Apie Juozo Balčikonio ir Jano Otrembskio santykius
Full text
S aipsniai / A icles 41
ALDONAS PUPKIS
Ins i u o de lenguas Lie u ių
Las di ecciones de in es igación cien í icas: his o ia lingüo i a,
no minamoji kalbo y a, dialek ologija, leksikog a ija.
APIE JUOZO BALČIKONIO
JANO OTREMBSKIO
SANTYKIUS
Abou he Rela ionship o Juozas Balčikonis
and Jan O ębski
ANOTACIÓN el
S aipsnyje se discu e la colabo ación cien í ica de dos conocidos de kalbininkų
li uanis ų Juozo Balčikonio y Jano O embskio. Basándose en uen es documen ales se
es ue za es ablece el comienzo de esa coope ación y ul e io comunicación. De él
cla i ica, cómo ambos lingüis as alo aban unos de o os abajos, cuán o esas
elaciones u ie on in luencia lenguas li uanias mokslui y p ac icas, ambién cons i uye
condiciones más ampliamen e e eladas algunas de sus lingüines disposiciones.
ESMINIAI VOZŽIAI: Balčikonis, O embskis (O ębski), leksikog a ija, g ama ica,
bend inė kalba.
ANNOTATION
The a icle discusses he scien i ic coope a ion o wo p ominen linguis s o he
Li huanian language, Juozas Balčikonis and Jan O ębski. Based on documen a y sou ces, i
a emp s o ace he beginning o hei coope a ion and hei u he communica ion. I
becomes clea how he wo linguis s e alua ed he wo ks o each o he ; how much in luence
hei ela ionship had on he science and p ac ice o he Li huanian language; he a icle also
c ea es condi ions o e eal ce ain linguis ic posi ions ollowed by hem in a b oade way.
KEYWORDS: Balčikonis, O ębski, lexicog aphy, g amma , s anda d language.
ALDONAS PUPKIS
42 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
Uno de las cues iones de la his o ia de la ciencia es la coope ación de los cien í icos
de la misma enda. Kiek ienu caso él esul a speci iškas: di e en emen e
colabo ia el maes o con el ap endiz, el ap endiz con el maes o, las mismas s i as
specialis ai. Pe o en cada caso las elaciones de los cien í icos, cama ade ía o
bičiulía es sa i a, ella pe mi e más ampliamen e echa is a a la his o ia de la
ciencia de esa á ea, e ela no espe ados momen os, acla a algunas de las
pe sonas que colabo a on con pun os de is a eó icos o pa icula idades del indi iduo.
Llegando Juozo Balčikonio esc i os, su co espondenció se e que p o eso os
cien í icos in e esis se á p incipalmen e en con ac o con el lingüinco usų
Michailu Pe e sonu (18851962) y el lingüinco polkų Jan O embskiu (Jan O ębski,
18891971). Jaunesnį su colega ó O embskį Balčikonis inap as ai alo aba, a eces
incluso demasiadog jus mukai pasi ikėda o su opinión, polkų kalbininko pa ašy ą
Lie u ių kalbos g ama iką yžosi aduci á la lengua li u ians. Kada Balčikonis
pasižino con O embskiu, has a aho a no se ha de e minado. Galima gue i, que
p ime a, noaki aizdiné conocin is comenzó pe Eleną Samaniū ę (Hoplominį da bą
odničiū ę). Kaip žinoma, Samaniū ė baigdama Vilniaus uni e si e ą ašė di-
apie Kons an ino Si ydo aš ų kalbą. El abajo di igió el p o eso de la
uni e sidad O embskis, diploman é lo de endyné exi osamen e 1934 m. Ese
abajo p o eso io y diploman é conocin is no acabéé y ellos no pa a on
bend a ę. Su Balčikoniu Samaniū ę e ec i amen e su edé del g an dicciona io de
la lengua Li uania. Ma čikonis, ėmęsis de los debe es del edi o de ese dicciona io,
comenzó cuida in is ellena Kazimie o Būgos dejado la ka o eką a mių y Būgos
no seleccion e lib os y man aščių da os. Jam cuidados ue y en onces polkų
ocupiado k aš o Vilniaus uni e si e o y Lie u ių mokslo d augijos a chy ai.
