Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija

229straipsniai / articles esMiniai ŽodŽiai: pietų aukštaičiai, Varėnos šnekta, natūralioji morfologija, giminės kategoria, wariantywność rodzaju. Słowa kluczowe: południowi Auksztoci, gwara warneńska, morfologia naturalna, kategoria rodzaju, wariantywność rodzaju. VitaLija karaciejŪtė Lietuvos edukologijos universitetas Kierunki badań naukowych: morfologia współczesna, morfologia gwar, dialektologia. Adnotacja daiktaVardŽio giMinės kategorija the category of gender of noun in Varėna sub-dialect dotycząca gwary warneńskiej Kategoria rodzaju w gwarze warneńskiej z punktu widzenia morfologii naturalnej nie była dotąd badana ani opisana. Głównym celem artykułu jest omówienie struktury kategorii rodzaju w tej gwarze, przedstawienie na podstawie materiału empirycznego semantycznej i morfologicznej charakterystyki rodzaju rzeczowników oraz ustalenie przypadków wariantywności rodzaju. Przeprowadzona analiza wykazała, że: 1) w gwarze warneńskiej rodzaj rzeczowników (męski i żeński) nie jest ściśle zróżnicowany według tematów, które wraz z fleksjami tylko częściowo oznaczają rodzaj; nieprecyzyjne jest również mówienie o szczególnej „morfemie rodzaju” w strukturze rzeczowników gwary warneńskiej; 2) badanej gwarze właściwe jest wariantywne występowanie form rodzaju. adnotacja Kategoria rodzaju w podgwarze warėńskim nie była dotychczas badana ani opisywana z perspektywy morfologii naturalnej. głównym celem artykułu jest omówienie struktury kategorii rodzaju w tym subdialekcie, na podstawie materiału empirycznego przedstawienie semantycznych i morfologicznych cech rodzaju rzeczownika oraz identyfikacja przypadków wariacji rodzaju. przeprowadzona analiza wykazała, że: 1) w podgwarze warėńskim nie ma ścisłego rozróżnienia rodzaju (męskiego i żeńskiego) według tematów, które tylko częściowo oznaczają rodzaj wraz z końcówkami fleksyjnymi; nieprecyzyjne jest wskazywanie konkretnego „morfemu rodzaju” w strukturze rzeczowników podgwary warėńskiej. 2) Zmienność form rodzaju jest charakterystyczna dla badanego subdialektu. 230 VitaLija karaciejŪtė acta Linguistica Lithuanica LXXI Kategoria – pewien system elementów językowych – ma znaczenie gramatyczne i wskazującą je formę gramatyczną, tj. formalny wykładnik (por.: hockett 1965: 211; Lkg i 18–19; Paulauskienė 1983: 157; Matthews 1997: 48)1. aby określić, jakie kategorie morfologiczne ma dany język, należy najpierw przyjrzeć się występującym w tym języku formom fleksyjnym (odmiennym). innymi słowy, morfologiczna We współczesnej teorii morfologii wyrazy dzieli się na kategorie według funkcji kategorija egzistuoja ten, kur ji formaliai kaip tokia pasirodo (Wurzel 1989: 53). składniowych, derywacji, treści gramatycznej i kontekstu (szerzej o kategorii i jej cechach zob. carstairs-Mccarthy 2000: 264–272). gramatyczne kategorie liczby, przypadka i rodzaju2 są ze sobą powiązane3: morfem gramatyczny formy wyrazu (fleksja lub fleksyw) zawsze koduje kategorie liczby i przypadka, natomiast to, że gramatyczna kategoria rodzaju ma związek z kategorią liczby, potwierdza uniwersalium językowe głoszące, że każdy język, który ma kategorię rodzaju, zawsze ma również kategorię liczby (greenberg 1968: 95). Powszechnie uważa się, że rodzaj rzeczownika wskazuje gramatyczny morfem mianownika liczby pojedynczej4. w takim przypadku w gwarze wareńskiej szczególny status morfemu „rodzaju męskiego” miałyby gramatyczne morfemy (fleksje) form mianownika liczby pojedynczej rzeczowników klas fleksyjnych a, a1, a2, u, u, np.: n.m-as, k.l-es, rug-·s, su·n-ùs, pie-ùs. takiego statusu nie miałyby gramatyczne morfemy form mianownika liczby pojedynczej rdzeni i oraz C (por. rosinas 2005: 45). W gwarze wareńskiej gramatyczną kategorię rodzaju symbolizuje również dopełniacz liczby pojedynczej, por.: formy dopełniacza rzeczowników klas fleksyjnych a, a1, a2, im, u, u: n.m-o., k.