Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. „Pargrubi(j)us“ („G[r]ubrium“, „Pergrubrius“ ir kt.); lie. „maselis“

Straipsniai / Articles 9 ROLANDAS KREGŽDYS Lietuvos kultūros tyrimų institutas Kierunki badań naukowych: dawna religia i mitologia Bałtów, źródłoznawstwo; gramatyka porównawcza języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich, etymologia. POCHODZENIE MITONIMÓW BAŁTYCKICH: ZACH. BL. PARGRUBI(J)US (G[R]UBRIUM, PERGRUBRIUS I IN. ); LIT. MASELIS Pochodzenie bałtyckich mitonimów: Bałtowie zachodni Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius itp.), lit. maselis ANOTACIJA Straipsnyje pateikiama XVI a. pradžios vakarų baltų religijos ir kultūros šaltinyje Sūfaktograficzna i etymologiczna analiza wspomnianych w Sūduvių knygelė mitologem Pargrubij (A, B), Pargrubius (B, C) i ich wariantów (Grubrium [A], Gubrium [C], Pergrubrius [D, ε] itp.) oraz litewskiego określenia postaci zapustowej maselis (LKŽe). Krótko omówiono osobliwości faktograficzne źródła kultury zachodniobałtyjskiej Sūduvių knygelė oraz fenomen Azazela (znaczenie maski Żyda zapustowego). SŁOWA KLUCZOWE: mitonim; teonim; semityzm; Książeczka Sudawska; Pargrubij, Pargrubius, Pergrubrius, Grubrium; maselis. ADNOTACJA Artykuł dotyczy analizy etymologicznej zachodniobałtyckiego mitologemu Pargrubij (A, B) / Pargrubius (B, C), obejmującego jego warianty alternatywne Grubrium (A), Gubrium (C), Pergrubrius (D, ε) itd., oraz litewskiego mitonimu maselis „człowiek ubrany w strój Przebierańcy zapustowi.’ Przedstawiono w nim również krótki przegląd realiów dotyczących „Księgi jaćwieskiej” oraz wprowadzono tak zwane Zjawisko Azazela (nazwa miejsca lub „mocy”, do której jeden ROLANDAS KREGŽDYS 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII z kóz podczas świątecznej służby w Świątyni w Dniu Pojednania ma zostać wysłany), tj. ikonę kozła ofiarnego odzwierciedloną w danych zebranych w Słowniku języka litewskiego, którą można również odnaleźć w obrzędach zapustnych trwających trzy dni przed postem wielkopostnym rozpoczynającym się w Środę Popielcową Wednesday (Shrove Tuesday in Lithuania). KEYWORDS: mythonym, theonym; Hebraism; “The Yatvigian book”; Pargrubij, Pargrubius, Pergrubrius, Grubrium; maselis. 0. ĮVADAS. SŪDUVIŲ KNYGELĖS FAKTOGRAFIJOS YPATUMAI. AZAZELIO FENOMENAS (UŽGAVĖNIŲ JUDĖJO ZNACZENIE MASKI) W jednym z najważniejszych źródeł kultury zachodnich Bałtów — Książeczce Sudawskiej1 (na jej temat i szerzej o literaturze zob. Kregždys 2009) — podane dane mają szczególne2 znaczenie (z punktu widzenia autentyczności pio baltų religijos ir mitologijos tyrėjų (dažnai ir kūrėjų resp. kabinetinės mifaktograficznej), ponieważ wielu przedstawicieli późniejszej mitologii) opierało się na opowieści o wspomnianym zabytku piśmienniczym, cytując wzajemnie swoje interpretacje (na przykład, według Ingės Lukšaitė, dane dotyczące omawianego bóstwa Matas Praetorijus przedstawił, „opierając się na wiadomościach Johanna Meletijusa [Maleckiego] i Martina Muriniusa” [MP I 645]). Zatem jedynym wiarygodnym źródłem, na którym można się oprzeć przy rekonstruowaniu zachodniobałtyckiej Po odtworzeniu autentycznej struktury grafemicznej, względnie rozwoju etymologicznego, znaczenia mitonimu (o znaczeniu ustalenia semantycznej wartości rekonstruowanego wyrazu szerzej zob. Bréal 1964: 48–56; Mailhammer 2013: 5–6, 2013a: 20, 23, 25, 27) oraz funkcji jest jedynie Książeczka sudowska. 