Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija

VITALIJA KARACIEJŪTĖ Litewski Uniwersytet Edukologiczny Kierunki badań naukowych: morfologia współczesna, morfologia gwar, dialektologia. KATEGORIA RODZAJU RZECZOWNIKA W GWARZE VARĖNY Kategoria rodzaju rzeczownika w gwarze Varėny STRESZCZENIE Kategoria rodzaju w gwarze Varėny nie była dotąd badana ani opisana z perspektywy morfologii naturalnej. Głównym celem artykułu jest omówienie struktury kategorii rodzaju w tej gwarze, przedstawienie na podstawie materiału empirycznego semantycznej i morfologicznej charakterystyki rodzaju rzeczowników oraz wskazanie przypadków wahań rodzaju. Przeprowadzona analiza wykazała, że: 1) w gwarze Varėny rodzaj rzeczowników (męski i żeński) nie jest ściśle zróżnicowany według tematów, które wraz z końcówkami fleksyjnymi oznaczają rodzaj tylko częściowo; nieprecyzyjne jest również mówienie o szczególnej „morfemie rodzaju” w strukturze rzeczowników gwary Varėny; 2) dla badanej gwary charakterystyczne są wahania form rodzajowych. STRESZCZENIE Kategoria rodzaju gwary Varėny nie była dotąd badana ani opisana z perspektywy morfologii naturalnej. Głównym celem artykułu jest omówienie struktury kategorii rodzaju w tej gwarze, przedstawienie na podstawie materiału empirycznego semantycznej i morfologicznej charakterystyki rodzaju rzeczowników oraz wskazanie przypadków wahań rodzaju. Przeprowadzona analiza wykazała, że: 1) w gwarze Varėny rodzaj rzeczowników (męski i żeński) nie jest ściśle zróżnicowany według tematów, które wraz z końcówkami fleksyjnymi oznaczają rodzaj tylko częściowo; nieprecyzyjne jest wskazywanie na szczególną „morfemę rodzaju” w strukturze rzeczowników gwary Varėny. 2) Dla badanej gwary charakterystyczne są wahania form rodzajowych. SŁOWA KLUCZOWE: południowi aukštaitowie, gwara Varėny, morfologia naturalna, kategoria rodzaju, wahania rodzaju. SŁOWA KLUCZOWE: południowi aukštaitowie, gwara Varėny, morfologia naturalna, kategoria rodzaju, wahania rodzaju. Straipsniai / Articles 229 VITALIJA KARACIEJŪTĖ Kategoria – określony system elementów językowych – ma znaczenie gramatyczne i wyrażającą je formę gramatyczną, czyli wykładnik formalny (por.: Hockett 1965: 211; LKG I 18–19; Paulauskienė 1983: 157; Matthews 1997: 48)1. Aby określić, jakie kategorie morfologiczne występują w danym języku, należy przede wszystkim przyjrzeć się występującym w nim formom fleksyjnym. Innymi słowy, kategoria morfologiczna istnieje tam, gdzie ujawnia się formalnie jako taka (Wurzel 1989: 53). We współczesnej teorii morfologii wyrazy klasyfikuje się w kategorie na podstawie funkcji składniowych, słowotwórstwa, treści gramatycznej i kontekstu (szerzej o kategorii i jej cechach zob. Carstairs-McCarthy 2000: 264–272). Kategorie gramatyczne liczby, przypadka i rodzaju2 są ze sobą powiązane3: morfem gramatyczny formy wyrazu (fleksja, czyli końcówka fleksyjna) zawsze koduje kategorie liczby i przypadka, a związek kategorii gramatycznej rodzaju z kategorią liczby potwierdza uniwersalium językowe, zgodnie z którym każdy język mający kategorię rodzaju ma zawsze również kategorię liczby (Greenberg 1968: 95). Powszechnie przyjmuje się, że rodzaj rzeczownika wskazuje morfem gramatyczny mianownika liczby pojedynczej4. W takim przypadku szczególny status morfemów „rodzaju męskiego” miałyby w gwarze warėńskiej morfemy gramatyczne form mianownika liczby pojedynczej rzeczowników należących do klas fleksyjnych a, įa₁, įa₂, u, iu, np.: ná.m-as, kã.l-es, rug-ĩs, sùn-ùs, špiẽč-ùs. Takiego statusu nie miałyby morfemy gramatyczne form mianownika liczby pojedynczej rdzeni i i C (por. Rosinas 2005: 45). W gwarze warėńskiej kategorię gramatyczną rodzaju wyraża również dopełniacz liczby pojedynczej, por.: formy dopełniacza rzeczowników należących do klas fleksyjnych a, įa₁, įa₂, im, u, iu: ná.m-o., kã.l-o., rùg-o., dã.bes-o., su.n-ãus, špiẽč-ãus. Jeśli jednak porównamy formy biernika liczby pojedynczej tych samych klas fleksyjnych ná.m-u., kã.l-u., sún-u., špiẽč-u., rùg-i., dã.bes-i. oraz formy biernika rzeczowników rodzaju żeńskiego daĩn-u., mãr̃č-u., žõl-bl., ã.k-i., sã.ser-i., zauważymy, że morfemy gramatyczne tych form nie mają takiej „supercharakterystyki” (por. Rosinas 2005: 46). Mamy zatem do czynienia z problemem rodzaju: morfemy gramatyczne form fleksyjnych wskutek zbyt dużego synkretyzmu nie zawsze mogą wyrażać rodzaj, co oznacza, że w gwarze nie są one w pełni zróżnicowane pod względem rodzaju (por. Rosinas 2005: 44). 1 Apie kategorijos termino skirtingą vartoseną žr. Carstairs-McCarthy 2000: 267; Plungian 2010: 20. 2 Apie giminės ir skaičiaus bei giminės ir linksnio sąveiką žr. Corbett 1991: 132, 154–157. 3 Jak twierdzi Wolfgang Ulrich Dressler, kategorie morfologiczne mogą być produktywne lub nieproduktywne. Na przykład w języku niemieckim liczba jest tak samo produktywna jak przypadek, natomiast rodzaj wyrażany jest wyłącznie morfosyntaktycznie (Dressler 2003: 34). 4 Końcówkę mianownika liczby pojedynczej nazywa się także wykładnikiem tematycznym (Savickienė, Kazlauskienė, Kamandulytė 2004: 5). 230 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija RYC. 1. Mapa Varėny i jej okolic5 Temat jest istotny nie tylko ze względu na podjęty problem rodzaju, lecz także dlatego, że kategoria rodzaju w gwarze warėńskiej i gwarach najbliżej położonych wsi – Akmenė, Babriškės, Barčiai, Beržūpis, Giráitė, Kašėtos, Mer̃gežeris, Matuižos, Perloja, Pauosupė, Rūdnìa, Senõji Varėna, Ūta, Zervýnos, Žiūrai (zob. rys. 1) – zaliczanych do południowoauksztockiej gwary, nie była dotąd badana ani opisana ani z punktu widzenia morfologii tradycyjnej, ani współczesnej, czyli naturalnej6. Celem artykułu jest omówienie struktury kategorii rodzaju w gwarze, przedstawienie na podstawie materiału empirycznego semantycznej i morfologicznej charakterystyki rodzajowej rzeczowników oraz ustalenie przypadków wariantywności rodzaju. 