Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija

229straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: pietų aukštaičiai, Varėnos šnekta, natūralioji morfologija, giminės categoria, giminês varijando. keyWords: southern aukštaičiai, Varėna sub-dialect, natural morphology, the gender category, variations in gender. VitaLija karaciejŪtė Lietuvos edukologijos universitetas As direções de pesquisas acadêmicas: atual morfologia, tarmių morfologia, dialektologia. Varėnos Šnektos daiktaVardŽio giMinės kategorija the category of gender of noun in Varėna sub-dialect anotação Varėnos šnektos giminês categoria do ponto de vista natural da morfologia até agora não está investigada e descrita. O principal objetivo do artigo discutir esta estrutura da categoria de giminés de šnektos, com base empirine material, apresentar daiktavardžių giminés semantina e morfologica característica, estabelecer giminês varijamento casos. a análise realizada mostrou que: 1) Varėnos šnektoje daiktavardžių giminė (virškoji e moteriškoji) não é estritamente diferenciada segundo kamienos, que juntamente com flexijas apenas em parte marcam a giminę; impreclu falar e sobre peculiar giminês morfemą Varėnos šnektos daiktavardžių estrutura; 2) tiriamajai šnekta característico giminês formas de varijação. annotation the category of gender of Varėna sub-dialect has not been researched and described from the perspective of natural morphology up to now. the main aim of the article is to discuss the structure of the category of gender in this sub-dialect, on the basis of empiric material to present semantic and morphological characteristics of the gender of noun and to identify cases of variations in gender. the conducted analysis revealed that: 1) there is no strict differentiation in (masculine and female) gender of the sub-dialect of Varėna according to stems, which only partially mark the gender together with flexions; it is inaccurate to point to specific ‘gender morpheme in the structure of nouns of the Varėna sub-dialect. 2) Variation in forms of gender are characteristic of the sub-dialect under the research. 230 VitaLija karaciejŪtė acta Linguistica Lithuanica LXXI Categoria certa linguagem elemento de sistema tem significado gramatical e ela mostrançada forma gramatical, t. i. formalų rodiklį (plg.: hockett 1965: 211; Lkg i 1819; Paulauskienė 1983: 157; Matthews 1997: 48)1. para definir, quais as categorias morfológicas tem uma ou outra língua, primeiro é preciso olhar para aquela língua presentes as formas kaitybines (flexines). em outras palavras, morfologinė Šiuolaikinėje morfologia teoria em palavras em categorias se dividem de acordo sintaksines funções, kategorija egzistuoja ten, kur ji formaliai kaip tokia pasirodo (Wurzel 1989: 53). daybą, gramatínio contínio e contextoą (le mais sobre categoria e suas traožus ver. carstairs-Mccarthy 2000: 264272). númerous, alegrio e giminês2 categorias gramaticais uma com a outra são relacionadas3: a morfema gramatica da forma de palavra (fleksija, ou fleksyvas) sempre codegia númerous e esquerno categorias, e isso que giminês gramatica categoria tem relação com categoria de números, confirma a linguagem universalija, afirmando que cada língua, que tem giminês categoria, sempre tem e categoria de número (greenberg 1968: 95). É comum achar que o raictavórgio giminę indica unisasito nominho gramatická morfema4. caso Varėnos snektei especial virriškosios giminės morfemos statusą deveria a, a1, a2, u, u fleksininko klasių daiktavardžių vienaskaitos vard tais formas de morfemas gramaticas (fleksijas), exemplo.: n.m-as, k.l-es, rug-·s, su·n-ùs, pie-ùs. tal status não deveria i e C kamienų vienaskaitos vardininko formų gramatinės morfemas (plg. rosinas 2005: 45). Varna šnektoje gramaticana giminês categoria simboliza e unicascaitos kilmininkas, plg.: a, a1, a2, im, u, u fleksinių klasių daiktavardžio kilmininko formas: n.m-o., k.