Dar apie Prahos rankraštinį vokiečių–lietuvių kalbų žodyną
Full text
265s aipsniai a icles /
g asiLda bLaŽienė
Ins i u des langues Li uanies
Les di ec ions de eche ches scien i iques: p ūsų esp. bal es
langues, onomas ique, ieoji bal es aš ija.
da aPie P ahos
man aŠ inĮ VokieČi
Li uVi kaLb Dic ionnai e
Mo e on he P ague Manusc ip
ge manLi huanian dic iona y
ano acija
P ahos manusc i inis okiečiųlie u ių langues de dic ionnai e dans la ci cula ion scien i ique es
en é, quand à son suje il y a cinq ans p abilo ilja Lemeškinas. Zodyno y ėjus domina ou d'abo d le
ex e du manusc i lui-même, le mo au o ys ė, su laquelle c ęs a de la dona ion en egis emen du
manusc i a an pagine, dans lequel comme au eu indiqué hacke. Ce e insc ip ion pe me égalemen
de gue e, que le mo de manusc i is galėjęs appa eni i au enjymiam halės uni e si e o
p o esseu siegmundui jakobui baumga enui. su la base des a chi es halées assemblées, dans ce
a icle es discu é le p oblème du p op ié ai e du manusc i , a in de con i me ou é u e la
conjec u e, que le p op ié ai e du manusc i polonais ê e men ionnésis baumenasga .
anno a ion he P ague manusc ip ge manLi huanian dic iona y s a ed ci cula ing in scien i ic
sou ces a e ilya Lemeshkin spoke abou i i e yea s ago. he esea che s o he dic iona y
we e i s o all in e es ed in he manusc ip ex i sel , he au ho ship which was deduc ed
om he dona ion insc ip ion in he lylea o he manusc ip whe e he au ho was deno ed as
‘hacke. he insc ip ion also p esuppose ha he manusc ip o he dic iona y migh ha e
belonged o he amous p o esso o he uni e si y o halle siegmund jakob baumga en.
au o i é, baumga eno li uanis inė biblio eka, éc ysenes analyse. keyWo ds: P ague manusc ip
esMiniai ŽodŽiai: P ahos ank aš inis okiečių–lie u ių kalbų žodynas, donacijos į ašas,
ge manLi huanian dic iona y, dona ion insc ip ion, au ho ship, Li uanis ic lib a y o baumga en,
analysis o handw i ing.
266 ac a Linguis ica Li huanica LXXI based on he ma e ial om he a chi es o he uni e si y o
g asiLda bLaŽienė
halle he a icle discusses he issue o he owne ship o he manusc ip in o de o con i m o
deny he p esump ion ha he owne o he manusc ip migh ha e been he abo e men ioned
baumga en. Quand P ahos ka oli uni e si é bal is ikos semina o spi i us mo ens habil. d . hos
žodyno décou e imą, il es de enu clai que adosi un au e lexiquog aphiis es de P ussia
monumen al, qui es nécessai e d'é udie e publie 1. Lemeškinas se ca ac é ise bonne sa ybe à lui
ilja Lemeškinas paskelbė apie ied ichui Wilhelmui haackui p iski iamo P a-
lip e limpa ne pas publie e des au es au eu s de neap a i li uanis ikos e bal is ikos sou ces.
P ahos hand éc i du dic ionnai e danglais allemandlie u ien des langues, s ocké en République
chèque pa Leopold gei le (1847-18 oc ob e 1885 d. 2 juin), qui a ou ni b iè emen lin o ma ion aux
bal is es dans le li e bien connu Li auische S udien, édi je à P ahoe m. gei le ge geo ge hein icho
nacionalinės biblio ekos ank aščių i senųjų leidinių sky iuje (signa ū a XVi. .30),
a eju Lemeškinas nebu o pi mei is. XiX amžiaus an ojoje pusėje šį žodyną a ė
e dinando nesselmanno (1851 m. édi é pa un dic ionnai e danglais allemands en ois mo s, li ., aus
in de p age biblio hek au de wö e buche ( biblio hèque de P ah iško saugno): me lė, pa as e
p ana (gei le : 1875: 9 106, 103, 104).
le dic ionnai e des Li uiniens ous ois mo s зафиксировать: me lė ‘d ėseliena, mai a, insc i e de la
men ionnée gei le io li e (LkŽe), pa upelis ‘ba o kulnas de l'ancien ka al handiaučiaus a chy oc ip ionnel
dic ionnai e, Msc. 84o, nesselmanno e odyno i p ãna as ‘négumas, sussuukimas, gumbas madienoje de le
li e gei le io (LkŽe). aigi su le mo ino buno s andan aux dé aillés eche ches de ce manusc i unes
imą P ahos biblio ekoje žinių bū a. kyla klausimas, kaip i kada žodynas a kelia o į
P ahą. apsk i ai klausimų, susijusių su žodyno au o ys e i sa ininkais, is daugėja,
ques ions keichen au es. Pa exemple, paneigus spė ą haacko au o i é, à une ques ion a déjà épondu,
mais éme ge une au e: qui donc l'au eu ? (Lemeškin 2013: 269279; iškai ė 2014: 292317). déjà à plusieu s
ep ises discu ée e du XViii s. moyen p o eniencija, su laquelle a é é iden i iés l'au eu e le p op ié ai e
du dic ionnai e de P ahosa (Lemeškin 2012: 37, 5455; 2013: 276277). P o eniencijoje au eu umi in odui hacke,
b e en men ionnan qu'il é ai p éokslininkas en Li uanie, é udiai halée e édi é son science du langage
[halės] Waisenhauso (lie. našlaičių namų) imp us u ėje2. Šią p o eniencję podpisė baumga en, pou lequel
iden i és d'une éponse dé ini i e pou l'ins an n'es . 1 Plus oi . Lemeškin 2012: 3158. Ce a icle a é é
p épa é selon la Commission é a ique de la langue Li uanienne 2012-04-02-2012014-03-31 inancé p oje à
F ied ich Wilhelm Haacku a ibué manusc i du dic ionnai e okiečiųlie u ių kalbų (XVIII a. p .) é ude e
p épa a ion à la p esse (su a ies n . k-42). 2 Vocalski ex e es dé aillé esnagini Lemeškino, disan a ec
ch is iane schille i bi u e iškai e (Lemeškin 2013: 277). selon l'au eu de l'a icle, in e p é a ion de ce
umpo ex elio 2013 m. adosi objec i de l'au eu de l'a icle é ai halles dans les a chi es e les
biblio hèques ou e des connaissances dignes de con iance au suje p o enienciju pasi ašiusįjį: [j.] ou [d.]
baumga en4. D in e p e uo inas comme Doc o , c'es p o eniencie en egis e pou ai lui-même
dėl o, kad p ojek o ykdy ojai Lemeškinas i iškai ė jau iš esmės bu o įsigilinę į i iamąjį žodyną.
