scieee Open visual document viewer

Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius

Aldonas Pupkis

Full text

S aipsniai / A icles 41 ALDONAS PUPKIS Ins i u o das línguas Lie u ių As di eções de pesquisas acadêmicas: his ó ia linguo y os, no minamoji kalbo y a, dialek ologija, leksikog a ija. APIE JUOZO BALČIKONIO JANO OTREMBSKIO SANTYKIUS Abou he Rela ionship o Juozas Balčikonis and Jan O ębski ANOTACIA O a igonyje abo da-se de dois conhecidos kalbininkų li uanis ų Juozo Balčikonio e Jano O embskio colabo ação cien í ica. Com base em on es documen á ias, es o ça-se es abelece o início daquela coope ação e subsequen e comunicação. dele escla ece-se, como ambos lingüis as a alia am um do ou o abalhos, quan o aquelas elações inham in luência dos li uãos linguas mokslui e p ac icas, ambém o ma condições mais amplamen e e elados algumas das suas linguines disposições. ESMINIAI VOODŽIAI: Balčikonis, O embskis (O ębski), leksikog a ija, g ama ika, bend inė kalba. ANNOTATION The a icle discusses he scien i ic coope a ion o wo p ominen linguis s o he Li huanian language, Juozas Balčikonis and Jan O ębski. Based on documen a y sou ces, i a emp s o ace he beginning o hei coope a ion and hei u he communica ion. I becomes clea how he wo linguis s e alua ed he wo ks o each o he ; how much in luence hei ela ionship had on he science and p ac ice o he Li huanian language; he a icle also c ea es condi ions o e eal ce ain linguis ic posi ions ollowed by hem in a b oade way. KEYWORDS: Balčikonis, O ębski, lexicog aphy, g amma , s anda d language. ALDONAS PUPKIS 42 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII Uma das ques ões da his ó ia da ciência é a colabo ação de cien is as da mesma á ea. Cada um caso ele é speci iškas: di e en emen e colabo aja mes e com pupiniu, pupinys com mes eu, da mesma s i as specialis ai. Mas em cada caso as elações dos cien is as, amis ade ou bičiulidade é peculia , ela pe mi e mais amplamen e olha pa a a his ó ia da ciência daquela á ea, e ela não espe ados momen os, p ecisa algumas das pessoas que colabo a am com as opiniões eó icas ou ca ac e ís icas do indi íduo. Lendo os esc i os de Juozo Balčikonio, sua co espondenção ê-se que p o esso in e essados cien í icos se á p incipalmen e comunicado com o lingüis a usso Michailu Pe e sonu (18851962) e o lingüis a polkų Jan O embskiu (Jan O ębski, 18891971). Jaunesnį seu colega O embskį Balčikonis ex ao dina iamen e ap ecia a, às ezes a é excessi og di ei omukai pasi ikėda o sua opinião, polkų kalbininko pa ašy ą Lie u ių kalbos g ama iką yžosi e e em li e ians lingua. Kada Balčikonis pasižino com O embskiu, ainda não es á de e minada. Pode-se adi inha , que a p imei a, neaki aizdiné conhecin começou ia Eleną Samaniū ę odničiū ę). Kaip žinoma, Samaniū ė baigdama Vilniaus uni e si e ą ašė di- (Hoplominį da bą apie Kons an ino Si ydo aš ų kalbą. T abalho lide ou o p o esso da uni e sidade O embskis, diploman é o de endyné com sucesso 1934 m. Aquele abalho p o esso io e diploman ê conhecin is não e minou e eles não pa a am cond a ê. Su Balčikoniu Samaniū ę e e i amen e su edê do g ande dicioná io da língua Li uânica. Ma čikonis, ėmęsse daquele dicioná io dos de e es de edi o , começou a p eocupa -se en ia Kazimie o Būgos deixado a ka o eką a mių e Būgos não selk os li os e man aščių dados. Jam cuidados oi e en ão polkų ocupuido k aš o Vilniaus uni e si á io e Li u ias ciência companhia dos a chy ai. Exis e conhecimen