-o., rù-o., d.be-o., su.n-ås, pie-ås. porém, comparada daqueles mesmos fleksinių klasių vienaskaitos galininko formas n.m-u., k.-u., sú·n-u., piẽ-u., rùg-i., d.bes-i. e femeriškosios giminės daiktavardžių galininko formas dαn-u., mα-u., žõ·l-ы., .k-i., s.ser-i., matytume, que menėtų formasas morfemas gramaticas tais supercharakteristikos não têm (plg. rosinas 2005: 46). tais enfrenta-se com o problema de giminê, quando fleksinių formų gramatines morfemas por causa de muito grande sinkretismo não sempre podem simbolizar giminę, o que significa que em eslecto elas não estão completamente diferenciadas segundo giminas (plg. rosinas 2005: 44). 1 sobre o termo de categoria distinta vartoseną ver carstairs-Mccarthy 2000: 267; Plungian 2010: 20. 2 sobre giminês e númerous e giminês e alegrnier interacveiką vê corbett 1991: 132, 154157. 3 Categorias morfológicas, Wolfgang ulricho dresslerio afirmando, podem ser produtivos ou não produtivos. Por exemplo, em falam alemães, o número é tão mesmo produtivos como e mais alegres, e giminé simboliza-se só morfosintaksiškai (dressler 2003: 34). 4 Vienaskaitos vardininko galūnė também é chamado teminiu žymekliu (savickienė, kazlauskienė, kamandulytė 2004: 5). Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 231straipsniai articles / 1 P a V. Varėnos e seus arredores mapaapis5 tema actuais não só devido à levantada giminês problemas, mas também porque a sul dos altístaiços adarmei atribuídas Varėnõs e a mais suas situadas aldeias akmeñs, babrškių, bačių, beržùpio, giráitės, kaštų, Megežerio, Matùizų, Žilojõs, Pauosups, rùdnios, Varõsios, Varõnõs, Pertõs, zerūrnų, (žvýr. 1n.) herminas gektos tradicionais, nem a moderna categoria natural morfologia do ponto de vista de vista está até agora estudada e descrita. pirine material, fornecer daiktavardžių giminês semantina e morfologica caracteristiká, straipsnio tikslas – aptarti šnektos giminės kategorijos struktūrą, remiantis emestabelecer giminês varijamento casos. 5 Mapa foi composto Laura geržotaitė. 6 sobre a categoria do número Varėnos šnektos ver karaciejūtė 2012: 5359. 232 acta VitaLija karaciejŪtė Linguistica Lithuanica LXXI material investigado constitui a 20052013 m. texto do artigo individualmente acumulado šnektos da autora de Varėnos e a mais dela localizados aldeias (garso recordos duração de cerca de 70 horas). analisam-se representantes da geração sênior, nascidos 19131939 m. e permanentemente residentes tiriamosios šnektos plote, dados de língua. estudo é realizado baseado na teoria da morfologia natural, que surgiu juntando significėtude e fonologico naturalidade conceitos (dressler 2000: 289), principais. aplica-se trabalho descripcinis, oposições e comparamatis métodos. A estrutura das categorias gêmeas7 de snektos varna são constituídas por varriškosios (pg.: šiẽnas ‘šienas, ú·kis ‘ūkis, arkl·s ‘arklys, su·nùs ‘sūnus, dαncs ‘dantis, vαnduõ ‘vanduo) e materiškosios (pg.: kru·cn. ‘krūtinė, ‘krona ‘duona, va dúvaldžia, ‘klõtsklėtis, ‘ssssss, duktssss, duktssssduktė) giminoposição8. atual categoria daiktavardzes giminés é dvinarė, porém anteriormente, sem virriškosios e moteriškosios (nežymėtosios e žymėtosios) giminés, brantai tinham bevardę giminę9. tradicionalmente