-o., rù-o., d.be-o., su.n-ås, pie-ås. jednakże, porównując formy biernika liczby pojedynczej tych samych klas fleksyjnych n.m-u., k.-u., sú·n-u., piẽ-u., rùg-i., d.bes-i. oraz formy biernika rzeczowników rodzaju żeńskiego dαn-u., mα-u., žõ·l-ы., .k-i., s.ser-i., zauważylibyśmy, że gramatyczne morfemy wymienionych form nie mają takiej „supercharakterystyki” (por. rosinas 2005: 46). a zatem mamy do czynienia z problemem rodzaju, gdy gramatyczne morfemy form fleksyjnych z powodu zbyt dużego synkretyzmu nie zawsze mogą symbolizować rodzaj, co oznacza, że w gwarze nie są one w pełni zróżnicowane według rodzajów (por. rosinas 2005: 44). 1 o różnym użyciu terminu kategorii zob. carstairs-Mccarthy 2000: 267; Plungian 2010: 20. 2 O współdziałaniu rodzaju i liczby oraz rodzaju i przypadka zob. Corbett 1991: 132, 154–157. 3 Kategorie morfologiczne, zdaniem Wolfganga Ulricha Dresslera, mogą być produktywne albo nieproduktywne. Na przykład w języku niemieckim liczba jest równie produktywna jak przypadek, natomiast rodzaj jest symbolizowany wyłącznie morfosyntaktycznie (Dressler 2003: 34). 4 Końcówka mianownika liczby pojedynczej nazywana jest również wykładnikiem tematycznym (Savickienė, Kazlauskienė, Kamandulytė 2004: 5). Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 231artykuły / articles 1 P a V. Mapa Varėny i jej okolic5 Temat jest aktualny nie tylko ze względu na postawiony problem rodzaju, lecz także dlatego, że do dialektu południowo-wschodnioauksztockiego zalicza się mowy Varėny i najbliżej położonych względem niej wsi – Akmenys, Babriškės, Barčiai, Beržupis, Giraitė, Kašėtos, Mergežeris, Matuizos, Perloja, Pauosupė, Rudnia, Staroji Varėna, Ūta, Zervynos, Žiūros (zob. ryc. 1) – a kategoria rodzaju w tych gwarach6 nie była dotąd badana ani opisywana ani z punktu widzenia morfologii tradycyjnej, ani straipsnio tikslas – aptarti šnektos giminės kategorijos struktūrą, remiantis emwspółczesnej – naturalnej. na podstawie materiału pierwotnego przedstawić semantyczną i morfologiczną charakterystykę rodzaju rzeczowników, ustalić przypadki wariantywności rodzaju. 5 Mapę sporządziła Laura Geržotaitė. 6 Apie kategorię liczby w gwarze wareńskiej zob. karaciejūtė 2012: 53–59. 232 acta VitaLija karaciejŪtė Linguistica Lithuanica LXXI Materiał badawczy stanowią teksty gwarowe zebrane indywidualnie przez autorkę artykułu w latach 2005–2013 w Varėnie i najbliżej położonych wioskach (czas trwania nagrań dźwiękowych wynosi około 70 godzin). Analizowane są dane językowe przedstawicieli starszego pokolenia, urodzonych w latach 1913–1939 i stale zamieszkujących obszar badanej gwary. Badanie przeprowadzono w oparciu o zasady teorii morfologii naturalnej, która powstała z połączenia pojęć nacechowania i naturalności fonologicznej (dressler 2000: 289). W pracy zastosowano metody deskryptywną, opozycyjną i porównawczą. Strukturę kategorii rodzaju7 w gwarze wareńskiej tworzy opozycja rodzaju męskiego (np.: šiẽnas ‘siano’, ú·kis ‘gospodarstwo’, arkl·s ‘koń’, su·nùs ‘syn’, dαncs ‘ząb’, vαnduõ ‘woda’) i żeńskiego (np.: kru·cn. ‘pierś’, dúona ‘chleb’, vaǯ ‘władza’, kl·ts ‘spichlerz’, sesuõ ‘siostra’, dukt· ‘córka’)8. Współczesna kategoria rodzaju rzeczowników jest binarna, jednak wcześniej Bałtowie, oprócz rodzaju męskiego i żeńskiego (nienacechowanego i nacechowanego), mieli także rodzaj nijaki9. Tradycyjnie rzeczowniki dzieli się na rodzaje na podstawie semantycznej i morfologicznej (Laigonaitė 1961: 122–123; por. także dLkg 62–63)10. Rodzaj rzeczowników klasyfikowanych semantycznie, oparty na znaczeniu leksykalnym i różnicy płci11, może być nie tylko związany z różnymi tematami, końcówkami przypadków i formacją słowotwórczą, lecz także z innym rdzeniem, np.: kàt su‿šeimù [vyro] t.ko. bú·c ‖ t·vas ┊ mamà jõ· ‖ „trzeba było być z rodziną [mężczyzny]. ojciec, jego matka” (Mrg); tαi‿c màno. v·ras anàs ‖ „to tutaj jest mój mąż” (Prl) oraz tαi‿dα ┊ va‿šitó· mo.ters | tαi‿jõ·s mamà nevá·ikšto. ‖ „to teraz ta oto kobieta, jej matka nie chodzi” (Prl); tàs tαi‿åu‿jõ·s ┊ jo.