o, que an es da gue a Balčikonis zodyno eikalais ele mesmo é mais ezes ažia ęs a Vilnius, lá e podia amilia iza e com Samaniū e, al ez e com O embskiu, mas aquela ac ą con i mando documen os ne os a. Pode se , que O embskis enco ajou Samaniū ę nãožmes i Si ydo esc i os de língua de es udo, ad ela sob e isso esjusi ala com já conhecido Balčikoniu. Sua susi ašinamen o com Balčikoniu al ez jus amen e po causa Si ydo iniciou não mais a de como 1938 m. An ai daqueles anos 28 de ma ço d. Balčikonis laiške lhe esc e eu, que Kaune neken inama pe mi i Si ydo o dino. Mas se ela o leis ų (seus je gos), de e ia conside a -se a dessa pe missão des inação: a ibuído mokslui ou p ak ikai. Jei Tams a alguma bū um Kaune, pode ia se mais amplamen e sob e o obje i o da licença e abalho pakalbė i (Balčikonis 1982: 274). Sob e aqueles assun os u bū oi amadamen e šnekė a e pe Samaniū ės iešnagę Kaune 1938 m. inal ou 1939 m. início. m. ma ço 15 d. 1938 ca as Balčikonis lhe esc e e: P ašom não e medoo i įky ė i: con a iamen e, me mui o plaonu, se posso Jum a alguém a isa nau i. De ido cuidados p o . O ębskiu pala as žmonės, gim i, p amin i A igos A icles 43 / Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius 278). Essas pala as con i mam que Samaniū ė neabejo inai e a medianiinkė en e dois kalbininkų, pe Balčikonį cuidadosos e O embskio asun os. Di e amen e ambos kalbininkai en en a am p o a elmen e já Vilniuje, quando 1940 m. lapk i į Lie u ių kalbos ins i u as de Kauno mudikėlė į Vilnių. m ou ono de 1942 O embskis como ep esen an e da Uni e sidade de Vilnius oi con idada pa a o ins i u o do idioma Li uano cons i uída Li uânia do idioma Mokslinę pagalbinę komisiją (apie ją plačiau Pupkis 2013: 172). exce ação adiedu sky ium (Balčikonis 1982: Šiuoka gal de e ia b e emen e lemb a , que em 1939 m. ins i ū us Li uanis ikos ins i u ą e edakciju glossá io da língua Lie u ių į aukus in o sudė į do ins i u o, jaunesnieji kalbininkai An anas Salys i zwłaszcza P anas Ska džius s engė pe im i in o sa o globus. Balčikonis, acos umado a abalha au a ankiamen e sem qualque ex alinha cuidados, que ia man e o dicioná io de p epa ação au a ankiškumą e oponhinosa kišimuisi em seu abalho. Balčikonį pa icula men e i i ou da cons an e linguagem sob e a esc i a kei imą, que p incipalmen e o e ecia Ska džius. Negalin de ou a o ma eda o do dicioná io in luenciada, 1942 m. udenį ins i u e oi o malizada Mokslinė pagalbinė komisija, u ini eik i pa a imus dicioná io engėjams. Balčikonis pa eikalau a keis i jo ašybą, Balčikonis ka ego iškai s ojo p ieš. Iš a chy inių nãoopos ou aos emas conselhos, mas quando já bemokai įsi a ius imp im i o dodyno II omo ex o oi documen os conhecido, que memb o da comissão O embskis s engėsi aikin i ambas pa es, com seus aikda iškais in inimais ėjo a is com Saliu e Ska džiumi, mas de ido a demasieg g andes ambições de ambos sãos lhe isso não conseguiu. Balčikonis mui o con iança a O embskiu, des e opinião ele e a nek es ionada. An ai sabe-se que edi o do dicioná io O embskio aconselho a pa i II omo es a a esol ê-se skolinių kilmę žymė i não ab eup omis sl., ge m., mas inclui aquela pala a da ou a língua, do qual su giu s e imybė (Lybe is 2009: 272). Shi aip ele ainda não uma caso paisê O embskio conselhos. Um dos se ido es da edação do dicioná io Kos as Vosylius mais a de econheceu que a p ecipi ação do dicioná io e a daugas culpa e p o . B[alčikonio] e O [embskio] amilia ização (Lybe is 2009: 381). De ido a desen