doiktavorzes em gêmeos dividem-se semantiniu e morfologiniu bastidores (Laigonaitė 1961: 122123; ainda plg. dLkg 6263)10. semanticamente disirtáveis daiktavardžių giminė, baseada leksine significado e sexos diferumu11, pode ser não só diferentes kamienų, linksnių galūnių, darybos, mas e outras šaknies, например.: kàt sušeimù [vyro] t.ko. bú·c t·vas mamà jõ· kad com família [virro] teve ser. pai, mama jo (Mrg); tαic màno. vras anàs tai aqui meu marido anas (Prl) e tαidα vašitó· mo.ters | tαijõ·s mamà nevá·ikšto. tai agora va esta mulher, é sua mama nãoikšto (Prl); tαiåujõ·s jo. bró·lis | jo.bró·lis tas isso já dela, seu irmão, seu irmão (Vrn) e o.jõ· tà jo.sesuõ i· 7rà sobre a categoria de giminês vê. hockett: 231; aikhenvald 2004:10311045; holvoet, semėnienė: 2006 101; WaLs.120 1965 sobre a categoria de giminês šiaurinių širvintiškių, joniškio e ramaškonių šnektose ver : Markevičius 2009: 1531; kaikarytė 2010: 2833; tuomienė 2010: 5361. 8 aldonos Paulauskienės (2007: 23) afirmam, onde há oposição, lá deve ser e possibilidade de neutralizações, i. i. aproximação dos membros contrainamados até sinonimías ou até mesmo total extinção da oposição. 9 davidas crystalas (1999: 130) ao lado da oposição varriškoji giminė moteriškoji giminė bevardė giminė fornece ainda e vivo morto nemvas priešpriešą (dar plg. Paulauskienė 1989: 172; Matthews 1997: 14). Acredita-se que a masculškosios e femeriškosios giminės daiktavardžio klasės susiformou de ativųjų, gyvųjų daiktavardžių (genus activum), cujas denotatas são vivbiškai aktyvūs, e bevardės giminės daiktavardžio klasės de quais inaktyviųjų, em outras palavras, pasyviųjų, nemyvųjų daiktavardžių (genus pasivum), denotatai yra gyvybinio ciklo neturintys objektai (rosinas 2005: 156; dar žr.: kuryłowicz 1964: 207; Mažiulis 1970: 76; zinkevičius 1980: 176177). 10 alexandra yurievna aikhenvald (2004: 10341036) greta semantinio, formalaus morfologinio critérios de cernimento dos geniais mini fonologico. 11 Plg. rusų kalbos belyčius (angl. epicenes) daiktavardžius krolik ‘triušis e sobaka ‘šuo, dos quais o primeiro combinado com varriškąja, o segundo com femeriškąja kinine, porém ambos podem reikšti qualquer do gênero gyvūnus. Mencionado exemplo mostra que em uma mesma língua pode existirem diferentes de separados sistemas de combinação de classes de palavras (aikhenvald 2004: 1033). Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 233straipsniai articles itek·jus o seu, essa sua irmão é casada (Prl /); nó·rs ispàc lietùvi bùo. | betåuskαt.s leŋkũ· mó·ki.to.jes nors ele mesmo lietuvis era, mas já skaitėsi lenkų mokytojas (Žr) e nù irpasku s.ko. | perp.mo.ka(s) s·im vis | nuirmó·ki.to.je12 klá·use | vαkαi isku jũ·s ·m.t šitù() žαislùs na e depois diz, durante todos as aulas sêsime, na irja pergunta: crianças, de onde vocês tiraram estes brinquedos? (V) (pl.g. Valeckienė 1984: 1758;17; 1998: 231234). Menėtinas dominius e selvagens animais e a paukščius reiškiančios pares, cujos jovens sempre são virriškosios giminės, pvz.: j·m d.v. kavẹ-- katinùku. jam davė katinuką (Vrn) e nẹikat·s netuù nei katės neturiu (bbr); tα irkat· [vavo] irkaùku. [turėjo] tai e katė [buvo], e kačiuką [turėjo] (bbr) (também zr: Laigonaitė 1961: 124126; jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 33; Paulauskienė: 179183; 1989: 173174; 1994: 63; 2006: 7073; dL 1983kg; Valeckienė 1998: 161 235236). Todos daiktavoržiai, nereiškiantes de pessoas de sexo diferente, animais ou aukščių, tem nemotivuado giminę (plg.: sakå tαigijs tùri mašin·lы. | irtùri ktu. matciklu. sakau, por isso ele