267s aipsniai a icles
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1 P a V. P ahoje saugomo žodyno ank aščio p o eniencija (1 ; nk Č : XVi. .30)
auc o hacke /
Wa P edige in Li hauen. ha
u halle s udi . seine sp ach=
leh e ſoll au dem Waiſenhauſe
ged uck seÿn. dono dedi
[j./d.]3 baumga en.
baumga enas, si Dominus, 3 slliaus es p ésen en la p emiè e le e possibles a ian es j. ou d. 4
a i inas a en ion que Lemeškinas 2012 m. pe skai ė d<edica i > d<ominus> d<oc o > j. baumga en, mais
indépendammen de l'in e p é a ion il a ai signé la dona ion e s un baumga en sie i a ec le célèb e hal
hal hal hales p o esseu i 55, (Lemeškin 2012: 54). 2013 m. scien i ique a déjà p ésen é seulemen [d.]
baumga en, insis an su le ai que D peu ê e in e p é é di e semen . cela peu signi ie le i e
Doc o ou Dominus ‘ponas ou dono dedi dedica i le de nie mo an umpé (Lemeškin 2013: 277). dedikacinées
si ua ions Dono dedi signi ie ‘pado anojo ou ‘da ė do anų. Veiksmajoddi o me dedica i ab éginio la ynų
ab e ia ū ų są adues n'es pas. umpinys d: peu signi ie : domini, dic io, di isio, di idi , domina io; .d.
dicens, duo. (pou ce e in o ma ion eme cieu d . olandui k egždži.) de ai ajou e que Li u iens
ins i u e de langues en e ec uan les a aux du p oje a é é a aillé a ec le dic ionnai e copies.
au eu ée de l'a icle ensemble a ec bi u e iškai e P ahoje dé ails examiné e o iginalą, qui a aidé oi ce,
ce qui nepe eikia copies, . i. aisymus, encalo couleu s, aisy ų lieux ba s ymą sabėliuku, selon encalo
couleu e plunksnos pasp udimą aussi é ai possible de pe ce oi , quand le mo ino au o ius pe ašinė ojas
da ė pe aukas. en b e , longame è a ail a ec manusc i s expé ience pe me de conclu eà que les
meilleu es copies ne emplaičia o iginalalo.
268 ac a Linguis ica Li huanica LXXI cela elle a oi pu e au e pe sonne. P o eniencija a
g asiLda bLaŽienė
déjà é é adui e en Li uanien (Lemeškin 2012: 55; 2013: 277). ex eas neilgas seulemen
qua e lignesu és e pa ašas. main enan su l'inconnu Baumga en. comme a é é
many a 2012 m. (Lemeškin 2012: 5457), p o enien ion en egis ée siegmundas jakobas
baumga enas, l'un des lumiè eiausių XViii a. p emiè e des hales e ou es allemandes
p o és. pou é abli p o eniencijos au eu s e isan à con i me ou é ugi spėjimą
en aison du dic ionnai e de P ahos appa enance siegmundui jakob baumga enui, il
allai pe e s i ses éc i u us e halées a chy ues conse amus laiškus, no es,
paskai ų konspek us. n'a su p is que beaucoup des bibliog aphiques des connaissances
su un connu à pie is e, éc i ain, aduc eu , ès populia es e é udian s p é é é
uni e si é p o esseu , bibliophilą son pas pa iculiè emen dé aillées, pa ois e
con adic oi es, bien que su lui ai é é éc i e non peu. aussi n'a su p is que les
a chi alijus, liés à baumga enu, halée n'es pas abonduse. Encyclopédies de biog aphies
Vocaines (Deu sche biog aphische Enzyklopädie) i ome, édi ameame 2005 m. Miunchene,
son minimi du baumga enai, liés a ec siegmundu jakobu, . i. pè e jakobas
baumga enas m. 1668 1722 m. juin 29 d., be lin), é angeli des héologiens, poè e, indiquan
que il é ai philoso alexande io go liebo5 e héologio siegmundo jakobo (1676 m. 14 d.,
Wolmi s ed 175 m. juille .
(1714 m. bi želio 17 d., be lin – 1762 m. gegužės 26 d., ank u an de ode )
4 d., halle) pè e (dbe i 429432). an é ieu es 18961913 m. ealinées p o esche Theologie und Ki che) ii ome es
an iškos eologijos i bažnyčios enciklopedijos“ (Realencyklopädie ü p o es an is-
no é que mūsų baumga enes pè e jakob baumga enes a ai deux gabus sœu s, don siegmundas jakobes
é ai l'aîné, e jaunesnys è e alexande is go liebas é ai connu ol ininkas ( e k 1971: 464466). M.
publiée en 1998 zynne his o ies e p ésen ies eligionija (Religion in Geschich e und Gegenwa ) éc i que
siegmundas jakobas é ai un in luen héologien. pou scien isme il le šlo ina Vol e as e go holdas
eph aimas 5 alexande is go liebas baumga enas scien i ique es hé ique a p adininkas en allemagne. ô
de enus o phlaicium a é é accep é dans halès pédagogisme, plus a d é udia Halès Uni e si é acul é de
héologie e 1737 m. de in ex ao dinai e p o esseu , e à pa i de 1740 ank u o p ès ode io monde
sagesse e dailies sciences p o esseu ium (P o esso de Wel weishei und de schönen
Wissenscha en). la plus g ande in luence lui comme philosophe e es e ologue a ai le a ionalisme de
ch is iano Wol o (h p://www. baumga en-alexande -go lieb.deleben/#meie ) (Žiū ė a 2014 2 25). su
scien i ique ap ès son mo 1763 m. éc i : joye la ê e a é é puikiausiai susis emin a. Tou , de ce qu il
pensai , é ai sys ème. il su ké les ieux mondes des é i és e des opinions chaos. dans sa ê e de ce
o ma osi des é i és e opinions mondiai (sein kop wa o züglich sys ema isch. alles, was e dach e,
wa d sys em. in he chaos, de Wah hei en und de Meynungen de al en Wel weisen, b ach e e o dnung,
und in seinem Ve s ande wu den Wel en de Wah hei en und Meynungen da aus (Meie 1763: 37). aigi
alexande is go liebas baumga enes a é é considé é un ékiliausių XViii a. philos. ses célèb es ou ages
Aes e ica (1750 1758), Me haphysica (1739), E hica Philosophica (1740) i en g andeulée in luence non une
seule es e ologues e philosophes ca a. enco e z . 1907 Poppe i ee 2010: 6465.
269s aipsniai a icles Lessingas6 comme ansi oi e en e l'ancien e le nou eau p o es an isme eologą (h
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1998: 11801181). m. 1758 son élè e e cod amin is johannas salomonas semle is (1725 m. décemb e 18 d., saal eld 1791
m. ma s 14 d., halle) publia la même p emiè e, plus complè e bibliog aphie baumga eno, qui p a e čia e
aujou d'hui. Plus a d ses bibliog a ijas a é é o mée plus. le e me héologue du ansina ionnel
7
(Übe gangs heologe) acqui î dans la p emiè e moi ié du XVIII a. e il le allai comp end e comme signi ian
ep ésen an de la héologie du ansina ionnel (Übe gangs heologie)8. 6 Vol e as (1694 m. no emb e 21 d. 1778 m.
mai 30 d.), ancūzų éc i ain e philosophe, illuminés epochos звезда, appelai siegmundą jakobą baumga eną
okiečių mokslininkų ka ūna (kaunas 1996: 188). Eph holdas eph aimas Lessingas (1729 d. jan ie 22 d., kamenz 1781
m. asa io 15 d., b aunschweig) é ai le plus célèb e poè e, d ama u ge, philosophe des époques éclai ées
okieques, auquel é aien connues e deux Li uaniennes liaudies dainos de Pilypo uigio Lie u ian
Ve keh […]Deu sches und Deu sch[…]Li auisches Lexkeh, We iconinnen ein hinl[…]ngliche Vo a h an W und
Redensa en, welche sowol in de H e n, als in alle ley Gesellscha en und de menschlichen o kommen is : [...]
mi m[…]glich So gel, iel uh ig Fleiß, Philipp undha l[…]e e ah ene diese Sp ache on Ruhm und Ruhm.