5 Mapę opracowała Laura Geržotaitė. 6 Apie Varėnos šnektos skaičiaus kategoriją žr. Karaciejūtė 2012: 53–59. Straipsniai / Articles 231 VITALIJA KARACIEJŪTĖ Materiał badawczy stanowią teksty gwarowe z Varėny i najbliżej położonych wsi, zgromadzone indywidualnie przez autorkę artykułu w latach 2005–2013 (czas trwania nagrań dźwiękowych wynosi około 70 godzin). Analizie poddano dane językowe przedstawicieli starszego pokolenia, urodzonych w latach 1913–1939 i stale mieszkających na obszarze badanej gwary. Badanie przeprowadzono zgodnie z zasadami teorii morfologii naturalnej, która powstała z połączenia pojęć nacechowania i naturalności fonologicznej (Dressler 2000: 289). W pracy zastosowano metody deskryptywną, opozycyjną i porównawczą. Opozycję rodzaju 7w gwarze Varėny tworzą rodzaj męski (np.: šienas ‘siano’, ūkis ‘gospodarstwo’, arklìs ‘koń’, sunùs ‘syn’, dancis ‘ząb’, vanduo ‘woda’) oraz rodzaj żeński (np.: krucinė ‘pierś’, dúona ‘chleb’, valžà ‘władza’, klẹtis ‘lamus’, sesuõ ‘siostra’, duktė̃ ‘córka’). Współczesna kategoria rodzaju rzeczowników jest dwuczłonowa, jednak dawniej Bałtowie mieli, oprócz rodzaju męskiego i żeńskiego (nienacechowanego i nacechowanego), także rodzaj nijaki89. Tradycyjnie rzeczowniki dzieli się na rodzaje na podstawie kryterium semantycznego i morfologicznego (Laigonaitė 1961: 122–123; zob. także DLKG 62–63)10. Rodzaj rzeczowników klasyfikowanych semantycznie, oparty na znaczeniu leksykalnym i różnicy płci11, może być wyrażany nie tylko przez różne tematy, końcówki przypadków i formanty słowotwórcze, ale także przez inny rdzeń, np.: kàt su_šeimù [vyro] tė.ko. búc ‖ tėvas ⋮ mamà jō ‖ „Że z rodziną [męża] trzeba było być. Jego ojciec, matka” (Mrg); tai_cà màno. vīras anàs ‖ „To tutaj mój mąż, tamten” (Prl) oraz tai_dar ⋮ va_šitōj mo.teris | tai_jōs mamà nevai kšto. ‖ „A teraz ta kobieta, jej matka nie chodzi” (Prl); tàs tai_jàu jōs ⋮ jo.s_ brólis | jo._brólis ‖ „Ten to już jej, jej brat, jego brat” (Vrn) oraz o._jō˙ ⋮ tà jo._sesuõ irà 7 Apie giminės kategoriją žr.: Hockett 1965: 231; Aikhenvald 2004:1031–1045; Holvoet, Semėnienė 2006: 101–120; WALS. Apie giminės kategoriją šiaurinių širvintiškių, Joniškio ir Ramaškonių šnektose žr.: Markevičius 2009: 15–31; Kaikarytė 2010: 28–33; Tuomienė 2010: 53–61. 8 Aldonos Paulauskienės (2007: 23) teigimu, „kur yra opozicija, ten turi būti ir neutralizacijos galimybė, t. y. priešinamu jų narių suartėjimas iki sinonimijos arba net visiškas opozicijos išnykimas“. 9 Davidas Crystallas (1999: 130) šalia opozicijos vyriškoji giminė / moteriškoji giminė / bevardė giminė pateikia dar ir gyvas / negyvas priešpriešą (dar plg. Paulauskienė 1989: 172; Matthews 1997: 142). Manoma, kad vyriškosios ir moteriškosios giminės daiktavardžio klasės susiformavo iš aktyviųjų, gyvųjų daiktavardžių (genus activum), kurių denotatai yra gyvybiškai aktyvūs, o bevardės giminės daiktavardžio klasės – iš inaktyviųjų, kitaip tariant, pasyviųjų, negyvųjų daiktavardžių (genus pasivum), kurių denotatai yra gyvybinio ciklo neturintys objektai (Rosinas 2005: 156; dar žr.: Kuryłowicz 1964: 207; Mažiulis 1970: 76; Zinkevičius 1980: 176–177). 10 Alexandra Yurievna Aikhenvald (2004: 1034–1036) greta semantinio, formalaus morfologinio giminių skyrimo kriterijų mini fonologinį. 11 Por. rosyjskie rzeczowniki „belýčius” (ang. epicenes) krolik ‘królik’ i sobaka ‘pies’; pierwszy łączy się z rodzajem męskim, drugi z żeńskim, ale oba mogą odnosić się do zwierząt dowolnej płci. Przytoczony przykład pokazuje, że w jednym języku mogą współistnieć różne systemy uzgadniania rodzaju w poszczególnych klasach wyrazów (Aikhenvald 2004: 1033). 232 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija „zamężna” ‖ „O tak, jego siostra jest zamężna” (Prl); nórs jis pác lietùvis bùvo. | bet jau skaitė.s lenkū mó.ki.to.jes ‖ „Chociaż sam był Litwinem, uchodził już za polskiego nauczyciela” (Žr) oraz nù ir_paskui sã.ko. | per_pá.mo.ka(s) sė́žin visì | nu_ir_mó-ki.to.je12 kláuse | vaikai ‖ iš_kur jūs ėmė.t šitù(s) žaislùs ‖ „No i potem mówi, wszyscy siedzimy na lekcjach, no i nauczycielka pyta: dzieci, skąd wzięliście te zabawki?” (Vrn) (por. Valeckienė 1984: 175–178; 1998: 231–234). Warto wspomnieć o parach nazw zwierząt domowych i dzikich oraz ptaków, których młode mają zawsze rodzaj męski, np.: jãėm dá.vę. kavėj– | katinùku. ‖ „Dał mu kociaka” (Vrn) oraz nei_katės netùrū ‖ „Nie mam nawet kota” (Bbr); taĩ ir_katę [była] ‖ ir_kačiuku. [miała] ‖ „Była i kotka, i miała kociaka” (Bbr) (zob. także: Laigonaitė 1961: 124–126; Jakaitienė, Laigonaitė, Paulauskienė 1976: 33; Paulauskienė 1983: 179–180; 1989: 173–174; 1994: 161; 2006: 70–73; DLKG 63; Valeckienė 1998: 235–236). Wszystkie rzeczowniki, które nie oznaczają osób, zwierząt ani ptaków różnej płci, mają rodzaj niemotywowany (por.: sakàũ ‖ taigi_jis tùri mašinėlbl. | ir_tùri kitù. matòciklu. ‖ „Mówię, że ma samochodzik i ma drugi motocykl” (Prl); taĩ_iêi [dzieci] nupirki. to.ki. stà.lu. | kàb va_dar̃ nuog_cà | dá.r lig_cà ‖ ir_cà tùri tokès kė́des ‖ ir̃ | tai_cà dáugáuse va_válgàu ‖ „To oni [dzieci] kupili taki stół, mniej więcej odtąd do teraz, jeszcze do tego miejsca. I tutaj mają takie krzesła, i tu głównie jem” (Prl) itd.)13. Rzeczowniki te nie odmieniają się przez rodzaj, por.: mašinėlę. i **mašinėlis14; matòciklas i **matòcikla; stà.las i **stà.la15 (LKG I 19; Paulauskienė 1989: 170; 2006: 69; DLKG 62–63). Rodzaj rzeczowników klasyfikowanych morfologicznie określają cechy morfologiczne, tj. ich forma: temat i końcówki przypadków (Laigonaitė 1961: 122–123; zob. także DLKG 62–63). Rodzaj męski i żeński wyznacza się na podstawie kryterium syntaktycznego, czyli syntagmatycznego, określającego uzgadnianie form, np.: mė́li.na šviesà tràkšt ‖ „Niebieskie światło — trzask” (Prl); gã.ras to.kis cìltas tai_bùvo. ‖ „Dobry taki most to był” (Mrg). 