Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. „Pargrubi(j)us“ („G[r]ubrium“, „Pergrubrius“ ir kt.); lie. „maselis“

ROLANDAS KREGŽDYS Instytut Badań nad Kulturą Litwy Kierunki badań naukowych: dawna religia i mitologia bałtycka, źródłoznawstwo; gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, etymologia. POCHODZENIE BAŁTYCKICH MITONIMÓW: ZACH. BAŁT. PARGRUBI(J)US (G[R]UBRIUM, PERGRUBRIUS I IN.); LIT. MASELIS Pochodzenie bałtyckich mitonimów: zach. bałt. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Perg rubrius, etc.), lit. maselis A B S T R A K T W artykule przedstawiono analizę faktograficzną i etymologiczną mitologemów wspomnianych w źródle dotyczącym religii i kultury zachodnich Bałtów z początku XVI wieku, Książeczce Sudawskiej: Pargrubij (A, B), Pargrubius (B, C) i jego wariantów (Grubrium [A], Gubrium [C], Perg rubrius [D, ε] itd.), a także nazwy litewskiej postaci zapustnej maselis (LKŽe). Krótko omówiono cechy materiału faktograficznego źródła kultury zachodnich Bałtów Sūduvių knygelė oraz fenomen Azazela (znaczenie maski zapustnej przebierańca). S Ł O W A K L U C Z O W E: mitonim; teonim; semityzm; Sūduvių knygelė; Pargrubij, Pargrubius, Perg rubrius, Grubrium; maselis. A N N O T A C J A Artykuł poświęcony jest analizie etymologicznej zachodniobałtyckiego mitologemu Pargrubij (A, B) / Pargrubius (B, C), w tym jego wariantów Grubrium (A), Gubrium (C), Perg rubrius (D, ε) itd., oraz litewskiego mitonimu maselis ‘mężczyzna przebrany w strój przebierańców zapustnych.’ Przedstawiono tu również krótki przegląd realiów dotyczących „Książeczki sudawskiej” oraz omówiono tak zwane zjawisko Azazela (nazwę miejsca lub „mocy”, do której należy wysłać jednego Straipsniai / Articles 9 ROLANDAS KREGŽDYS z kozłów w świątynnym obrzędzie Dnia Pojednania), tj. ikonę kozła ofiarnego odzwierciedloną w danych zebranych w Słowniku języka litewskiego, którą można dostrzec także w obrzędach zapustnych trwających trzy dni przed postem wielkopostnym, rozpoczynającym się w Środę Popielcową (na Litwie w ostatni wtorek karnawału). S Ł O W A K L U C Z O W E: mitonim, teonim; hebraizm; „Książeczka sudawska”; Pargrubij, Pargrubius, Pergrubrius, Grubrium; maselis. 0. WSTĘP. KSIĄŻECZKA SUDAWSKA — SPECYFIKA FAKTOGRAFII. ZJAWISKO AZAZELA (ZNACZENIE MASKI PRZEBIERAŃCA ZAPUSTNEGO) Dane zawarte w Książeczce sudawskiej1 (o niej i literaturze przedmiotu zob. szerzej Kregždys 2009), jednym z najważniejszych źródeł kultury zachodniobałtyckiej (pod względem autentyczności faktograficznej), mają szczególne2 znaczenie, ponieważ wielu badaczy religii i mitologii bałtyjskiej z późniejszego okresu (często również jej twórców, tj. przedstawicieli mitologii gabinetowej) opierało się na parafrazach wspomnianego zabytku piśmienniczego, cytując wzajemnie swoje interpretacje (na przykład, jak podaje Ingė Lukšaitė, dane dotyczące omawianego bóstwa Matas Praetorius przedstawił, „opierając się na wiedzy Johanna Meletija [Maleckiego] i Martina Murinija” [MP I 645]). A zatem jedynym wiarygodnym źródłem, na którym można się oprzeć, rekonstruując autentyczną strukturę grafemiczną zachodniobałtyckiego Pargrubi(j)us, tj. jego rozwój etymologiczny, znaczenie mitonimu (o wadze ustalenia rekonstruowanej wartości semantycznej wyrazu zob. szerzej Bréal 1964: 48–56; Mailhammer 2013: 5–6, 2013a: 20, 23, 25, 27) oraz jego funkcje, jest wyłącznie Książeczka sudawska. 1 Albo Ofiara z kozła składana przez niewierzących Sudawów wraz ze wszystkimi obrzędami, które odprawiali (Der ungläubigen Sudauen ihrer bockheiligung mit sambt andern Ceremonien, so sie tzu brauchen gepflegeth), napisana około 1520–1530 r. Miejsce powstania i dokładny czas napisania anonimowego dzieła w języku niemieckim są również nieznane (BRMŠ II 123). 2Należy ubolewać, że również obecnie zdarzają się młodzi badacze wyjątkowo lekceważąco traktujący faktografię źródeł pisanych; por. na przykład naiwne twierdzenie Vytautasa Rinkevičiusa (2015: 21), jakoby „publikacją Książeczki zajął się i jej przedmowę (choć niekoniecznie sam tekst Książeczki) napisał Jeronimas Maleckis”. Aby uniknąć takich anachronicznych stwierdzeń, należy podkreślić, że Wilhelm Mannhardt (1936: 306) już na początku XX w. przekonująco dowiódł, a Ingė Lukšaitė (BRMŠ II 125) ponownie uzasadniła, opierając się na zasadach analizy tekstologicznej, tezę, że Jeronimas Maleckis jedynie wydał dzieło nieznanego autora, rozpowszechnione wcześniej w kilku odpisach (szerzej zob. Kregždys 2009: 179–180). 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Należy również zwrócić uwagę na niezwykle istotną faktograficzną cechę tego źródła – kryterium wiarygodności danych, ustalane na podstawie aspektu temporalnego: spośród znanych (niestety nie wszystkich zachowanych) 10 odpisów (oznaczonych wielkimi literami A, B, C, D, E, F, G, H, J, K), wtórnej wersji odpisu E – ε – oraz 5 przedruków (a, b, c, d, e), za wiarygodne uznaje się najstarsze egzemplarze rękopisu A, B, C: 1) A, czyli foliant I K, s. 736a; tekst od s. 724a do 738 – jest to najcenniejszy odpis3, sporządzony przez profesjonalnego kopistę (zob. także Kregždys 2009: 176); 2) B, czyli foliant I E 36, s. 724a, sporządzony przez profesjonalnego kopistę4; 3) C, czyli Cod. Guelf. 14. 11 Aug. 4 (karty: fol. 1–17)5, jest znacznie gorszej jakości: zawiera liczne luki, a niektóre strony w ogóle zaginęły. Według Wilhelma Mannhardta (1936: 238–239) jego wartość jest o trzy czwarte niższa niż wariantów A i B (zob. także przyp. 6). Pozostałe odpisy – nowszej redakcji: *R (D, E, F, G)6, J oraz K, będący hybrydowym wariantem najstarszych i tych grup – choć są w lepszym stanie fizycznym (nie wszystkie się zachowały [zob. Kregždys 2009: 176–177]), są mniej wiarygodne pod względem faktograficznym, odpowiednio z powodu możliwych innowacji wprowadzonych przez badaczy mitologii, którzy je przepisywali i na swój sposób interpretowali materiał7 (szerzej zob. Kregždys 2009: 176–183). Zatem według kryterium wiarygodności informacji zawartych w odpisach najcenniejsza, czyli najbardziej autentyczna, jest faktografia odpisów A, B i C. Zapewne na niej należy się oprzeć przy rekonstruowaniu formalnej postaci prabałtyckiej zachodniobałtyjskiego teonimu Pargrubi(j)us (odpowiednio przy ustalaniu etymologii teonimu), a także funkcji bóstwa i jego możliwej pozycji w hierarchii panteonu zachodniobałtyjskiego. 3 Foliant ponumerował Kaspar Hennenberger. Jego oryginalny tytuł brzmi Der ungläubigern/Sudauen ihrer bock/heiligung mit sambt/andern Ceremonien/so sie tzu brauchen gepflegen; [s. 725a]: Der Sudauenn/wourschaity, welcher/Ihren Bock heiliget. Do II wojny światowej przechowywano go w Bibliotece Miejskiej w Gdańsku; podarował go ziemski zarządca Gralath. Obecnie najcenniejszy odpis A znajduje się w LMAGBR (Ms. 1277; nr mkrf. 716). 4 Der ungläubigen Su/dauen ihrer Bockheili/gung mit sampt an/dern Ceremonien so / sie tzu brauchen / Pflegenn; (s. 725) Der Sndauen wöursch/kaity, welcher ihren Bock heiligett. Odpis ten przechowywano w Bibliotece Miejskiej w Gdańsku; obecnie znajduje się w LMAGBR (Ms. 1271; nr mkrf. 711). 5 Der Sudawen Bockheyligung und ander Ceremonien derselbenn, przechowywany w Niemczech w bibliotece księcia Augusta w Wolfenbüttel, w konwolucie „manuscripta Augustea”. 6 *Symbolem R oznaczono późniejsze warianty rękopiśmienne. Według W. Mannhardta (1936: 239–240) odpisy te pod względem redakcyjnym są porównywalne z odpisem C, ponieważ podobnie jak w tym ostatnim brakuje w nich wstępu i niektórych części. 7 Na przykład autor odpisu K, czyli foliantu I E 20 (Pruische Chronica), obecnie przechowywanego w LMAGBR (Ms. 1279; nr mkrf. niepodany), znacznie rozbudowuje niektóre epizody, na swój sposób reinterpretując informacje znane już wcześniej. Wyliczenie imion i funkcji bogów jest w nim wyjątkowo skomplikowane z powodu zestawienia kilku rękopisów i próby przedstawienia jednego wariantu. Straipsniai / Articles 11 ROLANDAS KREGŽDYS Inny problem etymologiczny omawianego w tym artykule mitonimu lit. maselis ‘człowiek przebrany zgodnie ze zwyczajami zapustnymi’ (LKŽe) wiąże się ze zjawiskiem Azazela (zob. niżej), ponieważ podczas tego święta, gdy wypędzano zimę i jej towarzyszy z podwórza, spodziewano się pozbyć wszelkiego możliwego zła, łącząc jego genezę nie z własną działalnością (resp. uwarunkowaną przyczynowością wewnętrzną), lecz z czynnikami zewnętrznymi (resp. wpływem cudzoziemców), tzn. dostrzec można przejawy obrzędów farmako (gr. φαρμακός), czyli kozła ofiarnego (nazywanego także Azazelem8).9 Analizując genezę mitonimu lit. maselis, należy podkreślić, że „Chociaż w źródłach z XVII–XVIII w. nie wspomina się o przebieraniu, to jednak w niektórych dokumentach z tego okresu pojawia się opis demona (podkreślenie moje – R. K.) bardzo zbliżony do wizerunku przebierańca zapustnego” (Skrodenis 2009: 11). Można zatem ostrożnie przypuszczać, że zjawisko farmako implikowało pejoratywne konotacje (a zapewne i funkcję) zapustnego 8 Pochodzenie imienia Azazel, przywódcy 200 upadłych aniołów (oraz jego wariantów: Hazazelis, Azaelis, Azozelis), resp. st.