knigsbe g, d uck s und e leg s i. h. ha ung, 1747) (bi žiška 1963: 2025). Lessingas éc i i : De eux peu se
l'app end e, que ap ès chaque d'un cielus lopinėliu naî des poè es e que p o üs sen imen s ne son pas
seulemen p i ilège des peuples cul u ingųjų. écemmen a čiau uigio Li uiniens langue dic ionnai e e en in
a achéme y inėjime su ce e langue ap ikai ici ès de ančią e enybę, qui me sans in p ajouigna. c'es
quelques li iques dainos ou dainèles, quies là chan en les illes du illage. quel naï sąmojis! quel plus magni ique
selon uigio e imă: [...] [ces chan s son ,,aš abandonnai mon mo užei e ,,anks ų y ą y užį G. B.]. un humble
homme apologise, que annonbiąs els ienks, il e ai se ai apologisé, que ne neįdėjo (Lessing 1975: 9799) (Ve ė
Liucija ci a ičiū ė). 7 johannas salomonas semle is é ai héologien é angéliques e l'un des éclai és epochos
héologie c éa eu s. depuis 1743 m. halès uni e si é a é udié classikinée philologie, his oi e, logikà e ma hémà,
depuis 1744 m. chez s. j. baumga eną e angelikų eologiją, albas. une a en ion pa iculiè e semle is a alloué au
his o ique c i ique de la bible. Sous aubougga eno il a 1750 m. eçu magis o deg é pou a ail Vindiciae
ža us pap as umas! jums ne eikės nieko ieško i lie u ių kalbos žodyne: aš čia jums i nu ašysiu d i
plu ium p aecipua um lec ionum codicis g aeci No i Tes am... (p éspec udin 1750 m.) e les mêmes années de in
u gue de l'É a e des sa an s (Kobu ge S aa skobund Geleh enzei ung). 1753 m. asa io mėnesį al do o
uni e si e apgynė dak a o dise a ion e es de enu héologie dak a u. ais mêmes 1753 m. įžo à halę e de in
o dina iniu p o esso ium. uni e si é il é ai esponsable pou ou es les disciplines héologiques. d'ailleu s,
semle io nuopelnus nou eau es amen des manusc i s y imams mini ex ologues li uaniens, no ammen
Paulius subačius (2001: 523). semle is é ai p o ek o iumi 17611762, 1771771, 17891790 m. depuis 1757 m. semle is
di ec eu du séminai e héologique. Ce pos e il a pe du en 1779. en aison du kon a e siškojo ca lo ied icho
bah d o pak ie imo dans halės uni e si e ą (h p://www.deu sche-biog aphie.de/s z80023.h ml) (Žiū ė a 2014 02
20). Ces ai s mon en quelle es la humeu sklandė halės uni e si e e. pa iculiè emen impo an e
signi ica i à la ie de l'uni e si é halée es la semle ia au obiog aphie de deux pa ies (17811782). 8 le e me
Übe gangs heologie ou Theologie des Übe gangs adosi XVIII a. dans la p emiè e moi ié e a é é appliqué halės
héologiens, ou d'abo d siegmundui jakobui baumga enui. ainsi a é é oulu déc i e la héologie de l'ancien e
du nou eau p o es an isme jonc ion, ca elle é ai la héologie dé eloppemen s é i able s imulan e. oji la
héologie a shaaka s'e o çè en é i e la k aš u inės polémique e che chè en len e e o mos (hi sch ii
1968: 319, 371 .; schloemann 1974: 16).
270 ac a Linguis ica Li huanica LXXI baumga enas i ai , quand i ai l'ancien
g asiLda bLaŽienė
p o es an isme, pie isme e mode nusis science. il a écu seulemen 51 ans, éc i i ès
beaucoup e a ai didelį bū į izkilių mokinių, qui plus a d ac i emen pa icipè en dans
les héologiques allemands diskus (apie mokinius oi schloemann 1974: 21; eh ha d - ein
1996: 79; schicke anz 2001: 113). d'ailleu s, ses pas lec es écou és e les plus jeunes
è es alexande is go liebas e na hanaelis. il aud ai appele les plus impo an s
ai s de la ie e ac i i é baumga eno. besoinėgus o he manno anckes p oche
comp ažygis. ancke lui, ied ichswe de io e do o eens ad o pas o ių, lanké
ų paminė i, kad jo ė as jakobas aip pa p iklausė halės pie is ams i bu o au-
be lyne. Mè e osina elisabe h, me gau ine pa de Wiedemann (semle io (1758: 73) éc i s
que elle é ai ba ba a osina) mou u ô 1717 m. Ap ès les en an s de la mè e décès
p enai en cha ge g and-mè e anna ba ba a Wiedemann (me gau inė pa de kubi z), née
be lyne. le pè e é ai ès éduqué e enseignai son ils. e de ces sœu s dans la amille
é aien sep (semle 1758: 73). Des connaissances exis e su cinq, don les noms:
siegmundas jakobas (17061754), jus as josephas (1722 m. mi ė halėje), samuelis eusebius
(bimė 1711 m., e , comme éc i be nha das Poppe (1907: 10), a ai de ois ans le è e plus
jeune alexande Go lieb demande de lui acon e un ex ai de la bible, donc, il i ai
enco e e kokiais 1718 m.; su sa da e de mo aucune connaissance ne se ou e),
alexande is go liebas (17141762) e na hanaelis (mo 1763 m.). na hanaelis depuis 1749 m.
a a osi be lyne pè e o chu ch. il é ai inspec eu e le plus g and conseille de la
consis o iali é (Obe konsis o ial a ). na hanaelis baumga enes é ai aussi la eine
elizabe hos ch is ines on b aunschweig-Wol enbü el-be e n (1717 m. 8 no emb e,
Wol enbü el 1797 m.
13 jan ie d., be lin) La emme du oi de P ussie ied icho ii a é é condamnée à une peine
ė o mi ies 1722 m. gy i bu o likę da ke u i sūnūs: siegmundas jakobas, jus as
d'emp isonnemen d'un an. jos Poephas, alexande is go liebas e na hanaelis, qui,
sui an la olon é du pè e, son allés à halée é udie la héologie (schloemann 1973: 31).
baumga eno pè e es mo s'i sęs djio a. Mo ies pa ale il émoigne Michaelio olo o,
be lyno ka ališkojo p ops o e consis is o ijos pa a ėjo mo s puisan , emémo ai lui
les plus impo an s pe sonnes halėje. ce é aien us augus as he mannas ancke, jus as b ei haup as9 e Paulis
an onas10. ne ukus mi ė i jus as josephas, p adėjęs moky is halės pedagogiume
(au dem Pädagogio)11.
9 joachimas jus as b ei haup s (1658 m. é ie 17 d., no heim hanno e 1732 m. ma s 16 d., be ge couolynas
p ès Magdebou g) a é é l'un des halés pie isme p adinininkų /. il é ai ès a o is à s. j. baumga en (semle
1758: 89). héologien, beaucoup aidé dans halée a i usiam baumga enu (semle 1758: 89). 11 jus as josephas
10 Paulis an onas (1661 m. asa io 12 d., obe lausi z – 1730 m. spalio 19 d., halle) bu o ga sus halės
moî sesi gès des oupas. son aîné è e siegmundas jakobas é ai a ec le mi š ančiu jaunuoliu (semle 1758:
87).
