Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius
Full text
S aipsniai / A icles 41
ALDONAS PUPKIS
Ins i u o das línguas Lie u ių
As di eções de pesquisas acadêmicas: his ó ia linguo y os,
no minamoji kalbo y a, dialek ologija, leksikog a ija.
APIE JUOZO BALČIKONIO
JANO OTREMBSKIO
SANTYKIUS
Abou he Rela ionship o Juozas Balčikonis
and Jan O ębski
ANOTACIA
O a igonyje abo da-se de dois conhecidos kalbininkų li uanis ų Juozo Balčikonio e Jano
O embskio colabo ação cien í ica. Com base em on es documen á ias, es o ça-se
es abelece o início daquela coope ação e subsequen e comunicação. dele escla ece-se,
como ambos lingüis as a alia am um do ou o abalhos, quan o aquelas elações inham
in luência dos li uãos linguas mokslui e p ac icas, ambém o ma condições mais
amplamen e e elados algumas das suas linguines disposições.
ESMINIAI VOODŽIAI: Balčikonis, O embskis (O ębski), leksikog a ija, g ama ika,
bend inė kalba.
ANNOTATION
The a icle discusses he scien i ic coope a ion o wo p ominen linguis s o he
Li huanian language, Juozas Balčikonis and Jan O ębski. Based on documen a y sou ces, i
a emp s o ace he beginning o hei coope a ion and hei u he communica ion. I
becomes clea how he wo linguis s e alua ed he wo ks o each o he ; how much in luence
hei ela ionship had on he science and p ac ice o he Li huanian language; he a icle also
c ea es condi ions o e eal ce ain linguis ic posi ions ollowed by hem in a b oade way.
KEYWORDS: Balčikonis, O ębski, lexicog aphy, g amma , s anda d language.
ALDONAS PUPKIS
42 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
Uma das ques ões da his ó ia da ciência é a colabo ação de cien is as da mesma
á ea. Cada um caso ele é speci iškas: di e en emen e colabo aja mes e com
pupiniu, pupinys com mes eu, da mesma s i as specialis ai. Mas em cada caso as
elações dos cien is as, amis ade ou bičiulidade é peculia , ela pe mi e mais
amplamen e olha pa a a his ó ia da ciência daquela á ea, e ela não espe ados
momen os, p ecisa algumas das pessoas que colabo a am com as opiniões
eó icas ou ca ac e ís icas do indi íduo.
Lendo os esc i os de Juozo Balčikonio, sua co espondenção ê-se que p o esso
in e essados cien í icos se á p incipalmen e comunicado com o lingüis a usso
Michailu Pe e sonu (18851962) e o lingüis a polkų Jan O embskiu (Jan O ębski,
18891971). Jaunesnį seu colega O embskį Balčikonis ex ao dina iamen e
ap ecia a, às ezes a é excessi og di ei omukai pasi ikėda o sua opinião, polkų
kalbininko pa ašy ą Lie u ių kalbos g ama iką yžosi e e em li e ians lingua.
Kada Balčikonis pasižino com O embskiu, ainda não es á de e minada. Pode-se
adi inha , que a p imei a, neaki aizdiné conhecin começou ia Eleną Samaniū ę
odničiū ę). Kaip žinoma, Samaniū ė baigdama Vilniaus uni e si e ą ašė di-
(Hoplominį da bą apie Kons an ino Si ydo aš ų kalbą. T abalho lide ou o
p o esso da uni e sidade O embskis, diploman é o de endyné com sucesso 1934
m. Aquele abalho p o esso io e diploman ê conhecin is não e minou e eles não
pa a am cond a ê. Su Balčikoniu Samaniū ę e e i amen e su edê do g ande
dicioná io da língua Li uânica. Ma čikonis, ėmęsse daquele dicioná io dos de e es
de edi o , começou a p eocupa -se en ia Kazimie o Būgos deixado a ka o eką
a mių e Būgos não selk os li os e man aščių dados. Jam cuidados oi e en ão
polkų ocupuido k aš o Vilniaus uni e si á io e Li u ias ciência companhia dos
a chy ai. Exis e conhecimen o, que an es da gue a Balčikonis zodyno eikalais
ele mesmo é mais ezes ažia ęs a Vilnius, lá e podia amilia iza e com Samaniū e,
al ez e com O embskiu, mas aquela ac ą con i mando documen os ne os a.