-hebr. עזאזל, wspomnianego w Pierwszej Księdze Henocha, zwanej też etiopską (En I 12–36 [jest to jedno z najważniejszych dzieł poświęconych egzegezie apokalipsy, datowanych na okres Drugiej Świątyni (zob. EJ VI 442–443, XIX 608 i n.)]), pozostaje dotąd nieustalone. Dlatego mitonim zalicza się do apelatywów; por. sposoby objaśniania etymologii mitologemu: 1. ‘silny + mocny’; 2. ‘kozioł wyszedł’; 3. ‘unicestwienie’; 4. ‘kozioł + Bóg’ (szerzej zob. Klein 1987: 468; Штейнбергъ 1878: 346]). Pożądał córek ludzkich (En I 6.4), uczył mężczyzn sztuki wojennej, a kobiety – zdobienia się (En I 8.1–2). Funkcja farmako (szerzej na ten temat zob. Harrison 1913: 45; Barton 1918: 186) jest wspominana w literaturze rabinicznej, Biblii w języku aramejskim oraz Księdze Kapłańskiej (16.8–10, 21 [zob. Davidson 1971: 63; EJ II 763]). 9 Były one charakterystyczne także dla ludów indoeuropejskich; na przykład tradycji tej przestrzegali Hellenowie (szerzej zob. Harrison 1913: 44–45; Burkert 1977: 64–66; Cameron 2004: 181; Dougherty 2006: 20; Graf 2009: 76, 88; zob. też EJ II 763), Rzymianie (Dunstan 2011: 540; Kuiper 2011: 162; Malitz 2005: 69; zob. też Adkins, Adkins 2004: 325) i inni. Później zjawisko to wykorzystywano, by uzasadniać eksterminację narodu żydowskiego (por. na przykład wygnanie z Hiszpanii [w 1492 r. (Beker 2008: 90)], z Pragi [w 1400 r.], z Moguncji [w latach 1420, 1438, 1462] oraz z innych miast i państw [zob. EJ VII 523]; pogromy w Imperium Rosyjskim i Holokaust). 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrub(i)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis geneza postaci – (?) Żyda1011, uwarunkowana profanacją zasad wiary wyznawców tej religii12. 10 Stasio Skrodenio (2009: 37) ir Arūno Vaicekausko (2009: 92) teigimu, jie buvę vieni pagrindinių Užgavėnių persirengėlių, ypač Žemaitijoje. Plg. išskirtinį semitų tautybės žmonių demonizavimą Velykų šventės metu taip pat Žemaitijoje (plačiau žr. Skrodenis 2009: 11–12, 42), kuris, tenka apgailestauti, iki šiol puoselėjamas Pievėnuose (Mažeikių r.). Saugodami kryžių Nukryžiuotojo Jėzaus bažnyčioje, šio kaimo gyventojai, persirengę kariais ir „žydais“ / „velykžydžiais“, pastaruosius stengiasi nuvyti nuo sakraliojo objekto, kad jo nepagobtų ir nesutrūkdy­tų krikščionių dievo prisikėlimo. Patys to nesuvokdami, minėtos šventės dalyviai tęsia viduramžiais atsiradusią krikščionių kraujo difamacijos (judėjų religijos aspektu) antisemitinę tradiciją (žr. 12 išn.). 11 Niektórzy badacze święta zapustnego i masek, zapewne chcąc usprawiedliwić ośmieszający lub poniżający wizerunek postaci cudzoziemców, formułują sprzeczne twierdzenia, implikujące wyraźne fantasmagorie, por.: „<...> maski «obcych» nie oznaczały przynależności narodowej, lecz były jedynie środkiem służącym uwydatnieniu opozycji obcy – swojski. W swoich początkach maski «Żyda» <...> nie wyrażały jakiegoś charakteru narodowego, a ich pierwotna semantyka zawierała wyobrażenie mityczne, związane z bóstwami ziemskimi lub podziemnymi – duchami przodków, bóstwami opiekującymi się domem lub polami” (Skrodenis 2009: 39) // „<...> postaciom Żyda, Cygana i żebraka nadano wygląd odzwierciedlający ich cechy etniczne lub zawodowe” (Vaicekauskas 2009: 69). Słabe uzasadnienie takich twierdzeń można wykazać, odwołując się do zachowania uczestników święta zapustnego – wypędzania zimy i jej towarzyszy (przebierańców), resp. pragnienia pozbycia się zła (zjawisko Azazela). Nie ulega wątpliwości, że wprowadzenie postaci cudzoziemców jest późne i zapewne wynika z ukształtowanej w średniowieczu oszczerczej ideologii oceny religii i kultury narodu żydowskiego (zob. przyp. 12); por. cechę zapustnej maski Żyda, wiążącą się z chrześcijańską zniewagą przez oskarżenie o mord rytualny – gwoździk lub igłę umieszczone w nosie, którymi przebierańcy boleśnie kłuli ręce mieszkańców wsi, całując je (Vaicekauskas 2009: 92–93). 12 W średniowieczu sformułowano 2 główne kryteria (o motywacji religijnej), które przyczyniły się do nienawiści wobec Żydów: 1) oskarżenie o zabicie Jezusa Chrystusa (zob. Beker 2008: 90); 2) zniesławiające oskarżenie o wykorzystywanie krwi chrześcijan, rzekomo potrzebnej do dwojakiego rodzaju obrzędów – 2a) twierdzono, że przed Pesach (żydowską Paschą, resp. st.-hebr. pēsah resp. פֶּסַח ‘święto wiosenne obchodzone od 15 do 21 dnia miesiąca nisan [resp. od 10 marca do 11 kwietnia], upamiętniające wyzwolenie Żydów z niewoli egipskiej; ofiarne zwierzę składane podczas Pesach [zwykle baranek, por. st.-hebr. pēsahim resp. פְּסָחִים ‘baranki, jagnięta pesachowe; trzeci traktat Miszny’ (Brown, Driver, Briggs 2000: 1980; zob. też EJ XVI 5–6) i in.’ (Brown, Driver, Briggs ibd.; zob. też EJ XV 678–683)]) porywają i zabijają chrześcijańskie dziecko (jest to oczywiste, fałszywe nawiązanie do krwi baranka pesachowego składanego w ofierze przez Żydów [por. st.-hebr. dām resp. דָּם ‘krew baranka pesachowego’ (Brown, Driver, Briggs 2000: 535–538)], zbieranej podczas ofiary do specjalnego naczynia / kielicha; por. st.-hebr. saf resp. סַף ‘misa, kielich’ [zob. Brown, Driver, Briggs 2000: 1705–1706]), której krew wlewają do ciasta na obrzędowy chleb (por. rzecz. lit. mācas 2 [zwykle lm.] ‘wielkanocny przaśny, cienki placek z mąki pszennej [w żydowskim życiu religijnym]’ [LKŽė] < jid. mace resp. מַצָּה ‘placek z ciasta przaśnego, wypiekany z mąki pszennej, jęczmiennej, orkiszowej, żytniej lub owsianej; jedyny rodzaj pieczywa spożywany podczas Pesach’ ← st.-hebr. maccāh resp. מַצָּה ‘przaśny chleb lub placek’ [Weinreich 1977: 199; Brown, Driver, Briggs 2000: 1432; Klein 1987: 374; Wolf 1998: 62; zob. też Velikovsky 1952: 42; EJ XIII 689–690]); 2b) oskarżano ich również o zanurzanie w occie świętego krzyża, hostii i wizerunków chrześcijańskich świętych oraz kłucie ich gwoździami, aż zaczynały krwawić (zob. Anglickienė 2004: 45; zob. też przyp. 10). Straipsniai / Articles 13 ROLANDAS KREGŽDYS 1. ZACHODNIOBAŁTYCKI PARGRUBI(J)US (G[R]UBRIUM, PERGRUBRIUS I IN.) ROZWÓJ ETYMOLOGICZNY 1A. FORMALNA ANALIZA MITONIMU Na podstawie kryterium wiarygodności danych podanych w Książeczce sudawskiej (zob. rozdział 0) konieczne jest przeprowadzenie formalnej (resp. grafemicznej) analizy wariantów teonimu, tj. wyodrębnienie najstarszej, resp. najbardziej autentycznej postaci strukturalnej mitonimu, odzwierciedlonej w odpisach A, B i C. Rozbieżności między formami mitonimu podawanymi w późniejszych rękopiśmiennych wariantach dzieła mają znaczenie dla ustalenia charakterystycznych zmian wyrazu i sekwencji ich prawidłowości. Łącznie w tym źródle (w odpisach i przedrukach) wymieniono 17 form teonimu, z czego 3 to hipokorystyki (zob. tabelę)13. Forma mitonimu Wariant przepisu / przedruku Paginacja dzieła W. Mannhardta / autor przepisu(-ów) Pargrubij A, B 247 / profesjonalny kopista Pargrubius B, C 247 / profesjonalny kopista (A, B), nieznany (C) Grubrium A13 249 / profesjonalny kopista Gubrium C 249 / nieznany Pergrubrius D, ε 246 / Johannes Freiberg (D), nieznany (ε) Pergrubri D, E, ε 247 / Johannes Freiberg (D), Christophas Janas von Weissenfelis (E), nieznany (ε) Pergrubrium *R, E, J, a 247, 249 / Christophas Janas von Weissenfelis (E), Matthaejus Waisselis (J) Pergrubriūs E 246 / Christophas Janas von Weissenfelis Pergrubij F 247 / Hansas von Kreytzenas Pergrubium F 249 / Hansas von Kreytzenas Pergrubius F, G, a, b, c, d 246, 247 / Hansas von Kreytzenas (F), Lukas Davidas (G) Pergubri J 247 / Matthaejus Waisselis 13 Wiaczesław Iwanow i Władimir Toporow (MHM II 302) z jakiegoś powodu zamiast formy Grubrium podają stworzoną przez siebie postać ‡ Grubrius, twierdząc, że jest ona poświadczona w późnych źródłach pisanych (nie podają, w jakich), chociaż taka postać nie jest wymieniana nie tylko w odpisach i przedrukach Książeczki sudawskiej, lecz także w dziełach późniejszych autorów (zob. niżej). 