271s aipsniai a icles gų12 ayan gagné beau éba kelian es connaissances, a
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
1722 m. šešiolikme is silpnos s eika os siegmundas jakobas, iš ė o i jo d au-
égalemen commencé é udie halės Pedagogiume. il alo s déjà sa ai les classiquines
langues, ainsi que ancūzų, i alų e anglais, ès domėjosi his oi e, mokėsi ma hémos,
dessinimo. la biblio hèque du pè e de baumga ene, selon b ucke e semle i, é ai 10 000
li es (schloemann 1974: 33). M. 1723 baumga enes omba g a emen malade e u
o cé de p end e soin de sa san é (semle 1758: 88). M. 1724 il de in halès ied icho
é udian de l'uni e si é. s uden es ima ikuliacijos są aše pasi ašė 431 nume iu: 2 P a
V. siegmundo jakobo baumga eno eco das (1724) halės uni e si e o me ikose (UAUA)
Halle: ep. 46, n . 2 [17141724]) le ameux baumga enen b olis alexande is
go liebas depuis 1730 m. égalemen s u-
dija o ame pačiame eologijos akul e e:
3 P a V. alexande io go liebo baumga eno į ašas (1730) halės uni e si e o me ikose
(UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741])
1731 m. acul é de héologie de l'uni e si é commence à é udie e leu è e
na hanaelis. cela émoija ima ikuliacijos lis esie: 4 P a V. na hanaelio baumga eno
eco d (1731) halės uni e si e o me ikose (UA Halle: ep. 46, n . 3 [17241741]
12 semle is (1758: 76) indique que le p o esseu de héologie de baumga eno é ai Michaelis olo as (1684
m., osche sleben 1748 m. jan ie 29 d., be lin), baigęs héologie mokslus halės uni e si e e, a aillęs
ensemble a ec baumga eno pè e.
(h pswww.google.l /sea ch?q= olo +be lin+P ops +und+konsis o ial a
&hl=l &gb =2&sa=X&as_q=&spell=1&ei=uXexVnq5i8j9uP yg7ab& ed=0cbaQbsga) (Žiū ė a 2014 04 04). des
héb aïs baumga eną mokė ameuxis eas e n yzie gene alis supe in enden s johannas ludwigas
Lindhamme is (1689 m. mai 17 d., eismannbe g 1771 m. juille 13 d., au ich), qui é udiai héologie halės
uni e si e e e dé aille analyseai biblijas eks ą. 1720 m. Lindhamme is é ai be lyne p ūsų ai elių pulko gens da mes pas eu .
272 ac a Linguis ica Li huanica LXXI En s ojęs į halės uni e si e ą, baumga enas
g asiLda bLaŽienė
s'assi eno chez go hil ą augus ą 8 d., halle)14, sūnų. Dans celui-ci il mangea a ec la
amille, i. e. de in , .g. Tischgenosse e demi année é ai un é i able ami de maison
ancke’ę (1696 m. sausio 1 d., glaucha – 1769 m. ugsėjo 2 d., halle)13, pa ies
augus o he manno ancke’s (1663 m. ko o 12/22 d., Lübeck – 1727 m. bi želio
(ein o den liche Hausgenosse) (semle 1758: 88; schloemann 1974: 33).
s a bus ak as, ku į bū ina paminė i, kad maždaug uo me u į halės uni e si-
e ą a é é in i ée le u u ameux héologus ka aliaučiaus hein ichas Lysius, de é i é johannas hein ichas
Lysius (1704 m. juin 19 d., königsbe g 1745 m. 29 ma s d., königsbe g), célèb e hen icho lysijaus (1670 m. oc ob e 10
d., lensbu g ils 1731 m. oc ob e 12 d., königsbe g)15, s. de ai a i e l'a en ion su le ai que le p emie che
du séminai e de langue Lie u ių de l'uni e si é ka aliaučiaus hen ichas Lysijus pasi ašinėjo Hen ich Lysius
(ci a ičiū ė 2004: 25; plg. Vaclo ą bi žišką (1963 (1990): 470, adinusį Lysijų jonu hen iku. enco e z . Lysius 1994. beje,
ona 13 go hil as augus as ancke é ai le ameux augus o he manno anckes sūnus, mè e hen ie a
kame sek e o iaus johanno geo geo o halso duk ė. 1750 m. ancke épousa e ą Wilhelminę (m. 1793), joachimo
sigismundo on ge sdo o illeį. Des en an s ils n'a aien . ancke é ai héologien e pedagogue. il ô
commença a aillo is anckes é ablissemen s (F anckesche S i ungen), é udia eologiją, de in pas o ium,
plus a d u gaus église (Ma k ki che) a chidiaconu. M. 1723 il de in halès uni e si é héologie acul é
adjoin u, m. 1726 o dina iniu p o esseu ium. anckes san é n'é ai pas bonne, mais il a déné s'es ê é les
a aux pè e e son missionie iaus ac i i és en indie e Pennsyl anie, où é ai s oma lu he ones église.
anckeę a sou enu le oi de P usse ied ichas Wilhelmas i e on peu di e que ses ac i i és nep ieš a a o e le
oi ied ichas ii. ancke i ai halées pie isme p ospes emen e nuopuolio, ėjusio in luence
b andenbou g-P ussie his oi e, empsis. ancke a en ée millie s des élè es e des malades. M. 1767 il
commença à alle conseille de la consis o ie du ducogisme de Magdebou g. Ap ès le pè e es de enu di ec eu
des é ablissemen s anckes. ancke en e é dans les cime iè es de la ille de halée dans le cime iè e de la
amille. Ž .
h p://
www.deu sche-biog aphie.de/s z16793.h ml
(Žiū ė a 2014 03 01).
14 augus as he mannas ancke é ai é angéliques héologien e pédagogue, bažny inių giesmių au o ius,
pie is e, ondéeęs jusqu šiol eikiančias anckes é ablissemen s. son pè e é ai ju is e, ducogo e ns o
Pamaldžiojo palaumes e jus ice de conseille . Mè e Lübecko bu mis o da ido gloxino duk ė. ancke acqui
une bonne éduca ion enco e à la maison, é udiai plus d'une uni e si é classikines langues, pa iculiè emen
g eques, héb aïs, e héologie. de in Magis u Leipcige, dispu a ęs su le g amma ique des héb eux. dans le
même uni e si é apgyné habili acinį a ail e lec é les p émices dans l'église Pauliečių de Leipzig
(Pauline ki che). ancke ô es de enu pie is e, di igea jeunesse dans ieux e nou eau es amen é udes.
halès uni e si é il é ai des g ei s e o ien alis ikos, plus a d e héologie p o esseu . jusqu'à 1715 m. il é ai
s . ju gio église (S . Geo gen-Ki che) pas eu , 17151727 m. halės ille s . ul icho église (S . Ul ich-Ki che)
pas eu . 1968 m. sep emb e 18 d. commença les maisons de našlaičius cons uc ion. anckes é ablissemen s
on é é cons ui es 50 ans. c'es éno me complexe de bâ imen s, dans lequel é ai école, habi amemen s
maisons, di b u es, ais inė e . . sa o iškame ille i ai e a a osi en i on 2 500 pe sonnes. ancke
en e é dans les cime iè es de la ille de halée dans le cime iè e de la amille. Ž .
h pwww.heiligenlexikon.de://biog aphiena/ augus _he mann_ ancke.h ml
(Žiū ė a 2014 03 O2).
15 Lysijus y esnysis 1719 m. o ganiza o d ikalbio ( okiečių–lie u ių kalbų) Ma ino Lu he io ka ekizmo
e imą, lequel en 1722 a émis gab ielius engels (dini 1993 .).