‿ bró·lis | jo.‿bró·lis ‖ „ten to już jej, jej brat, jego brat” (Vrn) oraz o.‿jõ· ┊ tà jo.‿sesuõ i·rà 7 o kategorii rodzaju zob.: hockett 1965: 231; aikhenvald 2004:1031–1045; holvoet, semėnienė 2006: 101–120; WaLs. o kategorii rodzaju w gwarach północnoszyrwintyckiej, janiskiej i ramaszkońskiej zob. : Markevičius 2009: 15–31; Kaikarytė 2010: 28–33; Tuomienė 2010: 53–61. 8 Zdaniem Aldony Paulauskienė (2007: 23), „gdzie występuje opozycja, tam musi istnieć również możliwość neutralizacji, tj. zbliżenie członów przeciwstawnych aż do synonimii albo nawet całkowite zaniknięcie opozycji“. 9 David Crystal (1999: 130) obok opozycji rodzaj męski / rodzaj żeński / rodzaj nijaki podaje również przeciwstawienie żywe / nieżywe (por. także Paulauskienė 1989: 172; Matthews 1997: 142). Przypuszcza się, że klasy rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego ukształtowały się z rzeczowników aktywnych, żywych (genus activum), których denotaty są żywotnie aktywne, natomiast klasy rzeczowników rodzaju nijakiego – z rzeczowników nieaktywnych, inaczej mówiąc pasywnych, nieżywych (genus pasivum), których denotatai yra gyvybinio ciklo neturintys objektai (rosinas 2005: 156; dar žr.: kuryłowicz 1964: 207; Mažiulis 1970: 76; Zinkevičius 1980: 176–177). 10 Alexandra Yurievna Aikhenvald (2004: 1034–1036) obok semantycznych i formalnych morfologicznych kryteriów rozróżniania rodzajów wymienia kryterium fonologiczne. 11 Por. rosyjskie rzeczowniki „epiceniczne“ (angl. epicenes) krolik ‘królik’ i sobaka ‘pies’, z których pierwszy łączy się z rodzajem męskim, drugi zaś – z żeńskim, jednak oba mogą oznaczać zwierzęta dowolnej płci. Wspomniany przykład pokazuje, że w jednym języku mogą istnieć różne systemy uzgadniania rodzaju poszczególnych klas wyrazów (Aikhenvald 2004: 1033). Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 233artykuły / articles itek·jus ‖ „o jo, ta jo sesuo yra ištekėjusi“ (Prl); nó·rs is‿pàc lietùvi bùo. | bet‿åu‿skαt.s leŋkũ· mó·ki.to.jes ‖ „nors jis pats lietuvis buvo, bet jau skaitėsi lenkų mokytojas“ (Žr) ir nù ir‿pasku s.ko. | per‿p.mo.ka(s) s·ʒim vis | nu‿ir‿mó·ki.to.je12 klá·use | vαkαi ┊ iš‿ku jũ·s ·m.t šitù() žαislùs ‖ „na ir paskui sako, per pamokas sėdime visi, na ir mokytoja klausia: vaikai, iš kur jūs ėmėte šitus žaislus?“ (Vrn) (por. Valeckienė 1984: 175–178; 1998: 231–234). Należy wspomnieć o parach oznaczających zwierzęta domowe i dzikie oraz ptaki, których młode są zawsze rodzaju męskiego, np.: jǽ·m d.v. kavẹ-- ┊ katinùku. ‖ „jam davė katinuką“ (Vrn) ir nẹi‿kat·s netuȓù ǁ „nei katės neturiu“ (bbr); tα ir‿kat· [buvo] ┊ ir‿kaùku. [turėjo] ǁ „tai ir katė [buvo], ir kačiuką [turėjo]“ (bbr) (dar žr.: Laigonaitė 1961: 124–126; jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 33; Paulauskienė 1983: 179–180; 1989: 173–174; 1994: 161; 2006: 70–73; dLkg 63; Valeckienė 1998: 235–236). Wszystkie rzeczowniki, które nie oznaczają osób, zwierząt gospodarskich lub ptaków różnej płci, mają rodzaj niemotywowany (por.: sakå ┊ tαigi‿js tùri mašin·lы. | ir‿tùri ktu. matciklu. ‖ „mówię, więc on ma samochodzik i ma inny motocykl” (Prl); tαi‿e [vaikai] nupiki. to.k. st.lu. | kàb va‿dα