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrub(i)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Postać mitonimu Wariant odpisu / przedruku Paginacja dzieła W. Mannhardta / autor(zy) odpisu(-ów) Pergubrium J 247, 249 / Matthaejus Waisselis Pergribrius J 246 / Matthaejus Waisselis Pergubrius K 246 / nieznany Guberium K 249 / nieznany Pergrubrij a, b, c, d 247 Na podstawie oczywistych cech grafemicznego zróżnicowania omawianego mitonimu (porównując wyłącznie s t r u k t u r a l n i e r ó ż n e postaci z t e g o s a m e g o r ę k o p i s u [zob. tabelę]) można wyróżnić egzogeniczne i endogeniczne typy zmian strukturalnych (należy podkreślić, że ich etiologia może być zarówno naturalna, tj. zakładana przez użytkowników języka / wyznawców dawnej religii, jak i późna, zaliczana do typu lapsus calami, tj. błędów przepisywania; dokładne ich określenie jest, jak się wydaje, niemożliwe [zob. schemat 1]): I. zmiany egzogeniczne: I.1. afereza (która spowodowała powstanie hipokorystyków): a) Grubrium A (↔ Pargrubij A) ← *Par-grubius (o epentezie sonantu zob. typ II.3.1); b) Gubrium C (↔ Parogrubius C) ← *Grubium ← *Par-grubius (o metatezie sonantu zob. typ II.1); c) Guberium K (↔ Pergubrius K [o metatezie sonantu zob. typ II.1]) ← *Par-grubius (o epentezie zob. typ II.3.1) ← *Pargrubi/īs (por. Pargrubij A, B / Pargrubius B, C); II. zmiany endogeniczne: II.1. odległa metateza sonantów: Gubrium C (← *Par-grubium [zob. typ I.1]) ↔ Pargrubius C ← *Pargrubi/īs (por. Pargrubij A, B / Pargrubius B, C); II.2. zmiany wywołane odległą asymilacją: Pergribrius J (← *Pergr-u-br-i-us [regresywna]) ↔ Pergubrium J; II.3. zmiany nieregularne: II.3.1. epenteza dźwięków paratetycznych (tj. nieetymologicznych): a) Guberium K ↔ Pergubrius K; b) Grubrium A (↔ Pargrubij A) ← *Pargrubius ← *Pargrubi/īs; II.3.2. absorpcja dźwięków: Pergubri / Pergubrium J (↔ Pergubrium J) ← *Pergru-brius (por. Pergribrius J [o odległej asymilacji zob. typ II.2]) ← *Pargrubius (por. Pargrubius B, C [o epentezie sonantu zob. typ II.3.1]) ← *Pargrubi/īs; II.3.3. zmiany wywołane analogią: Pergubrius D, ε / Pergubriūs E / Pergrubri D, E, ε / Pergubrium *R, E, J, a / Pargrubij F / Pergubrium F / Pergubrius F, G, a, b, c, d / Pergubri J / Pergubrium J, Pergribrius J, Pergubrius K, Pergrubrij a, b, c, d ↔ Pargrubij A, B / Pargrubius B, C ← *Pargrubi/īs – z pierwszym członem Straipsniai / Articles 15 ROLANDAS KREGŽDYS 1 SCHEMAT. Zachodniobałtyjskie Pargrubi(i)us (G[r]ubrium, Pergrubrius i in.) systematyczne rozprzestrzenienie zmian grafemicznych zmiana samogłoski rdzenia –a- > –e-, zapewne przez analogię do pr. percunis ‘piorun’14 E 50 (odnośnie do tego leksemu zob. PEŽ III 265–266). Na podstawie ustalonych prawidłowości zmian mitonimu można ostrożnie stwierdzić, że wszystkie omówione formy zakładają formę prabałtyjską *Pargrubī/is: Późniejsi autorzy (w tym także przepisujący warianty R Sūduvių knygelės [zob. tabelę]) podają formy mitonimu interpretowane na swój sposób (czasem zmieniając ich morfologię, dostosowując wyrazy do systemu deklinacyjnego używanego języka): Jonas Maleckis-Sandeckis podaje formę Pergrubrio (dat. sg. [BRMŠ II 203]), Jonas Bretkūnas – Pergrubrius (nom. sg. [BRMŠ II 307]), Aleksandras Guagninis – Pergrubiusa (gen. sg.), Pergrubi (nom. sg.), Pergrubios, Pergrubiusie (voc. sg. [BRMŠ II 482]), Motiejus Strijkovskis – Pergrubius (nom. sg.), Pergrubiusa (gen. sg.), Pergrubios, Pergrubiusie (voc. sg. [BRMŠ II 512, 515–516]), Jonas Lasickis Pergrubrio (dat. sg.), Pergrubrij (gen. sg.), Pergrubrium (acc. sg. [BRMŠ II 586]), 14Księga Sudowów w hybrydowym odpisie K podkreśla się, że Pergrubrium był największym i najpotężniejszym bogiem, por. „den grosten vnd mechtigsten got” (BRMŠ II 129, 144; zob. też podrozdział 1c.). 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Pochodzenie bałtyckich mitonimów: zachodniobałt. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius i in.); lit. maselis Wolfgang Christophas Nettelhorstas – Pergubrio (abl. sg. [BRMŠ III 72]), Matas Pretorijus – Pergubrius (nom. sg.), Pergubrio (dat. sg.), Pergubrii (gen. sg.), Pergrubrius (nom. sg.), Pergubrio (dat. sg.), Pergubio (dat. sg.), Pergubrius (nom. sg.), Pergibrius, Pergubrii (gen. sg.), Perguberis (nom. sg. [nazwa święta]) (BRMŠ III 104, 121, 134, 141, 142, 147, 179, 183, 197), Laurencijus Bojeris – Pergrubos (acc. pl. [BRMŠ III 456]), Gothardas Fridrichas Stenderis – Pergruhbis (nom. sg. [BRMŠ IV 199]). Teodoras Narbutas (1835: 58–61) podaje imiona bóstw płci żeńskiej: Grubite / Pergrubie. 1B. POŁ. BAŁT. PARGRUBI(J)US (G[R]UBRIUM, PERGRUBRIUS I IN.) OPIS POCHODZENIA Rimantas Balsys (2006: 57–60) labai išsamiai išvardija visus ligšiolinius mėginimus atskleisti aptariamos vakarų baltų dievybės vardo kilmę: a) M. Pretorijus wywodzi formę Pergubrius od: a1) czas. lit. ‡ paguberu15 (por. „Wieszpatie, Dieve, pagu-/beru dabar lauka mana etc. pristok mus, i. e. Herr Gott, jetzt he-/be ich an oder wil {be}arbeiten meinen Acker” / „Panie Boże, teraz zaczynam albo zamierzam uprawiać swoje pole” [MP III 500–501; zob. też BRMŠ III 183, 289]); a2) „czasownika desideratywnego” Per gū berū (por. „perguberu dirwą” / „Ich will jetzo den Acker durcharbei-/ten lassen” – „chcę teraz uprawić pole”; „pergubyk tą žemę” i. e. „Arbeit mir die Erde gutt durch” – „przekop, upraw mi dobrze tę ziemię”; „pergubyk, iszgubyk / man gerrai”, „Knete ihn woll durch” – „dobrze ją zagnieć” (MP III 264–265; zob. też BRMŠ III 141, 256); b) Simonas Daukantas (1993: 78) mitonimą interpretuoja kaip verb. lie. perėti ir sub. lie. grūdas dūrinį; c) T. Narbutas (1835: 58), priskyręs sūduvių dievą lietuvių dievėms (žr. 1a poskyrį), nurodo savo paties sukurtą prolytę ‡ Grubios „ogrod kwiatowy i owocowy“; d) Algirdas Julius Greimas (1990: 454–455), besiremiantis Mikalojus Akelaičio spėjimu apie galimą mitonimo sąsają su verb. lie. grubtie ‘grubti’ (beje, pastarojo autoriaus kažkodėl nemini), teigia, kad dievybės vardą reikia kildinti iš sub. lie. grubas ‘paprasčiausias gruodas, nuo šalčio sukietėjusi žemės luoba, susidariusi sušalusio vandens – pašalo – dėka’; 15 Według I. Lukšaitė (MP I 645) M. Pretorijus nie podał litewskiego wyrazu, który mógłby stanowić podstawę mitonimu Pergubrius. Straipsniai / Articles 17 ROLANDAS KREGŽDYS e) Simonas Stanevičius (1967: 257), bene vienintelis senosios kartos tyrėjų, pamėgino ieškoti žodžio kilmės prado, lygindamas prūsų sintagmą pergubuns wirst ‘turi ateiti, ateis’. Oprócz opisów pochodzenia tego mitonimu wymienionych przez R. Balsysa (ibd.), warto wspomnieć także o przypuszczeniu V. Ivanova i V. Toporova (MC 428), którzy, kierując się zasadami etymologii ludowej (tj. opierając się na podobieństwie brzmieniowym wyrazów, a nie na analizie lingwistycznej), wiążą omawiany mitonim z rzekomo leżącymi u jego podstaw homofonami partitywnymi: rzecz. lit. grùblas ‘kołtun; nierówność, stwardnienie, szorstkość; gula’, przym. lit. grubùs ‘zgrubiały, zesztywniały; nierówny, wyboisty (zwykle o drodze); gruby, gruboziarnisty; niegrzeczny, grubiański, szorstki’, grublùs ‘szorstki, nierówny’ (LKŽe). Należy podkreślić, że wszystkie te próby wyjaśnienia pochodzenia teonimu Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius i in.) są mało prawdopodobne (niektóre z nich — zwłaszcza najwcześniejsze — należy zaliczyć do fantasmagorii, gdyż ich argumentacja opiera się na wyrazach wymyślonych przez samych autorów [M. Pretorijusa, T. Narbuta]), ponieważ rekonstrukcję formy prasłowiańskiej ustala się na podstawie rzekomo pokrewnych odpowiedników wschodniobałtyckich, a nie zachodniobałtyckich (z wyjątkiem przypuszczenia S. Stanevičiusa, niestety niepopartego ani rzeczowo, ani etymologicznie [zob. wyżej]); zwrócił na to uwagę również R. Balsys [2006: 58]. Najnowsza próba wyjaśnienia etymologicznego rozwoju mitonimu Pargrubij, którego pochodzenie pozostaje dotąd całkowicie niejasne (zob. Blažek, Bětáková 2012: 80, 2014: 345–356), opiera się na materiale języka pruskiego. Niestety jest ona zupełnie nieudana, ponieważ autorzy przypuszczenia błędnie interpretują cechy dialektalne charakterystyczne dla dialektu sambijskiego16, czyli pogezanijskiego: „The root *grub- might come from the Baltic root *grāb- <...>“ (Blažek, Bětáková 2014: 346). W tej strefie dialektalnej języka pruskiego zmiana bałt. *ā > ū zachodzi wyłącznie po spółgłoskach wargowych i welarnych (Būga III 106; Mažiulis 2004: 17–18), a nie po sonantach (tj. r, l, m, n). Ponadto autorzy hipotezy (Blažek, Bětáková ibd.) niewłaściwie interpretują cechy strukturalne wyrazu pruskiego, na podstawie którego formułują nowy ciąg etymologiczny leksemu, tj. rekonstruują rdzeń z długą samogłoską zachodniobałtycką *grāb- ‘grab’, podczas gdy pr. wosigrabis ‘trzmielina’ E 611 odzwierciedla 16 W 1257 r. Krzyżacy podbili Sambię, dokąd (do części północno-zachodniej), po stłumieniu wielkiego powstania pruskiego, w 1283 r. przesiedlili 1600 Jaćwingów z wyjątkowo okrutnie spustoszonej Jaćwieży. Podczas drugiego etapu przesiedlania Jaćwingów, do miejsca, które odtąd zaczęto nazywać „Kątem Jaćwieskim” (Mažiulis 1966: 23; MP I 683; Dini 2000: 217), gdzie Jaćwingowie mieszkali aż do końca XVI w. (Brückner 1904: 29), przesiedlono kolejnych 1500 osób (Dusburbietis 2005: 275; zob. także Kregždys 2009: 184). Uważa się, że powstanie Książeczki sudowskiej należy wiązać z chrystianizacją pogańskiej Sambii, słynącej z reliktów dawnej wiary (Stanevičius 1967: 604), ponieważ już Erazm Stella (2004: 58) w dziele De Borussiae antiquitatibus (1518) twierdził, że Jaćwingowie byli bardzo religijni. Przypuszcza się, że na początku XVI w. przedstawiciele tego bałtyckiego plemienia nadal kultywowali dawną religię Bałtów (BRMŠ II 33; Stanevičius 1967: 604; zob. także Kregždys 2009: 181, 183). 