signi ica o ai li uani cul u a. Vilnius: Lie u ių li e a ū os i nau osakos ins i u o. dbe 2005 Deu sche biog aphische Enzyklopädie. 2. übe a bei e e und e wei e e ausgabe. bd. 1. Aachen B aniß, h sg. on udol Vie haus. München: k.g. sau . doe ing hein ich 1831: Die Geleh en Theologen Deu schlands im ach zehn en und neunzehn en Jah hunde . nach ih em Leben und We ken cla ges ell on d . hei ich doe ing. bd. 1. ab. o la: bei johann ka l go ied Wagne . d o inas Vincen a s 1998: das semina ium Li uanicum an de uni e si ä halle (17271740 in seinem ein luß au die he ausbildung de li auischen Philologie. Hallesche Fo schungen. bd. 1. Halle und Os eu opa. Zu eu opäischen Auss ahlung des hallischen Pie ismus. h sg. on johannes Wallmann und udo s ä e . übingen: Ve lag de anckeee 2010 Es e ikos encyclopedia. eda o e, o ganizza o e e eda o e scien i ico juozas und Schöp ung bei Hallischen Theologen des 18. Jah hunde s. schen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 157–171. Physiko heologie im his o ischen Mu eika. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos cen as. eh ha d - ein susanne 1996: Zwischen Glaubensleh e und Ve nun wah hei . Na u Con ex . bd. 3. h sg. on Man ed bü ne Müns e : Li . 288 ac a Linguis ica Li huanica LXXI e linz udol 2012: Vidaus ligų di e encinė g asiLda bLaŽienė diagnozė. Vilnius: Medicinos cen o di ice che e consulzioni ge oMeda. gei le Leopold 1875: Li auische S udien. auswahl aus den äl es en denkmäle n, dialec ische beispiele, lexikalische und sp achwissenscha liche bei äge on. d . Leopold gei le . P ag: Mou ek. hi sch emanuel 1968: His o ia de neue n e angelischen Theologie im Zusammenhang des eu opäischen Denkens. bd. 2. gü e sloh: Ve lagshaus ge d Mohn. ho baue johann ch is ian 1805: His o ia de Uni e ss ä Halle bis zum Jah e 1805. halle: schimmelp ennig. h 1998 Religion in Geschich e und Gegenwa . handwö e buch und eligionswissenscha . Vie e, öllig neu bea bei e au lage, h sg. on hans die e be z, don s. b owning, be nd janowski, ebe ha d jängel. bd 1. ab. übingen: Moh siebeck. jacob s edu a d 1898: johann Libo ius zimme mann und die pie is ische bewegung in We nige ode. Zei sch i des Ha z-Ve eins ü Geschich e und Al e umskunde 31, 121226. kaunas domas 1996: Mažosios Lie u os knyga. Lie u iškos knygos aida 15471940. Vilnius: bal os lankos. ku apka e[gidijus], Male ski h[end yk], Palskys e[ugenijus], kuklianskis s[amuelis] 1998: C iminalis ikas echnikos bassi. Vilnius: eug imas. Lemeš k i n ilja 2012: ied ich wilhelmui haackui a ibui o P ahos manusc ip inis okiečiųlie u ių kalbų žodynas. Mažoji Lie u a; pa ibio cul u y imai. Lingbų i kul ū ų sanki os a chy ai. Vilnius: eu opos jezikų i kul ū ų dialogo y ėjų asociacija ekkd a, Lemeš k i n ilja 2013: P ahos okiečiųlie u ių 31–58. manusc ip inio dizodyno au o ys ės klausimu. Ac a Linguis ica Li huanica 69, 269279. Lessing go hold eph aim 1759: b ie e die neues e Li e a u be e end. d eiundd eissigs e b ie . den 19 ap il 1759. Lessings We ke in ün Bänden. d i e band. be lin und Weima : au bau-Ve lag, p. 9699. LkŽe Lie u os kalbos žodynas 120, 19412002; a ian e ele onico. edac o ių kolegija: ge ūda nak inienė ( y . edak o ė), jonas Paulauskas, i u ė Pe okienė, Vy au as Vi kauskas, jolan a zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Accedo in e ne www.lkz.l . Loh ge ha d 2002: Ve zeichnis de Ka aloge on Buchauk ionen und P i a biblio heken aus dem deu schsp achigen Raum. eil 3: 17611780. Leipzig: . Lysius hein ich johann 1993: Mažasis Ka ekizmas. Secondo be lyno manog a io p epa è Pie o u. dini. Vilnius: Mokslo e encyclopedijų pubblica o ia. [Meie geo g ied ich] 1763: Alexande Go lieb Baumga ens Leben, besch ieben on Geo g F ied ich Meie . halle im Magdebu gischen: e leg on ca l he mann hemme de. 289s aipsniai a icles M Ž 1980 as auskas Vy au as, biziule ičius da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną s asys, Pa ilonis salezijus, Vai ila ičius adomas, Vileišis aleksand as. / Medicinos e minų žodyne z johann ch is oph 1745: Des Apos els Pauli nas. Vilnius: Mokslas. abgen hig es en liche Bekenn niß, o denen Thessaloniche n, on seinem ge h en Am e und Wandel aus den Wo en des e s en B ie es an die Thessaloniche , im ande n Capi el, . 3.4.5. bey dem Hoch e dien en Eh en- Ged ch niß Welches dem Weyland Hocheh w digen, in GOTT and ch igen und Hochgelah en He n Johann Hein ich Lysio, De H. Sch i Hochbe hm en DOCTORI, bey de L blichen K nigsbe gischen Academie Hochme i i en PROFESSORI, Hoch e o dne en Consis o ial=Ra h, PASTORI de L benich schen P a =Ki che, wie auch Inspec o i de L bnich schen Schule und Jdischen Synagogæ, Nachdem De selbe den 29. Ma ii dieses 1745. Jah es in dem 41. Jah , Seines hmlich ge h en p ies e lichen Lebens und Wandels, san und selig in dem He n en schla en, und da au den 9. Ap il in hiesige P a =Ki che bee dige wo den, an demselben be b en Beg bniß=Tage o ges elle on Johann Ch is oph Neß, Diacono bey de selben P a = Ki che. k nigsbe g: ged uck bey Ma in ebe ha d do n, k nigl. P i il. buchd ucke . Poppe benha d 1907: Alexande Go lieb Baumga en. Seine Bedeu ung und S ellung in de Leibni z-Wol ischen Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan . Nebs Ve ö en lichung e langung de dok o wü de de hohen Philosophischen und na u wissenscha lichen Fakul ä de uni e si ä Müns e in Wes allen o geleg on be nha d Poppe aus Laue . bo na-Leipzig: buchd ucke ei obe noske. e k 1971 Realencyklopädie ü p o es an ische Theologie und Ki che. beg ünde on j.j. he zog. eine bishe unbekann en Handsch i de Äs he ik Baumga ens. inaugu al – disse a ion zu in d i e e besse e und e meh e au lage un e Mi wi kung iele heologen und ande e geleh en h sg. on. d. albe hauck P o esso in Leipzig. zwei e band. a e has on cäsa ea bibel ex des a . un e ände e nachd uck de 18961913 bei de j. c. hin ichsschen buchhandlung in Leipzig he ausgegebenen ausgabe. g az: akademische d ucku. Ve lagsans al . oebb e g e g g a. 2005: Pie is s and he o de s o c ea ion. In e dispiinä e Pie ismus o schungen. Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes Wallmann. hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 747758. schic k e anz Pe e 2001: de Pie ismus on 1676 bis 1800. Ki chengeschich e in Einzelda s ellungen iii/1. h sg.: ul ich gäble , ge haendle und joachim ogge. Leipzig: e angelische Ve lagsans al . schic k e danz Pe e 2005: das Mi einande on Pie ismus und au klä ung in halle. In e disciplinä e Pie ismus o schungen. Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. Von udo s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes Wallmann. hallesche o schungen, bd. 17/1. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 235242.