12 Rzeczowniki typu móki.to.jes i móki.to.je nazywane są substantiva mobilia (por.: Valeckienė 1998: 236–240; Holvoet, Semėnienė 2006:110; zob. także: Zumpt 1846: 17; Jacob 1851: 146; o nacechowaniu par rzeczownikowych zob. Paulauskienė 1994: 159), albo motion nouns (niem. Movierung (Sexusdifferenzierung)); por. przykłady podane przez Philippo Conzetto: „lieùv-is (‘Litwin’)” – „lieùv-ė (‘Litwinka’)” (pominięto t – przyp. aut.); „pedagòg-as (‘nauczyciel’)” – „pedagog-ė (‘nauczycielka’)” (Conzett 2010: 148–149); przykłady z języka hiszpańskiego i niemieckiego zob. Corbett 1991: 67; Lohde 2006: 124–126). 13 Porównajmy przykłady z języka francuskiego: rodzaj żeński maison ‘dom’ i rodzaj męski château ‘zamek’. Są to rzeczowniki nieżywotne, tzn. niezwiązane z płcią męską ani żeńską (Aikhenvald 2004: 1031). 14 Dwie gwiazdki oznaczają formy teoretycznie możliwe, lecz nieużywane w gwarze. 15 Ogólnie rzecz biorąc, wszystkie rzeczowniki są klasyfikowane i mają rodzaj, ale nie odmieniają się przez rodzaj. Straipsniai / Articles 233 VITALIJA KARACIEJŪTĖ Porównajmy jeszcze przypadki uzgadniania form, w których końcówki nie są zróżnicowane ze względu na rodzaj: nu_žūrâu kap_jįs dá.ro. | ir_às [darau] | kap_tàs *mìke. kvailùtis || „No, patrzę, jak on robi, i ja [robię] jak ten Mike głuptasek” (Grt); sà.kę. ¦ kad_jisai vàlkata || „Powiedział, że on jest włóczęgą” (SVrn). Kryterium morfologiczne, czyli formalne, opiera się na tematach i zależnych od nich fleksjach. Na przykład rzeczowniki o temacie u są zawsze rodzaju męskiego: sùn-ùs dîrba *vîlnun || „Syn pracuje w Wilnie” (Žr); o. dabar ¦ ir_parduo-tùvę.s ¦ ir_tùrg-us dar_vieto.i ¦ viškas tenái vieto.idabar || „A teraz i sklepy, i targ są już na miejscu, wszystko tam jest teraz na miejscu” (Vrn). W gwarze warėńskiej, podobnie jak w innych gwarach litewskich (i łotewskich) badanych metodami morfologii naturalnej (por.: Rosinas 2005; Markevičius 2009; Kaikarytė 2010), rodzaj rzeczowników nie jest ściśle zróżnicowany według tematów, które wraz z fleksjami tylko częściowo oznaczają rodzaj (por. Valeckienė 1998: 234). W gwarze występują rzeczowniki (oznaczające pokrewieństwo, stanowiska, nazwiska), które mają gramatyczny morfem tematu i̯ā, ē rodzaju żeńskiego (fleksję), choć pod względem semantycznym są rodzaju męskiego¹⁶, np.: sakâu ¦ màno. tėtę. būuo. mėsininkas || „Mówię, mój tėtė był rzeźnikiem” (SVrn); labai totà¹⁷ būuo. gę.-ras || „Bardzo tota była dobry” (Brč); paskuì ¦ màno. dėdę. ¦ mamõs brólis | tai_labai ¦ peilukù gražęi skutinėdavo. | visókeis raštaìs || „Potem mój dėdė, brat mamy, bardzo ładnie wycinał scyzorykiem różne wzory” (Mtz); nu_kur ¦ kur iš-- ¦ iš_ valžõs àte.me. | atidúodavo. ¦ šíciem | *blínda¹⁸ | a(š) sakâu | to.kõ raíkėjo. | kàt ¦ vi̯siem ùšpakalu(s) su_nagáiko.m¹⁹ iškapót || „No gdzie, gdzie z— z władzy zabrali, oddawali tym, Blindzie; mówię, takiego trzeba było, żeby wszystkim tyłki nagaikami wygarbował” (Žr). Mieszkańcy okolic Varėny używają rzeczowników, które bez kontekstu są odbierane jako rodzaju męskiego. W kontekście rodzaj takich rzeczowników wskazują odmienne przez rodzaj wyrazy zależne; forma tych wyrazów pozostaje taka sama, choć ich funkcja się zmienia (por. Stundžia 1979: 82; Valeckienė 1998: 240), np.: kokìs jis_tì būožę.²⁰ būuo. | alè²¹ žã.-- ¦ žã.mę.s būuo. taì ¦ išvėžę. || „Jaki on tam buožė był, ale ziemi miał, więc go wywieźli” (Ūt); iìs [vyras] mušeikà būuo. || „On [mężczyzna] był awanturnikiem” (Brč); alę_tikrai 16 Zjawisko to nazywa się również konfliktem między rodzajem gramatycznym a płcią (zob. Markevičius 2009: 19–22; o konflikcie między rodzajem gramatycznym rzeczowników a płcią w języku rosyjskim zob. LS 138–141). 17 Tėtė, ojciec lub ojciec męża. 18 Tadas Blinda. 19 Biczami. Zapożyczenie słowiańskie. 20 Zamożniejszy gospodarz. 21 Spójnik charakterystyczny dla gwary warėńskiej, używany najczęściej do wyrażania przeciwstawienia i przyczyny. 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija sã.vas vagìs ⋮ taĩ | argi_tù ⋮ argi_tù ⋮ daskaũosìs22 ‖ „Ale naprawdę swój złodziej, to czy ty, czy ty się nachapałeś (przyczaiłeś)” (SVrn)23; o._kačiùkas bùuo. kóks zdráica24 | ir_an ⋮ bùfeto.25 | ir_an_špìnto.s | ir_ùisùr lá.kštę. to:kìs ‖ „A kociak był taki zdraica i na bufecie, i na szafie, i wszędzie tak latał” (Bbr); va_dabaŕ ⋮ ir_màno. káiman [są ludzie] | kuŕ ⋮ kur_bùuo. tokì priešai | išgamo.s bùuo. ‖ „No, teraz i w mojej wsi [są ludzie], którzy, którzy byli takimi wrogami, byli wyrzutkami” (Vrn). Oczywiste jest, że wymienione rzeczowniki mają negatywne, pejoratywne zabarwienie (por. Stundžia 1980: 79; Gudžinevičiūtė 2009: 273; więcej przykładów zob. Gudžinevičiūtė 2008). Rzeczowniki búožę., mušėikà, válkata, vagìs, zdráica, išgama „nie mają odrębnego «własnego» tematu ani fleksji; nie istnieje specjalna klasa przymiotników «rodzaju wspólnego»” (Stundžia 1980: 82), mają jednak dwa rodzaje i dlatego tradycyjnie nazywa się je hybrydowymi (ang. hybrid nouns26) (por. Corbett 1991: 38, 66; Judžentis 2002: 43) lub rzeczownikami dwurodzajowymi (pol. dwurodzajowe rzeczowniki) (por. Otrębski 1956: 5; Rinkauskienė 1999: 13; Judžentis 2002: 43). W gwarze Varėny forma żeńska rzeczowników „rodzaju wspólnego” (łac. substantiva communia, ang. common gender), które w języku litewskim nie mają statusu kategorii gramatycznej, jest niemal nieużywana. Nacechowana forma rodzaju męskiego jest częściej używana przez użytkowników gwary27. Rodzaj niektórych rzeczowników nie zawsze jest oczywisty, nie wskazują go żadne wykładniki gramatyczne, np.: visùs giminės ⋮ visùs | kap kokè ⋮ kalėjimes tī. | višku. jì žinójo. ‖ „Wszystkie rodzaje, wszystkie, jak jakieś więzienia tam, wszystko ona wiedziała” (Bbr) (por. gi.váen-to.jes būu. ⋮ priė ⋮ pàt *ulõs | ir_dár ⋮ dár jō giminū va_cà skaitę.s [jest] ‖ „Mieszkaniec był tuż nad Ūlą i jeszcze, jeszcze jego krewni tutaj się liczyli [byli]” (Žr)); to, žmo-gùs tī. iāu ⋮ taĩsę.s28 | dá.rę.s29 | tvãrkę.s | bèt ⋮ daŕ girdėjáu ⋮ kat_pardúoda | tuos_na-mùs ‖ „To, ten już się naprawiał, robił, porządkował, ale teraz słyszałem, że sprzedaje te domy” (Bržp) (por. kù.gi gali žmògùs dáuk pà.sako.c ‖ „Cóż człowiek może dużo opowiedzieć” (Vrn)); kad_gál spakainà30 vaĩkas ‖ „Żeby może spokojny 22 Slavizm. 