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis krótką17 samogłoskę –ā– w rdzeniu drugiego członu złożenia, względnie zachodniobałtyckie *grābas ‘grab’ (PEŽ IV 265). Z tych względów dalsze powiązanie mitologemu pruskiego z teonimem italskim *Grābobius, zaproponowane przez autorów hipotezy, jest niemożliwe. Na podstawie prawidłowości zmian strukturalnych mitonimu ustalonych w podrozdziale 1a oraz kryteriów oceny wiarygodności materiału faktograficznego dotyczącego rękopiśmiennych wariantów Książeczki sudowskiej (zob. podrozdział 0), a także etiologicznej ewolucji funkcji bóstwa i możliwej mitologiczno-religijnej kongruencji ludów indoeuropejskich (zob. podrozdział 1c), można ostrożnie przypuszczać, że zrekonstruowana forma zachodniobałtycka *Pargrubi/īs ‘bóg wypędzający zimę, sprawiający, że rosną liście i trawa, oraz zapewniający dobre plony’ (odnośnie znaczenia zob. podrozdział 1c) odzwierciedla złożenie typu tatpurusa, zakładające epitet jednego z głównych bogów Bałtów – Perkūnasa: zachodniobałtyckie *Pargrubi/īs ‘bóg wypędzający zimę, sprawiający, że rosną liście i trawa, oraz zapewniający dobre plony’ ← zachodniobałtyckie *Gar-brubi/īs (z metatezą inicjalnych g- / b- pierwszych członów¹⁸, spowodowaną niestabilną¹⁹ realizacją fonetyczną; por. pruski antroponim Bogatini 1239 ‘bardzo wpływowa rodzina w Warmii; generatio valde potens in Warmia’ → pruski antroponim 17 W przeciwnym razie w słowniczku elbląskim zostałaby odnotowana forma pr. ‡ wosi-gr-o-bis / ‡ wosi-gr-oa-bis (zob. PEŽ I 411–412), ponieważ w tym źródle z dialektu pomezawskiego bałt. *ā oznaczane jest grafemem o lub oa (Mažiulis 2004: 17). 18 Tę zmianę (charakterystyczną nie tylko dla Bałtów zachodnich, lecz także wschodnich, por. [a] teonim lit. Atlaibos ← *lai-ta-bas [typ metatezy dwóch pierwszych sylab] < sub. lit. laitas ‘ubita gliniana podłoga stodoły lub izby, podstawa; spód pieca, podstawa itd.’ + sub. lit. lābas ‘dobrobyt, pożytek; dobro; majątek, skarb, dobra itd.’ ⇒ [tatpurusa kompozyt] *Laitalabas/īs ‘majątek klepiska ↔ bóstwo zbóż wysypywanych na ubite klepisko [zapewne już w stodole] ↔ związany ze stodołą’ [szerzej zob. Kregždys 2011: 109–111]; [b] teonim lit. Chaurirari ‘bóg koni’ ← *Kauriraris ‘jw.’ ← nomen proprium [teonim] lit. Kaukarus 598₁₂ [Kaukarius] ‘bóg gór; Berg Gott’, wymieniony przez Jokūbasa Brodovskisa [JBŽ II 175, III 364; szerzej zob. Kregždys 2010: 64–65] i in.), najwyraźniej mogło być również wywołane przez zjawisko tabu, por. teonim lit. Jagaubis ‘Vulcanus; Ugnis szwęnta; Feuer-Gott’ (wymieniony w słowniku Jokūbasa Brodovskisa) ← *Jaugabis ‘jw.’ ← Gabājūjis ‘bóg spichlerza, kaukas, gabvartas’ (Mierzyński 1900: 51; Būga I 210–211; o tym bóstwie zob. także Kregždys 2012: 108) // st. celt. Tanaro ‘bóstwo pioruna; Jupiter tonans’ ↔ gal. Taranis ‘jw.’ (Delamarre 2003: 290; Matasović 2009: 384; zob. też Калыгин 2006: 143–144). 19 Mogły ją warunkować cechy strukturalne mitonimu, tj. pojedyncze sonanty i/lub ich zbitki. Wywołana przez nie metateza jest charakterystyczna nie tylko dla języków bałtyckich (por. n. os. pr. Perbande 1370 ↔ Prebande 1393 [Trautmann 1974: 76 (przykłady podobnych zmian w toponimach zob. Gerullis 1922: 224; Przybytek 1993: 197, 255; Blažienė 2005: 17, 356)], zob. też SEJL 196, 206, 218, 223, 247, 360, 463, 501, 507, 517, 535 itd.), lecz także innych języków indoeuropejskich (zob. Gamkrelidze, Ivanov I 96, 128, 207, 816), na przykład italskich (zob. Vaan de 2010: 63, 76, 139, 407, 497). Nie można wykluczyć również możliwości sporadycznej zmiany (por. lit. dial. limiņš ‘kij do obracania żaren’ [DvŽ I 363] ← lit. mi-liņš ‘patyczek do obracania domowych żaren’ [LKŽe]), por. hydronim lit. Metelỹs (Seirijai – rej. Lazdijai), dotąd, jak się przypuszcza, błędnie wywodzony od czasownika lit. mėsti ‘rzucać daleko, w górę, w dół; rzucać czymś, celując w coś; rzucać czymś daleko w ramach rywalizacji; usuwać, nie zatrzymywać (czegoś niepotrzebnego, nieodpowiedniego); wpuszczać, zanurzać w wodzie (sieć, wędkę, kotwicę); wypuszczać z rąk; wyładowywać, opróżniać (załadowany wóz) itd.’ (LKŽe), przy założeniu, że „Metelys to «rozgałęziony,» Straipsniai / Articles 19 ROLANDAS KREGŽDYS Gobatini „itp.” [SRP I 63, 680; Trautmann 1974: 19; zob. też Gerullis 1922: 21], por. również pr. perdwibugūsnan „zmartwienie” III 5520–21 ← czas. pr. *dvibugū- „wątpić” ← pr. *dvigubū- „itp.” [PEŽ III 261; zob. też Smoczyński 2005: 98]; 2. *b- > p- sporadyczna dewo­kalizacja, por. pr. naz. os. Bandune → pr. naz. os. Pandune, pr. naz. os. Boysite 1383 → pr. naz. os. Poysite, pr. naz. os. Bvnse 1385 → pr. naz. os. Pvnse, pr. naz. os. Pandike ↔ pr. naz. os. Bandike [Trautmann 1974: 17, 19, 21, 74], por. też pruski dialekt Semby: pr. poklusman „ulegle” III 4116 ↔ pr. boklusmans „uległych” [PEŽ III 311–312], których status dominacyjny mogło warunkować powiązanie mitonimu z pr. percunis „Perkunas” E 50 [zob. też przyp. 14]) ← zachodniobałtyjski *Gar-bruvi/is (z [drugim] -b- < -v- na skutek regresywnej asymilacji dystansowej, por. zmiany o innym pochodzeniu: pr. naz. top. Bawand 1283 ← pr. naz. top. Babant 1388, pr. naz. top. Curwin 1405 → pr. naz. top. Cur-ben [Gerullis 1922: 18, 77; więcej przykładów zob. Gerullis 1922: 220]20) ← zachodniobałtyjski *Gar-burvi/is (z metatezą -ru- < -ur-, por. pr. naz. os. Bruteno, Brutteno, Brude-no, Bruteni „brat Videwuta, najwyższy kapłan Prusów [VI w.]” [zob. BRMŠ II 47, 52–54, 56–59, 61, 64, 67, 68, 70, 75, 76; zob. też Kregždys 2012: 30; przyp. 22]21 19 iššimtes ežeras““ (Vanagas 1981: 212–213; dar žr. Tamulaitienė 2014: 289), nors tokį spėjimą paneigia ežero kartografinis vaizdas. RYC. Projekcja kartograficzna jeziora Metelys (zob. https://www.google.lt/maps/place/Metelys/) Można wysunąć ostrożne przypuszczenie, że ten hydronim jest typu metatezy; por. litew. nazwę rzeki Temelys (Gudžiūnai – rejon kiejdański), odzwierciedlającą rdzeń litewskiego rzeczownika temà ‘4 ‘ciemna pora doby, stan wieczorny lub nocny’ (ta postać znaczeniowa jest używana w rejonach szawelskim i olickim [oraz gdzie indziej], tj. w pobliżu lokalizacji omawianych hydronimów [LKŽė]), + suf. *-eli̯ō- (na jego temat zob. Skardžius I 175–178) i zakładający archisemę *‘ciemna rzeka / jezioro ← rzeka płynąca w zacienionym miejscu, jezioro leżące w cieniu’, powstał wskutek wymiany elementów strukturalnych t-m- > m-t-. 20 Dar plg. iki šiol neaiškios kilmės (Vanagas 1981: 55) hidr. lie. Babùlis up. (Alanta [Molėtų r.]) galimą raidą, suponuojant metatezę ir priebalsių asimiliaciją: *Ba-pu-lis ← hidr. / top. lie. Bālu-pis b., pv. (Saločiai [Pasvalio r.] – LVŽ I 351). 21 Zob. też Šimėnas 1994: 18 i n.; Stela 2004: 23, 87, 109, 111; Beresnevičius 1995: 77 i n., 2004: 66, 108–109, 181, 219–220, 253; Dini 2014: 280. 20 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Pochodzenie bałtyckich mitonimów: zachodniobałtyjski Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius i in.); litewski maselis ←22? pr. naz. os. *Burtenas/–is *ten, kto wróży, objaśnia tajemnicze znaki, czyli przepowiada = kapłan’ ← pr. przym. *burtenas *‘przeznaczony do wróżenia, wróżebny’ [z suf. -en- (więcej na jego temat zob. Trautmann 1974: 167–168; zob. też Mažiulis 2004: 27)], por. również pr. naz. os. Perbande 1370 ↔ Prebande 1393 [Trautmann 1974: 76; zob. też przyp. 19]), por. pr. naz. top. Burwitte 1292, Borowiten 1301, Borwite 1315 (~ kurš. naz. os. Burwe 1571 [ПЯ I 267]) (Gerullis 1922: 24) ←23 pr. garrin24 ‘drzewo’ III 1058 (~ pr. garian ‘itp.’ E 628 [PEŽ I 326–327]) + pr. *bury- *‘wróżenie, przepowiadanie; znak’ (ПЯ I 266, 267–268), zakładające protosemę postaci *Gar-burvi/īs *‘drzewo – wróżbita, drzewo wróżebne’, odzwierciedlającą jedną z najstarszych zwyczajowych i hieroforycznych (czyli związanych z działalnością kapłana / duchownego) funkcji indoeuropejskiego boga gromu / błyskawicy – mantykę, opartą na obserwacji i interpretacji elementów strukturalnych (liści) totemu-drzewa (dębu [zob. schemat 2]) (zob. podrozdział 1c; schemat 2). 1C. FUNKCJONALNA ATRYBUCJA ZACHODNIOBAŁTYJSKIEGO PARGRUBI(J)US (G[R]UBRIUM, PERGRUBRIUS I IN.) ORAZ MOŻLIWE MITOLOGICZNE ODPOWIEDNIKI U INNYCH LUDÓW INDOEUROPEJSKICH W Książeczce Sudawskiej wspomniana jest podstawowa funkcja zachodniobałtyjskiego boga Pargrubi(j)us (analiza interpretacji wtórnych, czyli późniejszych autorów, raczej nie ma sensu 22Etymologia tego mitonimu (datowanego na VI w., tj. na rok 521 [zob. Beresnevičius 1995: 85]) do dziś nie została wyjaśniona, ponieważ Vytautas Mažiulis nie wymienia go w PEŽ, a Władimir Toporow (ПЯ V 423) jedynie porównuje go z nazwą pruskiej wsi Brutnino 1255, być może etymologicznie związaną z imieniem najwyższego kapłana Prusów. Bardzo śmiałą, lecz zupełnie niewiarygodną rekonstrukcję rozwoju tego wyrazu (etnonimu) przedstawia Zenonas Ivinskis (LE XXIV 170). Później Marta Eva Běťáková i Václav Blažek (2012: 49) zreinterpretowali ją, rekonstruując *Prutenis / *Prutenas oraz eponimiczne naz. top. *Prutenia ‘Prusy’. Przypuszczenie to można by rozważać, gdyby jego autorzy oparli się nie na późnym (od dokumentów Zakonu Krzyżackiego [zob. Kuzavinis 1964: 5], tj. od XIII w.) łacińskim określeniu terytorium zamieszkanego przez Prusów Pruthenia (zob. Kabelka 1982: 42), lecz na pruskiej nazwie (początkowo, jak się wydaje, tylko Pogezanii [Būga III 120]), czyli pr. *Prūsā ‘Prusy, Prusa’ (PEŽ III 360), która mogła stanowić podstawę pr. naz. os. *Prūsenis ‘Brutenis’, lecz taka forma nie jest poświadczona. A zatem wspomniana hipoteza jest zasadniczo błędna. 23 Być może ostrożnie można by zrekonstruować także prasłowiańską? formę pr. naz. os. *Gar-burti/īs (z sporadyczną zmianą [drugiego] -b- < -t-) < *Gar-burti/īs, por. pr. naz. os. Burthe (Trautmann 1974: 21; zob. też ПЯ I 266–267) < pr. *burt- *‘wróżenie, przepowiadanie; znak’, jednak śladów zmiany t > b w pruskich zabytkach piśmienniczych i grafii onimów dotąd nie stwierdzono. 