1 Albo Ofiara kozła niewiernych Sudowian wraz ze wszystkimi obrzędami, które odprawiali (Der vnglaubigen Sudauen ihrer bockheiligung mit sambt andern Ceremonien, so sie tzu brauchen gepflegeth), napisana około 1520–1530 r. Miejsce napisania anonimowego dzieła w języku niemieckim oraz dokładny czas jego powstania również nie są znane (BRMŠ II 123). 2 Należy ubolewać, że także obecnie wciąż zdarzają się młodzi badacze niezwykle nonszalancko oceniający faktografię źródeł pisanych, por. na przykład naiwne twierdzenie Vytautasa Rinkevičiusa (2015: 21), jakoby „O publikację Książeczki zadbał i jej przedmowę (jednak niekoniecznie sam tekst książeczki) napisał Hieronim Malecki.” Aby uniknąć takich anachronicznych twierdzeń, należy podkreślić, że Wilhelm Mannhardt (1936: 306) już na początku XX w. przekonująco dowiódł, a Ingė Lukšaitė (BRMŠ II 125) raz jeszcze, opierając się na zasadach analizy tekstologicznej, uzasadniła tezę, że Hieronim Malecki jedynie wydał dzieło nieznanego autora, rozpowszechnione do tego czasu w kilku odpisach (szerzej zob. Kregždys 2009: 179–180). Artykuły / Articles 11 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Należy również zwrócić uwagę na niezwykle istotną cechę faktograficzną tego duomenų patikimumo kriterijų, nustatomą remiantis temporaliniu aspektu: iš źródła – spośród 10 znanych (niestety, nie wszystkich zachowanych) odpisów (oznaczanych wielkimi literami A, B, C, D, E, F, G, H, J, K) oraz wtórnego wariantu ε odpisu E i 5 przedruków (a, b, c, d, e) do wiarygodnych zaliczane są najstarsze 1) A, arba I K folianto 736a lp.; tekstas nuo 724a iki 738 lp. – pats veregzemplarze rękopisu A, B, C: najpóźniejszy odpis3, przepisany przez profesjonalnego kopistę (zob. także Kregždys 2009: 176); 2) B, czyli I E 36, foliant 724a k., przepisany przez profesjonalnego kopistę4; 3) C, czyli Cod. Guelf. 14. 11 Aug. 4 (karty: fol. 1–17)5, jest znacznie gorszej jakości: liczne braki, a niektóre strony w ogóle zaginęły. Według Wilhelma Mannhardta (1936: 238–239) jego wartość jest o trzy czwarte mniejsza niż wariantów A i B (zob. także przyp. 6). Pozostałe, czyli odpisy nowszej redakcji – *R (D, E, F, G)6, J oraz odpis K najstarszego i hybrydowego wariantu tych grup – choć są w lepszym stanie fizycznym (zachowało visi [žr. Kregždys 2009: 176–177]), bet ne tokie patikimi faktografijos aspektu resp. dėl galimų inovacijų, sukurtų juos perrašiusių ir savaip medžiagą interpresię nie [—] badaczy mitologii7 (szerzej zob. Kregždys 2009: 176–183). A zatem, opierając się na kryterium wiarygodności informacji przedstawianych przez odpisy, najcenniejsza, względnie najbardziej autentyczna, jest faktografia rękopisów A, B i C. Tak więc, jak się wydaje, przy rekonstrukcji zach. bałt. należałoby oprzeć się na formalnej prolekcji Pargrubi(j)us (resp. przy ustalaniu etymologii teonimu), a także na funkcjach bóstwa i jego możliwej podrzędnej pozycji w panteonie zachodniobałtyckim. 