Exis e sabe que an es de la gue a Balčikonis ódyno asun os él mismo es no ez
aja és a Vilnius, allí y pudo amilia iza se y con Samaniū e, quizás y con
O embskiu, pe o esa ac ú con i mando documen os nohas a.
Puede se , que O embskis alen ó Samaniū ę nožmes i Si ydo de la lengua de
esc i os, ad ella sob e es o decjusi habla con ya conocido Balčikoniu. Su
susi ašinamien o con Balčikoniu quizás como sólo debido Si ydo comenzó no más
a de como 1938 m. An ai de esos años ma zo 28 d. Balčikonis laiške le esc ibió, que
Kaune neke inama pe mi i Si ydo ódyno. Pe o si ella lo leis ų (suyos je gos),
hab ía que ene en cuen a a ese pe miso pasku į: asignado mokslui o p ak ikai. Si
Tams a alguna bū um Kaune, pod ía se más en gene al sob e el p opósi o del
pe miso y abajo pakalbė i (Balčikonis 1982: 274). Sob e esos asun os u bió ue
más ampliamen e šnekė a y pe Samaniū ės iešnagę Kaune 1938 m. a inales o 1939
m. a p incipios. m. ma zo 15 d. 1938 ca ache Balčikonis le esc ibió: P ašom nebijo i
įky ė i: con a iamen e, me muy plaonu, si puedo Jum a alguien a si a nau i. Debido
cuidados p o . O ębskiu palab as de žmonės, gim i, p amin i ex ac edu sky ium
A ículos A icles 43 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
278). Aquellas palab as con i man que Samaniū ė neabejo inai ue medianiinkė
en e dos kalbininkų, pe Balčikonį cuidóosi y O embskio asun osis.
Di ec amen e ambos kalbininkai en en a on segu amen e ya Vilniuje, cuando
1940 m. lapk i į Lie u ių kalbos ins i u as de Kauno asladikėlė į Vilnių. m o oño
1942 O embskis como ep esen an e de Vilniaus Uni e si y ue in i ada a la
Li uanian Language ins i u e cons i uída Lie u ių kalbos žodyno Mokslinę
pagalbinę komisiją (apie ją plačiau Pupkis 2013: 172).
(Balčikonis 1982: Šiuoka gal debė ų b e emen e eco da , que en 1939 m. ins i ū us
Li uanis ikos ins i u ą y edakcję słodyno języków Lie u ių į aukus į komi u o
sudė į, jaunesnieji kalbininkai An anas Salys i ypač P anas Ska džius s engė
pe im i į sa o globus. Balčikonis, acos umb ado a abaja a su a ankiamen e sin
alguna ex aline a supe isión, que ía man ene el dicodiño de p epa ación a
su a ankiškumą y oponinosi kišimuisi en su abajo. Balčikonį pa icula men e
i i ó pe manen e del lenguaje sob e la o og a ía kei imą, la cual p incipalmen e
o ecía Ska džius. Negalin de o o modo edac o del dicciona io in luenciados,
1942 m. udenį ins i u e ue o malizada Mokslinė pagalbinė komisija, u ini eik i
pa a imus dicciona io engėjams. Balčikonis noop obó consejos emá icos, pe o
pa eikalau a keis i jo ašybą, Balčikonis ka ego iškai s ojo p ieš. Iš a chy inių
cuando ya ge okai įsi a ius imp imdi i ódino II omo ex o ue documen os conocido,
que miemb o de la comision O embskis s engėsi aikin i ambas pa es, con sus
aikda iškais in eninimais ėjo a is con Saliu y Ska džiumi, pe o debido a demasig
g andes ambiciones de ambas psias le hace lo no pudo. Balčikonis muy con ió
O embskiu, és e opiné le ue nek es ionada. An ai se sabe que edac o del
dicciona io O embskio consejo desde II omo había decidizóse skolinių kilmę žymė i
no ab euk omi sl., ge m., pe o inclui esa palab a de o a lengua, de la cual su gió
s e imybė (Lybe is 2009: 272). Shi aip él aún no un caso paisé O embskio consejos.