nuog‿c | dá·r lig‿c ‖ iȓ‿c tùri to·kès k·des ┊ i | tαi‿c dåugǽ·use va‿vá·lgåu ‖ „to [dzieci] kupiły taki stół, jak teraz odtąd do tego miejsca, jeszcze aż dotąd. i tutaj ma takie krzesła i to tutaj przeważnie jem” (Prl) itd.)13. Te rzeczowniki nie odmieniają się przez rodzaje, por. mašin·l. i **mašin·lis14; matciklas i **matcikla; st.las i **st.la15 (Lkg i 19; Paulauskienė 1989: 170; 2006: 69; dLkg 62–63). Rodzaj rzeczowników klasyfikowanych morfologicznie wyznaczają cechy morfologiczne, tj. ich forma: temat, końcówki przypadków (Laigonaitė 1961: 122–123; por. także dLkg 62–63). Rodzaj męski i żeński oznacza się na podstawie kryterium syntaktycznego, czyli syntagmatycznego, określającego uzgadnianie form, np.: m·li.na viesà tràkšt ‖ „Mėlyna šviesa trakšt” (Prl); g.ras to·ks c·ltas tαi‿bùo. ‖ „geras toks tiltas tai buvo” (Mrg). 12 Rzeczowniki typu mó·ki.to.jes i mó·ki.to.je nazywane są substantiva mobilia (por.: Valeckienė 1998: 236–240; holvoet, semėnienė 2006:110; zob. także: zumpt 1846: 17; jacob 1851: 146; o nacechowaniu par rzeczowników zob. Paulauskienė 1994: 159), albo motion nouns (niem. Derywacja żeńska (różnicowanie płciowe), plg. przykłady podane przez Philippo conzetto: „lieùv-is (ʻmale Lithuanianʼ)” – „lieùv-ė (ʻfemale Lithuanianʼ)” 148–149); przykłady z języka hiszpańskiego i (praleista t – aut. past.); „pedagòg-as (ʻmale teacherʼ)“ – „pedagog-ė (ʻfemale teacherʼ)“ (conzett 2010: niemieckiego zob. corbett 1991: 67; Lohde 2006: 124–126). 13 Porównajmy przykłady z języka francuskiego: rzeczownik rodzaju żeńskiego maison ‘dom’ i rodzaju męskiego château ‘zamek’. Rzeczowniki te są nieżywotne, tzn. nie mają związku z płcią męską i żeńską (aikhenvald 2004: 1031). 14 formy oznaczone dwiema gwiazdkami są teoretycznie możliwe, ale w mowie nieużywane. 15 ogólnie rzecz biorąc, wszystkie rzeczowniki są klasyfikowane i mają rodzaj, ale nie odmieniają się przez rodzaje. 234 VitaLija karaciejŪtė acta Linguistica Lithuanica LXXI porównajmy jeszcze przypadki uzgadniania form, gdy końcówki nie są zróżnicowane ze względu na rodzaj: nu‿ú·råu kap‿j d.ro. | ir‿àš [darau] | kap‿tàs *mke. kvαilùtis ‖ „no, patrzę, jak on robi, i ja [robię] jak ten głuptasek Mikė” (grt); s.ke. ┊ że‿onα tymi vá·lkata ‖ „sakė, kad jis valkata“ (sVrn). Morfologinis, arba formalusis, kriterijus remiasi kamienais ir nuo jų priklausanfleksjami. Na przykład rzeczowniki tematów na u są zawsze rodzaju męskiego: su·n-ù d·rba *v·un ‖ „syn pracuje w Wilnie” (Žr); o.‿dabα | ir‿pαr duotù v.s ┊ ir‿tug-u dαr‿viẽto. | vskas tená·i viẽto.dabα ‖ „a teraz także sklepy, fleksją tylko częściowo ir turgus dabar vietoje, viskas tenai vietoje dabar“ (Vrn). Varėnos šnektoje, kaip ir kitose natūraliosios morfologijos metodais tirtose lietuvių (ir latvių) šnektose (plg.: rosinas 2005; Markevičius 2009; kaikarytė 2010), daiktavardžių giminė nėra griežtai diferencijuota pagal kamienus, kurie kartu su oznaczają rodzaj (por. Valeckienė 1998: 234). W gwarze występują rzeczowniki (oznaczające relacje pokrewieństwa, stanowiska, nazwiska), które mają morfem gramatyczny (fleksję) tematów ā, ē rodzaju żeńskiego, chociaż pod względem semantycznym są rodzaju męskiego16, np.: sakå ┊ màno. t·t. bùo. m·sininkas ‖ „mówię, mój tatuś był rzeźnikiem” (sVrn); labα to·tà17 bùo. g.ras ‖ „Bardzo tota była dobry” (brč); pasku ┊ màno. d·d. ┊ mamõ· bró·lis | tαi‿labα ┊ peilukù gražẹ skutin·davo. | visó·kẹis raštαs ‖ „Później mój wujek, brat mamy, bardzo ładnie strugał scyzorykiem różne wzory.“ (Mtz); nu‿ku ┊ ku‿iš-- ┊ iš‿ vαõ·s àt.m. | oddawał. ┊ šıcem | *bl·nda18 | a(š)‿sakå | to.