23 Porównajmy formę używaną w znaczeniu uogólnionym: galì ráǯìkstīs | bet_daŕ ⋮ bijėi ⋮ visóku. và ⋮ vagū šitū ‖ „Może się pojawić, ale teraz boisz się tych różnych, no, złodziei” (Žr). 24 Urwis, wiercipięta. 25 Szafka do przechowywania naczyń lub żywności. 26 Przypadki, w których mówiąc o kobiecie zachowuje się formę rodzaju męskiego, można wiązać z rozszerzeniem naturalnego rodzaju męskiego na obszar nacechowanego rodzaju żeńskiego (Holvoet, Semėnienė 2006: 106). 27 Apie graikų kalbos daiktavardžių common gender žr. Holton ir kt. 1997: 61–62. 28 Leczył. 29 Produkował, pracował. 30 Spokojna. Straipsniai / Articles 235 VITALIJA KARACIEJŪTĖ „dziecko” (Vrn) (por. acìmenu ¦ ì ¦ vaìku ¦ dúono.s ¦ sukrãmtė. ¦ sukrãmtė. | tai_vadi-no.(s) žandà | dro.bìnen skudurùkan ¦ cùkro. [įdeda] | ir_dúoda ¦ kap_čùlptūku. | ir_vaìkas31 trãuke tu._duonìti. ‖ „Pamiętam, dziecku chleb rozgryzła, rozgryzła, to nazywało się żanda; do płóciennej szmatki cukru [wkłada] i daje jak smoczek, i dziecko ciągnie ten chlebek” (Grt). Rzeczowniki nieodmienne, tj. mające niezmienną formę, nie mają morfologicznych wykładników kategorii rodzaju, a ich rodzaj wyrażany jest składniowo (Paulauskienė 2001: 6; Judžentis 2002: 39; DLKG 64; o rodzaju rzeczowników niezaadaptowanych morfologicznie zob. Rimkutė 2011: 184–201). W badanej gwarze nie odnotowano takich rzeczowników. Przykłady pokazują jednak, że niektóre rzeczowniki obcego pochodzenia, które powinny być odmieniane (KP66), używane są jako nieodmienne, tj. nieprzystosowane do systemu fleksyjnego gwary. Mogą być rodzaju zarówno męskiego, jak i żeńskiego, por.: ir_và paprašāu *bro˙nùlė.s | pàrnėšė. šìtùs ¦ dù | kàp_ten ¦ nu_tokì žalì | kur_àplupi | kì.vi | kì.vi dùi suválgāu ‖ „I oto poprosiłam Broniulę, przyniosła te dwa, jak to, no takie zielone, które się obiera; kiwi, dwa kiwi zjadłam” (SVrn) oraz aplùpo. ¦ supjãuėštė. smùlkėi | suválgāu ¦ tuós | kì.vi | dù ‖ „Obrała, pokroiła drobno, zjadłam te dwa kiwi” (SVrn). Wahania rodzaju takich zapożyczeń pojawiają się zapewne dlatego, że starsze pokolenie nie wie, której formy rodzajowej należy używać32. W gwarze wareńskiej odnotowano przypadki niezgodności rodzaju, np.: nu kàs ¦ senã.tvi-ne. zãùksmas ¦ bùvo. | tai_vàt ‖ „No cóż, była radość starości, no właśnie” (SVrn); tai_jì. ¦ tas_*advãrda ¦ sã.ko. ‖ „To on, ten Edward, mówi” (Prl); su_tóm pavijõčėum33 [córka była owinięta] ‖ „Z tym pavijočiumi [córka była owinięta]?” (Grt); nù ¦ tai_paskāu kap_atàina | tai_jàu ¦ pa-àiškina jiẽm ‖ kad_ti. iz_bã.lo.s balà ‖ tokè šàltinis ‖ „No, potem, kiedy przychodzi, to już im wyjaśnia. Że tam z kałuży kałuża. Takie źródło” (Bržp)34. Takie przypadki niezgodności rodzaju są jednostkowe i, jak się wydaje, informatorzy użyli tych form przypadkowo. Osobno należy wspomnieć o rzeczownikach używanych w badanej gwarze, których rodzaj bywa inny niż w niektórych innych gwarach (na przykład w gwarze joniškiskiej, północnych 31 W gwarze wareńskiej rzeczownik vaikas bywa używany w znaczeniu chłopca (syna), np.: tai_vaìku. ¦ cig_víenu. vaìku. iāu [turime] | õ: ¦ o._trìs ¦ mẽrgo.s ‖ nu_tai_tàp | trìs mẽrgo.s ir_sunùs ‖ „To dziecko, tylko jedno dziecko już [mamy], a, a trzy dziewczyny. No to tak, trzy dziewczyny i syn” (Žr) (por. także Laigonaitė 1961: 124). 32 Rzeczownik kìvi, według danych z ankiety przeprowadzonej wśród młodzieży, należy do grupy zapożyczeń najczęściej podlegających odmianie (Rimkutė, Raižytė 2010). 33 Pas służący do związania owiniętego niemowlęcia. 34 Porównajmy jeszcze przykład zapisany w Barčiai: kokè bū̀s pradžà / tokè būs ir_pãgi.nas „jaki był początek, taki będzie i koniec” (Brč) (Markevičienė 1999: 32). 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija płci rzeczowników w gwarze szyrwinckiej35) i języku ogólnym. Mieszkańcy okolic Varėny (najczęściej pod wpływem języków słowiańskich36)) zmieniają rodzaj, gdy mówią o: 1) jedzeniu i napojach, np.: o.sù bulbìne.m blìno.m | à ⋮ spîrginẽi ćíei gárdu.s ‖ „A z plackami ziemniaczanymi skwarki są smaczne” (Ūt); bandù prikepa | prìmala ⋮ aguõnu. | ir_tan_įau pienañ aguõ-- ⋮ aguõnpienę.n privìlgo. ‖ „Napiecze się bandų, zmieli maku, i w tym mleku, makowym mleku, namoczy” (Ūt); va_c̀a cukrà jãĩ reikė ‖ „Oto cukier, jeśli potrzeba” (Vrn);37 2) materiałach lub ich pozostałościach, np.: drucì38 rù.stai | cig_pa-- ⋮ pě.leno.s [zostały] ‖ „Grube pnie, zostały tylko popioły” (Mrg); prá.stas | šmẽlis | ì ⋮ va_kiek_ce pieskà39 ‖ „Marna ziemia, ileż tu piasku” (Vrn)40; malkà sùdega ir ⋮ ir_aṅglei būna ‖ „Drewno się spala i, i są węgle” (Brč); tempertìno.s ⋮ búdavo. žìbalo. ‖ „Terpentyny, bywała nafta” (Grt); 3) nazewnictwie miejscowym, np.: vienà duktė̃jõ. ⋮ *balbìeriškė.n [mieszka]‖ mo.ki.to.jè ‖ „Jedna jego córka mieszka w Balbieriškis, jest nauczycielką” (Prl); o. màno. ⋮ *almýtė. dár to.kũ: maldã.l.b. mokéjo. | bet_às tiktai(s) šituos_va ir_žo.