Uno de el dicciona io edacción a nau ojos Kos as Vosylius más a de econoció
que el dicciona io has umui ue daug culpa y p o . B[alčikonio] y O [embskio]
amilia ización (Lybe is 2009: 381). Debido a desacue dos con Moksline edaccine
komisija Balčikonis pasi aukė de dicodyno y se iajó a ė iškę. Los usos
eocupuiendo Vilnius, udeniop de ė iškės įžo y Balčikonis. Aquí de conocinomos
kalbininkų encon sólo O embskį, o os e an pasi auken a Occiden us. Balčikoni
u o o ganiza se asun os de es udios Vilniaus uni e si e e, cuida in is a gai in i
abajo de ódyno Li u ias idioma ins i u e. Ins i u e, como mues an documen os,
en planes de abajo ue aciama y nemaža O embskio sumanymų. An ai en
19441945 m. plan de abajos cien í icos Balčikonis g abé edi ado O embskio
T e ečiaus a mės desc ibeo pa e II dicciona io y ex os. Además, como comunes
beboí kalbininkų abajosi indica dicciona io de e imología de lenguas Li u ias y
Mikalojaus Daukšos Pos ilės es udios de lenguaje. Desa o unadamen e, esos
abajos no ue on publicados, ya que O embskis después años sumané ol e a Polonia. No hay duda de que Balčikonis se es o zó su bičiulío a kalbė i desde ese paso. Aquí desde Balčikonio 1945
ALDONAS PUPKIS
44 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII no iemb e 12 d. ca a a O embski a Lenkiją
e , que Vilniuje aún no había pe dus a ilčių e O embskį pasiliekan Li uania.
Balčikonis esc ibió: Tams os espe a la acul e as, ciga ai, papi os y o as
gė ybės. T upu í en ío iaje pa a a Vilnių. Saimingai g įž i (VUB RS, . 124365).
Teme la ca a aún hay Juozo Senkaus ade ašas sob e O embskiui gau ą Janio
Endzelyno g ama iką, ambién palab as: Visi Jūsų laukiam. Quisie a aconseja el
ema Diskiemeniai lie u ių asmen a džiai (VUB RS, . 124365), sob e los cuales
Senkus mané esc ibi dise ación. Desa o unadamen e, p onos ica O embskį
pasila en Vilniuje acasó. Del abío kalbininkų bend a imo es su liken nemaja
manusc i os y imp udaje publicados documen os. Uno de ales no publicados
ex os es el 18 de ma zo de 1945 d. O embskio manusc ip ado a ículo (que
mues a y su puikos lie u ių kalbos mokėjimą) Balčikonio nacimo 60-ųjų me inių
minėjimui (BNA). Desde pos e io es años se sabe, que Balčikonis noėgo sus
sukakčių menciones, a ellos es ic amen e opinda ose. En onces el ex o de
O embskio plan ea bas an es p egun as: ¿po qué con u o Balčikonis, ¿ al ez lo
en abó O embski? Po in ¿ ealmen e ese e en o ocu ió? Debido a la úl ima
p egun a puede no duda se, pa a ello hay cla o es imonio. Ap a dando Balčikonio
de su abajo de aducción Dominykas U bas (1966) esc ibo que muy boni amen e
sob e es o pe Balčikonio seis de diezimčių años sukak ies mención es pasakęs
p o . O embskis. U bas ci a (no a pasacoja) como sólo hablamos luga del ex o
O embskio (p. 23) sob e Balčikonio e imus. Esc ibi es a la ga ci a po el mismo
mención apenas o ue ísicamen e posible, ad queda spė i, que es o pudo se
esc ip i a de manusc i o Balčikonio en casa. O al ez ue algún ex o
o og a iado, aunque en aquellos iempos eso apenas e a posible. Kad y como allí
ue, ese ex o (ž . hand aščio aksimilę ig. 1), que ya de pa e uncionaba en la
ci cu a ea cien í ica, impo an e y de los dos kalbininkų bend a imui nuš ies i,
y en gene al his o ia de los lingüo y os lie u ians apildy i, ad él necesi a amčiau
discu i .
El ex o comienza po las palab as: Šios dienos minėjimas y a i lie u ių kalbos
š en ė. Šį minėjimą puede en ende sólo aquel, que como eikian en iende los
idiomas Li uanos [...] signi icado. Ella iene signi icaciones an e odo de la nación
Li uania (p. 1). Toliau O embskis esc ibe que sob e ese signi icado hace unos
siglosmejos es p uden emen e y boni amen e habiendo hablado li uanos
esc i omosas y bend inés lengua pad e Daukša. Además, los li uanos po las
condiciones geog á icas y his ó icas išlaikė su lengua en seno iškoje o ma.