Pode se , que O embskis enco ajou Samaniū ę nãožmes i Si ydo esc i os de
língua de es udo, ad ela sob e isso esjusi ala com já conhecido Balčikoniu. Sua
susi ašinamen o com Balčikoniu al ez jus amen e po causa Si ydo iniciou não
mais a de como 1938 m. An ai daqueles anos 28 de ma ço d. Balčikonis laiške lhe
esc e eu, que Kaune neken inama pe mi i Si ydo o dino. Mas se ela o leis ų (seus
je gos), de e ia conside a -se a dessa pe missão des inação: a ibuído mokslui ou
p ak ikai. Jei Tams a alguma bū um Kaune, pode ia se mais amplamen e sob e o
obje i o da licença e abalho pakalbė i (Balčikonis 1982: 274). Sob e aqueles
assun os u bū oi amadamen e šnekė a e pe Samaniū ės iešnagę Kaune 1938 m.
inal ou 1939 m. início. m. ma ço 15 d. 1938 ca as Balčikonis lhe esc e e: P ašom não
e medoo i įky ė i: con a iamen e, me mui o plaonu, se posso Jum a alguém
a isa nau i. De ido cuidados p o . O ębskiu pala as žmonės, gim i, p amin i
A igos A icles 43 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
278). Essas pala as con i mam que Samaniū ė neabejo inai e a medianiinkė
en e dois kalbininkų, pe Balčikonį cuidadosos e O embskio asun os.
Di e amen e ambos kalbininkai en en a am p o a elmen e já Vilniuje, quando
1940 m. lapk i į Lie u ių kalbos ins i u as de Kauno mudikėlė į Vilnių. m ou ono de
1942 O embskis como ep esen an e da Uni e sidade de Vilnius oi con idada
pa a o ins i u o do idioma Li uano cons i uída Li uânia do idioma Mokslinę
pagalbinę komisiją (apie ją plačiau Pupkis 2013: 172).
exce ação adiedu sky ium (Balčikonis 1982: Šiuoka gal de e ia b e emen e
lemb a , que em 1939 m. ins i ū us Li uanis ikos ins i u ą e edakciju glossá io da
língua Lie u ių į aukus in o sudė į do ins i u o, jaunesnieji kalbininkai An anas
Salys i zwłaszcza P anas Ska džius s engė pe im i in o sa o globus. Balčikonis,
acos umado a abalha au a ankiamen e sem qualque ex alinha cuidados,
que ia man e o dicioná io de p epa ação au a ankiškumą e oponhinosa kišimuisi
em seu abalho. Balčikonį pa icula men e i i ou da cons an e linguagem sob e a
esc i a kei imą, que p incipalmen e o e ecia Ska džius. Negalin de ou a o ma
eda o do dicioná io in luenciada, 1942 m. udenį ins i u e oi o malizada Mokslinė
pagalbinė komisija, u ini eik i pa a imus dicioná io engėjams. Balčikonis
pa eikalau a keis i jo ašybą, Balčikonis ka ego iškai s ojo p ieš. Iš a chy inių
nãoopos ou aos emas conselhos, mas quando já bemokai įsi a ius imp im i
o dodyno II omo ex o oi documen os conhecido, que memb o da comissão
O embskis s engėsi aikin i ambas pa es, com seus aikda iškais in inimais ėjo
a is com Saliu e Ska džiumi, mas de ido a demasieg g andes ambições de ambos
sãos lhe isso não conseguiu. Balčikonis mui o con iança a O embskiu, des e opinião
ele e a nek es ionada. An ai sabe-se que edi o do dicioná io O embskio aconselho
a pa i II omo es a a esol ê-se skolinių kilmę žymė i não ab eup omis sl., ge m.,
mas inclui aquela pala a da ou a língua, do qual su giu s e imybė (Lybe is 2009:
272). Shi aip ele ainda não uma caso paisê O embskio conselhos. Um dos se ido es
da edação do dicioná io Kos as Vosylius mais a de econheceu que a p ecipi ação
do dicioná io e a daugas culpa e p o . B[alčikonio] e O [embskio] amilia ização
(Lybe is 2009: 381). De ido a desen endimen os com Moksline edaccine komisija
Balčikonis pasi aukė de dizodyno e saíuza a em ė iškę. Rusos eocupuindo Vilnius,
udeniop de ė iškės g įžo e Balčikonis. Aqui de conhecidos kalbininkų encon a am
apenas O embskį, ou os o am pasi aukem pa a Occiden us. Balčikoni e e que
o ganiza asun os de es udos Vilniaus uni e si e e, cuida in is a jai in i abalho
de ódyno Li u ians idioma ins i u e. Ins i u e, como mos am documen os, em
planos de abalho oi aziada e nãoža O embskio sumanymų. An ai em 19441945 m.