273s aipsniai a icles alekna ičienė, 2001 m. publian deux a icles su Lysijų pè e, en
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
un ne men ionne pas son nom (2001a: 271292), e dans l'au e il le appelle déjà
seulemen ,,hen ich Lysius [2001b: 187206]]. semle is (1758: 91) éc i que le u u ameux
héologien ka aliaučiaus hein ichas Lysijus a é é in i é à halės uni e si e ą enseigne
eas e n k aš ų kalbų e a oulu y es e quelque emps, pa ce que am čionykš ėje
akademijoje é ai des condi ions ès a o ables, mais bien ô qui é16. ce u en 1724.
celui ai à mini j. h. Lysijius biog aphes17. Lysijus mokė baumga eną a amėjų, a abų,
si ų e e iopų langues (das Rabbinische, A abische, Sy ische und E hiopische) (semle
1758: 91). ces langues des p o esseu s de halée uni e si é é aien égalemen johannas
hein ichas Michaelis18, ch is ianas benedik as Michaelis e pak is ianisé jui
hein ichas ch is ianas immanuelis ommannas (semle 1758: 91; schloemann 1974: 34). Un
p emie s j. h. Lysijaus biog aphų johannas ch is ophas ne zas a égalemen souligné
que Lysijų ch is ianas benedik as Michaelis app is les sy iens e a abes langues, a
a si e ęs žydas ommannas a amėjų e héb aïs langues (e [j. h. Lysius] bemühe e
sich auch in den Mo genländischen sp achen seine Wissenscha ollkommene zu
machen, indem e das sy ische und a abische un e de anweisung des he n P o .
ch is ian benedic i Michaelis e le n e, auch im abbinicis und almudicis eines
bekeh en juden namens ommann bedien e) (ne z 1745: 25). 1725 m. juille 11 d. pè e o
dési imu e amis d'a isaima il de in ied icho uni e si é magis u dékanaujan déjà
men ionné ajam Michaelis e commença enseigne é udiojančius jaunuolius ([...] bald
da au ing e an, seine on go ihm e liehene gaben in un e weisung de nuo 1724 m.
1726 m. il pou ai ai e connaissance a ec baumga enu aussi ô a i é, ca ils les
s udie enden jugend zu geb auchen, [...]) (ne z ibd.). aigi, Lysijus halėje bu o
pen aien ces mêmes p o esseu s de halée uni e si é. jeunes gens pou aien 16 Plg.
ok. ex e à: es wa de nachmalige be m e k nigsbe gische heologus, hein ich Lysius,
welche au eben genan e uni e si
als Leh e de mo genl ndischen sp achen be u en we den. diese wnsch e also, sich noch in einige zei
hie selbs es e zu se en, wo u au hiesige academie s e s seh o heilha e gelegenhei gewesen. [...]
nach ab eise des bishe igen geselscha e s, he n Lysius, [...] (semle 1758: 91). au a i e l'a en ion
su la desc ip ion […]nachmalige be m e būsimasis sons. En usan des documen s ema quée, qu'exis e
con usion en u ilisan pè e e sœu Lysijų noms. 1724 m. johannas hein ichas Lysius a legua à halée, où i
connaissance a ec jus u josephu b ei haup u, Pauliu an onu, augus u he mannu ancke e au es
célèb es p o esseu s de l'uni e si é halée. il app î eas e n pays langues e commença leu enseigne
é udiojančius jeunesul, aussi bien ins i uée collegium cu so ium in n g aecum. 1725 m. juin 11 d. il de in
magis u halės uni e si e e, mais bien ô de halės de ai s'en alle , ca 1726 m. mai 15 d. u a ec é
ka aliaučiaus uni e si ė eks ao dina iniu y ų kalbų p o eso ium. ka aliauchiue il a égalemen ep is les
a aux de pè e e a aidé lui kunigau i Löbenich o dans l'église e inspec eo e la synagogue. 1731 m. de in
p o esseu o dinai e de héologie, 1736 m. enonça à o ien alis ikos p o esseu ex ao dinai e des
onc ions de acul é de philosophie (ne z 1745; 2428; a nold 1746: 189190, 219, 422;
h p://www.manches e .edukan /bio/biokon2.h ū ėm) (Žiu a 10). 2014 12 18 johannas hein ichas Michaelis
(1668 m. juille 26 d., kle enbe g 1738 m. ma s 10 d., halle) é ai héologien e o ien alis e.
280 ac a Linguis ica Li huanica LXXI pou ai signi ie ès beaucoup à homme, ayan le
g asiLda bLaŽienė
bu de p end e soin langue e la puoselė i, en c éan celle langue app en issage e
pe cep ion nécessai es ins umen s, pa amuoju cas ocyną, don la ques ion
au o ys ės enco e à ésoud e. P o eniencija enco e su adus le dic ionnai e es
de enu ès impo an , pa ce qu'il y é ai men ionné au eu e p op ié ai e. elle su
base e a é é commencée à che che des ai s, con i man an s, que les données du
egis e de dona ion son co ec es. aussi es de enu impo an de é i ie , qui é ai
elle-même p o e niencijos au eu . ce bu é ai de pa cou i les au og aphes
baumga ens, ou e halės Ma in Lu he -Uni e si ä zu Halle (A chi de Ma in
Lu he -Uni e si ä zu Halle), halės-Wi enbe go Ma in Lu he -Uni e si ä e
saxonijosanhal o biblio hèque de la e e (Ma in-Lu he Uni e si ä Halle-Wi enbe g,
uni e si ä su. Landesbiblio hek Sachsen-Anhal ) e halės anckeschen
é ablissemen s a chy e (A chi de F anckes S i ungen). halée baumga eno
au og aphes n'es pas gausu. su isées des en egis emen s dans les documen s de
halée uni e si ai e, ses manusc i s agmen s e le es, éc i e la ynes e okieches
langues. anckes é ablissemen s a chi e conse en 13 au og aphes. il s'agi des
le elies, des insc ip ions collec i e dans les cou ie s collègues, deux le u es
ch is ian ied ich p essie (b essie ), un go hil ui augus ui anckeei e 136 pages de
manusc i s, éc i s 17281754 m. ou e au og aphes, comme au o i e ingus meilleu s
di ec s sou ces (subačius 2001: 87), inka éc isen pa appo .
en pa lable cas le con enu des le es dominai es, si elles y se aien éc i es su nos
p éoccupimus suje s, su baumga eno yšius a ec j. h. Lysijumi, haacku, Li uiniens
langue semina u. bi u ė iškai ė anckes é ablissemen s a chy e, ieškodama
Li uanien kalbos semina o pėdsakų, a ou é au semina o audi oi e ied icho P eußo
(1705 m., königsbe g 1733 m. juille 5 d. Pilkalnis; 1729 m. 13 juin ima ikuliuo as Lie u os
kalbos semina e, d auge indiquan que il191733 m. 17 Pilkalų kunigas) (schille 1994a: 215)
une le e, éc i e 1733 m d go hil Augus in anckeei, don le de nie demi-lapis a
é é ansmis pa le p o esseu e baumga enui, ce qui signi ie qu'il connaissai
baumga en, qui es en commun a ec les audi eu s du semina io. es espoi , que
halées e be lyno a chi es peu en ou e e plus é é ences de els liens.
baumga enes ne ois a é é e acul é decanu. cela émoigne la lis e des é udian s de
la acul é de héologie, éc i e en 1738 du p op e decano baumga eno (sigism. jac.
baumga en), dans lequel minimi e ses collègues Lange, p o esseu s Michaelis e
knappas26 ( ig.), e 1753 m. le e (7 ig.). des éc i s de eche che peu en p a e s e
e deux au es documen s du anckes é ablissemen s a chy o (F anckesche
S i ungen). 26 johannas geo gas knappas (1705 m. décemb e 25 d., Öh ingen 1771 m.
juille 30 d., halle) é ai héologien, pie is e, halès uni e si é p o esseu de héologie.