3 Foliant ponumerował Kasper Hennenberger. Jego oryginalny tytuł brzmi: Der vnglaubigenn/Sudaven ihrer bock/heiligung mit sambt/andern Ceremonien/so sie tzu brauchen gepflegeth; [725a lp.]: Der Sudavenn/wourschaity, welcher/Ihren Bock heiliget. Do II wojny światowej był przechowywany w bibliotece miejskiej Gdańska, podarowany przez zarządcę ziemskiego Gralatha. Obecnie najcenniejszy odpis A znajduje się w LMAGBR (Ms. 1277; nr mkrf. 716). 4 Der unglaubigen Su/dauen ihrer Bockheili/gung mit sampt an/dern Ceremonien so / sie tzu brauchen / Pflegenn; (725 s.) Der Sndauen woürsch/kaity, welcher ihren Bock heiligett. Ten przepis był przechowywany w bibliotece miejskiej Gdańska, obecnie – w LMAGBR (Ms. 1271; nr mkrf. 711). 5 Der Sudawen Bockheyligung und ander Ceremonien derselbenn, przechowywany w bibliotece księcia Augusta w Wolfenbüttel w Niemczech, w konwolucie „manuscripta Augustea”. 6 *Znakiem R oznaczono rękopiśmienne warianty z późniejszego okresu. Według W. Mannhardta (1936: 239–240) te odpisy pod względem redakcyjnym można porównać z odpisem C, ponieważ, podobnie jak w tym ostatnim, nie ma w nich wstępu ani niektórych części. 7 Na przykład autor odpisu K, czyli foliału I E 20 (Pruische Chronica), obecnie – LMAGBR (Ms. 1279; mkrf. brak), niektóre epizody znacznie rozszerza, na swój sposób reinterpretując już wcześniej żinotą informaciją. Jame dievų vardų ir funkcijų vardijimas itin komplikuotas dėl kelių rankraščių lyginimo ir mėginimo pateikti vieną variantą. ROLANDAS KREGŽDYS 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Inny problem, omawiany w niniejszym artykule, dotyczący pochodzenia litewskiego mitonimu lie. maselis ‘człowiek przebrany zgodnie ze zwyczajami zapustowymi’ (LKŽe), wiąże się ze zjawiskiem Azazela (zob. dalej), ponieważ podczas tego święta, wypędzając zimę i jej towarzyszy z podwórza, oczekiwano pozbycia się wszelkiego możliwego zła, wiążąc jego genezę nie z własną działalnością (resp. uwarunkowaną przyczynowością wewnętrzną), lecz z czynnikami zewnętrznymi (resp. wpływem cudzoziemców), tj. można dostrzec przejawy obrzędów farmakosa (gr. φαρμακός), czyli kozła ofiarnego (zwanego także Azazelem8). Analizując litewski mitonim lie. maselis genezę, būtina pabrėžti, kad „Nors XVII–XVIII a. raštuose ir neminimas persirenginėjimas, tačiau kai kuriuose to laiko dokumentuose sutinkamas demono (išretinta mano – R. K.) aprašymas labai artimas Užgavėnių persirengėlio paveikslui“ (Skrodenis 2009: 11). Vadinasi, galima atsargiai spėti, kad farmako fenomenas (apie jį žr. 8 Vieno 200 puolusių angelų vadų vardo Azazelis (ir jo variantų: Hazazelis, Azaelis, Azozelis) resp. s. hebr. lzEaz; )[; >, 8 išn.) suponavo