õ· rαik·jo. | kàt ┊ visem ùšpakau(s) su‿nagá·iko.m19 iškapó·t ‖ „no gdzie, gdzie z władzy zabrano, oddawał tym, Blindo; mówię, takiego było trzeba, żeby wszystkim tyłki wytrzaskał nagajkami“ (Žr). Varėniškiai opowiadają o rzeczownikach, które bez kontekstu są odbierane jako rzeczowniki rodzaju męskiego. w kontekście rodzaj takich rzeczowników wskazują odmieniające się przez rodzaje wyrazy zależne; forma takich wyrazów pozostaje taka sama, chociaż funkcja się zmienia (por. stundžia 1979: 82; Valeckienė 1998: 240), np.: ko·ks is‿t· búož.20 bùo. | alè21 ž.-- ┊ ž.m. bùo. tα ┊ vež. ‖ „jakiż on tam był buożė, ale ziemi miał, więc wywieźli” (Ūt); s [mężczyzna] mušẹikà bùo. ‖ „on [mężczyzna] był awanturnikiem” (brč); ale‿tikra 16 Šis reiškinys dar vadinamas gramatinės giminės ir lyties konfliktu (žr. Markevičius 2009: 19–22; apie rusų kalbos daiktavardžių gramatinės giminės ir lyties konfliktą žr. Ls 138–141). 17 tėtė, tėvas arba vyro tėvas. 18 tadas blinda. 19 botagais. slavizmas. 20 turtingesnis ūkininkas. 21 Varėnos šnektai būdingas jungtukas, dažniausiai vartojamas priešpriešai, priežasčiai reikšti. Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 235straipsniai / articles s.vas vags ┊ tα | αrgi‿tù ┊ αrgi‿tù ┊ daskavó·si22 ‖ „bet tikrai savas vagis, tai argi tu, argi tu dasikavosi (prislėpsi)“ (sVrn)23; o.‿kaùka bùo. kó·ks zdrá·ica24 ǀ ir‿α ┊ bùfeto.25 ǀ ir‿αn‿p·nto.s ǀ iȓ‿visu l.kt. to·ks ǁ „o kociak był taki zdraica i na bufecie, i na szafie, i wszędzie biegał taki“ (bbr); va‿dabα ┊ ir‿màno. ká·imαn [yra žmonių] | ku ┊ kur‿bùo. to·k prešαi | žgamo. bùo. ‖ „No teraz i w mojej wsi [są ludzie], gdzie, gdzie byli tacy wrogowie, byli wyrzutkowie“ (Vrn). oczywiste jest, że wymienione rzeczowniki mają negatywne, pejoratywne zabarwienie (por.: stundžia 1980: 79; gudzinevičiūtė 2009: 273; więcej przykładów zob. gudzinevičiūtė 2008). rzeczowniki búož., mušẹikà, vá·lkata, vags, zdrá·ica, žgama „nie mają odrębnego „własnego“ tematu, fleksji; nie istnieje specjalna klasa przymiotników „rodzaju wspólnego” (stundžia 1980: 82), jednak mają dwa rodzaje i dlatego tradycyjnie nazywa się je hybrydowymi (ang. hybrid nouns26) (por. corbett 1991: 38, 66; judžentis 2002: 43) albo dwurodzajowymi (pol. dwurodzajowe rzeczowniki) rzeczownikami (por.: otrębski 1956: 5; rinkauskienė 1999: 13; judžentis 2002: 43). W języku litewskim rodzaj żeński rzeczowników „rodzaju wspólnego” (łac. substantiva communia, ang. common gender), który nie ma statusu kategorii gramatycznej, w gwarze wareńskiej jest prawie nieużywany. forma nieoznaczona rodzaju męskiego jest wymawiana przez przedstawicieli gwary częściej27. rodzaj niektórych rzeczowników nie zawsze jest jasny, nie wskazują go żadne wykładniki gramatyczne, np.: visù gmines ┊ visùs | kap‿ko·kè ┊ kal·imes t· | vsku.  žinó·jo. ǁ „Wszystkie rodzaje, wszystkich, jakiekolwiek, więzienia tam, wszystko ona wiedziała” (bbr) (por.: gi.vǽ·nto.je bùɔ. ┊ priẽ ┊ pàt *u·lõ·s | ir‿dá·r ┊ dá·r jõ· gimiũ· va‿cà skαt.s [yra] ‖ „mieszkaniec był tuż przy Ule i jeszcze, jeszcze jego krewnych tutaj się liczyło [jest]” (Žr)); tαi‿žmo·gùs t.‿åu ┊ tαs.s28 | d.r.s29 | tvαk.s | bèt ┊ dα giȓd·jåu ┊ kat‿pαrdúoda | tuos‿namùs ‖ „to człowiek tam już się naprawiał28, robił się29, porządkował się, ale teraz słyszałem, że sprzedaje te domy” (bržp) (por. k.‿gi gal žmo·gù dåk p.sako.c ‖ „cóż może człowiek wiele opowiadać” (Vrn)); kad‿gá·l spakαinà30 vαkas ‖ „kad gal spakaina 22 slawizm. 23 Porównajmy formę używaną w znaczeniu uogólnionym: gal rǽ·iktis | bet‿dα ┊ bijẹ ┊ visó·u. và ┊ vaũ· šıtũ· ‖ „może się ujawnić, ale teraz boisz się wszelkich tych va złodziei“ (Zob.). 24 Padauža, nenuorama. 25 szaf do przechowywania naczyń lub potraw. 26 przypadki, gdy w odniesieniu do kobiety zachowuje się formę rodzaju męskiego, można wiązać z naturalnym rozszerzeniem męskiego rodzaju gramatycznego na obszar oznaczonego rodzaju żeńskiego (holvoet, semėnienė 2006: 106). 