281s aipsniai a icles 6 PaV. / siegmundo jakobo baumga eno eco d de halės uni e si e o
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
s uden ų egis e, conse é halės uni e si e o a chy e (ua halle: ep 27 n . 1203). 7 P a V. ex ai
de décan siegmundo jakobo baumga eno éc i o le e 1753 m. juin 12 d. la ines langue (Ma in
Lu he uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Landesbiblio hek sachsen-anhal , ym 169 (1))
282 ac a
g asiLda bLaŽienė
Linguis ica Li huanica LXXI
8 P a V. ex ai de siegmundo jakobo baumga eno le e à ch is ian ied ich b essie 27 1735 m. (halle,
anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35) 9 PaV. siegmundo jakobo baumga eno le el su ic im, i. i. su
misijos aukos pe siun imą, éc i i 1754 m. no emb e 26 d. (halle, anckesche s i ungen: a s /M 3 h 45: 108)
Į e is eco dą donacijos i baumga eno au og a us nea odo, que l'au o ius p o eniecijos é ai
baumga enas. Pa exemple, dona ions dans ache au-dessus baumga eno pa a dès es e ec i emen
éc alo dėmė. de els démen s baumga ens manusc i s n'a eu ema qué, bien que plunksnos in ensi é
signes de es pas un. dona ion éc i e 27 ch is ianas ied ichas P essie , ou b essie , comme indiquéoma
anckes é ablissemen s a chy o su le si e In e ne (1697 m. juille 26 d., Pe lebe g 1738 m. é ie 15 d.,
anqueba ), a é udié la héologie halès uni e si é. Pakei ęs pažiū as a a aillé halės pédagogiume, plus
a d es de enu missionnai e ( h p://192.124.
243.55/cgi-bin/dhm.pl?x=u& _show=x&we eg=Pe &we =p essie %2c+ch is ian+ ied ic
h++-+biog aphie& eccheck=,26302
(Žiū ė a 2014 043) 0 Plus su la mission anqueba o oi .
alekna ičienė 2001: 195198.
283s aipsniai a icles go ikiniu ku sy u, p emie s deux mo s su menamą le dicodyno
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
au o ių humanis iniu la yniškuoju aš u. baumga ene au og aphes éc i s aussi pas un
seul éc i u e, mais deux ypes d'éc i u e go hic i alique e humanis inien
la inyniškuojska (ž iškai ė 2012: 139140)28. Compa isonimui choisi au og aphes son de
di é en es pé iodes de ie, ca inconnue dona ion da e de en egis o. Compa ées
pa iennes le es, aussi bien us p o eniencijoje, mais les peu enco e pache ko i, bien
a ski ų žodžių g a ika. kol kas au og a uose pa yko as i ne isus žodžius, už ašy-
nemany ina, qu'ils pou aien en essence emplace opinioné, que donne dona ion eco d
e baumga ens au og aphes exemples aimen éc i e pas la même poigne. signes de
éc isenne (ku apka e au es 1998: 202) en subs ance di è en . aussi bien pou é abli la
signa u e au eu s des donne de ses è es que ils aussi ne nepasi ašė dona ion
alexande io go liebo i na hanaelio au og a ai, ku ie, au o ės nuomone, pa odo,
eco do, ca di è e le ages joignemen e au es aš o y os spécialis es déc i e les
signes (ku apka e au es 1998: 206 .) 1 Len eLė. nou eaux emps du go hic e humanis is
laš ( aidés e mo szi) donacijos į aše i siegmundo jakobo baumga eno e ses è es
alexande io go liebo baumga eno d[ono] d[edi ]
i na hanaelio baumga eno au og a ai (padidin i, kad iš yškė ų ašysenos ypa ybės)
donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai
a
ha
P edige
ʒu
halle
28 au o ée sincè emen eme koja d . bi u ei iškai ei pou l'aide mo aliné e physique a aillan dans halées a chi es
m. no emb e 2012 mois
284 ac a
g asiLda bLaŽienė
Linguis ica Li huanica LXXI
donacijos į ašo anka baumga eno au og a ai
soll,
sollen,
sol [en],
sol e au
Waisenh-
ause
seÿn
baumga -
en
(1724–
1754)
les au og aphes des è es sans aucune dou e, p a e aien enco e des eche ches
plus app o ondies de l'éc i u e. enco e allai padi bė i halée, che chan baumga eno
1730–
1731
285s aipsniai / a icles
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
en i onnemen des exemples de éc i u e des gens. leu a é é és udieée aimen non
moins, mais les yeux ne zazkliu pou éc i u e, qui se ai au moins similai e à son
p o esseu e bibliog aphie monumen klą. ses au og aphes enco e ê inis, mais les
p o eniencijos eks o. Pa s a imiausias baumga enui bu o isgi semle is, pas a ęs
p emiè es eche ches mon è en plus di é ences que simili udes. possible chose, que
p o eniencijos au eu a pu ê e e quel que soi au e de de nomb eux baumga enui
a sada usių élè es. au e pa us, sans mokinių, p o enienciju P ahos dicodyno
a an lapie pou ai en egis e e baumga eno b olis ou ses en an s. baumga enas
1734 m. mai 13 d. edée hen ie e eleno e on bomsdo , née 1712 m. a il 16 d. elle é ai
ducal de polkų ka ališkojo i ku iu s iškojo saksų Philippo Wilhelmo on bomsdo o
duk ė e su écu son ma i. su elle liūdinčią, našle ap ès [ y o] mo es usią (jeßige
nachgelassene be b e au Widwe) a ec g andele šiluma éc ė semle is (1758: 108)29. ils
a aien 5 en an s: ch is ianą hen ie ą (née 31 mai 1736), Ma ią eleno ą (née 1738 7 juin
1738), siegismundą hein ichą (née 26 é ie 1740), cha lo eę Wilhelmineę (née 1743 26
jan ie ) e ied ichą jakobą (née 24 juille 1745) (semle 1758: 108109). on peu de ine ,
que à l'enchè e des li es pou aien p ésen e ses sœu s. le décès du pè e ous les
en an s é aien i an s e , comme éc i le semle io nek ologe, pe eko nep anoks amo
ė o: [...] einen un e gleichlichen Va e nun e lo en haben (semle 1758: 108). sums,
décédés pè e à, é aien 14 e 9 années, commençan à l'enchè e 1765 m. 25 e 20 ans. 1765
m. les a ai es de biblio hèque pou aien gé e e illes ou leu s ma is se pose la
ques ion, si amille ne in i ai dans l'aide d'admi e e su les li es ainsi que la
biblio hèque a angemen s des nusimaniens baumga ens des è es alexande
go liebo e na hanaelio. ces choses doi en enco e ê e é udiées. Zinių su les en an s
enco e de on che che , comme e leu s éc isons Li uiniens de langues séminai e
audi eu s, au og a es. halée pa in à ou e seulemen deux baumga eną
pa yzdžių. da k uopščiau ieško ina baumga eno kolegų i mokinių, galbū i
pe i an s è es alexande io go liebo e na hanaelis au og aphes. aigi dona ion
en egis o au o iaus p oblème enco e en essence i ina. u in omenyje begalinį
baumga eno s opumą e da bš umą di icile de c oi e, qu'il ne se ai comme quelque
signe acquis des manusc i s, bien, d'au e pa , n'es pas connue, quand ce man aš is a
é é acquis. comme on sai , baumga enes sou ai g a emen de goag a e chi ag a
(plaš akų goag a) (semle 1758: 116). Ce e maladie se mani es e d uskų elkimusi dans
les a icula ions e dideliais douleu s (M Ž 1980: 100, 447; e linz 2012: 123 .) e elle
pou ai ne29 in e ne iniai šal iniai ašo que hen ie e eleono e baumga en mi ė 1745 m.