pejoratyvinės konotacijos (matyt, ir funkcijos) Užgavėnių minimo Enocho I-ojoje, arba Etiopijos, knygoje (En I 12–36 [tai vienas svarbiausių, apokalipsės egzegezei skirtų veikalų, datuojamų Antrosios Šventyklos laikotarpiu (žr. EJ VI 442–443, XIX 608 tt.)]), kilmė iki šiol nėra atskleista. Todėl mitonimas priskiriamas apeliatyvams, plg. mitologemos etimologijos aiškinimo būdus: 1. ‘tvirtas + stiprus’; 2. ‘ožys išėjo’; 3. ‘panaikinimas’; 4. „kozioł + Bóg” (szerzej zob. Klein 1987: 468; Штейнбергъ 1878: 346). Pożądał córek ludzkich (En I 6.4), nauczył mężczyzn sztuki wojennej, a kobiety – strojenia się (En I 8.1–2). Funkcja farmako (szerzej na jej temat zob. Harrison 1913: 45; Barton 1918: 186) jest wspominana w literaturze rabinistycznej, Biblii w języku aramejskim oraz w Księdze Kapłańskiej (16.8–10, 21 [zob. Davidson 1971: 63; EJ II 763]). 9 Są one charakterystyczne również dla ludów indoeuropejskich, na przykład tej tradycji przestrzegali Hellenowie (szerzej zob. Harrison 1913: 44–45; Burkert 1977: 64–66; Cameron 2004: 181; Dougherty 2006: 20; Graf 2009: 76, 88; zob. także EJ II 763), Rzymianie (Dunstan 2011: 540; Kuiper 2011: 162; Malitz 2005: 69; zob. także Adkins, Adkins 2004: 325) i inni. Później fenomen ten wykorzystywano, aby uzasadnić eksterminację narodu żydowskiego (por. na przykład wypędzenie z Hiszpanii [1492 r. (Beker 2008: 90)], z Pragi [1400 r.], z Moguncji [1420, 1438, 1462 r.] i z innych miast oraz państw [zob. EJ VII 523]; pogromy w Imperium Rosyjskim i Holokaust). Straipsniai / Articles 13 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis etiologię postaci – (?) poruszał10, uwarunkowaną profanacją prawd wiary przedstawicieli tej religii11 12. 10 Według Stasysa Skrodenisa (2009: 37) i Arūnasa Vaicekauskasa (2009: 92) byli oni jednymi z głównych przebierańców zapustowych, zwłaszcza na Żmudzi. Por. wyjątkowe demonizowanie osób narodowości semickiej podczas święta Wielkanocy, również na Żmudzi (szerzej zob. Skrodenis 2009: 11–12, 42), które, niestety, do dziś jest kultywowane w Pievėnai (rej. możejkowski). Chroniąc krzyż w kościele Jezusa Ukrzyżowanego, mieszkańcy tej wsi, przebrani za wojowników i „Żydów” / „wielkanocnych Żydów”, starają się odpędzić tych ostatnich od obiektu sakralnego, aby go nie ukradli i nie zakłócili zmartwychwstania chrześcijańskiego boga. Nie zdając sobie z tego sprawy, uczestnicy wspomnianego święta kontynuują powstałą w średniowieczu antysemicką tradycję zniesławienia krwi chrześcijan (w aspekcie religii judaistycznej) (zob. przyp. 12). 11 Niektórzy badacze święta zapustowego i masek, zapewne chcąc usprawiedliwić ośmieszający lub pogardliwy wizerunek postaci cudzoziemskich, formułują sprzeczne twierdzenia, implikujące wyraźne fantasmagorie, por.: „<…> maski „cudzoziemców” nie oznaczały przynależności narodowej, lecz były jedynie środkiem uwydatnienia opozycji obcy – swój. W swoich początkach maski „Żyda” <…> nie były wyrazicielkami jakiegoś charakteru vaizdinys, susijęs su žemiškomis ar požemio dievybėmis – protėvių dvasiomis, namus ar laukus globojančiomis dievybėmis“ (Skrodenis 2009: 39) // „<…> žydo, čigono, ubago personažams narodowego, lecz w ich pierwotnej semantyce tkwiło mitologiczne nadanie im wyglądu odzwierciedlającego ich cechy etniczne lub zawodowe” (Vaicekauskas 2009: 69). Słabe uzasadnienie takich twierdzeń można argumentować zachowaniem uczestników święta zapustowego – wypędzaniem zimy i jej towarzyszy (przebierańców), względnie pragnieniem pozbycia się zła (fenomen Azazela). Nie ma wątpliwości, że introdukcja postaci cudzoziemców jest późna, najwyraźniej uwarunkowana stworzoną w średniowieczu oszczerczą ideologią oceny religii i kultury narodu żydowskiego (zob. przyp. 12), por. cechę maski Żyda zapustnego, wiązaną z chrześcijańską dyfamacją krwi – w nosie umieszczony gwóźdź lub igłę, którą przebierańcy, całując ręce mieszkańców wsi, boleśnie je nakłuwali (Vaicekauskas 2009: 92–93). 12 W średniowieczu sformułowano 2 główne kryteria (motywacje religijne), które doprowadziły do nienawiści wobec Żydów: 1) oskarżenie o zabicie Jezusa Chrystusa (zob. Beker 2008: 90); 2) dyfamacja krwi chrześcijan, rzekomo potrzebnej do dwojakich obrzędów – 2a) twierdzono, że przed Pesachem (żydowską Wielkanocą, wzgl. hebr. s. hebr. esah wzgl. xs; P,, ‘święto wiosenne obchodzone w dniach 15–21 miesiąca nisan [wzgl. 10 marca – 11 kwietnia], upamiętniające wyzwolenie Żydów z niewoli egipskiej; zwierzę ofiarne Pesachu [najczęściej jagnię, por. hebr. s. hebr. esaẖim resp. ~yxis; )P. „Baranki (Brown, Driver, Briggs ibd.; dar žr. EJ XV 678–683)]) pagrobia ir nužudo krikščionių vaiką pesachowe, jagnięta; 3. traktat Miszny” (Brown, Driver, Briggs 2000: 1980; zob. także EJ XVI 5–6) i in.’ (oczywista błędna aluzja do krwi baranka pesachowego składanego w ofierze przez Żydów [por. s. hebr. ḏām resp. ~D;) „krew baranka pesachowego” (Brown, Driver, Briggs 2000: 535–538)], zbieranej podczas składania ofiary do specjalnego naczynia / kielicha, por. s. hebr. saf resp. @s; „miska, kielich” [zob. Brown, Driver, Briggs 2000: 1705– 1706]), której krew wlewa do ciasta na chleb rytualny (por. subst. lit. mãcas 2 [zazw. pl.] ‘cienki, przaśny placek z mąki pszennej [w żydowskim życiu religijnym]’ [LKŽe] < jid. maca wzgl. hcm ‘placek z ciasta bez drożdży, pieczony z mąki pszennej, jęczmiennej, pszennej orkiszowej, żytniej lub owsianej; jedyny rodzaj chleba spożywany podczas Pesachu’ ← hebr. bibl. maccāh wzgl. hC; )m; ‘chleb lub ciasto bez drożdży’ [Weinreich 1977: 199; Brown, Driver, Briggs 2000: 1432; Klein 1987: 374; Wolf 1998: 62; zob. także Velikovsky 1952: 42; EJ XIII 689–690]); 2b) oskarżano ich również o bicie sznurem świętego krzyża, Komunii i wizerunków chrześcijańskich świętych oraz kłucie ich gwoździami, aż zaczynały krwawić (zob. Anglickienė 2004: 45; zob. także przyp. 