24 Przy zaniku samogłoski łączącej por. pr. kellaxde ‘trzon włóczni’ E 423 ← pr. *kel’ā-lagzdē ‘itp.’ (PEŽ II 160). Straipsniai / Articles 21 ROLANDAS KREGŽDYS ze względu na status fantasmagorii [argumenty zob. podrozdział 0; zob. też Vėlius 2012: 346, 349; Beresnevičius 2004: 184]: der lest wachsen laub und gras (BRMŠ II 128), tj. „sprawia, że rosną liście / listowie i trawa”, a nie „hoduje liście i trawę” (BRMŠ II 144), jak przekładają Vytautas Balašaitis i Sigitas Plaušinaitis, oraz du treibest den winter hinweg und gibst In allen landen laub und gras (BRMŠ II 130), tj. „przepędzasz zimę i sprawiasz, że w całym kraju pojawiają się liście / listowie i trawa”, por. „przepędzasz zimę i przywracasz całemu krajowi liście i trawę” (BRMŠ II 145). A zatem funkcją boga jest dawanie impulsu do wzrostu (resp. sprawienie, by rozpoczął się cykl życia), a nie kierowanie całym procesem wzrostu (znaczenie czasu trwania funkcji bóstwa szczególnie podkreśla A. Greimas [1990: 463], uznając je za jeden z motywów podziału bogów na uranicznych i chtonicznych), tj. nie ma wątpliwości, że opisane w źródle bóstwo powinno być przynajmniej formalnie uraniczne (zapewne odzwierciedla epitet Perkūnasa, który piorunem budzi ziemię), a nie chtoniczne (taka funkcja tego bałtyckiego bóstwa jest zapewne bardzo archaiczna, dlatego można ją jedynie rekonstruować; por. niezwykle dawny obraz Perkūnasa z rogami [szerzej zob. Kregždys 2012: 138]), jak twierdzą niektórzy badacze, opierając się na niedokładnym przekładzie BRMŠ lub własnej interpretacji (zob. Vėlius 1983: 58, 62; Laurinkienė 1990: 118, 120). V. Toporovas (Топоров 1972: 303–304; Toporov 2000: 15–16, 24–30; Топоров II 235, 238, 253) itin daug dėmesio skyrė baltų dievų sąrašų lyginimui, lyg tai lemtų aptariamų dievybės funkcijų nustatymą. Dar kiti tyrėjai (žr. Greimas 1990: 454; Puhvel 2001: 226; Baldžius 2005: 459; Dini 2010: 105) apsiriboja abstrakčios pavasarinės augalų vegetacijos funkcijos konstatavimu (plg. „<...> Pergubris atrodo tik kaip specializuoto pavasarinio Perkūno epitetas“ [Greimas ibd.]; „Pergrubius, è il dio preposto in varie fonti alla vegetazione e connesso al rigoglio primaverile“ [Dini ibd.]), nors Sūduvių knygelėje nurodoma, kad šiai dievybei aukota ne tik pavasarį, t. y. „<...> prieš išeinant su plūgu į laukus.“ (BRMŠ II 144–145), bet ir rudenį, nuėmus derlių resp. „<...> po rugpjūčio.“ (BRMŠ II 145; dar žr. Balsys 2006: 60). Jonas Balys (JBR II 344), tiesa, abejodamas, nurodo derliaus ir vaisingumo funkciją (dar žr. Balsys 2006: 62), Gintaras Beresnevičius (2004: 196) – darbo dievo veiklos sritį. Kiti tyrėjai (žr. Kolczyński 1996: 83–84) konstatuoja, kad dievybės funkcinė apibrėžtis yra visiškai neaiški. 22 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Pochodzenie bałtyckich mitonimów: zach. bałt. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius i in.); lit. maselis Na podstawie przedstawionej w podrozdziale 1b etymologicznej ewolucji mitonimu (jeśli jest ona prawidłowa) błędne byłoby zapewne sądzić, że związek funkcji teonimu Książeczka Sudawska wspomnianego tam Pargrubij z jego nazwą ma charakter okazjonalny i reminiscencyjny, a nie genetyczny. Wyróżnienie dwóch fitonimów (liści i trawy, a nie pąków, kwiatów czy owoców) może odzwierciedlać również relikty kultu niezwykle archaicznego bałtyckiego boga grzmotu / błyskawicy, Perkūnasa, związanego z obiektem totemicznym — dębem (na podstawie zarówno nowo ustalonego, jak i znanego wcześniej ogniwa etymologicznego, por. bałt. *perkūnas = *Perkúnas ‘bóg grzmotu / błyskawicy’ ← przym. bałt. *perkúnas ‘ten, który jest związany z drzewem Perkūnasa [dębem]’ < bałt. *perkus ‘drzewo Perkūnasa = dąb’ [zob. Berneker 1896: 312; PEŽ III 265–266; zob. też Караповъ 1913: 92–93]). Simonas Grunau (1876: 69) Kronikoje (dėl jo veikalo duomenų patikimumo žr. Beresnevičius 2004: 78–81; dar žr. Kregždys 2009a: 131–135) mini svarbų vakarų baltų sakralinių apeigų faktą: prūsai aukojo Perkūnui ožį, o jo mėsą kepė ant ąžuolo lapų: „Zum ersten nam der crywe kyrwaito einen bock und den vor der eichen todte vor allir sunde willen, und dis fleisch mit anderem zu Rickoyto vor der eichen britten mit den blettrn von der eichen <...>“ (dar žr. Mannhardt 1936: 225; Beresnevičius 2004: 78). Minėtina, jog keltai tikėjo, kad deginamų ąžuolo lapų dūmai apvalo vietą, kurioje vyksta šventosios apeigos (žr. Phythyon, Soesbee, Bennighof 2002: 92). Slavų kraštuose, norėdami apsaugoti ligonius nuo blogio, smilkydavo juos deginamų ąžuolo lapų ir šakų dūmais (СД II 145). Armenai sergančiajam duodavo ąžuolo pelenų antpilo (Ананикян 2010: 28–29). Pasakodamas apie dievo Patulo (Patollo) galias ir aukas jam, S. Grunau (1876: 95) atskleidžia labai svarbų religinį apeiginį ypatumą – Romovės šešių uolekčių storumo žiemą ir vasarą žaliuojantis ąžuolas (apie jį dar žr. Kregždys 2009a: 133, 135, 137, 141, 156–157, 159, 168) buvo naudojamas baltų pamirštai toteminei mantikai resp. pranašavimui / b ū r i m u i: „Darumb mit namen nicht lange geharrret, man qwam ken Rickoiot und gab eim waidl otten ein gobe, und dieser im schnet eine wunden in den arm, domit das blut herausliff, noch welchem man horte ein b r u m m e n i n d e r e i c h e n, und dis war ein zechen, und es solt vorricht sein, und qwam dornoch nimmer wider und spuchte.“, t. y. „Tada žmogus ilgai nedelsęs eidavo į Rikojotą (Rickoiot), duodavo vaidilučiui (waidl otten) dovaną, o tasai rėždavo jam žaizdą į ranką, kad kraujas ištrykštų, po to pasigirsdavo m u r m e s y s ą ž u o l e, ir tai būdavo ž e n k l a s, kad susitaikyta, ir tasai dievas niekad nebeidavo vaid entis“ (BRMŠ II 112). Nie ma wątpliwości, że wspomniane przez S. Grunaua pomrukiwanie to szum liści dębu (zob. schemat 2), któremu starożytni Hellenowie przypisywali wyjątkowo wielkie znaczenie i wierzyli w jego moc mantyczną (resp. wróżebną / przepowiadania). W Dodonie, miejscowości w północnym Epirze, starożytni Grecy czcili boga podziemi, Zeusa, bóstwo pełniące funkcje agrarne (gr. Ζεὺς χθόνιος [zob. Зайцев 2005: 78]) i mantyczne (gr. Ζεὺς καταχθόνιος [zob. Нильссон 1998: Straipsniai / Articles 23 ROLANDAS KREGŽDYS 34, 143]), którego wyrocznię — święty dąb (ἡ παλαιὰ φηγός) — niektórzy badacze uznają za najstarsze miejsce kultu w Helladzie (szerzej zob. Harrison 1913: 22, 31, 34; Lhôte 2006: 49–56). Do tej miejscowości udawali się Hellenowie, pragnący poznać przyszłość, zyskać przychylność bogów itp. Wróżyli kapłani i kapłanki, określani w źródłach pisanych kilkoma hieronimami: 1) gr. ἀνιππόπους ‘kapłan wyroczni Zeusa w Dodonie ↔ nieobmywający stóp’; 2) gr. Σελλοὶ ἀνιππόποδες ‘autochtoniczni mieszkańcy Dodony, opiekujący się wyrocznią Zeusa ↔ nieobmywający stóp’; 3) gr. Τόμουροι ‘kapłani Zeusa w Dodonie’ (←? *Τομάρουροι [Chantraine IV¹ 1124) [z absorpcją rdzenia -άσ-] < top. gr. Τόμαρος ‘góra Tomaros w Dodonie’ [Pape II 1540] [? < top. gr. Τόμις / Τομεύς / Τομεύς / Τόμοι itp. [zob. Pape ibd.] + gr. ὄρος [jon. οὖρος] ‘góra’ [inaczej wyjaśnia Hjalmar Frisk (II 909): τομάρ-ουροι ↔ οὖρος ‘strażnik’] ~ Τομοῦροι ‘wyrocznia Zeusa w Dodonie’ [Pape ibd.]); 4) gr. πέλειαι ‘kapłanki — wieszczki (? w Dodonie)’ ← πέλεια ‘ciemno ubarwiony dziki gołąb (Columba oenas)’ (zob. Il. 16. 234 – LS 131, 1171, 1380, 1563; szerzej zob. Kregždys 2012: 117, 161, 221, 495–496; Крэгждис 2011: 284). Odczytywali wolę podziemnego25 Zeusa26, czyli Ζεὺς καταχθόνιος (Pape I 441; zob. też Лосев 1957: 46, 123; Иванов 1994: 19, 332; zob. też Kregždys 2012: 92, 138, 487–488), opierając się na szumie liści dębu w Dodonie (Кагаровъ 1913: 104). Bardzo podobnie wolę bogów interpretowali, czyli przepowiadali przyszłość, opierając się na szumie liści dębu27 — deus rōbus (~ łac. Jū[p]piter) — także Celtowie (Phythyon, Soesbee, Bennighof 2002: 91; zob. też Филип 1961: 43, 75). Takie praktyki mantyczne (wróżenie z liści drzewa) występowały również na terenach zamieszkanych przez Italików, jednak w pismach rzymskich odnotowano jedynie opowieść o przepowiadaniu przyszłości na podstawie różnych odcieni liści topoli, a nie dębu (Штаерман 1987: 271). Północni Germanie wierzyli, że ich święty jesion (arbor vitae ↔ axis mundi = st. isl. Yggdrasill) zapowie koniec świata drżeniem i szumem swych liści (zob. Davidson 1990: 191; zob. też Kregždys 2012: 266, 327, 430, 470). Nawiasem mówiąc, podobnie jak u dawnych Prusów, obrzędowość ofiarna Hellenów obejmowała również ofiary z krwi (i ludzi), składane w celu uniknięcia napaści duchów (por. mit 25 To znaczy bóstwa lunarnej, a nie solarnej, por. epitety Zeusa ze sfery uranistycznej: Ζεὺς νεφεληγερέτα ‘Zeus gromadzący chmury’, Ζεὺς οὐράνιος ‘Zeus niebiański’ (zob. Il. IV 30; Od. I 63; Pape I 442). 26 Bóstwo o podobnej etiologii, na przykład Dis (łac. Dīs / Dīs pater) ‘Pluton, czyli bóg podziemi’ ↔ łac. Di(ē)spiter ‘Jowisz; Pluton’, czcili również Italikowie (szerzej zob. Kregždys 2012: 373). 