endimen os com Moksline edaccine komisija Balčikonis pasi aukė de dizodyno e saíuza a em ė iškę. Rusos eocupuindo Vilnius, udeniop de ė iškės g įžo e Balčikonis. Aqui de conhecidos kalbininkų encon a am apenas O embskį, ou os o am pasi aukem pa a Occiden us. Balčikoni e e que o ganiza asun os de es udos Vilniaus uni e si e e, cuida in is a jai in i abalho de ódyno Li u ians idioma ins i u e. Ins i u e, como mos am documen os, em planos de abalho oi aziada e nãoža O embskio sumanymų. An ai em 19441945 m. plano de abalhos cien í icos Balčikonis eco dou edi ado O embskio T e ečiaus a mės desc io pa e II diccioná io e ex os. Além disso, como comuns ambos kalbininkų abalhosi indica diccioná io da e imologia das línguas li uãs e Mikalojaus Daukšos Pos ilės pesquisas de linguagem. In elizmen e, aqueles abalhos não o am publicados, pois O embskis depois anos sumanê ol a pa a a Polônia. Não há dú idas que Balčikonis se es o ça á seu bičiulão a kalbė i desde o que passo. Aqui de Balčikonio em 1945. ALDONAS PUPKIS 44 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII 12 no emb o d. ca a a O embski pa a a Lenkiją e , que Vilniuje ainda não es a a pe dus a espe ças e O embskį pasiliekan na Li uânia. Balčikonis esc e eu: Tams os agua da akul e es, ciga ai, papi os e ou as bebidas. T upu į en io pa a iagem a Vilnių. Saimingai ol a i (VUB RS, . 124365). Nessa ca a ainda há Juozo Senkaus ape ašas sob e O embskiu gau ą Janio Endzelyno g ama iką, ambém as pala as: Visi Seu laukiam. Gos a ia consul a ema Diskiemeniai lie u ių asmen a džiai (VUB RS, . 124365), sob e os quais Senkus manê esc e e disse ação. In elizmen e, p omobin i O embskį poiba i i Vilniuje nepassequê. Do ab eu kalbininkų bend a imo é sob e i ię nemaža manusc ip os e imp udaja publicados documen os. Um desses ex os não publicados é um a igo esc i o a mão de O embski (demons ando e o seu puicos conhecimen os li uãos) Balčikonio nascimen o 60 anos de minėjimui (BNA) em 18 de ma ço de 1945. Do mais a denių anos sabe-se que Balčikonis nãoėgo seus sukakčių menções, lhes es i amen e opinda ose. En ão o ex o de O embski le an a não poucas pe gun as: po que con ou Balčikonis, al ez ele enha en abalbado O embski? Po im, se á que ealmen e esse e en o acon eceu? Po causa da úl ima pe gun a pode não du ida -se, pa a isso há cla a es emunho. Ap a dando o abalho de adução Balčikonio Dominykas U bas (1966) esc e o, que mui o boni amen e sob e isso pe Balčikonio sešių dezimčių anos sukak ies menção é pasakęs p o . O embskis. U bas ci a (não a pasacoja) como apenas alado luga do ex o O embskio (p. 23) sob e Balčikonio e imus. Esc ibi es a longa ci ação pe p óp io menção malgué ou oi isicamen e possí el, ad es a spė i, que isso pode ia se esc ip i a a pa i do manusc ício Balčikonio em casa. Ou al ez hou esse algum ex o o og a ado, embo a naqueles empos isso di icilmen e osse possí el. Cad e como lá oi, aquele ex o (ž . hand aščio aksimilę ig. 1), que já de pa e unciona a na ci cu a oje cien í ica, impo an e e dos dois kalbininkų bend a imui nuš ies i, e em ge al his ó ia dos lie u ių kalbo y os papildy i, ad ele p ecisa amčiau discu i . O ex o começa pelas pala as: Šios dienos minėjimas y a i lie u ių kalbos š en ė. Šį minėjimą pode en ende apenas aquele, que como eikian en ende a língua Li uãs [...] signi icado. Ela em signi icações sob e udo dos li uanos nau a (p. 1). Toliau O embskis esc e e, que sob e aquele signi icado há alguns séculosmeios é in eligen