( h ps://po al.d/nb.de
opac.h m?me hod=simplesea ch&cqlMode= ue&que y=idn%3d1014
348714) (Žiū ė a 2014 12 10).
semle is (1758: 108) éc i de hen ie es eleono es seule sœu į ch is ianeę eleono eę, le 17 a il 1727 d.
apusie la oisième du ameux médecin johanno junke io (1679 m. décemb e 23 d., Londo
1759 m. oc ob e 25 d., halle) emme.
286 ac a Linguis ica Li huanica LXXI laisse éc i e, donc ou con aincissan
g asiLda bLaŽienė
semble ai supp ession, que en egis ée quelqu au e. donc main enan aimen
impossible de con i me que siegmundas jakobas baumga enes é ai l'au eu
donacinien de disque.
de l'é ude pou ai se ai e les conclusions sui an es: 1) halės uni e si e e p ê ęs
Lysijus pou ai in omine ą baumga eną Li uiniens langue e li uanis ine
li é a u e; 2) ès aisemblable que baumga enes pe sonnellemen connaissai
klausy ojus, nes pa s dės ė semina e; 3) emian is a chy uose as ais baumga eno
haacką e Li uanien langue semina o au og a ais, on peu ai e conclusionà, que le dona ion eco d ai in pas sa main.
ŠaL iniai baumg a en alexande go lieb 1730: Į ašas halės uni e si e o
me ikose; halle: ep. 46, ua n . 3 (17241741).
baumg a en na hanael 1731: Į ašas halės uni e si e o mé ikose; halle: ep. 46, ua
n . 3 (17241741).
baumg a en siegmund ja cob 1724: Į ašas halės uni e si e o mé ikose; halle: ep.
46, ua n . 2 (17141724).
baumg a en siegmu n d jacob 1735: Laiškas ch is ianui benedic ui Michaelis ua
halle: ep. 27 n . 1044.
a b u m g a e n s i e g mu n d ja c o b 1735: Laiškas ch is ian ied ichui b essie ,
halle, anckesche s i ungen: a s /M i b 17: 35. baumga en s i e g mund jacob 1738:
Į ašas halės uni e si e o s uden ų egis e, ua halle: ep 27 n . 1203.
baumg a en s iegmu n d jacob 1753: Laiškas la ynų kalba. Ma in Lu he
uni e si ä halle-Wi enbe g uni e si ä su. Ma in Lu he uni e si ä
halle-Wi enbe g is loca ed in Halle. Ma in Lu he uni e si ä halle-Wi enbe g is loca ed in Halle. Ma in Lu he uni e si ä halle-Wi enbe g is loca ed in Halle. Landesbiblio hek sachsen-anhal , ym 169 (1). baum g a en siegmund jacob 1754: le e su ic im, i. i. su la mission sac i ices
pe siun imą. halle, anckesche s i ungen: a s /M 3 h 45: 108.
Li e a Ū a alekna ičie n ė o n a 2001a: die es e des e schollenen königsbe ge
exempla s des handsch i lichen Lysius-ka echismus (1719). Linguis ica Bal ica 9,
271292. La Commission a es imé que l'aide é ai compa ible a ec le ma ché in é ieu
dans les e mes de l'a icle 107, pa ag aphe 1, du TFUE. alekn a ičie n ė ona 2001b: hen icho Lyzijaus le e es augus ui he mann anckei. –
A chi um Li huanicum 3, 187206.
alek n a ič i e n ė ona 2005: hen ich Lysius’ Missionsa bei in P eußisch-Li auen nach
seinen b ie en an augus he mann ancke. In e dispiplinä e Pie ismus o schungen.
Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung 2001. h sg. Il a é é
c éé en 2001 e es aujou d'hui u ilisé dans de nomb eux domaines. Von udo s ä e in
287s aipsniai a icles mann. / hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 675688.
Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes Walla nold daniel
hein ich 1746: Aus liche und mi U kunden e sehene His o ie de K
nigsbe gischen Uni e si
. königsbe g in P eußen: ha ung.
baumga en jakob siegmund 1748–1752: Nach ich en on eine hallischen Biblio-
hek. bd. 1–8. halle: a ec johann jus inus gebaue . baumga en jakob siegmund 17521758:
Nach ich en on me kwü digen Büche n. bd. 1–12. halle: a ec johann jus inus gebaue . bense
ge ud 1997: kélos nobaźnos giesmes. zum li auischen e angelischen ki chenlied im 18.
jah hunde . Eu opa in de F ühen Neuzei . Fes sch i pou Gün e Mühlp o d . bd. 3.
Au b uch zu Mode ne. h sg. on e ich donne . Weima , köln, Wien: böhlau Ve lag, 447459.
bi žiška Vaclo as 1963 (1990): Aleksand ynas: Senųjų lie u ių ašy ojų, ašiusių p ieš
1856 m., biog aphies, bibliog a ijas i biobibliog a ijas 2: XVIIIXIX amžiai. Čikaga: jaV Lb
onds de cul u e. deuxième au o isa ion pho o uo ine. Vilnius: Li uanie cul u e ondas.
blažienė g asilda, umpa edmundas, gelumbeckai ė jolan a, ada-
mony ė Ve onika 2013: In e ak y us Ry ų P ūsijos žemėlapis. P ieiga in e ne e h p://
p usija.lki.l /.
büsching an on ied ich 1783: Bey äge zu de Lebensgeschich e denkwü dige Pe sonen
insonde hei geleh e Männe . bd. 1. Halle: e leg on sel. joh. jac. cu s Wi we. ci a ičiū ė
Liucija 2004: Ka aliaučiaus uni e si é Séminai e de la langue Lie u ių. His o iija e signi ica ion
Li uiniens cul u e. Vilnius: Li u iens li é a u es e nau osakos ins i u . dbe 2005 Deu sche
biog aphische Enzyklopädie. 2. übe a bei e e und e wei e e ausgabe. bd. 1. Aachen B aniß, h sg.
on udol Vie haus. München: k.g. sau . doe ing hein ich 1831: Die Geleh en Theologen
Deu schlands im ach zehn en und neunzehn en Jah hunde . nach ih em Leben und We ken
cla ges ell on d . hei ich doe ing. bd. 1. ab. o la: bei johann ka l go ied Wagne . d o inas
Vincen a s 1998: das semina ium Li uanicum an de uni e si ä halle (17271740 in seinem ein luß
au die he ausbildung de li auischen Philologie. Hallesche Fo schungen. bd. 1. Halle und Os eu opa.
Zu eu opäischen Auss ahlung des hallischen Pie ismus. Zu eu opäischen Auss ahlung des
hallischen Pie ismus. Zu eu opäischen Auss ahlung des hallischen Pie ismus. Zu eu opäischen
Auss ahlung des hallischen Pie ismus. Zu eu opäischen Auss ahlung des hallischen Pie ismus.
schen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 157–171.
h sg. on johannes Wallmann und udo s ä e . übingen: Ve lag de anckeee 2010 Es e ikos
Mu eika. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos cen as.
eh ha d - ein susanne 1996: Zwischen Glaubensleh e und Ve nun wah hei . Na u
encyclopédia. édac eu , o ganisa eu e édac eu scien i ique juozas und Schöp ung e Hallischen Theologen des 18. Jah hunde s. Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie im his o ischen Physiko heologie
Con ex . bd. 3. h sg. on Man ed bü ne Müns e : Li .