plano de abalhos cien í icos Balčikonis eco dou edi ado O embskio T e ečiaus
a mės desc io pa e II diccioná io e ex os. Além disso, como comuns ambos
kalbininkų abalhosi indica diccioná io da e imologia das línguas li uãs e
Mikalojaus Daukšos Pos ilės pesquisas de linguagem. In elizmen e, aqueles abalhos não o am publicados, pois O embskis depois anos sumanê ol a pa a a Polônia. Não há dú idas que Balčikonis se es o ça á seu bičiulão a kalbė i desde o que passo. Aqui de Balčikonio em 1945.
ALDONAS PUPKIS
44 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII 12 no emb o d. ca a a O embski pa a a
Lenkiją e , que Vilniuje ainda não es a a pe dus a espe ças e O embskį
pasiliekan na Li uânia. Balčikonis esc e eu: Tams os agua da akul e es, ciga ai,
papi os e ou as bebidas. T upu į en io pa a iagem a Vilnių. Saimingai ol a i
(VUB RS, . 124365). Nessa ca a ainda há Juozo Senkaus ape ašas sob e
O embskiu gau ą Janio Endzelyno g ama iką, ambém as pala as: Visi Seu
laukiam. Gos a ia consul a ema Diskiemeniai lie u ių asmen a džiai (VUB RS, .
124365), sob e os quais Senkus manê esc e e disse ação. In elizmen e,
p omobin i O embskį poiba i i Vilniuje nepassequê. Do ab eu kalbininkų
bend a imo é sob e i ię nemaža manusc ip os e imp udaja publicados
documen os. Um desses ex os não publicados é um a igo esc i o a mão de
O embski (demons ando e o seu puicos conhecimen os li uãos) Balčikonio
nascimen o 60 anos de minėjimui (BNA) em 18 de ma ço de 1945. Do mais a denių
anos sabe-se que Balčikonis nãoėgo seus sukakčių menções, lhes es i amen e
opinda ose. En ão o ex o de O embski le an a não poucas pe gun as: po que
con ou Balčikonis, al ez ele enha en abalbado O embski? Po im, se á que
ealmen e esse e en o acon eceu? Po causa da úl ima pe gun a pode não
du ida -se, pa a isso há cla a es emunho. Ap a dando o abalho de adução
Balčikonio Dominykas U bas (1966) esc e o, que mui o boni amen e sob e isso pe
Balčikonio sešių dezimčių anos sukak ies menção é pasakęs p o . O embskis.
U bas ci a (não a pasacoja) como apenas alado luga do ex o O embskio (p. 23)
sob e Balčikonio e imus. Esc ibi es a longa ci ação pe p óp io menção malgué
ou oi isicamen e possí el, ad es a spė i, que isso pode ia se esc ip i a a
pa i do manusc ício Balčikonio em casa. Ou al ez hou esse algum ex o
o og a ado, embo a naqueles empos isso di icilmen e osse possí el. Cad e
como lá oi, aquele ex o (ž . hand aščio aksimilę ig. 1), que já de pa e
unciona a na ci cu a oje cien í ica, impo an e e dos dois kalbininkų
bend a imui nuš ies i, e em ge al his ó ia dos lie u ių kalbo y os papildy i, ad ele p ecisa amčiau discu i .
O ex o começa pelas pala as: Šios dienos minėjimas y a i lie u ių kalbos š en ė.
Šį minėjimą pode en ende apenas aquele, que como eikian en ende a língua
Li uãs [...] signi icado. Ela em signi icações sob e udo dos li uanos nau a (p. 1).