Debido al bosškinga e i o io la lengua hace iempo se escindió en a mes, pudo
man ene esas a menes di e sidad. Has de es o sale g an impo ancia de la
lengua li u ias lingüo y a. P ecisamen e los sonidos de la lengua li uana, declinación
y palab as de doyb mucho luga ayuda a la gen e de ciencia es ablece p okalbę de
los indoeu opeos y mejo en ende indoeu opeos his ó icas de lenguas ismaizdą
( enid; ema . J. O.). Esa seno ė y signi icado exigen, que la lengua sea in eligen emen e puoselėjama y es udiinėjama. Puoselė i e in es iga […] dos di e en es a eas. P o ingai lengua la puoselė i puede solo homb e, ella bien conociendo y
A ículos A icles 45 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
ALDONAS PUPKIS
46 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
1 PAV. S eikinamosios Jano O embskio del ex o de habla página 1o y 4o aksimilės.
A ículos A icles 47 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
en endan . Balčikonis jus amen e es al homb e, que nose ió esa lengua an o
in es igando, como poselando.
Kadčikonis nació y c eció sodžiuje, es una g an p io idad, p e oga i a ul e io nam
pa a su ida y abajo. Desde mažens Balčikonis pasipa ino la na i a lengua, y
a mės mokamien o esul a bene icioso a cada uno, que más a de usa á
esc ibomąją lengua. Como jus o a mėje glūdi la cie a lengua del llamado espí i u,
y al mismo iempo y el espí i u de la gen e; ãšomoji kalbà es á siemp e, más o
menos, cosmopoli inė, ella es á más alejada de su ipo p incipal (ibidem, p. 2). T umpai
menciona, donde Balčikonis es udió, cómo comenzó la pedagogía ac i idades. Rašo,
que de Balčikonio pedagogical escuela salie on un g ande bú ys maes os de lenguas
li uanas. Ellos del maes o pasipino ejemplo de la lengua li uanas, su meilę. A a és
de sus mókini Balčikonis pudo segui di undiendo su ideal de la lengua li uanas (ib).
O embskis indica y Balčikonio polinkį a abajo li e a io. No hay al li e a o, ku s no
hubie a aplicado a ención en su he amien a de abajo, lengua y no que ía ella
pa ocini ( en pa ). Esa a ención mejo se apa eció en las aducciones de los
con os de Balčikonio. En ellas se e, cómo él amó no sólo la lengua de la gen e, sino y su
ida, su espí i us e ideus. Po consiguien e él capaza en ende y o os pueblos de la
gen e, su espí i u y li e a u a: juk bemaž isu liaudis es la misma. Balčikonis sien e
que o os pueblos de cuen os gus a án y su liaudžiai y es o puede p alobina su
alma. Populia iųjų he manos G imų pasakų e imas [s] iliaus y espec o de la lengua
es e dade o šede as (ibid, p. 3). li uanis a, lie u is o ki a ou is, que iendo cada
pasig ožė i lie u ių kalba, siemp e įš al G imų pasakų e imo, po que Balčikonio
kalba es es ilizuo a liaudies kalba, al, cual la c eó amžiai: si ella buena, Pe eidando
a bloga, be ik a, liaudiška, lie u iška“ ( en pa ).
an e Balčikonio el abajo cien í ico O embskis ecue da Jono Jablonskio kelią
a ku i ašomą kalbą ap o echando lo más posible la iqueza de a minos. Balčikonis
quiso con ibui a es e abajo y se con i ió de las palab as de la lengua li uanas
pickėju: de las iejas palab as pickėju, no de las nue as kū ėju. Como c eado de
nue as palab as, Balčikonis no debe ía ni el meno luga li uanis as ši dyje: nue as
palab as, naujáda ų abundancia sólo des iaba e dade a lengua li uánica (ibid, p. 3).
El des ino lėmė, que Balčikonis he edó Li u ias lengua dicodyno edacción. Nue os
edac o ius a enešė a edacción oda su liaudies lengua conocimien o y meilę (ibid, p.