tem mašinėlę e tem outra motoiklą (Prl); tαie [vaikai] nupiki. to.k. st.lu. | kàb vadα nuogc | dá·r ligc ic tùri to·kès k·des i | tαic dåug·use vavá·lgåu tai eles [vaikai] nupirkem tal tal, como va agora deste aqui, ainda liga aqui. e aqui tem tais kėdes, e isso aqui principalmente va valgau (Prl) e t. t.)13. Esses itiktavorços não estão kaitomi giminėmis, plg.: mašin·l. e **mašin·lis14; matciklas e **matcikla; stlas e **st.la15 (Lkg i 19; Paulauskienė 1989: 170; 2006: 69; dLkg 6263). Morfologicamente scirtáveis daiktavardžių giminę lemia morfologικές peculiaridades, t. i. sua forma: kamienas, linksnių galūnės (Laigonaitė 1961: 122123; ainda plg. dLkg 6263). Os variskoji e femeriškoji giminės são marcados com base sintaksiniu, ou sintagminiu, critério, nusakančiu formų derinimą, por exemplo: m·li.na viesà tràkšt Mėlyna šviesa trakšt (Prl); gras to·ks c·ltas tαibùo. boa tal ponte isso foi (Mrg). 12 mó·ki.to.jes e mó·ki.to.je tipo daiktavardžiai chamados substantiva mobilia (plg.: Valeckienė 1998: žr240; holvoet, semėnienė 2006:110; mais 236.: zumpt 1846: 17; jacob 185:1 146; sobre daiktavardžių por žymėtumą žr. Paulauskienė 1994: 159), ou motion nouns (vok. Movierung (Sexusdifferenzierung), plg. Philippo conzetto apresentados exemplos: lieùv-is (ʻmale Lithuanianʼ) lieùv-ė (ʻfemale Lithuanianʼ) 148149); espanhas e gêmecias línguas exemplares ver. corbett 1991: 67; Lohde 2006: (praleista t – aut. past.); „pedagòg-as (ʻmale teacherʼ)“ – „pedagog-ė (ʻfemale teacherʼ)“ (conzett 2010: 124126). 13 Compare-se exemplos de língua francúzis: mot. g. maison ‘namas e vyr. g. château ‘pilis. Esses daiktavardžiai são não vivieji, i. i. não têm ligação com varriškąja e femeriškąja lytimi (aikhenvald 2004: 1031). 14 de dois astrodutários marcados teoricamente possíveis, mas šnektoje nãotojamos formas. 15 em geral todos os itiktavorzii são classificáveis e tem giminę, mas giminėmis não kaitomi. 234 VitaLija karaciejŪtė acta Linguistica Lithuanica LXXI ainda comparemos formas de harmonização casos, quando galūnês por giminę não estão diferencijuadas: nuú·råu kapj d.ro. | iràš [darau] | kaptàs *mke. kvαilùtis na žiūriu como ele faz e eu [darau] como aquele Mikė kvailutis (grt); s.ke. quejisα ciomis flexijoms. Por vá·lkata ‖ „sakė, kad jis valkata“ (sVrn). Morfologinis, arba formalusis, kriterijus remiasi kamienais ir nuo jų priklausanexemplo, u kamieno obiktavorzii sempre são varriškosios giminės: su·n-ù d·rba *v·un sūnus trabalha Vilniuje (Žr); o.dabα | irpαr duotù v.s irtug-u dαrviẽto. | vskas tená·i viẽto.dabα o agora e loja, flexijom só em parte marqui giminę (plg. Valeckienė: 1998 234). ir turgus dabar vietoje, viskas tenai vietoje dabar“ (Vrn). Varėnos šnektoje, kaip ir kitose natūraliosios morfologijos metodais tirtose lietuvių (ir latvių) šnektose (plg.: rosinas 2005; Markevičius 2009; kaikarytė 2010), daiktavardžių giminė nėra griežtai diferencijuota pagal kamienus, kurie kartu su Šnektoje exama daiktavardžių (rodančių giminystės santykius, pareigybes, pavardes), que têm moteriškosios giminės ā, ē kamienų gramatinę morfemą (fleksiją), embora segundo semantiką são vyriškosios giminės16, например.: sakå màno. t·t. bùo. msininkas sakau, meu tėtė era mėsininkas (sVrn); labα to·tà17 bùo. gras Labai tota foi bom (brč); pasku màno. d·d. mamõ· bró·lis | tαilabα peilukù gražẹ skutin·davo. | visó·kẹis raštαs Paskui meu dėdė, irmão da maman, isso muito peiliuku gražiai skutinėdavo visokiais raštais (Mtz); nuku kuiš-- iz vαõ·s àt.m. _ atidúodavo. šıcem | *bl·nda18 | a(š)sakå | to.