27 o rzeczownikach języka greckiego typu common gender zob. holton i in. 1997: 61–62. 28 gerino. 29 produkował, pracował. 30 spokojna. 236 acta VitaLija karaciejŪtė Linguistica Lithuanica LXXI dziecko“ (Vrn) (por. acmenu ┊  ┊ vαku ┊ dúono.s ┊ sukrαte. ┊ sukrαte. | tαi‿va dno.(s) žαndà | dro.bnen skudurùkαn ┊ cùkro. [wkłada] | ir‿dú·oda ┊ kap‿ulptù ku. | ir‿vαkas31 trá·uke tu.‿duon·ti. ‖ „pamiętam, dziecku chleb rozżuliła, rozżuliła, to nazywało się żanda; do lnianej szmatki [wkłada] cukier i daje jak smoczek, a dziecko ssie ten chlebek” (grt). nelinksniuojamieji, t. y. nekintamą formą turintys, daiktavardžiai neturi morologicznych cech kategorii rodzaju, ich rodzaj wyrażany jest syntaktycznie (Paulauskienė 2001: 6; judžentis 2002: 39; dLkg 64; o rodzaju morfologicznie niezaadaptowanych rzeczowników zob. rimkutė 2011: 184–201). Tych rzeczowników w badanej gwarze nie odnotowano. jednak przykłady pokazują, że niektóre rzeczowniki obcego pochodzenia, które powinny być odmieniane (kP66), używane są jako nieodmienne, tj. nieprzystosowane do fleksyjnego systemu gwary. mogą być zarówno rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, por.: ir‿và papraå *bro·ùl.s ǀ pαneš. šitùs ┊ dù ǀ kàp‿ten ┊ nu‿to·k žal ǀ kur‿àplupi ǀ ki.vi ǀ ki.vi dv suvá·åu ‖ „i oto poprosiłam Broniulę, przyniósł te dwa, jak tam, no takie zielone, które się obiera; kiwi, dwa kiwi zjadłam” (sVrn) ir aplùpo. ┊ pocięto·ut. smú·kẹi ǀ suvá·åu ┊ túos ǀ ki.vi ┊ dù ǁ „obrałem, drobno pokroiłem, zjadłem te dwa kiwi“ (sVrn). takie wahania rodzaju zapożyczeń, jak się wydaje, wynikają z niewiedzy osób starszego pokolenia, której formy rodzaju należy używać32. W gwarze wareńskiej odnotowano przypadki niezgodności rodzaju, np.: nu‿kàs ┊ se n.t vin. ʒåũksmas ┊ bùo. ǀ tαi‿vàt ‖ „no cóż, była radość starcza, więc oto“ (sVrn); tαi‿j. ┊ tas‿*advá·rda ┊ s.ko. ‖ „to on, ten Edward, mówi“ (Prl); su‿tó·m pavijõ·um33 [córka była owinięta w pieluszki] ‖ „z tym pavijočiusem [córka była owinięta w pieluszki]?“ (grt); nù ┊ tαi‿paså kap‿atαna ǀ tαi‿å ┊ pa-á·ikina em ‖ kad‿t. iž‿b.lo. balà ‖ to·kè šacnis ‖ „no to potem, gdy przychodzi, to już im wyjaśnia. że tam z kałuży kałuża. takie źródło“ (bržp)34. takie przypadki nieuzgadniania rodzaju są jednostkowe, użyte przez informatorów, jak się wydaje, przypadkowo. osobno należy wspomnieć o używanych w badanej gwarze rzeczownikach, których rodzaj czasami jest inny niż w niektórych innych gwarach (na przykład w joniškiej, północnych 31 W gwarze warėńskiej rzeczownik vaikas bywa czasami używany w znaczeniu „chłopiec (syn)”, np.: tαi‿vαku. ┊ cig‿venu. vαku. å [turime] | õ· ┊ o.‿tr·s ┊ mego.s ‖ nu‿tαi‿tp | tr·s mego.s ir‿su·nùs ‖ „to dziecko, tylko jedno dziecko już [mamy], o, o trzy dziewczyny. no to tak, trzy dziewczyny i syn“ (Zob.) (por. też Laigonaitė 1961: 124). 32 rzeczownik kvi, według danych ankiety młodzieży, zaliczany jest do grupy najczęściej odmienianych zapożyczeń (Rimkutė, Raižytė 2010). 33 opaska przeznaczona do związania owiniętego niemowlęcia. 34 porównajmy jeszcze przykład zapisany w Barčiai: ko·k bùɔ pradz / to·k bùs ir‿p·gi.nαs „jaki był początek, taki będzie i koniec“ (brč) (Markevičienė 1999: 32). Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 237straipsniai / articles rodzaj rzeczowników gwarowych širwintiškiai35) i języka ogólnego. Mieszkańcy Varėny (najczęściej pod wpływem języków słowiańskich36) zmieniają rodzaj, gdy mówią o: 1) jedzeniu, napojach, np.: o.