27 Por. st. bretońskie / [st.] korn. dar ‘dąb’, irl. daur ‘to samo’, gal. *derua, *d(e)rullia ‘to samo’ (zob. Pedersen 1909: 144; Matasović 2009: 91; IEW 214–217; Buck 1988: 48–49; Gamkrelidze, Ivanov II 525–526; Lucht 2007: 401–402, 404). 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Pochodzenie bałtyckich mitonimów: zachodniobałtyjskie Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius i in.); lit. maselis 2 SCHEMAT. Etiologia funkcji zachodniobałtyjskiego *Garburū̄/īs apie piktąjį demoną Forbantą [gr. Φόρβας (žr. Pape II 1643)], gyvenusį ąžuole ir kabinusį nužudytų žmonių galvas ant jo šakų [Караговъ 1913: 107]). Wzmianka o mitycznym odniesieniu trawie mogłaby być również wiązana ze sferą działalności boga Perkūnasa, ponieważ etiologia podziemnego Zeusa (czyli boga sfery chtonicznej; zob. Kregždys 2012: 92, 138) zakłada istnienie protohelleńskiego bóstwa lunarnego, funkcjami zbliżonego do litewskiego Mėnulisa, który „<...> pobudza wzrost części roślin znajdujących się na powierzchni ziemi, tj. łodyg i kłosów” (JBR II 26; zob. też Kregždys 2012: 233). Wschodni Bałtowie (Litwini) siali i sadzili warzywa podczas ubywającego księżyca, aby ich korzenie (czyli warzywa korzeniowe) były mocne, co stanowi funkcjonalną atrybucję nowiu Straipsniai / Articles 25 ROLANDAS KREGŽDYS przypisywano dobrą wegetację nadziemnej części roślin, a ubywającemu księżycowi — części podziemnej (zob. JBR II 177). Na podstawie przytoczonych argumentów można sformułować ostrożną hipotezę o dualistycznej, kongruencyjnej genezie bałtyckiego boga grzmotu (por. związek litewskiego boga grzmotu Perkūnasa z rogatym Perkūnasem / rogatym starcem [↔? pruskim Patulem], oparty na genetycznej kongruencji identycznego italickiego Jū(p)piter ‘bóg nieba’ ↔ Jū(p)piter Stygius ‘Jowisz świata podziemnego = lo. Pluto’), por. królestwo wspominane w dawnych litewskich modlitwach do młodego księżyca — nie Boga, lecz Perkūnasa (zob. Kregždys 2012: 138, 373). Z biegiem czasu funkcjonalna motywacja mitonimu mogła zostać zapomniana (podobnie jak dualistyczna geneza Perkūnasa, referent dendronimiczny oraz tradycja kultu lunarn ego) wskutek niezwykle licznych zmian fonotaktycznych onimu, które spowodowały utratę związku znaczeniowego między jego elementami strukturalnymi, a także wskutek religijnej reformy pruskiej (na jej temat zob. Beresnevičius 1995: 103–118). Dlatego teonim zaczęto rozumieć zarówno jako bóstwo początku wegetacji (impulsu dostarcza wiosenny piorun Perkūnasa), jak i bóstwo urodzaju (reminiscencja kultu lunarnego). Podsumowując, można ostrożnie założyć, że zachodniobałtycki *Garburvī/īs (→ *Pargrubī/īs) ‘bóg wypędzający zimę, sprawiający, że rosną liście i trawa, oraz zapewniający dobry urodzaj’ (< *‘drzewo — wróżbita, drzewo wróżebne’) jest jednym z wielu epitetów Perkūnasa (zob. także Greimas 1990: 454), wskazujących na sakralny referent niezwykle archaicznej funkcji mantycznej — totem dendronimiczny, czczony także przez Hellenów, Celtów, Germanów Północy (być może również przez ludy italskie). A zatem mitonim ten można zaliczyć do izomitologem bałtyckich i wymienionych ludów indoeuropejskich. 2. LIT. MASELIS ‘CZŁOWIEK PRZEBRANY ZGODNIE ZE ZWYCZAJAMI ZAPUSTÓW’ W LKŽe podano, że na obszarze wschodnioauksztockich gwar panevėžyskich — w okolicach Šeduva — używa się (lub niegdyś używano) określenia maselis na uczestnika święta Zapustów — przebierańca. Na podstawie leksykograficznego opisu tej formy (nie zaznaczono, że wyraz jest zapożyczeniem) autorzy słownika zaliczają ją do rodzimych zasobów leksykalnych języka litewskiego. Niełatwo poprzeć tę decyzję z kilku powodów: 1) nie można przyjąć, że na obszarze wschodnioauksztockim wystąpił przypadek użycia asymilacyjnego suf. lit. -ala- > -ela- (zob. Skardžius I 175–176), tj. wywodzić tego wyrazu od rzecz. lit. māsalas3b (pot.) ‘to, czym się wabi; przynęta; padlina służąca do wabienia zwierzyny’ DŽ; LL 272; ‘pokarm zakładany na haczyk, by wabić ryby podczas łowienia na wędkę’ rš (LKŽe), gdyż brak poświadczeń takiej konotacji funkcjonalnej w odniesieniu do postaci uczestniczącej w święcie Zapustów; 2) nie można też uznać, że jest to wariant roboczy rzecz. lit. masėnis, -ė 2 (pot.) ‘ten, kto wabi’ Als, J (LKŽe), względnie czas. lit. māsinti (-yti), -ina, -ino K, masinti, -ina, -ino 1. (przech.) 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Pochodzenie bałtyckich mitonimów: zachodniobałtyckie Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius i in.); lit. maselis ‘przyciągać ku sobie, wabić, czarować, kusić’ Ims, Kv i in.; 2. (zwrotn.) ‘pragnąć czegoś, dać się skusić’; 3. (przech.) ‘zagadnąć, zawołać, zaprosić do siebie, wabiąc czymś’ Brs, Slnt, J, M. Valanč, S. Dauk i in.; 4. (przech.) ‘starać się wywabić, wydobyć’ Grdm; 5. (przech.) ‘wzbudzać ochotę na coś, dając spróbować’ Kal; 6. (przech., nieprzech.) ‘kłamać, oszukiwać’ D. Pošk, Skd, Dr, Pln, Kam, J, (przech.) ‘drażnić, naśmiewać się’ G 20 (LKŽė) wywodu z suf. -eliō- (szerzej zob. Skardžius I 176–177, 235) również nie można przyjąć nie tylko z powodu semantycznego zróżnicowania rzecz. lit. masėnis, -ė w aspekcie odprawianych obrzędów, lecz także ze względu na wspomniany już funkcjonalny hiperonim ‘wabiący, kłamca, oszust lub drażniący’, nietypowy dla postaci uczestniczących w tym święcie (zob. Vaicekauskas 2009: 67–68). Rozpatrując problem pochodzenia leksemu lit. maselis, należy zwrócić uwagę na użycie nazwiska lit. Masėlis (LPŽ II 171), o identycznej strukturze morfologicznej, w tej samej strefie dialektalnej, tj. na obszarze wschodnioauksztockich gwar panevėžyskich — w Pumpėnai (rejon Pasvalys), Panevėžys, Raguva (rejon Panevėžys), Žeimelis (rejon Pakruojis). Według autorów Słownika nazwisk litewskich (LPŽ II 172) onim ten może pochodzić od hipokorystyków: pol. Maś (← nazw. pol. Mateusz), niem. Мааф, Maas (← nazw. niem. Thomas). Spośród tych dwóch wariantów wyjaśnienia pochodzenia omawianego nazwiska bardziej wiarygodny byłby drugi: autorzy hipotezy nie wyjaśnili (ani nie zilustrowali przykładami alternatywnymi) przypuszczalnej w przypadku slawizmu zmiany spółgłoski szczelinowej š → s. Mimo to trudno uwierzyć także w hipotezę o użyciu germanizmu, ponieważ możliwa podstawa etymologiczna tego nazwiska, lit. maselis ‘człowiek przebrany zgodnie ze zwyczajami Zapustów’ (z jakiegoś powodu hipoteza ta w ogóle nie jest rozważana), nie wskazuje na postać narodowości niemieckiej — żaden etnolog nie wspomina o takim uczestniku tego święta. Biorąc pod uwagę status niemal głównego przebierańca podczas święta Zapustów — postaci narodowości żydowskiej; w trakcie święta noszono również maski naśladujące przedstawicieli tego narodu (na przykład handlarza [Beresnevičius 2005: 397; szerzej zob. podrozdział 0, przyp. 10]) — można ostrożnie wysunąć hipotezę, że mamy do czynienia z odzwierciedleniem użycia semityzmu, a nie germanizmu (jak się wydaje, ani też slawizmu [zob. wyżej]), tj. z przypadkiem antonomazji retrogradacyjnej: nazw. żyd. Massel (por. nazw. Sam Massell, Jr. [EJ XIII 667] < zach. jid. massel / maššel ‘szczęście, powodzenie; konstelacja’ [por. Lötzsch 1992: 115–116] / wsch. jid. mazal wzgl. מזל ‘jw.’ [סאלרמאטאן 2011: 354, 569] < hebr. bibl. mazzāl wzgl. מזל ‘planeta; konstelacja; szczęście; majątek’ [Stern 2000: 129; Jastrow II 755]) → lit. maselis ‘człowiek przebrany zgodnie ze zwyczajami Zapustów’. 3. PODSUMOWANIE Zgodnie z zasadami badań etymologii konsekwentualnej, względnie strukturalnej (szerzej na ten temat zob. Mailhammer 2013: 4, 2013a: 9, 11]), przed przedstawieniem Straipsniai / Articles 27 ROLANDAS KREGŽDYS sposobów pochodzenia konkretnego leksemu należy uwzględnić: (1) formalne cechy źródła, w którym występuje dane słowo, względnie ocenić je zgodnie z zasadami metodologii weryfikacyjnej; (2) różnice strukturalne między wariantami tego samego słowa, starając się ustalić jego formę pierwotną; (3) znaczenie czynnika predysponującego gramatyki formalnej, aby uniknąć stwierdzania faktów lub formułowania twierdzeń nietypowych dla systemu językowego. Sporządzanie zbiorów leksykograficznych w oparciu o dyspozytywny system strukturalnych gniazd leksykalnych (zob. Corseriu 1967: 297; Mailhammer 2013: 3; por. także Bussmann 2006: 673–674), z selektywnym oznaczaniem i/lub wskazywaniem podstawy słów obcego pochodzenia (z perspektywy etiologicznej), jest częściowo wadliwe, gdyż może prowadzić do ocen słów opartych na mistyfikacji oraz do wprowadzania zapożyczeń do zasobu leksyki dziedziczonej. 4. WNIOSKI 1. W Książeczce Sudawskiej wspomniana mitologema zachodniobałtyjska Pargrubi(j)us (i jej warianty G[r]ubrium, Pergrubrius i in.), jak można przypuszczać, zakłada następujący rozwój etymologiczny: zachodniobałtyjskie *Pargrubi/īs ‘bóg wypędzający zimę, sprawiający, że rosną liście i trawa, oraz zapewniający dobry plon’ ← *Gar-brubi/īs ‘jw.’ ← *Gar-bruvi/īs ‘jw.’ ← *Gar-burvi/īs ‘*drzewo – wróżbita, drzewo wróżb’ ← prus. garian ‘drzewo’ E 628 + prus. *buru- *‘wróżenie, przepowiadanie; znak’. 2. Zachodniobałtyjski *Garburvi/īs (→ *Pargrubi/īs) ‘bóg wypędzający zimę, sprawiający, że rosną liście i trawa, oraz zapewniający dobre plony’ (< *‘drzewo – wróżbita, drzewo wróżebne’) jest jednym z wielu epitetów Perkūnasa. 