288 ac a Linguis ica Li huanica LXXI e linz udol 2012: Vidaus ligų di e encinė
g asiLda bLaŽienė
diagnozė. Vilnius: Medicinos cen e de eche ches e consul a ions ge oMeda.
gei le Leopold 1875: Li auische S udien. auswahl aus den äl es en denkmäle n, dialec ische
beispiele, lexikalische und sp achwissenscha liche bei äge on. d . Leopold gei le . P ag:
Mou ek.
hi sch emanuel 1968: Geschich e de neue n e angelischen Theologie im Zusammenhang
des eu opäischen Denkens. bd. 2. gü e sloh: Ve lagshaus ge d Mohn. ho baue johann
ch is ian 1805: Geschich e de Uni e ss ä Halle bis zum Jah e
1805. halle: schimmelp ennig.
h 1998 Religion in Geschich e und Gegenwa . handwö e buch und eligionswissenscha .
Vie e, öllig neu bea bei e au lage, h sg. on hans die e be z, don s. b owning, be nd
janowski, ebe ha d jängel. bd 1. ab. übingen: Moh siebeck. jacob s edu a d 1898: johann
Libo ius zimme mann und die pie is ische bewegung in We nige ode. Zei sch i des
Ha z-Ve eins pou his oi e e Al e umskunde 31, 121226. kaunas domas 1996: Mažosios
Lie u os knyga. Lie u iškos knygos aida 15471940.
Vilnius: bal os lankos.
ku apka e[gidijus], Male ski h[end yk], Palskys e[ugenijus], kuklianskis s[amuelis] 1998:
C iminalis ikas echnikos ondemen s. Vilnius: eug imas. Lemeš k i n ilja 2012: ied ich
wilhelmui haackui a ibué le manusc i de P ahos du dic ionnai e des langues
okiečiųlie u ių. Majoji Lie u a; pa ibio cul u esea chimai. Des langues e des cul u es
c oisi es a chy ai. Vilnius: eu opos langues e cul u es dialogue y ėjų asociacija
31–58.
ekkd a, Lemeš k i n ilja 2013: P ahos okiečiųlie u ių manusc ip du dic ionnai e au o ys ės
ques ionimu. Ac a Linguis ica Li huanica 69, 269279.
Lessing go hold eph aim 1759: b ie e die neues e Li e a u be e end.
d eiundd eissigs e b ie . den 19. ap il 1759. Lessings We ke in ün Bänden. d i e
band. be lin und Weima : au bau-Ve lag, p. 9699.
LkŽe Dic ionnyx de la langue Li uanien 120, 19412002; a ian e élec onique. edac o ies collège:
ge ūda nak inienė ( y . edak o ė), jonas Paulauskas, i u ė Pe okienė, Vy au as
Vi kauskas, jolan a zaba skai ė. Vilnius: Li u iens ins i u de langue. Access su In e ne
www.lkz.l .
Loh ge ha d 2002: Ve zeichnis de Ka aloge on Buchauk ionen und P i a biblio heken
aus dem deu schsp achigen Raum. eil 3: 17611780. Leipzig: . Lysius hein ich johann 1993:
Mažasis Ca ekism. Selon be lyno manusc i ie p épa ée Pie o u. dini. Vilnius: Mokslo e
encyclopedijų édi eu . [Meie geo g ied ich] 1763: Alexande Go lieb Baumga ens
Leben, déc i on Geo g F ied ich Meie . halle im Magdebu gischen: e leg on ca l
he mann hemme de.
289s aipsniai a icles M Ž 1980 as auskas Vy au as, biziule ičius
da apie P ahos ank aš inį okiečių–lie u ių kalbų žodyną
s asys, Pa ilonis salezijus, Vai ila ičius adomas, Vileišis aleksand as. / Ce
n'es pas le cas pou ou le monde, mais c'es le cas pou ou le monde.
nas. Vilnius: Mokslas.
Medicinos e minų žodyne z johann ch is oph 1745: Des Apos els Pauli abgen
hig es en liche Bekenn niß, o denen Thessaloniche n, on seinem ge h en Am e und Wandel
aus den Wo en des e s en B ie es an die Thessaloniche , im ande n Capi el, . 3.4.5. bey dem
Hoch e dien en Eh en-
Ged
ch niß Welches dem
Weyland
Hocheh w digen, in
GOTT and ch igen und
Hochgelah en He n
Johann Hein ich
Lysio, De H.
Sch i
Hochbe hm en
DOCTORI, bey de L blichen
K
nigsbe gischen Academie Hochme i i en
PROFESSORI, Hoch e o dne en
Consis o ial=Ra h, PASTORI de L.
benich schen P a =Ki che, wie auch Inspec o i de L bnich schen Schule und Jdischen
Synagogæ, Nachdem De selbe den 29. Ma ii dieses 1745. Jah es in dem 41. Jah , Seines hmlich
ge h en p ies e lichen Lebens und Wandels, san und selig in dem He n en schla en, und
da au den 9. Ap il in hiesige P a =Ki che bee dige wo den, an demselben be b en Beg
bniß=Tage o ges elle on Johann
Ch is oph Neß, Diacono bey de selben P a =
Ki che. k
nigsbe g: ged uck bey Ma in ebe ha d do n, k nigl. P i il. buchd ucke . Poppe benha d 1907:
Alexande Go lieb Baumga en. Il es égalemen connu sous le nom de Poppe benha d. Seine
signi ica ion und S ellung in de Leibni z-Wol ischen Philosophie und seine Bedeu ung zu Kan .
Nebs Ve ö en lichung e langung de dok o wü de de hohen Philosophischen und
na u wissenscha lichen Fakul ä de uni e si ä Müns e in Wes allen o geleg on
be nha d Poppe aus Laue . bo na-Leipzig: buchd ucke ei obe noske. e k 1971 Realencyklopädie
eine bishe unbekann en Handsch i de Äs he ik Baumga ens. inaugu al – disse a ion zu
pou p o es an ische Theologie und Ki che. beg ünde on j.j. he zog. in d i e e besse e
und e meh e au lage un e Mi wi kung iele heologen und ande e geleh en h sg. on. d.
albe hauck P o esso in Leipzig. zwei e band. a e has on cäsa ea bibel ex des a .
un e ände e nachd uck de 18961913 chez de j. c. hin ichsschen buchhandlung in Leipzig
he ausgegebenen ausgabe. g az: akademische d ucku. Ve lagsans al . Ve lagsans al .
Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al .
Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al .
Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al . Ve lagsans al .
oebb e g e g g a. 2005: Pie is s and he o de s o c ea ion. In e displinä e
Pie ismus o schungen. Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung
2001. h sg. Il a é é c éé en 2001 e es aujou d'hui u ilisé dans de nomb eux domaines. Von udo
s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes Wallmann.
hallesche o schungen 17/2. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen halle im Max niemeye
Ve lag, 747758.
schic k e anz Pe e 2001: de Pie ismus on 1676 bis 1800. Ki chengeschich e in
Einzelda s ellungen iii/1. La Commission es in i ée à p ésen e une p oposi ion de
ésolu ion à l'Assemblée géné ale. h sg.: ul ich gäble , ge haendle e joachim ogge. Leipzig: e angelische Ve lagsans al .
schic k e danz Pe e 2005: das Mi einande on Pie ismus und au klä ung in halle. In e dispiplinä e
Pie ismus o schungen. Bei äge zum E s en In e na ionalen Kong ess ü Pie ismus o schung
2001. h sg. Il a é é c éé en 2001 e es aujou d'hui u ilisé dans de nomb eux domaines. Von udo
s ä e in Ve bindung mi ha mu Lehmann, homas Mülle -bahlke und johannes Wallmann.
hallesche o schungen, bd. 17/1. übingen: Ve lag de anckeschen s i ungen halle im Max niemeye Ve lag, 235242.