õ· rαik·jo. | kàt visem ùšpakau(s) sunagá·iko.m19 изkapó·t na onde, onde do poder atendeu, retidava a estes, blinda; eu digo, tal precisava, que todos os asnos com nagaikis escavasse (Žr). Varėniškiai conta daiktavardžių, que sem contexto percebem como varriškosios giminės. contexto, diante de tais itictavórdios gimină parodo giminėmis kaitados dependômios palavras; tais palavras forma permanece a mesma, embora função e pasikeičia (plg. stundžia 1979: 82; Valeckienė 1998: 240), exemplo.: ko·ks ist· búož.20 bùo. | alè21 ž.-- ž.m. bùo. tα vež. cooks ele lá buožė foi, mas terras foi, isso isvežė (Ūt); s [vyras] mušẹikà bùo. jis [vyras] mušeika foi (brč); aletikra 16 Šis reiškinys dar vadinamas gramatinės giminės ir lyties konfliktu (žr. Markevičius 2009: 19–22; apie rusų kalbos daiktavardžių gramatinės giminės ir lyties konfliktą žr. Ls 138–141). 17 tėtê, pai ou pai do homem. 18 tadas blinda. 19 botagais. slavism. 20 fazendeiro mais rico. 21 Varėnos šnektai característico interruptukas, geralmente usado contrapriešai, priežasčiai reikšti. Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 235straipsniai articles s.vas vags tα | αrgitù αrgitù daskavó·si22 bet realmente savas vagis, isso argi tu, argi tu dasikavosi (prislėpsi) (sVrn)23; o.kaùka bùo. kó·ks zdrá·ica24 irα bùfeto.25 irαnp·nto.s ivisu l.kt. to·ks o katčiukas era tal zdraica e em bufeto, e em alintos, e visur lakstė toks (bbr); vadabα irmàno. ká·imαn [yra pessoas] | ku kurbùo. to·k prešαi | žgamo. bùo. Va agora e na minha aldeia [yra pessoas], onde, onde foram tais inimigos, isgamos foram (Vrn). obviamente, que mencionar doiktavorzii tem um negativo, menospreamatório atspalvê (plg.: stundžia 1980: 79; gudzinevičiūtė 2009: 273; mais exemplos sr. gudzinevičiūtė 2008). daiktavardžiai búož., mušẹikà, vá·lkata, vags, zdrá·ica, žgama neturi separado savo kamieno, fleksijų; não há especiales generais giminês būdvardžių klasės (stundžia 1980: 82), porém tem duas ginminas e, portanto, tradicionalmente chamados hibridiniais (angl. hybrid nouns26) (plg. corbett 1991: 38, 66; judžentis 2002: 43), ou dvigiminiais (lenk. dwurodzajowe rzeczowniki) daiktavardžiais (plg.: otrębski: 1956 5; rinkauskienė 1999: 13; judžentis 2002: 43). Em línguas Lituvias gramatológicas statususo não tendoças bendárias giminês (lot. substantiva communia, angl. common gender) daiktavardžių moteriškoji giminė Varėnos šnektoje quase não nevartojama. nãoymėtoji varriškosios giminės forma šnektos representantesų pasakoma mais frequentiau27. de alguns daiktavardes giminė não sempre são óški, elas não indicam nenhum gramatiniai marcadores, exemplo: visù gmines visùs | kapko·kè kal·imes t· | vsku. žinó·jo. Visas parentes, todos, como qual, kalėjimus lá, tudo ela sabia (bbr) (plg.: gi.v·nto.je bùɔ. priẽ pàt *u·lõ·s | irdá·r dá·r jõ· gimiũ· vacà skαt.s [yra] gyventojas estava ao pé Ū patlos e dar, mas seus parentes aqui va skaitėsi [yra] (Žr)); tαžmo·gùs t.åu tαs.s28 | d.r.s29 | tvαk.s | bèt dα gid·jåu katpαrdúoda | tuosnamùs tai homem lá já tais, dar esses, tvark, mas agora ouviu que vendeu. namus.rn (bržp) (pl. k galgi žmogg dåk psùc kukkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkk kadgá·l spakαinà30 vαkas kad gal spakaina 22 slavism. 23 Em comparação descrendrita significado em forma usado a: gal r·iktis | betdα bijẹ visó·u. e vaũ· šıtũ· gali reikštis, mas agora temai visokių va vagių šitų (Žr). 24 Padauža, nenuorama. 25 armintos pratos ou comidias putar. 26 casos, em que se fala de mulher mantém a forma de gênese masculina, pode-se ligar com a extensão da natural masculina gramatical gímese em marcadas área de gímese femineriškės (holvoet, semėnienė 2006: 106). 