žus | vīnas ⋮ vīnas ⋮ vīnas iš_*galelìėjaus | ir_pas_juos ⋮ būu.o. | jáù per_*kùčes ráudó.no. vīno. ‖ „A moja Almytė jeszcze taką modlitwę umiała, ale ja tylko te słowa: «wino, wino, wino z Galilei»; i u nich już na wigilię było czerwone wino” (Grt); *beržùpę.i41 būu.o. trīs namãĩ ‖ „W Beržupis były trzy domy” (Bržp); và pas_mùs ⋮ và upẽ.lis ir i.ra ‖ *duobùpę. ‖ duobėta ⋮ duobėta ‖ būu.o. gražì mús upẽ.lę. ‖ „Oto u nas, oto jest rzeczka. Duobupis. Wyżłobiona, wyżłobiona. Była piękna nasza rzeczka” (Mtz)42; 35 Plačiau žr.: Markeviičius 2009: 17–24; Kaikarytė 2010: 32–33. 36 Warto też porównać odnotowane w gwarze warėńskiej warianty liczby (por.: po. *kalėdai ‘po Bożym Narodzeniu’ oraz pol. kolęda, ros. коляда), rodzaju (por.: kišė.nus ‘kieszeń’ oraz pol. kieszeń). 37 Podczas transkrypcji przykładów z formą rodzaju inną niż w niektórych gwarach i języku ogólnym zapisuje się formę bardziej typową i częstszą w danej gwarze. 38 Grube. 39 Piasek. 40 Por. ka(t)_tì. piesko. ⋮ viško._gi prìlanda ‖ „Że tam piasku, wszystkiego przecież nanosi” (Prl). 41 Por.: nusìpìrko. kárvì. | ìr_grìžo. gi.vẽːnc vẽl | *beržùpin | sàuo. kampañ | ir_dabar dár stóvi tas namã. lis ‖ „Kupił krowę i wrócił znowu mieszkać w Beržupis, do swojej wsi, i do dziś stoi ten domek” (Bržp). Zróżnicowana jest nie tylko postać nazw miejscowych, lecz także akcentowanie, por.: ir_ii̯s pavažìtas ⋮ kat_būuo. beržai zideli | tai_pavi-- ⋮ pavažìtas *beržù-- ⋮ *beržùpis ‖ „I on (strumyk) został nazwany, bo były duże brzozy, więc nazwany Beržupis” (Bržp); *beržùpis || bùda. padã.ri. *bi.-- ⋮ *bìržupis ‖ „Beržupis. Zrobili [mowa o akcentowaniu – przyp. aut.] Biržupis” (Bržp). 42 Por.: nugi và upẽ.lę. va ãina ‖ *duobùpo. ‖ pirmáuse šità upẽ.lę. prūdą įteka ‖ dár: kàp eini in *mǫ́lius | šitù | per_miškẽ.lì. | *mólu. kãiman | tai dár skẽr-- ⋮ skersai upẽ.lis tas ⋮ ãina | in *mẽrki. ‖ „No proszę, oto płynie rzeczka. Duobupio. Najpierw ta rzeczka wpada do stawu. A dalej, gdy idziesz do Molių tą drogą, przez lasek, do wsi Molių, to jeszcze ta rzeczka płynie w poprzek, do Merkis” (Mtz). Straipsniai / Articles 237 VITALIJA KARACIEJŪTĖ 4) część ubrania, np.: va_kišė.nun à(š) sudėjau ⋮ dùkrela || „Włożyłam to do kieszeni, córeczko” (SVrn); aš_tai nórų ⋮ išvilkė rankóvų || „Chcę to wyciągnąć z rękawa” (SVrn); 5) rośliny, np.: kàs tas_vɑr-- ⋮ varnaléšas || „Co to za łopian?” (Brč); viškas augíta | viška(s) savo. | nieko. beveik pirkta | nugì parša. pasipjėuni ⋮ tai_salótai | lašinùku. turì || „Wszystko wyhodowane, wszystko własne, prawie nic niekupione; no, świnię się ubije, są sałaty, są skwarki” (Mtz); tai_và ramūneis papláunu || „To właśnie rumiankami przemywam (oczy)” (Brč). Na obszarze tej gwary odnotowano przypadki, gdy rzeczownik ramunėlė w zdaniu ma zarówno rodzaj męski, jak i żeński, np.: ramunė̃lė.s tai_vaikám | jàu_cìg ⋮ kab_kur gė.ma | jàũ tai_vaikàm ramunėlėi bùuo || „Rumianek to już tylko dla dzieci, gdzieś tam rośnie; już wtedy był dla dzieci rumianek” (Ūt). Wariant ramunė̃lis ‘rumianek’ jest dość szeroko używany – zapisano przykłady z Rudni, Giraitė, Matuizów i Ūty; 6) część układu organizmu człowieka, np.: normá.lu.s màno. kepenai || „Moja wątroba jest zdrowa” (Vrn); kab_virto. nebà.gas⁴³ | taĩ ː ná.t an_tvo.rõs šmegenai būuo. isitã.ški. || „Kiedy biedak się ugotował, to nawet na płocie mózg był rozpryśnięty” (Ūt); 7) określone przestrzenie, pomieszczenia (budynki, instytucje itp.), np.: màno. anūkė. dírba ⋮ alùbarę.n | *varę.nõj || „Moja wnuczka pracuje w gospodzie, w Varėnie” (Zrv); múrs lietùvų. ko.kũ irà | prazgi.væ.no. | prazbùuo. ⋮ jàu_c̀æ žinãi | taĩ ⋮ tai_kantɔri dírba ⋮ tai_vėl jàu_ti. | ta(i)_isimo˙kinus | tén mó.ki.to.jes | tén bugáltere.s | taĩ ir, paskãũ nuvažã.wo. *sibiran | nugì turìstinin || „Jacyś nasi Litwini są; dorobili się, zadomowili się już tutaj, wiesz, tam pracuje w biurze, to znów już tam, wykształciła się, tam nauczycielki, tam księgowe, a potem pojechała na Syberię, no, do turystycznego” (Vrn); c̀æ v́irtuvis màno. || „Tu jest moja kuchnia” (Vrn); už_*má.k-simo.⁴⁴ ⋮ maždãuk và ⋮ už parduotùvę.s ⋮ šitam tárpi ligónine. būuo. || o˙.tén po.-leklìnikas būvis | prie_sto.tiẽs || tai_po.leklìnikas || „Za „Maksimą”, mniej więcej, no, za sklepem, w tym miejscu była przychodnia. A tam była poliklinika, przy stacji. To była poliklinika” (Vrn); paskui lenkai⁴⁵ kap_sužinójo. | tai_ti. ⋮ dár už_mũs ⋮ to.kõn klõnę.n⁴⁶ ⋮ ji. slėpė. vis || „Potem Polacy, gdy się dowiedzieli, to tam jeszcze za nami, w takim wąwozie, ona wszystko ukrywała” (Bržp)⁴⁷; dírbau ša.xtuose: po.žemì || 43 Biedak. 44 Sklep „Maxima”: Formę rzeczownika *mà.ksimas odnotowano również w Kašėtos, np.: va_visa savo. vièto.n | nu_và pažù.rėk | kai kãi ⋮ *mà.ksiman ko.kèn | kai *mà.ksiman || „No, wszystko na swoim miejscu, no, popatrz, jak, jak w jakiejś „Maksimie”, jak w „Maksimie” (Kšt). 45 Rzeczownik lenkas w południowoauksztockim dialekcie, a zatem także w gwarze warėńskiej, jest jedynym rzeczownikiem akcentowanym według wszystkich czterech wzorców akcentowych (szerzej zob. Ragaišienė 2010: 45). 46 Por. też: nùvertė. | múrs tí kluònę.n būuo. || „Zburzyli, nasz dom był tam w wąwozie” (Kšt). 47 Por. też aš_dár klo.ná.łę.n gi.venàu || „Mieszkałem jeszcze w wąwozie” (Vrn). 238 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija „Pracowałem w kopalniach, pod ziemią” (Vrn). Formy rzeczownika rodzaju męskiego šã.xtas „szyb kopalniany” odnotowano także w Perloji. Na obszarze badanej gwary zapisano również więcej przykładów, np.: nu_anūkas irgi ¦ žvìda. šim ¦ kečvìrto. ¦ dabàr ¦ va_bùs ¦ gegùžo. || įàu_dvinìs || ir_žá˙ntas màno. gegùži. gìmìs || „No, wnuk też dwudziestego czwartego (urodzony), teraz będzie maj (urodziny). Już bliźniak. I mój zięć urodził się w maju” (SVrn); bùuo. sùŋku⁴⁸ ¦ mó.-- ¦ kab và lá˙nku. laikàis ¦ ir mó˙kesči.s bùuo. labaĩ dìdelę.s || „Było ciężko, jak za czasów polskich, i podatki były bardzo wysokie” (Grt); túos anà ¦ ten | mìna mìna sù | iš ¦ į_tàs | lìeka jū skū.