emen e e boni amen e alecido li uãos esc i omosios e bend iné língua pai Daukša. Além disso, li uanos po causa geog á icos e his ó icos condições ixaquei sua língua em seno iškoje o ma. De ido a o škinga e i ó io a língua há mui o se subdi idiu em a mes, conseguiu man e aquelas a mies di e sidade. A pa i disso sai uma g ande impo ância da língua li uânica ao alo y a. P ecisamen e os sons da língua li uânica, declinação e pala as doyba mui o luga ajuda ciência pessoas a es abelece p okalbę indoeu opeus e melho en ende indoeu opeus his ó icas línguas de ismaizdą ( enimb; ema . J. O.). Ta seno ė e signi icado exigem que a língua seja in eligen emen e puoselėjama e y inėjama. Puoselė i e y inė i dois di e en es assun os. P o ingai a linguagem puoselhei pode só homem, ela bem conhecendo e A igos A icles 45 / Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius ALDONAS PUPKIS 46 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII 1 PAV. S eikinamosios Jano O embskio do ex o da língua 1o e 4o página aksimilės. A igos A icles 47 / Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius en enden . Balčikonis jus amen e é al homem, que me eceu essa língua an o pesquisando, quan o poselando. Kadčikonis nasceu e c esceu sodžiuje, é g ande p io emidade, p e oga i a con ínua pa a a sua ida e abalho. Iš mažens Balčikonis passea ionou a na i a língua, e a mės paga é ú il a cada um, que mais a de usa á ašomąją língua. Como jus amen e a mėje glūdi uma ce a língua de um chamado espí i o, e ao mesmo empo e o espí i o de uma nação; ãšomoji kalbà ica semp e, mais ou menos, kosmopoli inė, ela ica mais a as ada do seu ipo p incipal (idem, p. 2). T umpai menciona, onde Balčikonis es udou, como começou a a i idade pedagógica. Raço, que da Balčikonio pedagogical escola saiu g ande bú ys p o esso es de línguas li uãs. Eles do mes ejo passeja am exemplo da língua li uãs, sua meilha. A a és de seus mókini Balčikonis pôde con inua a espalha seu ideal da língua li uânica (ib). O embskis indica e Balčikonio polinkį ao abalho li e á io. Não há al li e a o, ku s não i esse apelado a enção em sua e amen a de abalho, a linguagem e não gos a ia ela pa obuli ( en im). Essa a enção melho se apa eceu nas aduções dos con os de Balčikonio. Nelas ê-se como ele amou não só a língua da gen ees, mas e sua ida, sua espasią e ideus. Po an o ele capaca en ende e ou os po os liaudį, sua d asią e li e a u a: juk bemaž isu liaudis é a mesma. Balčikonis sen ecia que ou os po os de con os gos a ão e seu po oji e isso pode p alobina sua alma. Populia ių b ãos G imų pasakų e imas [s] iliaus e em elação à linguagem é e dadei o šede as (ibid, p. 3). Cada li uanis a, lie u is ou ki a au is, que endo pasig ožė i língua Li uânia, semp e įš à G imų pasakų e imo, po que Balčikonio kalba y a s ilizuo a liaudies kalba, al, qual a c iou amžiai: ou ela boa, Pe eidando pe a bloga, be ik a, liaudiška, lie u iška“ ( en pa ). Balčikonio abalho cien í ico O embskis lemb a Jono Jablonskio caminho a ku i ašomą kalbą ap o ei ando o mais possí el a iqueza a mic. Balčikonis quis con ibui pa a es e abalho e o nou-se escolhêju de pala as da língua li uânica: elhas pala as escolhêju, não no os kū ėju. Como c iado de no as pala as, Balčikonis não de e ia nem o meno luga li uanis as ši dyje: no as pala as, naujáda ų abundância só dis o ce e dadei a língua li uânica (ibid, p. 3). Des ino lemb ou, que Balčikonis he eldou Li u ias língua dizodyno edação. Noujas edi o iais a