‿sù bubn.m bl·no.m | à ┊ piȓgine ce gá·rdu.s ‖ „o su bulviniais blynais37 spirginiai tie gardūs“ (Ūt); bαndũ· prkepa | prmala ┊ aguõ nu. | ir‿tα‿åu pienα agu-- ┊ aguõnpien.n priv·lgo. ‖ „bandų prikepa, primala aguonų, ir tame piene, aguonpienyje, privilgo“ (Ūt); va‿c cukrà jǽi reke ‖ „Va čia cukrus, jei reikia“ (Vrn); 2) materiały lub ich pozostałości, np.: dru·c38 r.stαi | cg‿pa-- ┊ p.leno.s [liko] ‖ „drūti rąstai, tik pelenai [liko]“ (Mrg); pr.stas ǀ m·lisǀ  ┊ va‿kek‿ce pieskà39 ǁ „Prastas smėlis, va kiek čia pieska“ (Vrn)40; malkà sùdega i ┊ ir‿aglei bũ·na ‖ „Malka sudega ir, ir anglys būna“ (brč); tempertno.s ┊ bý·wało. žbalo. ‖ „terpentyny, bywało nafty“ (grt); 3) nazwy miejscowości, np.: jedná córk·jõ· ┊ *babiẽrik.n [mieszka]| mo.ki.to.jè ‖ „Jedna jego córka mieszka w Balbieriškis, nauczycielka“ (Prl); o.‿màno. ┊ *am·te. dá·r to.ũ· modl.lы. mok·jo. ǀ ale‿ja tylko tα(s) te‿i‿sł.owa | v·nas ┊ v·nas ┊ v·nas z‿*galeliẽjåus | i‿u‿nich ┊ bùo. ǀ å na‿*k·czes råudó·no. v·no. ‖ „o moja duszyczka znała jeszcze taką modlitwę, ale ja tylko te oto słowa: „wino, wino, wino z Galilei“; i u nich było już na Kucie czerwone wino“ (grt); *berżùp.41 bùo. tr·s domα ‖ „w Brzozowej Rzece były trzy domy“ (brżp); và u‿nas ┊ và rzecz.ka i .ra ‖ *dúobup. ‖ duob·ta ┊ duob·ta ‖ bùo. piękny był nasz strumyk. ‖ „Oto u nas, oto jest strumyk. duobupis. dołkowata, dołkowata. był piękny nasz strumyk” (Mtz)42; 35 Szerzej zob. : Markevičius 2009: 17–24; kaikarytė 2010: 32–33. 36 por. także. Warianty liczby (por.: po.‿*kal·dαi ‘po kalėdų’ oraz pol. kolęda, ros. кoляда) i rodzaju (por.: kiš.us ‘kišenė’ oraz pol. kieszeń) zarejestrowane w gwarze wareńskiej. 37 Transponując przykłady rodzaju innego niż w niektórych gwarach i w języku ogólnym, zapisuje się formę zwyklejszą dla gwary, częstszą. 38 Silni. 39 Piasek. 40 por. także ka(t)‿t. piẽsko. ┊ vsko.‿gi prlαnda ‖ „że tam piasko, wszystkiego się przecież nawłazi” (Prl). 41 Por.: nuspiko. karvę. | ir‿grįžo. gi.vǽ· v· | *bežupin | sào. kαmpα | ir‿dabα dá·r stó·vi tàs nam. lis ‖ „nusipirko karvę ir grįžo gyventi vėl į Beržupį, į savo kaimą, ir dabar dar stovi tas namelis“ (bržp). Varijuoja ne tik vietovardžio formų raiška, bet ir kirčiavimas, plg.: ir‿s pavaʒ·tas ┊ kat‿bùo. beržα ʒidel | tα‿pavi-- ┊ pavaʒ·tas *bežu-- ┊ *bežupis ‖ „ir jis (upelis) pavadintas, kad buvo beržai dideli, tai pavadintas Beržupis“ (bržp); *bežupis ‖ bùo. pad.ri. *b.-- ┊ *b·ržupis ‖ „bežupis. buvo padarę bržupis [kalbama apie kirčiavimą – aut. past.]“ (bržp). 42 Por.: nugi‿và up.l. va‿αna ‖ *duobùo. ‖ pirmǽ·use šità up.l. prũ·dαn iñteka ‖ dá·r ┊ kàp αin in‿*mó·us | šitù ┊ per‿mik.li. | *mó·u. káimαn | tαi‿dá·r ke-- ┊ kersα up.lis tàs ┊ αna | in‿*meki. ‖ „no, oto potok płynie. duobupio. Najpierw ten potok wpada do stawu. jeszcze kiedy idziesz do Moliów tą (drogą), przez lasek, do wsi Moliai, to jeszcze w poprzek ten potok płynie do Mereczanki” (Mtz). 244 acta VitaLija karaciejŪtė Linguistica Lithuanica LXXI Pau la uskienė aldona 2007: opozycje i ich neutralizacja w paradygmatach kategorii gramatycznych. – Teoria i praktyka języka. Tezy referatów konferencyjnych. Kaunas: Kauno technologijos universitetas, 23–24 (dostęp online http://www.kalba.ktu.lt/files/konf_ tezes_2007.pdf) [dostęp: 22.04.2014]. Plungian Vladimir 2010: Typologia kategorii gramatycznych 1. Wilno: Uniwersytet Wileński. Ragaišienė Vilija 2010: Warianty akcentuacyjne słów odmiennych przez przypadki w gwarach południowoauskajtijskich i wileńskiej odmianie gwar wschodnioauskajtijskich. Rękopis rozprawy doktorskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Rimkutė Erika 2011: Rodzaj gramatyczny morfologicznie niezaadaptowanych rzeczowników. – Kalbos kultūra 84, 184–201. rimkutė er ika, ra iž yt ė jūratė 2010: Morfologinis skolinių adaptavimas lietuvių kalboje. – Język litewski 4 (dostęp online http://www.lietuviukalba.lt/index.php?id=162) [dostęp: 2014 04 22]. rinkauskienė regina 1999: Nazewnictwo mieszkańców Uteny na wschodniej Auksztocie: stan obecny i rozwój historyczny. rękopis rozprawy doktorskiej. Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. rosinas albertas 2005: System deklinacji rzeczownika w języku łotewskim: synchronia i diachronia. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. st un dž ia b onif acas 1979: Kategoria rodzaju w strukturze gramatycznej języka litewskiego. – Aktualne problemy językoznawstwa. Zaproszenie-program i tezy konferencji naukowej. Wilno: Uniwersytet Wileński im. V. Kapsukasa, 80–83. st un dž ia bonifacas 1980: Miejsce tak zwanego rodzaju nijakiego w systemie morfologicznym języka litewskiego. Badanie eksperymentalne. – Językoznawstwo 31(1), 79–87. tuomienė nijolė 2010: Rzeczownik w gwarze Ramaškonių: badanie socjolingwistyczne. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Valeckienė adelė 1984: System gramatyczny języka litewskiego. Kategoria rodzaju. Wilno: Mokslas. Valeckienė adelė 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. WaLs – co rb et t g. g. liczba rodzajów. – The World Atlas of Language Structures (dostęp online http://wals.info/feature/30) [dostęp 22.04.2014]. Wurzel Wolfgang ullrich 1989: Morfologia fleksyjna i naturalność. dordrecht: kluwer. zinkevičius zigmas 1980: Historyczna gramatyka języka litewskiego 1. Vilnius: Mokslas. zumpt carl gottlob 1846: Gramatyka szkolna języka łacińskiego. Londyn: Longman, brown, green i Longmans, Paternoster-row. Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija 245straipsniai / articles SKRÓTY NAZW MIEJSCOWOŚCI bbr – babrškės Prl – Perlojà brč – bačiai sVrn – senóji Varėnà kšt – bržp – beržùpis Ūt – Ūtà grt – giráitė Vrn – Varėnà kaštos zrv – zervýnos Mrg – Megežeris Žr – Žiūra Mtz – Matùizos giráitė, kaštos, Megežeris, Matùizos, Perlojà, Pauosup, rudnià, senõji Varėna, Ūtà, the category of gender of noun in Varėna sub-dialect suMMary the sub-dialect of Varėna and villages closest to it (akmuõ, babrškės, bačiai, beržùpis, zervýnos, Žiūra), który przypisuje się południowym Auksztotom, kategoria rodzaju nie została zbadana ani opisana z perspektywy morfologii naturalnej. głównym celem artykułu jest omówienie struktury kategorii rodzaju w tym subdialekcie, na podstawie materiału empirycznego przedstawienie semantycznych i morfologicznych cech rodzaju rzeczownika oraz identyfikacja przypadków wariacji rodzaju. przeprowadzone badania wykazały, że: 1) struktura kategorii rodzaju w gwarze okolic Varėny składa się z opozycji rodzaju męskiego i żeńskiego, co jest podobne do innych gwar (joniškis, północna širvintiškiai) zbadanych z zastosowaniem metody morfologii naturalnej; 2) nie ma ścisłego rozróżnienia rodzaju (męskiego i żeńskiego) według tematów; tematy z fleksjami tylko częściowo oznaczają rodzaj; 3) użytkownicy gwary okolic Varėny zwykle zmieniają rodzaj rzeczowników odnoszących się do żywności i napojów (np., su‿bl·no.m, aguõnpien.n); do materiałów i ich odpadów (np. p.leno.s, aglei); nazw miejscowych (np., *babiẽrik.n, *dúobup.); roślin (np., vαrnalέ·šas, ramun·lei); części odzieży (np., kiš.un, rαŋkó·u.); określonych przestrzeni i pomieszczeń (np., v·rtuvis; po.lekl·nikas); narządów ludzkiego ciała (np. kepenα, megenα) i innych; 4) nieprecyzyjne jest wskazywanie konkretnego „morfemu rodzaju” w strukturze rzeczowników gwary okolic Varėny, ponieważ morfem leksykalny jest nierozerwalnie związany z jednym lub drugim gramatycznym znaczeniem rodzaju. Złożono 11 czerwca 2014 r. VitaLija karaciejŪtė Lietuvos edukologijos universitetas ul. Tarasa Szewczenki 31, LT-03111 Wilno, Litwa [email protected]