27 sobre daiktavordes da língua gregos common gender vê. holton et kt. 1997: 6162. 28 gerino. 29 gamino, trabalhou. 30 calma. 236 acta VitaLija karaciejŪtė Linguistica Lithuanica LXXI criança (Vrn) (plg. acmenu vαku dúono.s sukrαte. sukrαte. | tαiva dno.(s) žαndà | dro.bnen skudurùkαn cùkro. [dįeda] | irdú·oda kapulptù ku. | irvαkas31 trá·uke tu.duon·ti. atsimenu, à criança o pão sukramtė, sukramtė, isso chamaosi žanda; em trobinho skuduriuką açúcar [įdeda] e dá como čiulptuką, e a criança puxa aquela doonytę (grt). nelinksniuojamieji, t. y. nekintamą formą turintys, daiktavardžiai neturi morfologicos giminês categoria de sinais, suas giminê reiškiama sintaksiškai (Paulauskienė 2001: 6; judžentis 2002: 39; dLkg 64; sobre morfologicamente neadaptuados daiktavardžių giminę žr. rimkutė 2011: 184201). Šių daiktavardžių tiriamojoje šnektoje nãožfiksuada. porém exemplos mostram que alguns de origem estranha doiktavordzes, que deveriam ser alegrniuojami (kP66), são usados como nelinksniuojamieji, i. i. neprideriti ao šnektos fleksinės sistema. eles podem ser tanto varriškosios, quanto femeriškosios giminės, plg.: irvà papraå *bro·ùl.s pαneš. šitùs dù kàpten nuto·k žal kuràplupi ki.vi ki.vi dv suvá·åu ir va pediriau broniulės, parnešė šitus do, como lá, na verdes, onde tais aplupi; kiviai, kivius do suvalgiau (sVrn) e aplùpo. supj·ut. smú·kẹi suvá·åu túos ki.vi dù aplupo, supjausté finamente, suveio aqueles kivius du (sVrn). tais dívidos giminês svyravimentos, presumivelmente, ocorre por causa da geração mais velha pessoas ignorância, que giminês forma vartotina32. Varėnos šnektoje зафиксирована giminė nederinimo casos, например.: nukàs se n.t vin. åũksmas bùo. tαivàt na kas, centenvinis alegria foi, isso va (sVrn); tαij. tas*advá·rda s.ko. aquele ele, aquele edward, diz (Prl); sutó·m pavijõ·um33 [dukra foi vystyta] su aquele pavijočiumi [dukra foi vystyta]? (grt); nù tαipaså kapatαna tαiå pa-á·ikina em kadt. ižb.lo. balà to·kè šacnis na isso depois, quando vem, isso já explica para eles. que lá de balos bal. tox fonte (bržp)34. tais giminês nederinimo casos são unitários, pateikėjų, matyt, casualmente pavartoti. separadamente deveria mencionar tiriamada šnektoje vartojamus daiktavardžius, cujos giminė às vezes é diferente negu de alguns outros šnektų (pavyみに, joniškio, šiaurinių 31 Varėnos šnektoje daiktavardis criança às vezes pavartojamas berniuko (sūnaus) significado, exemplo.: tαivαku. cigvenu. vαku. å [turime] | õ· o.tr·s mego.s nutαitp | tr·s mego.s irsu·nùs tai criança, só uma criança já [turime], o, o três mergos. na isso sim, três mergas e sãos (Žr) (dar plg. Laigonaitė 1961: 124). 32 daiktavardis kvi, segundo a pesquisa de juventude, classifica-se mais frequentemente no grupo dos skolinių kaitomų (rimkutė, raižytė 2010). 33 fita, destinada suvystytam ao cêsí baby. 34 ainda comparemos exemplo, inscrita nas barčiutas: ko·k bùɔ pradz to·k bùs irp·gi.nαs kokia foi o começo, tal será e pabaiga (brč) (Markevičienė 1999: 32). Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 237straipsniai articles širvintiškių35) e bendrinė linguagem daiktavardžių giminė /. Varėniškiai (muitas vezes por causa slavas línguas influência36) giminá keičia, quando fala sobre: 1) comimento, bebidasus, por exemplo.: o.sù bubn.m bl·no.m | à pigine ce gá·rdu.s o com bulviniais blynais37 spirginiai tie gardūs (Ūt); bαndũ· prkepa | prmala aguõ nu. | irtαåu pienα agu-- aguõnpien.n priv·lgo. bandų prikepa, primala aguonų, e tame leene, aguonpienyje, privilgo (Ūt); vac cukrà ji reke ‖ „Va čia cukrus, jei reikia“ (Vrn); 2) matérias ou seu resíduo, por exemplo: dru·c38 r.stαi | cgpa-- p.leno.s [liko] drūti rąstai, só cinzas [liko] (Mrg); prstas m·lis vakekce areeskà39 Prastas areia, va quanto aqui areca (Vrn)40; malkà sùdega i iraglei bũ·na Malka sudega e, e carlos fica (brč); tempertno.s bú·davo. žbalo. terpentino, era fibalo (grt); 3) localovaržius, por exemplo: vienà dukt·jõ· *babiẽrik.n [vivena]| mo.ki.to.jè Viena duktė jo balbieriškyje [vivena], mokytoja (Prl); o.màno. *am·te. dá·r to.