aišė à edação oda a sua liaudies língua conhecimen o e meilê (ibid, p. 4). Seu suponho dicioná io de ia se p incipalmen e conjun o da língua i a, embo a ao edi o não es i essem es anhos e elhos esc i os li uãos (isso indica e seu p epa ado e imp esso Me kelio Pe ke ičiaus Ka ekizma). Embo a diccioná io da língua Lie u ių naquela época oi edi ado apenas I omas, mas, O embskio eigimo, e de ele e lie u ių kalbos pala as gausa com odas as suas l imis e signi icmėmis. As pala as dadas em sen âncias e isso mos ado sua i um e a osena. Es e p incípio de composição do dicódino es ando bas an e jus o e neabejo ino. Em ge al omando, Zodynas é o esul ado de um g ande iūso e exemplo de me iculosidade ALDONAS PUPKIS 48 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII (mesmo). O embskis en a iza, que o diccioná io é oda nação li uânica lobis, al, pelo qual a nação possa o gulhuo is. Ilgaíno esse o gulho sendocien o cada ez maio e ciência de línguas indoeu opias língua li uãs ocupimsian i cada ez mais luga , mais do que qual ou a i a indoeu opias língua. Šia o ma ou assim, Balčikonis con ibuiu uma sólida base imeles amam monumen inklui da língua li uânica (ib). Todas as suas o ças ele dedicou à língua Li uãs. Tao manei a ele pa a odos os empos sunga seu nome com a his ó ia da cul u a do po o li uãos (ib). O embskis esc e e que Balčikonis, exibindo cinco omos dos esc i os de Jablonskio, posida ê e es amen o de Jablonskio execu ado . Aqui, sem abejo, em men e emida Balčikonio a i idade de p á ica da língua. Na con osi a sob e ela mais amplamen e não ala-se, mas oda cabe aquelas desc ições daquelas a i idades, que o am des inadas Jablonskiu. O embskio onde Vilniaus uni e si e o biblio ekos man aš yne (VUB RS, . 12480) é Samaniū ės em língua li uãs aduzido O embskio a igo Jonas Jablonskis lie u ių bend inės kalbos no min ojas (me ai nãou odi i). Nele o au o esc e e que li e a ū iné língua é esbobin a a mė (ibid, p. 1), um dos p imei os e mais impo an es sai os, man endo os po o como í isinha unidade (ibid), isu e é semp e o mais o e elacionamen o da sociedade (ibid, p. 7). Ele a c iou pa icipa oda a nação, ep esen ada pelas pessoas que c iam os alo es cul u ais uni e sais (ibid, p. 1). Como a i ma O embskis, aidai da língua esc i omó ica Li uãs al a al a olydumo, ela oi c iada de o ma di e en e do que ou os po os bend ines línguas. De ido o madas ci cuns âncias os moldamen os das li uãs bend inês da língua inham que se mui o g ei os, isso, o que ou as nações kū ė cên imos, obula i labai išbaig a, jos kū imas ebesi ęsia iki šiol. na Li uânia e e ealizado de uma ca da. Po an o ela não Au o ius i á e sa i ą opinião sob e Jablonskio abalhos. Jablonskio legado […]nė a eo iniai mokslo dalykai, nos quais é aiškinama bei nag inėjama lie u ių kalbos ak ų kilmė. As p o as de Jablonskio êm o no minho ca ác e (ibid, p. 8). A ciência p incipalmen e alo es em abalhos da sin axe de Jablonskio. O embskis conside a que não há p opósi o Jablonskí chama lie u ios li e á ias da língua kū ėju, po que na c iação da língua pa icipou oda a sociedade cul u ingoe, que e con oladau Jono Rygiškių: acei a a, o que co espondai lingbinę do isuomenėsjau ą, aisė ou ejei a a, o que não iisiamen e iko ( enid, p. 11). O mé i o de Jablonskio é que ele indicou a di eção do desen ol imen o da língua comum […] nea sipalaiduo i do liaudies kalbos (ibid). Assim O embskis mos ou apenas os comuns Jablonskio e Balčikonio band inês da c iação e ugdymo