4). Su suge encia dicciona io debía se p incipalmen e i o lengua conjun o, aunque
al edi o no ue on ex años y iejos esc i os Li uanos (es o indica y su p epa ado
y imp imio Me kelio Pe ke ičiaus Ka ekizma).
Aunque el dicciona io de Li u ias palab as en ese momen o ue edi ado sólo I omas,
pe o, O embskio eigim, y de él e Li u ias palab as de palab as gausa con odas
sus l imis y signi icmēm. Las palab as dadas en sen encias y con eso mos ado su
i um y a osena. Es e p incipio de o mación del dicodino es ando bas an e
jus ongas y neabejo inas. En gene al omados, El Ve bo es el esul ado de un g an es ue zo y ejemplo de me iculosidad
ALDONAS PUPKIS
48 Ac a Linguis ica Li huanica LXXII
(al mismo). O embskis en a iza, que el dicciona io es oda la nación Li uania lobis,
al, po el cual la nación pueda o gullu ia se. Ilgainamen e ese o gullo siendociendo
cada ez mayo y ciencia de lenguas indoeu opeos lenguas Li uanias ocumsian i
cada ez más luga , más negu ku i o a i a indoeu opiešu lengua. Shiapao así o así,
Balčikonis con ibuyó sólida base á inex inguámen monumen inklui de la lengua
li uanas (ibid). Todas sus ue zas él dedicóė lenguas Li u ias. Tus mane a él pa a
odos los iempos sumo su nomb e con la his o ia de la cul u a de la nación Li uania
( enid. O embskis esc ibe que Balčikonis, emi iendo cinco omos de esc i os
Jablonskio, pasida é y es amen o de Jablonskio ejecu ado . Aquí, sin abejo, en
men e enida Balčikonio la p ác ica de la lengua. En el cuen o sob e ella ampliamen e
no hablamos, pe o oda encaja esas desc ipciones de esa ac i idad, las cuales
ue on des inadas Jablonskiu. O embskio onde Vilniaus uni e si e o biblio ekos
man aš yne (VUB RS, . 12480) es Samaniū ės en lenguas li uanas aducido
O embskio a ículo Jonas Jablonskis lie u ių bend inės kalbos no min ojas (me ai
nenu ody i). En él el au o esc ibe que li e a ū iné lengua es ex opinada a mė
(ibid, p. 1), uno de los p ime os y más impo an es si ios, que man ienen a la nación
como í isinía unidad (ibid), isu y es siemp e el más ue e ínculo pública (ibid, p.
7). En su elabo ación pa icipa oda la nación, ep esen ajiéndose pe sonas que
c ean alo es cul u ales uni e sales (ibid, p. 1).
Como a i ma O embskis, la aidai de la lengua esc i omosa Li uania ca ece
olydum, ella ue c eada de mane a di e en e negu o os pueblos bend inés
lengua. Debido o mados ci cuns ancias de los li uanos bend inés la o mación
de lengua enía que se muy g ei as, eso, qué o as naciones kū ė
obula i labai išbaig a, jos kū imas ebesi ęsia iki šiol.
cimien osmečiais, Li uania u o ealiza una de ca as. Po lo an o ella no
Au o ius con a y sa i ą opinión sob e Jablonskio abajos. Jablonskio legado
[…]nė a eo iniai mokslo dalykai, en los que se expliquen así como examinada
hechos de la lengua Li uania. Las p o imas de Jablonskio ienen no miní
ca ac e (ibid, p. 8). A la ciencia p incipalmen e alo es ienen los abajos de
sin axis Jablonskio. O embskis conside a que no hay p opósi o Jablonskí llama
lie u ies li e a u as de la lengua kū ėju, po que en la c eación de la lengua
pa icipó oda la sociedad cul u ingoe, que y con oladau Jono Rygiškių:
acep aba, lo que co espondía kalbinę desde isuomenėsjau ą, aisė o
echazaba, lo que no iisiškai iko ( enid, p. 11). El mé i o de Jablonskio es que él
indicó la di ección del desa ollo de la lengua común inesa nea sipalaiduo i desde
liaudies kalbos ( en ibid.). Así O embskis mos ó sólo los comunes Jablonskio y
Balčikonio bend inesa de la c eación y ugdymo condicion aškus, pe o sus nede aliza o, nenag inėjo abos kalbininkų di e en e apo eo en bend inesa lengua ugdymą.