Toliau O embskis esc e e, que sob e aquele signi icado há alguns séculosmeios é
in eligen emen e e boni amen e alecido li uãos esc i omosios e bend iné língua
pai Daukša. Além disso, li uanos po causa geog á icos e his ó icos condições
ixaquei sua língua em seno iškoje o ma. De ido a o škinga e i ó io a língua há
mui o se subdi idiu em a mes, conseguiu man e aquelas a mies di e sidade. A
pa i disso sai uma g ande impo ância da língua li uânica ao alo y a.
P ecisamen e os sons da língua li uânica, declinação e pala as doyba mui o luga
ajuda ciência pessoas a es abelece p okalbę indoeu opeus e melho en ende
indoeu opeus his ó icas línguas de ismaizdą ( enimb; ema . J. O.). Ta seno ė e
signi icado exigem que a língua seja in eligen emen e puoselėjama e y inėjama. Puoselė i e y inė i dois di e en es assun os. P o ingai a linguagem puoselhei pode só homem, ela bem conhecendo e
A igos A icles 45 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
ALDONAS PUPKIS
46 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
1 PAV. S eikinamosios Jano O embskio do ex o da língua 1o e 4o página aksimilės.
A igos A icles 47 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
en enden . Balčikonis jus amen e é al homem, que me eceu essa língua an o
pesquisando, quan o poselando.
Kadčikonis nasceu e c esceu sodžiuje, é g ande p io emidade, p e oga i a con ínua
pa a a sua ida e abalho. Iš mažens Balčikonis passea ionou a na i a língua, e
a mės paga é ú il a cada um, que mais a de usa á ašomąją língua. Como
jus amen e a mėje glūdi uma ce a língua de um chamado espí i o, e ao mesmo
empo e o espí i o de uma nação; ãšomoji kalbà ica semp e, mais ou menos,
kosmopoli inė, ela ica mais a as ada do seu ipo p incipal (idem, p. 2). T umpai
menciona, onde Balčikonis es udou, como começou a a i idade pedagógica. Raço, que
da Balčikonio pedagogical escola saiu g ande bú ys p o esso es de línguas li uãs.
Eles do mes ejo passeja am exemplo da língua li uãs, sua meilha. A a és de seus
mókini Balčikonis pôde con inua a espalha seu ideal da língua li uânica (ib).
O embskis indica e Balčikonio polinkį ao abalho li e á io. Não há al li e a o, ku s
não i esse apelado a enção em sua e amen a de abalho, a linguagem e não
gos a ia ela pa obuli ( en im). Essa a enção melho se apa eceu nas aduções dos
con os de Balčikonio. Nelas ê-se como ele amou não só a língua da gen ees, mas e
sua ida, sua espasią e ideus. Po an o ele capaca en ende e ou os po os liaudį,
sua d asią e li e a u a: juk bemaž isu liaudis é a mesma. Balčikonis sen ecia que
ou os po os de con os gos a ão e seu po oji e isso pode p alobina sua alma.
Populia ių b ãos G imų pasakų e imas [s] iliaus e em elação à linguagem é
e dadei o šede as (ibid, p. 3). Cada li uanis a, lie u is ou ki a au is, que endo
pasig ožė i língua Li uânia, semp e įš à G imų pasakų e imo, po que Balčikonio
kalba y a s ilizuo a liaudies kalba, al, qual a c iou amžiai: ou ela boa, Pe eidando pe
a bloga, be ik a, liaudiška, lie u iška“ ( en pa ).
Balčikonio abalho cien í ico O embskis lemb a Jono Jablonskio caminho a ku i
ašomą kalbą ap o ei ando o mais possí el a iqueza a mic. Balčikonis quis
con ibui pa a es e abalho e o nou-se escolhêju de pala as da língua li uânica:
elhas pala as escolhêju, não no os kū ėju. Como c iado de no as pala as,
Balčikonis não de e ia nem o meno luga li uanis as ši dyje: no as pala as,
naujáda ų abundância só dis o ce e dadei a língua li uânica (ibid, p. 3). Des ino
lemb ou, que Balčikonis he eldou Li u ias língua dizodyno edação. Noujas edi o iais
a aišė à edação oda a sua liaudies língua conhecimen o e meilê (ibid, p. 4). Seu
suponho dicioná io de ia se p incipalmen e conjun o da língua i a, embo a ao
edi o não es i essem es anhos e elhos esc i os li uãos (isso indica e seu
p epa ado e imp esso Me kelio Pe ke ičiaus Ka ekizma).