condicio aškus, mas seus nede aliza o, nenag inėjo os dois kalbininkų di e en e con ibuio em band inês da língua ugdymą. Que conclusões daqueles dois esc i os O embskio pode íamos aze ? Kalbo y os mokslui, dialec ologia, lexicog a ia impo an e O embskio men is, que pi minė, a e dadei a o ma de exis imen o da linguagem é a mė: nela udo A igos A icles 49 / Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius na u al, p igin a. Seus pô igos ao jaunag ama ikiu O embskiu esse a o e a sa aiminė e ybė. Ta mes cien is a conside a ideal e às comun inhas línguas c ia e melho a : e Jablonskio, e Balčikonio nuopelnos o que que bend inês linguagem de desen ol imen o ambos es imula am nãoi ūk i dos a mių. Aqui ele não menciona, que a mėse es i isokių joms nebūdingų elemen sų, mas isso u bū lhe e a em si mesmo acu. Balčikonis em seus esc i os es e ac o é mencionado á ias ezes. O embskis indica que Jablonskis à c iação da língua bend inesa con ibuiu não copiando a mes, e es o çando-se quan o mais u iliza a he ança a miques. Es a e a ... a única ia jus a (ibid, p. 3). Mas mokslui, indoeu opeis ikai mais impo an es não em ge al lie u ių (bend inės) linguagem ac as, mas a mių a osena. Ma inê língua é cosmopoli iška (gal aqui u e ada na cabeça e in e nau inha pala as, di e sos ou os skoliniai), nela mui os naujada ų, que bend inę linguagem, O embskio opinião, só ex o ipan es. Po an o, pala as da língua Li uânia ėmimasis gy ąja ( a mių) língua é não só jus i icado, mas e isapusiškai palaiky inas. Jubiliejiniame a igo, poscai ada, como ele mesmo no inal chama, Balčikonio zodyno abalho conside ado acadêmico, e isso esą mais impo an e, com Balčikonis illiks Li u ians cul u a his o ijoje. Nes e aspec o O embskis sua a aliação mui o se di e gi á de Ska džiaus (ž . Pupkis 2012: 126), não classi icado Balčikonio (i Jablonskio) cien is a, só p ak iku. A paci icação do cien is a polões di e e e da a ual opinião dos uncioná ios da ciência, que o abalho do ocódino exis indo apenas a i idades de na u eza aplicada. Polês albinis a mui o melho ijos da bo speci iką, ypač okių leidinių kaip akademinio Lie u ių kalbos žodyno en endeu leksikog a engamen o signi icado e impo ância, e neabejodamas isso de adiu ao abalho da ciência. Jubiliejininha pascali ada cai de cada pala a sklinda g ande espei o a Balčikoni. Tolesni abos kalbininkų elações mos am, que 1945 m. esc i os pala as não o am só p oginiai sinais de espei o. Du an e oda a a i idade de ambos kalbininkų a didi abipusė espei oba não só não menjumžėjo, mas cada ano is g andėda o. O embskiu se muda pa a i e à Lenkiją ambos kalbininkai cons an emen e susi ašinėa am, á ias ezes se encon a am. Das suas co espondencias mais são sob e i ências de O embskio ca as e ab idukų (BNA). Um ao ou o eles chama am a con e ências, planeja am euniões, mas não udo passeiam. O embskis in o muada Balčikonį sob e a Polônia linguís ica ida, ei audou-se sob e li uãos língua ac s (ki čia imo, o mų a ojimo, e c.), ambos susi ašinėjo e sob e Lie u ių kalbos g ama ica ansla ion (ka ais esc e ia Elena O embskienė). 1956 m. 18 de dezemb o d. O embskienė Balčikonį k ie ė iagem pa a Poznanę, ela ou Você ou os no izienų, pasidžiaugė p adė u ou p adedamu aduzi g amá icaos III omo: Jūs e ski aquela omą, a aš I e em seguida su edaguo umė ( en pa ). 1959 m. augpjücio 5 d. ca as O embskis esc e e: Da mais aleg amemos, que Vocês comple as es já G ama ikos III omo e imá melho de adução do Seu de odo niekad não pode se