3. Semema *‘drzewo – wróżbita, drzewo wróżebne’ zakłada sakralny desygnat funkcji mantycznej – totem dendronimiczny, czczony także przez Hellenów, Celtów i Germanów północnych (być może również przez Italików). 4. Litewskie maselis ‘osoba przebrana zgodnie ze zwyczajami zapustnymi’ jest semityzmem, wywodzącym się z żydowskiego antroponimu Massel. LITERATŪRA Adkins Lesley, Adkins Roy A. 2004: Handbook to Life in Ancient Rome. New York: Facts On File, Inc. Anglickienė Laima 2004: Judėjų įvaizdis lietuvių folklore: viduramžiškų prietarų atspindžiai. – Tautosakos darbai 21(28), 41–53. Baldžius Juozas 2005: Rinktiniai raštai. Etnologijos ir tautosakos baruose. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrub(i)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Balsys Rimantas 2006: Lietuvių ir prūsų dievai, deivės, dvasios: nuo apeigos iki prietaro. Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Barton George A. 1918: The Religion of Israel. New York: The Macmillan Company. Beker Avi 2008: Chosen: the history of an idea, the anatomy of an obsession. New York: Palgrave Macmillan. Beresnevičius Gintaras 1995: Baltų religinės reformos. Vilnius: Taura. Beresnevičius Gintaras 2004: Lietuvių religija ir mitologija. Sisteminė studija. Vilnius: Tyto alba. Beresnevičius Gintaras 2005: Meditacija, kontempliacija, ekstremalios būklės: Lietuva ir Rytai. – Kultūrologija 12, 397–416. Berneker Erich 1896: Die preussische Sprache. Texte, Grammatik, etymologisches Wörterbuch. Strassburg: Verlag von Karl J. Trübner. Běťáková Marta Eva, Blažek Václav 2012: Encyklopedie baltské mytologie. Praha: Libri. Blažek Václav, Běťáková Marta Eva 2014: Prussian *Grubrius ‘god of spring and vegetation’ in perspective of the Italic pantheon. – Baltistica 49(2), 345–356. Blažienė Grasil da 2005: Baltische Ortsnamen in Ostpreußen. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Bréal Michael 1964: Semantics: Studies in the Science of Meaning. New York: Dover Publications. BRMŠ I–IV – Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai, sud. Norbertas Vėlius. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 1–2), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 3–4), 1996–2005. Brown Francis, Driver R. S., Briggs Charles 2000: Enhanced Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, with an appendix containing the Biblical Aramaic, based on the lexicon of William Gesenius as translated by Edward Robinson, by Francis Brown, with the cooperation of S. R. Driver and Charles A. Briggs. Based on the 1906 edition originally published by Clarendon Press: Oxford. Washington (electronic edition). Brückner Alexander 1904: Starożytna Litwa. Warszawa: Druk K. Kowalewskiego. Buck Carl Darling 1988: A Dictionary of selected Synonyms in the principal Indo-European Languages. Chicago & London: The University of Chicago Press. Būga I–III – Kazimieras Būga. Rinktiniai raštai 1–3, sud. Zigmas Zinkevičius. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1961. Straipsniai / Articles 29 ROLANDAS KREGŽDYS Burkert Walter 1977: Griechische Religion der archaischen und klassischen Epoche. Stuttgart & Mainz: Verlag W. Kohlhammer. Bussmann Hadumod 2006: Routledge Dictionary of Language and Linguistics. London and New York: Routledge. Cameron Alan 2004: Greek Mythography in the Roman World. Oxford & New York: Oxford University Press, Inc. Chantraine I–IV1–2 – Pierre Chantraine. Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris: Éditions Klincksieck (1 (A–Δ) – 1968, 2 (E–K) – 1970, 3 (Λ–Π) – 1974, 4(1) (P–Γ) – 1977, 4(2) (Φ–Ω et index) – 1980). Coseriu Eugenio 1967: Lexikalische Solidaritäten. – Poetica 1, 293–303. Daukantas Simonas 1993: Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių. Vilnius: Ethnos. Davidson Gustav 1971: A Dictionary of Angels: Including the Fallen Angels. New York: Free Press. Davidson H. R. Ellis 1990: Gods and Myths of Northern Europe. London: Penguin Books. Delamarre Xavier 2003: Dictionnaire de la langue Gauloise. Une approche linguistique du vieux-celtique continental. Paris: Editions Errance. Dini Pietro Umberto 2000: Baltų kalbos. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Dini Pietro Umberto 2010: Elementi di mitologia baltica. – Polifemo 10, 101–126. Dini Pietro Umberto 2014: Foundations of Baltic Languages. Vilnius: Vilnius University. Dougherty Carol 2006: Prometheus. London & New York: Routledge Taylor & Francis Group. Dunstan William E. 2011: Ancient Rome. Lanham & Plymouth, UK: Rowman & Littlefield Publishers, Inc. Dusburgietis Petras 2005: Prūsijos žemės kronika. Vilnius: Versus aureus. DvŽ I–II – Dieveniškių šnektos žodynas 1–2. Autoriai: Laima Grumadienė, Danguolė Mikulėnienė, Kazys Morkūnas, Aloyzas Vidugiris. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005–2010. 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis EJ I–XXII – Encyclopaedia Judaica 1–22. Fred Skolnik, Editor in Chief. Michael Berenbaum, Executive Editor. Detroit & London: Thomson & Gale, USA; Keter Publishing House LtD., Jerusalem, 2007. Frisk I–III – Hjalmar Frisk. Griechisches Etymologisches Wörterbuch 1–3. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1960. Gamkrelidze, Ivanov I–II – Thomas V. Gamkrelidze, Vjačeslav V. Ivanov. Indo-European and the Indo-Europeans. A Reconstruction and Historical Analysis of a Proto-Language and a Proto-Culture 1–2. Berlin & New York: Mouton de Gruyter, 1995. Gerullis Georg 1922: Die altpreußischen Orstnamen. Berlin und Leipzig: Vereinigung wissenschaftlicher Verleger. Graf Fritz 2009: Apollo. London and New York: Routledge. Greimas Algirdas Julius 1990: Tautos atminties beieškant. Vilnius & Chicago: Mokslas. Grunau Simon 1876: Preussishe Chronik. Die preussischen Geschichtschreiber des XVI und XVII Jahrhunderts. Bd. 1, herausg. von M. Perl bach. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblot. Harrison Jane Ellen 1913: The Religion of Ancient Greece. London: Constable & Company LTD. IEW – Julius Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Bern und München: A. Francke AG-Verlag, 1959–1969. Il. – Ὁμήρου ‘Ἰλιάς’ Jastrow I–II – Marcus Jastrow. A Dictionary of the Targumim, The Talmud Babli and Yerushalmi, and the Midrashic Literature. London & New York: Luzac & Co., G. P. Putnam’s Sons, 1903. JBR I–V – Jonas Balys. Raštai 1–5, par. Rita Repšienė. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 1998–2004. JBŽ I–III – Jokūbas Brodovskis. Lexicon Germanico=Lithvanicum et Lithvanico=Germanicum. Rankraštinis XVIII amžiaus žodynas, 1–3, par. Vincentas Drotvinas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. Kabelka Jonas 1982: Baltų filologijos įvadas. Vilnius: Mokslas. Klein Ernest 1987: A comprehensive etymological Dictionary of the Hebrew Language for Readers of English. Jerusalem & Tel Aviv: Eisenbrauns. Kolczyński Jarosław 1996: Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności. – Etnografia Polska 40(1–2), 81–107. Straipsniai / Articles 31 ROLANDAS KREGŽDYS Kregždys Rolandas 2009: Sūduvių knygelė – vakarų baltų religijos ir kultūros šaltinis. I dalis: formalioji analizė. – Lituanistica 55 (3–4 [79–80]), 174–187. Kregždys Rolandas 2009a: Pr. Romow pagal Petro Dusburgiečio „Prūsijos žemės kroniką“ ir kitos istorinės interpretacijos iki mūsų laikų (toponimo etimologinė analizė, lokalizacija). – Senovės baltų kultūra 8. Vilnius: Kronta, 122–187. Kregždys Rolandas 2010: M. Stryjkowskio veikal(o) Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi teonimai: Chaurirari. – Acta Linguistica Lithuanica 62–63, 50–81. Kregždys Rolandas 2011: Baltiškųjų teonimų perteikimo ir dievų funkcijų nustatymo problematika Jano Łasickio veikale „De diis Samagitarvm cæterorvmqve Sarmatarum, & falforum Chriſtianorum. Item de religione Armeniorum“: Salaus, Klamals, Atlaibos, Tawals. – Perspectives of Baltic Philology II. Poznań: Wydawnictwo „Rys“, 101–121. Kregždys Rolandas 2012: Baltų mitologemų etimologijos žodynas I: Kristburgo sutartis. Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas. Kuiper Kathleen 2011: Ancient Rome: from Romulus and Remus to the Visigoth invasion. New York: Rosen Educational Services, LLC. Kuzavinis Kazys 1964: Prūsų kalba. Vilnius: Vilniaus valstybinis pedagoginis institutas. Laurinkienė Nijolė 1990: Mito atšvaitai lietuvių kalendorinėse dainose. Vilnius: Vaga. LE I–XXXVII – Lietuvių enciklopedija 1–37. Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1953–1985. Lhôte Éric 2006: Les lamelles oraculaires de Dodone. Genève: Droz. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. 1–20, 1941–2002) elektroninis variantas. Antrasis elektroninis leidimas. Red. kolegija: G. Naktinienė ir kt. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013. LMAGBR – Lenkijos mokslų akademijos Gdansko bibliotekos Rankraščių skyrius. Lötzsch Ronald 1992: Duden Jiddisches Wörterbuch (2., durchgesehene Auflage). Mannheim & Zürich: Dudenverlag. LPŽ I–II – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2. Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Lucht Martina 2007: Der Grundwortschatz des Altirischen. Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der Philosophischen Fakultät der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn. Bonn: Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität. LVŽ I–II... – Lietuvių vietovardžių žodynas 1–2. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014... 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergubrius ir kt.); lie. maselis Mailhammer Robert 2013: Introduction: Etymology beyond word histories. – Lexical and Structural Etymology. Beyond Word Histories. Ed. Robert Mailhammer, Boston & Berlin: Walter de Gruyter, Inc., 1–7. Mailhammer Robert 2013a: Towards a framework of contact etymology. – Lexical and Structural Etymology. Beyond Word Histories. Ed. Robert Mailhammer, Boston & Berlin: Walter de Gruyter, Inc., 9–31. Malitz Jürgen 2005: Nero. Oxford: Blackwell Publishing. Mannhardt Wilhelm 1936: Letto-Preussische Götterlehre. Riga: Herausgegeben von der Lettisch-Literärischen Gesellschaft. Matasović Ranko 2009: Etymological dictionary of proto-Celtic. Leiden & Boston: Brill. Mažiulis Vytautas 1966: Prūsų kalbos paminklai. Vilnius: Mintis. Mažiulis Vytautas 2004: Prūsų kalbos istorinė gramatika. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Mierzyński Antoni 1900: Romowe. Poznań: Drukarnia dziennika poznańskiego. MP I–IV – Matas Pretorijus. Prūsijos įdomybės, arba Prūsijos regykla 1–4. Parengė Ingė Lukšaitė. Vilnius: Pradai (t. 1 – 1999), Lietuvos istorijos instituto leidykla (t. 2 – 2004, t. 3 – 2006, t. 4 – 2011). Narbutt Teodor 1835: Dzieje starożytne narodu litewskiego. Tom 1. Mitologia litewska. Wilno: A. Marcinowski. Od. – Ὁμήρου Ὀδύσσειή Pape I–II – Dr. W. Pape’s Wörterbuch der griechischen Eigennamen 1–2 (I: α–κ; II: λ–ω). Braunschweig: Druck und Verlag von Fried. Bieweg & Sohn, 1911. Pedersen Holger 1909: Vergleichende Grammatik der keltischen Sprachen. Erster Band. Einleitung und Lautlehre. Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht. PEŽ I–IV – Vytautas Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4. Vilnius: Mokslas (t. 1), Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 2, 3), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 4), 1988–1997. Phython John R., Soesbee Ree, Bennighof Mike 2002: Celtic Age. Role-playing the Myths, Heroes and Monsters of the Celts. Virginia Beach: Avalanche Press LTD. Przybytek Rozalia 1993: Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Straipsniai / Articles 33 ROLANDAS KREGŽDYS Puhvel Jaan 2001: Lyginamoji mitologija. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Rinkevičius Vytautas 2015: Prūsistikos pagrindai. Vilnius: Vilniaus universitetas. SEJL – LEŽ – Wojciech Smoczyński. Słownik etymologiczny języka litewskiego. Wilno: Printer Polyglott, 2007. Skardžius I–VII – Pranas Skardžius. Rinktiniai raštai 1–7, par. Albertas Rosinas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996–2013. Skrodenis Stasys 2009: Užgavėnių kaukė mūsų kultūroje. – Užgavėnių kaukės, sud. A. Vaicekauskas. Vilnius: Vilniaus etninės kultūros centras, 9–46. Smoczyński Wojciech 2005: Lexikon der altpreussischen Verben. Innsbruck: Institut für Sprachen und Literaturen der Universität Innsbruck. מאַסקעו גרוס ייִדישרוסיש ווערטערבוך: 2011 אלכסנדר סאַלאַרטאָוו SRP I–V – Scriptores rerum Prussicarum: Die Geschichtsquellen der Preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft 1–5, hrsg. von Theodor Hirsch, Max Töppen und Ernst Strehlke. Leipzig: Verlag von S. Hirzel, 1861–1874. Stanevičius Simonas 1967: Raštai. Vilnius: Vaga. Stela Erazmas 2004: Apie Prūsijos senybes. Vilnius: Aidai. Stern Heidi 2000: Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten. Tübingen: Max Niemeyer Verlag. Šimėnas Valdemaras 1994: Legenda apie Videvučių ir Brutenį (legendos šaltinių klausimu). – Prūsijos kultūra. Vilnius: Academia, 18–63. Tamulaitienė Dovilė 2014: Dėl lietuvių priesaginių hidronimų kirčiavimo variantų. – Baltistica 49(2), 279–300. Toporov Vladimir 2000: Baltų mitologijos ir ritualo tyrimai. Vilnius: Aidai. Trautmann Reinhold 1974: Die altpreußischen Personennamen. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Vaan de Michiel 2008: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages. Leiden & Boston: Brill. Vaicekauskas Arūnas 2009: Užgavėnių kaukės ir personažai. – Užgavėnių kaukės. Sud. A. Vaicekauskas. Vilnius: Vilniaus etninės kultūros centras, 65–115. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius: Mokslas. 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Velikovsky Immanuel 1952: Ages in Chaos. Volume I: from the Exodus to King Akhnaton. Garden City, New York: Doubleday & Company, Inc. Vėlius Norbertas 2012: Baltų mitologija iš sakalo skrydžio. Vilnius: Aidai. Weinreich Uriel 1977: English-Yiddish, Yiddish-English Dictionary. New York: Schocken Books; Yivo Institute for Jewish Research. Wolf Moshe 1998: Hebrew and Aramaic Words in the Yiddish Language. Portland: Jewish Federation of Portland. Ананикян Мартирос А. 2010: Мифы Армении. Москва: Центрополиграф. Зайцев Александр Иосифович 2005: Греческая религия и мифология: Курс лекций. Санкт-Петербург: Филологический факультет СПбГУ, Москва: Издательский центр «Академия». Иванов Вячеслав 1994: Дионис и прадионисийство. Санкт-Петербург: Алетейя. Кагаров Евгений 1913: Культ фетишей, растений, животных в Древней Греции. С.-Петербург: Сенатская Типография. Калыгин Виктор Павлович 2006: Этимологический словарь кельтских теонимов. Москва: Наука. Кречдис Роландас 2011: К этимологии греч. ἐοσήν. – Индоевропейское языкознание и классическая филология 15. Санкт-Петербург: Наука, 282–289. Лосев Алексей Федорович 1957: Античная мифология в ее историческом развитии. Москва: Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР. МНМ I–II – Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах, глав. ред. С. А. Токарев. Москва: Советская энциклопедия, 1991. МС – Мифологический словарь. Москва: Советская энциклопедия, 1990. Нильссон Мартин 1998: Греческая народная религия. Санкт-Петербург: Алетейя. ПЯ I–V – Владимир Николаевич Топоров. Прусский язык: Словарь 1–5. Москва: Наука, 1975–1990. СД I–V – Славянские древности. Этнолингвистический словарь 1–5, ред. Н. И. Толстой. Москва: Международные отношения, 1995–2012. Топоров I–III – Владимир Николаевич Топоров. Исследования по этимологии и семантике 1–3. Москва: Языки славянских культур, 2004–2009. Straipsniai / Articles 35 ROLANDAS KREGŽDYS Топоров Владимир Николаевич 1972: Заметки по балтийской мифологии. – Балто-славянский сборник, отв. ред. В. Н. Топоров. Москва: Наука, 289–314. Филип Ян 1961: Кельтская цивилизация и ее наследие. Прага: Издательство Чехословацкой Академии Наук. Штаерман Елена Михайловна 1987: Социальные основы религии Древнего Рима. Москва: Наука. Штейнбергъ Иошуа 1878: Еврейскій и халдейскій этимологическій словарь къ книгамъ Ветхаго Завѣта 1. Еврейско-русскій. Вильна: В типографіи Л. Л. Маца. Origin of the Baltic Mythonyms: West Balt. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius, etc.), Lith. maselis SUMMARY The article deals with the etymology and developmental peculiarities of the West Baltic mythologeme Pargrubij (A, B) / Pargrubius (B, C), including its alternative forms Grubrium (A), Gubrium (C), Pergrubrius (D, ε), etc., and mythonym Lith. maselis ‘a man dressed in the clothes of Shrovetide mummers.’ In accordance with the results received in the analysis of the data, which partly reflect the most ancient mythological images and concepts of I–E tribes, the following conclusions are proposed: 1. West Balt. mythologeme Pargrubi(j)us (and its variants G[r]ubrium, Pergrubrius, etc.), mentioned in “The Yatvigian book” for the first time, presupposes reconstruction of the protoform with a few types of metathesis: West Balt. *Pargrubī/is ‘God who makes winter gone, causes leaves and grass to grow and also stands under fecundity’ ← *Gar-brubī/is ‘ditto’ ← *Gar-bruvī/is ‘ditto’ ← *Gar-burvī/is *‘tree – oracle, sorcery tree’ ← Pruss. gar-ian ‘tree’ E 628 + Pruss. *buru- *‘sortilege, guess; sign.’ 2. West Balt. *Garburvī/is (→ *Pargrubī/is) ‘God who makes winter gone, causes leaves and grass to grow and also stands under fecundity’ (< *‘tree – oracle, sorcery tree’) is one of the multitude of epithets of the thunder god of Western Balts. 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis 3. Sememe *‘tree – oracle, sorcery tree’ presupposes reconstruction of the sacral referent with a sortilege function – dendritic totem, also worshiped by Greeks, Celts, northern Germans (and probably Italic peoples). 4. Lith. maselis ‘a man dressed in the clothes of Shrovetide mummers’ should be attributed to Hebraisms borrowed in Lithuanian, related to proper name Y Massel ← WY massel / maššel ‘luck, success; constellation’, which originated from MH mazl ‘planet; constellation; success; fortune.’ Įteikta 2015 m. birželio 22 d. R O L A N D A S K R E G Ž D Y S Lietuvos kultūros tyrimų institutas Saltoniškių g. 58, Vilnius Lt-08105, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 37