¿Qué conclusiones de esos dos esc i os O embskio pod íamos hace ?
Kalbo y os mokslui, dialec ología, lexicog a ía impo an e O embskio men is,
que pi minė, la e dade a o ma de exis acion del lenguaje es a mė: en ella odo
A ículos A icles 49 /
Apie Juozo Balčikonio i Jano O embskio san ykius
na u al, p ign a. Sus paju os a jaunag ama ikiu O embskiu ese hecho e a
sa aiminė e ybė. Ta mes cien í ico conside a ideal y a las lenguas comunes
c ea y pe ecciona : y Jablonskio, y Balčikonio nuopelnos es que bend inés lengua
de desa ollo ambos omen a on nea i ūk i de a mių. Aquí él no menciona que
a mėse es i isokių joms no budingų elemen sų, pe o es o u bū le e a de sí
mismo acucho. Balčikonis en sus esc i os es e ac ú es á mencionado a ias
eces. O embskis indica que Jablonskis a la c eación de la lengua bend inesa
con ibuyó no copiando a mes, y es o zándose cuan o más u iliza el pa imonio
a mens. Es a e a ... el único camino jus o (ibid, p. 3). Be mokslui,
indoeu opeis ikai más impo an es no en gene al lie u ių (bend inės) hechos de la
lengua, pe o a mių a osena. Ma iné lengua es cosmopoli iška (gal aquí
u i ada gal eno y in e nau inia palab as, di e sos o os skoliniai), en ella muchos
naujada ų, quienes bend iné lengua, O embskio opinión, sólo ex o ipan es. Po lo
an o, de la lengua Li uania, la palab a ėmimasis gy ąja ( a mių) en lengua es no
sólo jus icinado, sino y isapusiškai palaiky inas.
Jubiliejís ico a ículo, pasqui a, como él mismo al inal llama, Balčikonio dicodyno
abajo conside ado cien í ico, y es o esą más impo an e, qué Balčikonis
quedliks Li u ias cul u a his o ia en. En es e aspec o O embskis su alo ación
muy di ii ió de Ska džiaus (ž . Pupkis 2012: 126), nolicusio Balčikonio (i Jablonskio)
cien í icocu, sólo p ak iku. Los polacos cien í ico de la pensión di ie e y de las
ac uales ciencia uncione ių opinióné, que el abajo del dicodino esan is sólo
ac i idad de ca ác e aplicado. Polán el plabinico mucho mejo en endió
ijos da bo speci iką, ypač okių leidinių kaip akademinio Lie u ių kalbos žodyno
leksikog a engimo signi icado y impo ancia, y neabejodamas es o des ó al
abajo de ciencia. Jubiliejinée pasqui ada kone de cada palab a sklinda g an
espe o a Balčikoni. Tolesni abóbilbininkų elaciones mues an que 1945 m.
esc i os palab as no ue on sólo p oginas señales de espe o. Du an e oda la
ac i idad de ambos kalbininkų a didi abipusė espe oba no solo nesumažėjo, sino
cada año is g andėda o. O embskiui as asladándose i i a Polonia ambos
kalbininkai cons an emen e susi ašinėjo, a ias eces se encon a on. De ellos
co espondencias más son pe du ados O embskio ca as y ab iukų (BNA). Uno al
o o ellos chaman a con e encias, planeaban euniones, pe o no odo pasaba
bien. O embskis in o muada Balčikonį sob e la Polonia lingüís ica ida,
ei audósi po los hechos de la lengua li uanas (ki čiación, o mas de consumo,
e c.), ambos susi ašinėjo y po la aducción g ama ica de la lengua li uánica
(ka a as esc ibía Elena O embskienė). 1956 m. 18 de diciemb e d. O embskienė
Balčikonį k ie ė iaja a Poznanę, in o mó Us ed o os no icienų, pasidžiaugė
p adė u o p adedamu aduci g ama icos III omo: Jūs e ski ą omą, a aš I i
paskui su edaguo umė ( en pa ). 1959 m. augpjúcio 5 d. ca as O embskis
esc ibió: Da más egocijamemos, que Us ed comple áis ya G ama ikos III omo e imá mejo aducción que Vues a de odo niekad puede se