-- ¦ skur°rą.le. | va_kà-- ¦ plàukū ¦ kúokšto.s || „Te (lny) tam ona międli, międli, potem to zostaje w skórce, jakby kępki włosów” (Mrg); dùkrela ¦ rà.dije sugē.do. || „Córeczko, radio się zepsuło” (SVrn); nù_tai įàu_šìčiei trīs šienáuna dalgę.m⁴⁹ | šiē-- ¦ pašienáuna | tadù ¦ įàu_à(š) susìtvarkāu antrà.dienin | įàu_raìke ¦ kuģūs | ir_kuģūs šùždedu || „No to już ci trzej (zięciowie i syn) koszą kosami, skoszą, wtedy już ja się uporam we wtorek, już trzeba (zgrabić) kopki i kopki układam” (Kšt). W Giraitė zapisano jeszcze wiele różnych form rzeczownika rà.dije ‘radio’, a w Matuizach – rzeczownika dalgę. ‘kosa’. Odrębną grupę rzeczowników stanowią imiona kobiet, które w gwarze wypowiadane są w innym rodzaju (w celu serdecznego zwrócenia się do kogoś), np.: sakàū ¦ *maritùkai | àš tavìm ¦ tikù | tikėk ir_tù manìm || „Mówię, Marytko, ufam ci, ufaj i ty mnie” (SVrn). Kobietę można nazwać turteliu, np.: pataisìk ¦ dukrèla | pataisìk ¦ turtèla mà-no. || „Napraw (radio), córeczko, napraw, mój skarbie” (SVrn). Rzeczowniki rodzaju męskiego mogą czasem przyjmować fleksję rodzaju żeńskiego, np.: guļkis ¦ *rikùli | guļkis guļkis ¦ *rikǝ.le | *rikùli ¦ nepristók || „Kładź się, Rikuli, kładź się, kładź się, Rikeli, Rikuli, nie marudź!” (Kšt). Mówiąc o kategorii rodzaju rzeczowników, należy podkreślić, że jest ona kategorią klasyfikacyjną, a nie fleksyjną (Rosinas 2005: 45; por. Paulauskienė 1994: 165; DLKG 62)⁵⁰. Na przykład końcówki form rzeczownika avilìs symbolizują dwie kategorie gramatyczne – liczby i przypadka. Jeśli porównamy paradygmat deklinacyjny tego rzeczownika z innymi paradygmatami deklinacyjnymi gwary warėńskiej, zobaczymy, że 48 Danguolės Mikulėnienės (1996: 151) nuomone, forma sùŋku su šaknyje išlaikytu kirčiu yra senesnė, nei galūninio kirčiavimo forma suŋkù. 49 Więcej o formie zob. LKA 1111, mapa nr 50. 50 Jerzy Kuryłowiczius (1962: 205) skiria deiktinę (daiktavardžių) ir anaforinę (būdvardžių) giminę. Jo teigimu, apie gramatinę giminės kategoriją galima kalbėti tik tada, kai kalboje egzistuoja anaforinė (būdvardžių) giminė. Axelis Holvoetas ir Loreta Semėnienė (2006: 120) kalba apie daviklio ir gaviklio gimines: „giminė dažniausiai reiškiama viena ar kitai giminei būdingomis galūnėmis, tačiau giminės kategorijos gramatinis statusas remiasi tuo, kad giminės atžvilgiu skiriamos derinamųjų žodžių (būdvardžių, daugelio įvardžių) formos. Šis dalykas lemia, kad giminės požymius reikia priskirti ne tik patiems daiktavardžiams, bet ir su jais derinamiems žodžiams. Tai verčia skirti daviklio ir gaviklio gimines.“ Straipsniai / Articles 239 VITALIJA KARACIEJŪTĖ końcówki nie wszystkich form fleksyjnych rzeczownika avil̃s kodują rodzaj. Na przykład morfem gramatyczny /-i./ w formie biernika liczby pojedynczej rzeczownika á.vil-i. symbolizuje wiązkę kategorii ‘liczba pojedyncza’ & ‘biernik’, ale nie ‘liczba pojedyncza’ & ‘biernik’ & ‘rodzaj męski’, ponieważ wówczas musielibyśmy stwierdzić, że morfem gramatyczny /-i./ rzeczownika á.k-i. symbolizuje te same kategorie. Nieprecyzyjne byłoby również stwierdzenie, że morfem gramatyczny /-i./ koduje rodzaj – wymienione rzeczowniki należą nie tylko do różnych klas fleksyjnych (tematów), lecz także do różnych rodzajów (o rodzaju w łotewskim języku ogólnym zob. Rosinas 2005: 44–45). Jak twierdzi Albertas Rosinas (2005: 45), morfem leksykalny większości rzeczowników jest nierozerwalnie związany z jednym z gramatycznych znaczeń rodzaju, toteż mówienie o odrębnym „morfemie rodzaju” w strukturze rzeczowników gwary warėńskiej byłoby nie całkiem precyzyjne51. Ponieważ „w przypadkach, gdy rzeczownik ma temat nietypowy dla danego rodzaju, jego rodzaj wskazuje kryterium syntagmatyczne lub semantyczne”, a temat rzeczownika wraz z fleksją może wskazywać rodzaj tylko częściowo (Valeckienė 1998: 234), warto byłoby uogólnić rzeczowniki gwary warėńskiej według tematów: 1. Wszystkie rzeczowniki o tematach a (np.: šiėn-as ‘siano’, vã.bal-as ‘chrząszcz’, žãnt-as ‘zięć’), iₐ₁ (np.: kã.l-es ‘droga’, vė́l̃n-es ‘diabeł’, vė́j-es ‘wiatr’), iₐ₂ (np.: smẽl-is ‘piasek’, grãustin-is ‘grzmot’, šulin-ī̀s ‘studnia’), iₘ (np.: debes-ìs ‘chmura’, danc-ìs ‘ząb’, žvė.r-is ‘zwierzę’), u (np.: al-ùs ‘piwo’, med-ùs ‘miód’, tur̃g-us ‘targ’), iu (np.: spiec̃-ùs ‘tłum’, rubã.ž-us ‘granica’, ámž-us ‘wiek’), Cₘ (np.: vɑnd-uõ ‘woda’, akm-uõ ‘kamień’, sto.m-uõĩ ‘postawa’) są rodzaju męskiego. Do tej grupy zalicza się również rzeczowniki o tematach ā (np.: tõt-a ‘tata’, *kundr-à ‘Kundra’, *smetõn-a ‘Smetona’), iā52 oraz ē (np.: tẽt-ę. ‘tata’, dẽd-ę. ‘wujek’, *mik-ę. ‘Mike’), oznaczające osoby płci męskiej. 2. Wszystkie rzeczowniki o tematach ā (np.: dúon-a ‘chleb’, šatr-à53 ‘sieczka’, mo.kiːkl-à ‘szkoła’), iā (np.: kój-e ‘noga’, marč-i ‘synowa’, pará.pij-e ‘parafia’), ē (np.: žo.l-ẽ̃ ‘trawa’, bit-ę. ‘pszczoła’, vīrtuv-e. ‘kuchnia’), i_f (np.: pirč-is ‘łaźnia’, šìrž-is ‘serce’, klēt-is ‘spichlerz’), C_f (np.: ses-uõ ‘siostra’, dukt-ẽ̃ ‘córka’) są rodzaju żeńskiego. Rodzaj morfologiczny ustala się54 na podstawie celownika liczby pojedynczej55 (por.: cel. lp. šiėn-u, kã.l-ū, smẽl̃-u, dẽ.bẽs-u, á.l-u, spiéc-u, vɑ́ndēn-u; dúon-ai, kój-ei, ⁵¹ Przyjmuje się, że dawniej morfemy gramatyczne *-as, *-is, *-us symbolizowały rodzaj męski, rodzaj żeński wskazywały *-āi i *-ē, rodzaj nijaki zaś – morfemy gramatyczne *-a, *-u i *-i. Kategorii rodzaju nie symbolizowały jedynie morfemy gramatyczne *-is i *-ō (Rosinas 2005: 159). ⁵² Nie odnotowano rzeczowników o tym temacie. ⁵³ Długa i cienka gałąź. ⁵⁴ Aleksejus Andronovas (2002: 123) siūlo morfologines gimines vadinti „vyriškoji, arba ui giminė“ ir „moteriškoji, arba ai/ei giminė“. ⁵⁵ Reguła ta nie obowiązuje w podgwarze širwintyckiej ani w niektórych gwarach południowych anykščėnian (Markevičius 2009: 16–17). 