Embo a diccioná io da língua Lie u ių naquela época oi edi ado apenas I omas,
mas, O embskio eigimo, e de ele e lie u ių kalbos pala as gausa com odas as
suas l imis e signi icmėmis. As pala as dadas em sen âncias e isso mos ado sua
i um e a osena. Es e p incípio de composição do dicódino es ando bas an e
jus o e neabejo ino. Em ge al omando, Zodynas é o esul ado de um g ande iūso e exemplo de me iculosidade
ALDONAS PUPKIS
48 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
(mesmo). O embskis en a iza, que o diccioná io é oda nação li uânica lobis, al,
pelo qual a nação possa o gulhuo is. Ilgaíno esse o gulho sendocien o cada ez
maio e ciência de línguas indoeu opias língua li uãs ocupimsian i cada ez mais
luga , mais do que qual ou a i a indoeu opias língua. Šia o ma ou assim, Balčikonis
con ibuiu uma sólida base imeles amam monumen inklui da língua li uânica (ib).
Todas as suas o ças ele dedicou à língua Li uãs. Tao manei a ele pa a odos os
empos sunga seu nome com a his ó ia da cul u a do po o li uãos (ib). O embskis
esc e e que Balčikonis, exibindo cinco omos dos esc i os de Jablonskio, posida ê e
es amen o de Jablonskio execu ado . Aqui, sem abejo, em men e emida Balčikonio
a i idade de p á ica da língua. Na con osi a sob e ela mais amplamen e não ala-se,
mas oda cabe aquelas desc ições daquelas a i idades, que o am des inadas
Jablonskiu. O embskio onde Vilniaus uni e si e o biblio ekos man aš yne (VUB
RS, . 12480) é Samaniū ės em língua li uãs aduzido O embskio a igo Jonas
Jablonskis lie u ių bend inės kalbos no min ojas (me ai nãou odi i). Nele o au o
esc e e que li e a ū iné língua é esbobin a a mė (ibid, p. 1), um dos p imei os e
mais impo an es sai os, man endo os po o como í isinha unidade (ibid), isu e é
semp e o mais o e elacionamen o da sociedade (ibid, p. 7). Ele a c iou pa icipa
oda a nação, ep esen ada pelas pessoas que c iam os alo es cul u ais
uni e sais (ibid, p. 1).
Como a i ma O embskis, aidai da língua esc i omó ica Li uãs al a al a
olydumo, ela oi c iada de o ma di e en e do que ou os po os bend ines
línguas. De ido o madas ci cuns âncias os moldamen os das li uãs bend inês
da língua inham que se mui o g ei os, isso, o que ou as nações kū ė cên imos,
obula i labai išbaig a, jos kū imas ebesi ęsia iki šiol.
na Li uânia e e ealizado de uma ca da. Po an o ela não Au o ius i á e sa i ą
opinião sob e Jablonskio abalhos. Jablonskio legado […]nė a eo iniai mokslo
dalykai, nos quais é aiškinama bei nag inėjama lie u ių kalbos ak ų kilmė. As
p o as de Jablonskio êm o no minho ca ác e (ibid, p. 8). A ciência
p incipalmen e alo es em abalhos da sin axe de Jablonskio. O embskis
conside a que não há p opósi o Jablonskí chama lie u ios li e á ias da língua
kū ėju, po que na c iação da língua pa icipou oda a sociedade cul u ingoe, que
e con oladau Jono Rygiškių: acei a a, o que co espondai lingbinę do
isuomenėsjau ą, aisė ou ejei a a, o que não iisiamen e iko ( enid, p. 11). O
mé i o de Jablonskio é que ele indicou a di eção do desen ol imen o da língua
comum […] nea sipalaiduo i do liaudies kalbos (ibid). Assim O embskis mos ou
apenas os comuns Jablonskio e Balčikonio band inês da c iação e ugdymo condicio
aškus, mas seus nede aliza o, nenag inėjo os dois kalbininkų di e en e con ibuio em band inês da língua ugdymą.