ũ· mald.ly. mok·jo. betàš tiktà(s) shitúosva irž.us | v·nas v·nas v·nas is*galeliẽjåus | irpasjúos bùo. å per*k·čes råudó·no. v·no. o meu almytė ainda tal ordelę mokėjo, mas eu só esituos va e palavraszis: vínas, vinhas, vinhas de galilėjos; e com eles estavam já por cúticas de vinho vermelho (grt); *beržùp.41 bùo. trs namα beržupyje havia três namai (bržp); e pasmùs e up.lis i .ra *dúobup. duob·ta duob·ta bùo. bonž mú·s up.l. Va connosco, va riaelis e existe. duobupis. duobėta, duobėta. era bonzos nosso riaelis (Mtz)42; 35 Plačiau sr. : Markevičius 2009: 1724; kaikarytė 2010: 3233. 36 mais plg. Varėnos šnektoje Зафиксисованных числаus (plg.: po.*kal·dαi ‘po kalėdų и lenk. kolęda, rus. кoляда), giminės (plg.: kiš.us ‘kišenė и lenk. kieszeń) variantes. 37 transponendo de outra maneira do que em algumas šnektos e generrininha falboje giminês exemplos, escrevem šnektai habituamότερη, freqünesnė forma. 38 fortes. 39 areia. 40 mais plg. ka(t)t. peẽsko. vsko.gi prlαnda kad lá areco, visko gi prilenda (Prl). 41 Plg.: nuspiko. ká·vi. | igr·žo. gi.v· v· | *bežupin | sào. kαmpα | irdabα dá·r stó·vi tàs nam. nus lisiportou a vaca e voltou viver novamente em beržupį, em sua aldeia, e agora ainda está de pé aquela manelis (bržp). Viruja não só forma de localovirgio raiška, mas e kirčiação, plg.: irs pava·tas katbùo. beržα idel | tαpavi-- pava·tas *bežu-- *bežupis ir ele (upelis) nomeado, que foram beržai dideli, isso nomeado beržupis (bržp); *bežupis bùo. pad.ri. *b.-- *b·ržupis bežupis. foi padarę bržupis [faladas sobre kirčiavimą aut. past.] (bržp). 42 Plg.: nugivà up.l. vaαna *duobùo. primeiro·use šità up.l. prũ·dαn iñteka dá·r kàp αin in*mó·us | šitù permik.li. | *mó·u. káimαn | tαidá·r ke-- kersα up.lis tàs αna | in*meki. nagi, va upelis va vai. duobupio. Primariamente este riajel em prūdą entroute. ainda quando vens em Molius shitu (caminho), através bosquekelį, em Molių aldeão, isso ainda skersai riacho esse vai em Merkį (Mtz). 244 acta VitaLija karaciejŪtė Linguistica Lithuanica LXXI Pau la uskienė aldona 2007: oposições e suas neutralização paradigmadas de categorias gramaticas. Teoria e prática de línguas. Teses de relatórios da Conferência. kaunas: kauno Universidade de Tecnologia, 2324 (prieiga internet http://www.kalba.ktu.lt/files/konf_ tezes_2007.pdf) [visualizado 2014 04 22]. Plungian Vladimir 2010: Gramatinių kategorijų tipologija 1. Vilnius: Vilniaus universidade. ragaišienė Vilija 2010: Linksniuojančių žodžių kirčiavimo variantes pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių tarmėse. dottaro dissertação manuscritois. Vilnius: Instituto das línguas Lituãs. rimkutė er ika 2011: Morfologicamente neadaptuados daiktavardžių giminė. Cultura da língua 84, 184201. rimkutė er ika, ra iž yt ė jūratė 2010: Morfologinis skolinių adaptavimas lietuvių kalboje. Lietuvių kalba 4 (prieiga na internet http://www.lietuviukalba.ltindex.php?id=162) [revisto 2014 04 22]. rinkauskienė regina 1999: Rytų aukštaičių uteniškių vardažodis: atual situação e istorinė raida. dottaro dissertação manuscritois. Vilnius: Vilniaus pedagoginis universidade. rosinas albertas 2005: Latvių kalbos daiktavardžio linksniavimo sistema: sinchronija ir diachronija. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas instituto de publicação. st un dž ia b onif acas 1979: giminės kategorija lietuvių kalbos gramatinėje sandaroje. Aktualiosios kalbotyros problemos. Invitamento-programa e teses de Conferência Científica. Vilnius: Vilniaus V. kapsuko universidade, 8083. un dž ia bonifacas st 1980: Vadinamosios bevardės giminės lugar no sistema morfologizado da língua lituânica. experimental estirinamento. Kalbotyra 31(1), 7987. tuomienė nijolė 2010: Ramaškonių šnektos daiktavardis: sociolingvistinis tyrimas. Vilnius: Instituto das línguas Lituãs. Valeckienė adelė 1984: Língua Lituânica gramatística sistema. Giminês categoria. Vilnius: Lógico. Valeckienė adelė 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatica. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas instituto de publicação. WaLs co rb et t g. g. number of genders. The World Atlas of Language Structures (priega internet http://wals.infofeature/30) [visualizado 2014 04 22]. Wolfgang Wurzelrich 1989: Inflectional Morphology and Naturalness. dordrecht: kluwer. zinkevičius zigmas 1980: Lituvians kalbos istorinė gramatika 1. Vilnius: Mokslas. zumpt carl gottlob 1846: A school-grammar of the Latin language. London: Longman, brown, green, and Longmans, Paternoster-row. Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 245straipsniai / articles VietoVardŽi santruMPos bbr babrškės Prl Perlojà brč bačiai sVrn senóji Varėnà kšt kaštos bržp – beržùpis Ūt – Ūtà grt – giráitė Vrn – Varėnà zrv zervýnos Mrg Megežeris Žr Žiūra Mtz Matùizos giráitė, kaštos, Megežeris, Matùizos, Perlojà, Pauosup, rudnià, senõji Varėna, Ūtà, the category of gender of noun in Varėna sub-dialect suMMary the sub-dialect of Varėna and villages closest to it (akmuõ, babrškės, bačiai, beržùpis, zervýnos, Žiūra), which is ascribed to southern aukštaičiai, the category of gender has not been investigated and described from the perspective of natural morphology. the main aim of the article is to discuss the structure of the category of gender in this sub-dialect, on the basis of empiric material to present semantic and morphological characteristics of the gender of noun and to identify cases of variations in gender. the conducted research showed that: 1) the structure of the category of gender in the sub-dialect of Varėna consists of opposition of masculine and feminine gender, what is similar to other sub-dialects (joniškis, northern širvintiškiai) researched applying the method of natural morphology; 2) there is no strict differentiation in (masculine and female) gender according to stems; stems with flexions only partially mark the gender; 3) users of the sub-dialect of Varėna usually replace gender referring to food and drinks (e.g., subl·no.m, aguõnpien.n); to materials and their refuses (e.g., p.leno.s, aglei); place-names (e.g., *babiẽrik.n, *dúobup.); plants (e.g., vαrnalέ·šas, ramun·lei); parts of clothes (e.g., kiš.un, rαŋkó·u.); certain spaces and premises (e.g., v·rtuvis; po.lekl·nikas); organs of human body (e.g., kepenα, megenα) and others; 4) it is inaccurate to refer to specific ‘gender morpheme‘ in the structure of nouns of the sub-dialect of Varėna because the lexical morpheme is inseparable from one or another grammatical meaning of gender. Įteikta 2014 m. junho 11 d. VitaLija karaciejŪtė Lietuvos edukologijos universitetas Taraso Ševčenkos g. 31, LT-03111 Vilnius, Lituânia [email protected]