240 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija mãrc-ei, žõl-ai, šĩrž-ei, sẽ.ser-ei), tj. ta morfem gramatyczny, który „symbolizuje (jest maksymalnie lub przynajmniej minimalnie ikoniczny) wiązkę trzech kategorii gramatycznych i wskazuje typ deklinacji” (Rosinas 2005: 46)56. Przeprowadzone badanie wykazało, że: 1) Strukturę kategorii rodzaju w gwarze wareńskiej, podobnie jak w innych gwarach badanych metodami morfologii naturalnej (joniškiskiej i północnych gwarach širvintiškiai), tworzy opozycja rodzaju męskiego i żeńskiego. 2) Rodzaj rzeczowników nie jest ściśle zróżnicowany według tematów; tematy wraz z końcówkami fleksyjnymi wskazują rodzaj tylko częściowo. 3) Mieszkańcy okolic Varėny zwykle zmieniają rodzaj, mówiąc o jedzeniu i napojach (np.: su_blĩno.m, aguõnpienę.n); materiałach lub ich pozostałościach (np.: pẽ.leno.s, aŋglei); nazwach miejscowości (np.: *balbieriškę.n, *duobupę.); roślinach (np.: varnalẽšas, ramu-nẽlei); częściach garderoby (np.: kišẽ.ñun, raŋkõvu.); określonych przestrzeniach i pomieszczeniach (np.: vĩrtuvis; po.lekliñikas); częściach układów organizmu człowieka (np.: kepenaĩ, šmegenaĩ) i in. 4) Nieprecyzyjne jest również mówienie o szczególnej „morfemie rodzaju” w strukturze rzeczowników gwary wareńskiej, ponieważ u wielu rzeczowników morfema leksykalna jest nierozdzielna od jednego lub drugiego gramatycznego znaczenia rodzaju. L I T E R A T U R A A i k h e n v a l d A l e x a n d r a Y u r i e v n a 2004: Gender and noun class. – G. E. Booij, Ch. Lehmann, J. Mugdan. Morphologie / Morphology: Ein Internationales Handbuch Zur Flexion Und Wortbildung / an International Handbook on Inflection and Word-Formation 2. Berlin, New York: Walter de Gruyter, 1031–1045. A n d r o n o v a s A l e k s e j u s 2002: Dėl naujų publikacijų lietuvių kalbos teorinės fonetikos ir morfologijos klausimais. – Acta Linguistica Lithuanica 47, 117–129. C a r s t a i r s - M c C a r t h y A n d r e w 2000: Category and feature. – G. E. Booij, Ch. Lehmann, J. Mugdan. Morphologie / Morphology: Ein Internationales Handbuch Zur Flexion Und Wortbildung / an International Handbook on Inflection and Word-Formation 1. Berlin, New York: Walter de Gruyter, 264–271. C o n z e t t P h i l i p p 2010: The role of grammatical gender in noun-formation: A diachronic perspective from Norwegian. – Cognitive Perspectives on Word Formation. Edited by A. Onysko, S. Michel. Berlin, New York: De Gruyter Mouton, 148–149. C o r b e t t G r e v i l l e G. 1991: Gender. Cambridge: Cambridge University Press. 56 Apie giminių nykimo priežastis pasaulio kalbose žr. Aikhenvald 2004: 1042–1043. S t r a i p s n i a i / A r t i c l e s 241 VITALIJA KARACIEJŪTĖ Crystal David 1999: The Penguin Dictionary of Language. 2nd edition. London: Penguin Books. DLKG – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. odp. V. Ambrazas. Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 2005. Dressler Wolfgang Ulrich 2000: Naturalness. – G. E. Booij, Ch. Lehmann, J. Mugdan. Morphologie / Morphology: Ein Internationales Handbuch Zur Flexion Und Wortbildung / an International Handbook on Inflection and Word-Formation 1, Berlin, New York: Walter de Gruyter, 288–296. Dressler Wolfgang Ulrich 2003: Degrees of grammatical productivity in inflectional morphology. – Rivista di Linguistica 15.1, 31–62 (prieiga internete: http://linguistica.sns.it/RdL/15.1/04.Dressler.pdf) [žiūrėta 2014 04 22]. Greenberg Joseph Harold 1968: Some Universals of Grammar with Particular Reference to the Order of Meaningful Elements. – Universals of Language. Edited by J. H. Greenberg. 2nd edition. Cambridge (Mass.): MIT Press, 73–113. Gudzinevičiūtė Ona Laima 2008: Lietuvių kalbos substantiva communia. Daktaro disertacijos rankraštis. Vilnius: Vilniaus universitetas. Gudzinevičiūtė Ona Laima 2009: Substantiva communia: pavadinimo ir turinio problema. – Acta humanitarica universitatis Saulensis 8, 272–281. Hockett Charles Francis 1965: A Course in Modern Linguistics. New York: Macmillan. Holton David, Mackridge Peter, Philippaki-Warburton Irene 1997: Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language. London: Routledge. Holvoet Axel, Semėnienė Loreta 2006: Giminės kategorija. – Lietuvių kalbos gramatikos darbai 4 (Daiktavardinio junginio tyrimai), red. A. Holvoet, R. Mikulskas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 101–120. Jacob George Andrew 1851: The Bromsgrove Latin Grammar. 3rd edition. London: Simpkin, Marshall, and Co. Jakaitienė Evalda, Laigonaitė Adelė, Paulauskienė Aldona 1976: Lietuvių kalbos morfologija. Vilnius: Mokslas. Judžentis Artūras 2002: Naujas žvilgsnis į lietuvių kalbos daiktavardžių giminės kategoriją. – Acta Linguistica Lithuanica 45, 39–47. Kaikarytė Aušra 2010: Joniškio šnektos daiktavardžio linksniavimo sistema. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Kar ज Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija KP – Porady językowe 1. Formy gramatyczne i ich użycie, red. R. Miliūnaitė. Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii, 2009. Kurylowicz Jerzy 1962: Курилович Е. Очерки по лингвистике. Сборник статей. Москва: Издательство иностранной литературы. Kurylowicz Jerzy 1964: The Inflectional Categories of Indo-European. Heidelberg: Carl Winter. Laigonaitė Adelė 1961: Daiktavardžių giminės ir skaičiaus kategorija. – Dabartinė lietuvių kalba, red. Jonas Kazlauskas, Adelė Laigonaitė, Vincas Urbutis. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 122–147. LKA I – Atlas języka litewskiego 1. Leksyka. Wilno: Mokslas, 1977. LKG I – Gramatyka języka litewskiego 1. Wilno: Mintis, 1965. Lohde Michael 2006: Wortbildung des Modernen Deutschen: Ein Lehr- und Übungsbuch. Tubingen: Narr. LS – Języki i ich status, red. T. Shopen. Pensylwania: University of Pennsylvania Press, 1987. Markevičienė Žaneta 1999: Aukštaičių tarmių tekstai 1. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Markevičius Aurimas 2009: Šiaurinių širvintiškių daiktavardžio linksniavimas ir jo istorija. Monografija. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Matthews Peter Hugoe 1997: The concise Oxford dictionary of linguistics. Oxford: Oxford University Press. Mažiulis Vytautas 1970: Baltų ir kitų indoeuropiečių kalbų santykiai. Vilnius: Mintis. Mikulėnienė Danguolė 1996: Dėl linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantų pietinėse aukštaičių tarmėse. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 148–155. Otrębski Jan 1956: Gramatyka języka litewskiego III. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe. Paulauskienė Aldona 1983: Lietuvių kalbos morfologijos apybraiža. Kaunas: Šviesa. Paulauskienė Aldona 1989: Gramatinės lietuvių kalbos vardažodžių kategorijos. Vilnius: Mokslas. Paulauskienė Aldona 1994: Lietuvių kalbos morfologija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Paulauskienė Aldona 2001: Apie „nelinksniuojamųjų“ daiktavardžių giminę. – Gimtoji kalba 5, 5–6. Paulauskienė Aldona 2006: Lietuvių kalbos morfologijos pagrindai. Kaunas: Technologija. Straipsniai / Articles 243 VITALIJA KARACIEJŪTĖ Paulauskienė Aldona 2007: Opozicijos ir jų neutralizacija gramatinių kategorijų paradigmos. – Kalbos teorija ir praktika. Konferencijos pranešimų tezės. Kaunas: Kauno technologijos universitetas, 23–24 (prieiga internete http://www.kalba.ktu.lt/files/konf_tezes_2007.pdf) [žiūrėta 2014 04 22]. Plungian Vladimir 2010: Gramatinių kategorijų tipologija 1. Vilnius: Vilniaus universitetas. Ragaišienė Vilija 2010: Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantai pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių tarmėse. Daktaro disertacijos rankraštis. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Rimkutė Erika 2011: Morfologiškai neadaptuotų daiktavardžių giminė. – Kalbos kultūra 84, 184–201. Rimkutė Erika, Raižytė Jūratė 2010: Morfologinis skolinių adaptavimas lietuvių kalboje. – Lietuvių kalba 4 (prieiga internete http://www.lietuviukalba.lt/index.php?id=162) [žiūrėta 2014 04 22]. Rinkauskienė Regina 1999: Rytų aukštaičių uteniškių vardazodis: dabartinė padėtis ir istorinė raida. Daktaro disertacijos rankraštis. Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. Rosinas Albertas 2005: Latvių kalbos daiktavardžio linksniavimo sistema: sinchronija ir diachronija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Stundžia Bonifacas 1979: Giminės kategorija lietuvių kalbos gramatinėje sandaroje. – Aktualiosios kalbotyros problemos. Mokslinės konferencijos pakvietimas-programa ir tezės. Vilnius: Vilniaus V. Kapsuko universitetas, 80–83. Stundžia Bonifacas 1980: Vadinamosios bevardės giminės vieta lietuvių kalbos morfologinėje sistemoje. Eksperimentinis tyrinėjimas. – Kalbotyra 31(1), 79–87. Tuomienė Nijolė 2010: Ramaškonių šnektos daiktavardis: sociolingvistinis tyrimas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Valeckienė Adelė 1984: Lietuvių kalbos gramatinė sistema. Giminės kategorija. Vilnius: Mokslas. Valeckienė Adelė 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. WALS – Corbett G. G. Liczba rodzajów. – Światowy atlas struktur językowych (dostęp online http://wals.info/feature/30) [data dostępu: 22.04.2014]. Wurzel Wolfgang Ullrich 1989: Inflectional Morphology and Naturalness. Dordrecht: Kluwer. Zinkevičius Zigmas 1980: Lietuvių kalbos istorinė gramatika 1. Vilnius: Mokslas. Zumpt Carl Gottlob 1846: A school-grammar of the Latin language. London: Longman, Brown, Green, and Longmans, Paternoster-Row. 244 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Varėnos šnektos daiktavardžio giminės kategorija SKRÓTY NAZW MIEJSCOWYCH Bbr – Babriškės Brč – Barčiai Bržp – Beržūpis Grt – Giráitė Kšt – Kašėtos Mrg – Mer̃gėzeris Mtz – Matùizos Prl – Perlojà SVrn – Senóji Varėna Ūt – Ūtà Vrn – Varėna Zrv – Zervýnos Žr – Žiūraĩ Kategoria rodzaju rzeczownika w gwarze okolic Varėny STRESZCZENIE W gwarze Varėny i najbliższych jej wsi (Akmũo, Babriškės, Barčiai, Beržūpis, Giráitė, Kašėtos, Mer̃gėzeris, Matùizos, Perlojà, Pauosupė, Rudnìà, Senóji Varėna, Ūtà, Zervýnos, Žiūraĩ), zaliczanej do południowych gwar aukštajckich, kategoria rodzaju nie była badana ani opisywana z perspektywy morfologii naturalnej. Głównym celem artykułu jest omówienie struktury kategorii rodzaju w tej gwarze, przedstawienie na podstawie materiału empirycznego semantycznych i morfologicznych cech rodzaju rzeczownika oraz wskazanie przypadków wahań rodzaju. Przeprowadzone badania wykazały, że: 1) struktura kategorii rodzaju w gwarze Varėny opiera się na opozycji rodzaju męskiego i żeńskiego, podobnie jak w innych gwarach (joniškiskiej i północnej širvintiškiej) badanych metodą morfologii naturalnej; 2) nie ma ścisłego rozróżnienia rodzaju (męskiego i żeńskiego) według tematów; tematy z fleksją tylko częściowo wskazują rodzaj; 3) użytkownicy gwary Varėny zwykle zmieniają rodzaj nazw odnoszących się do jedzenia i napojów (np. su̇bl̇ino.m, aguõnpiene.n); materiałów i ich odpadów (np. pė.leno.s, áŋglei); nazw miejscowych (np. *balbìeriškė.n, *duóbupe.); roślin (np. varnalė̃šas, ramunėlėi); części garderoby (np. kišã̃.ṙun, rankóviu.); niektórych przestrzeni i pomieszczeń (np. vìrtuvis; po.leklìnikas); organów ludzkiego ciała (np. kepenaĩ, šmegenaĩ) i innych; 4) nieprecyzyjne jest mówienie o swoistym „morfemie rodzaju” w strukturze rzeczowników gwary Varėny, ponieważ morfem leksykalny jest nierozdzielnie związany z jednym lub drugim gramatycznym znaczeniem rodzaju. Złożono 11 czerwca 2014 r. VITALIJA KARACIEJŪTĖ Litewski Uniwersytet Edukologiczny ul. Taraso Ševčenkos 31, LT-03111 Wilno, Litwa [email protected] Straipsniai / Articles 245