Que conclusões daqueles dois esc i os O embskio pode íamos aze ?
Kalbo y os mokslui, dialec ologia, lexicog a ia impo an e O embskio men is,
que pi minė, a e dadei a o ma de exis imen o da linguagem é a mė: nela udo
A igos A icles 49 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
na u al, p igin a. Seus pô igos ao jaunag ama ikiu O embskiu esse a o e a
sa aiminė e ybė. Ta mes cien is a conside a ideal e às comun inhas línguas
c ia e melho a : e Jablonskio, e Balčikonio nuopelnos o que que bend inês
linguagem de desen ol imen o ambos es imula am nãoi ūk i dos a mių. Aqui ele
não menciona, que a mėse es i isokių joms nebūdingų elemen sų, mas isso
u bū lhe e a em si mesmo acu. Balčikonis em seus esc i os es e ac o é
mencionado á ias ezes. O embskis indica que Jablonskis à c iação da língua
bend inesa con ibuiu não copiando a mes, e es o çando-se quan o mais u iliza
a he ança a miques. Es a e a ... a única ia jus a (ibid, p. 3). Mas mokslui,
indoeu opeis ikai mais impo an es não em ge al lie u ių (bend inės) linguagem
ac as, mas a mių a osena. Ma inê língua é cosmopoli iška (gal aqui
u e ada na cabeça e in e nau inha pala as, di e sos ou os skoliniai), nela
mui os naujada ų, que bend inę linguagem, O embskio opinião, só ex o ipan es.
Po an o, pala as da língua Li uânia ėmimasis gy ąja ( a mių) língua é não só
jus i icado, mas e isapusiškai palaiky inas.
Jubiliejiniame a igo, poscai ada, como ele mesmo no inal chama, Balčikonio
zodyno abalho conside ado acadêmico, e isso esą mais impo an e, com
Balčikonis illiks Li u ians cul u a his o ijoje. Nes e aspec o O embskis sua
a aliação mui o se di e gi á de Ska džiaus (ž . Pupkis 2012: 126), não classi icado
Balčikonio (i Jablonskio) cien is a, só p ak iku. A paci icação do cien is a polões
di e e e da a ual opinião dos uncioná ios da ciência, que o abalho do ocódino
exis indo apenas a i idades de na u eza aplicada. Polês albinis a mui o melho
ijos da bo speci iką, ypač okių leidinių kaip akademinio Lie u ių kalbos žodyno
en endeu leksikog a engamen o signi icado e impo ância, e neabejodamas isso
de adiu ao abalho da ciência. Jubiliejininha pascali ada cai de cada pala a
sklinda g ande espei o a Balčikoni. Tolesni abos kalbininkų elações mos am,
que 1945 m. esc i os pala as não o am só p oginiai sinais de espei o. Du an e
oda a a i idade de ambos kalbininkų a didi abipusė espei oba não só não
menjumžėjo, mas cada ano is g andėda o. O embskiu se muda pa a i e à
Lenkiją ambos kalbininkai cons an emen e susi ašinėa am, á ias ezes se
encon a am. Das suas co espondencias mais são sob e i ências de O embskio
ca as e ab idukų (BNA). Um ao ou o eles chama am a con e ências, planeja am
euniões, mas não udo passeiam. O embskis in o muada Balčikonį sob e a
Polônia linguís ica ida, ei audou-se sob e li uãos língua ac s (ki čia imo,
o mų a ojimo, e c.), ambos susi ašinėjo e sob e Lie u ių kalbos g ama ica
ansla ion (ka ais esc e ia Elena O embskienė). 1956 m. 18 de dezemb o d.
O embskienė Balčikonį k ie ė iagem pa a Poznanę, ela ou Você ou os
no izienų, pasidžiaugė p adė u ou p adedamu aduzi g amá icaos III omo: Jūs
e ski aquela omą, a aš I e em seguida su edaguo umė ( en pa ). 1959 m.
augpjücio 5 d. ca as O embskis esc e e: Da mais aleg amemos, que Vocês comple as es já G ama ikos III omo e imá melho de adução do Seu de odo niekad não pode se