10). ROLANDAS KREGŽDYS 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII 1. VAK. BL. PARGRUBI(J)US (G[R]UBRIUM, PERGRUBRIUS I IN.) ETYMOLOGICZNA EWOLUCJA 1A. FORMALNA ANALIZA MITONIMU W oparciu o kryterium wiarygodności danych przedstawionych w Księdze Suduwów (zob. rozdział 0) konieczne jest przeprowadzenie formalnej (resp. grafemicznej) analizy wariantów teonimu, tj. wyodrębnienie najstarszej, resp. najbardziej autentycznej postaci strukturalnej mitonimu, odzwierciedlonej w odpisach A, B i C. Rozbieżności form mitonimu przedstawionych w późniejszych rękopiśmiennych wariantach dzieła są istotne dla ustalenia charakterystycznych zmian wyrazu i sekwencji ich prawidłowości. Ogółem w tym źródle (w odpisach i przedrukach) wymienia się 17 form teonimu, z których 3 to hipokorystyka (zob. tabelę)13. Mitonimo lytis Perrašo / perspaudo variantas W. Mannhardto veikalo paginacija / perrašo(-ų) autorius Pargrubij A, B 247 / profesjonalny kopista Pargrubius B, C 247 / profesjonalny kopista (A, B), nieznany (C) Grubrium A13 249 / profesjonalny kopista Gubrium C 249 / nieznany Pergrubrius D, ε 246 / Johannes Freiberg (D), nieznany (ε) Pergrubri D, E, ε 247 / Johannes Freiberg (D), Christoph Jan von Weissenfels (E), nieznany (ε) Pergrubrium *R, E, J, a 247, 249 / Christoph Jan von Weissenfels (E), Matthaeus Waissel (J) Pergrubriüs E246 / Christoph Jan von Weissenfels Pergrubij F 247 / Hans von Kreytzen Pergrubium F 249 / Hans von Kreytzen Pergrubius F, G, a, b, c, d 246, 247 / Hans von Kreytzen (F), Lukas Davidas (G) Pergubri J247 / Matthaeus Waissel 13 Wiaczesław Iwanow i Władimir Toporow (МНМ II 302) z jakiegoś powodu zamiast formy Grubrium podają wymyślony przez siebie rodzaj ‡ Grubrius, twierdząc, że jest on odnotowany w późnych źródłach pisanych (w jakich, nie podano), chociaż taki rodzaj nie jest wymieniany nie tylko w odpisach Książeczki Sudowskiej bei perspauduose, bet ir vėlesnių autorių veikaluose (žr. toliau). Straipsniai / Articles 15 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Mitonimo lytis Perrašo / perspaudo variantas W. Mannhardto veikalo paginacija / perrašo(-ų) autorius Pergrubrium J247, 249 / Matthaeus Waissel Pergribrius J246 / Matthaeus Waissel Pergubrius K246 / nieznany Guberium K249 / nieznany Pergrubrij a, b, c, d 247 Na podstawie oczywistych cech grafemicznego zróżnicowania omawianego mitonimu (porównując wyłącznie strukturalnie odmienne formy tego samego rękopisu [zob. tabelę]) można wyróżnić egzogeniczne i endogeniczne typy zmian strukturalnych (należy podkreślić, że ich etiologia może być zarówno naturalna, tj. uwarunkowana przez użytkowników języka / wyznawców dawnej religii, jak i późna, przypisywana typowi lapsus calami, czyli błędom przy przepisywaniu; ich dokładna determinacja wydaje się zapewne niemożliwa [zob. schemat 1]): I. zmiany egzogeniczne: I.1. afereza (implikująca hipokorystyki): a) Grubrium A (↔ Pargrubij A) ← *Par-grubius (zob. typ II.3.1 dotyczący epentezy sonantu); b) Gubrium C (↔ Pargrubius C) ← *Grubium ← *Par-grubius (zob. typ II.1 dotyczący metatezy sonantu); c) Guberium K (↔ Pergubrius K [zob. typ II.1 dotyczący metatezy sonantu]) ← *Par-grubius (zob. typ II.3.1 dotyczący epentezy) ← *Pargrub/īs (por. Pargrubij A, B / Pargrubius B, C); II. zmiany endogeniczne: II.1. dystansowa metateza sonantów: Gubrium C (← *Par-grubium [zob. typ I.1]) ↔ Pargrubius C ← *Pargrub/īs (por. Pargrubij A, B / Pargrubius B, C); II.2. zmiany uwarunkowane asymilacją dystancyjną: Pergribrius J (← *Pergr-ubr-i-us [regresywna]) ↔ Pergrubrium J; II.3. zmiany nieregularne: II.3.1. epenteza dźwięków paratetycznych (resp. nieetymologicznych): a) Guberium K ↔ Pergubrius K; b) Grubrium A (↔ Pargrubij A) ← *Pargrubius ← *Pargrub/īs; bius II.3.2. garsų absorbcija: Pergubri / Pergubrium J (↔ Pergrubrium J) ← *Pergrubrius (plg. Pergribrius J [dėl distancinės asimiliacijos žr. II.2 tipą]) ← *Pargru- (por. Pargrubius B, C [na temat epentezy sonantu zob. typ II.3.1]) ← *Pargrub/īs; II.3.3. analogijos suponuotos kaitos: Pergrubius D, ε / Pergrubriüs E / Pergrubri D, E, ε / Pergrubrium *R, E, J, a / Pergrubij F / Pergrubium F / Pergrubius F, G, a, b, c, d / Pergubri J / Pergrubrium J, Pergribrius J, Pergubrius K, Pergrubrij a, b, c, d ↔ Pargrubij A, B / Pargrubius B, C ← *Pargrub/īs – zmiana samogłoski rdzennej pierwszego członu ROLANDAS KREGŽDYS 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII zmiana samogłoski rdzennej -a- > -ezapewne na zasadzie analogii do pr. percunis ‘piorun’14 E 50 (na temat tego leksemu zob. PEŽ III 265–266). Opierając się na ustalonych prawidłowościach zmian mitonimu, można ostrożnie stwierdzić, że wszystkie omówione formy zakładają prapostawę *Pargrub/īs: Późniejsi autorzy (w tym także przepisujący warianty *R Książeczki suduwskiej [zob. tabelę]) podają swoiście interpretowane formy mitonimu (czasami zmieniając ich morfologię, odmieniając wyrazy zgodnie z systemem deklinacyjnym używanego języka): Jonas Maleckis-Sandeckis podaje formę Pergrubrio (dat. sg. [BRMŠ II 203]), [BRMŠ II 482]), Motiejus Strijkovskis – Pergrubius (nom. sg.), Pergrubiusa (gen. sg.), Jonas Bretkūnas – Pergrubrius (nom. sg. [BRMŠ II 307]), Aleksandras Guagninis – Pergrubiusa (gen. sg.), Pergrubi (nom. sg.), Pergrubios, Pergrubiusie (voc. sg. Pergrubios, Pergrubiusie (voc. sg. [BRMŠ II 512, 515–516]), Jonas Lasickis – Pergrubrio (dat. sg.), Pergrubrij (gen. sg.), Pergrubrium (acc. sg. [BRMŠ II 586]), 14 W hybrydowym odpisie K Książeczki suduwskiej podkreśla się, że Pergrubrium był największym i najpotężniejszym bogiem, por. „den grosten vnd mechtigsten got“ (BRMŠ II 129, 144; zob. także podrozdział 1c.). 1 SCHEMAT. Wak. bł. Systemowe rozprzestrzenienie grafemicznych alternacji Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius itd.) 6 II.3.3. alternacje uwarunkowane przez analogię: Pergrubius D, ε / Pergrubriüs E / Pergrubri D, E, ε / Pergrubrium *R, E, J, a / Pergrubij F / Pergrubium F / Pergrubius F, G, a, b, c, d / Pergubri J / Pergubrium J, Pergribrius J, Pergubrius K, Pergrubrij a, b, c, d ↔ Pargrubij A, B / Pargrubius B, C ← *Pargrub/īs – z alternacją samogłoski rdzenia pierwszego członu -a- > -ematyt, przez analogię do pr. percunis ‘piorun’14 E 50 (odnośnie do tego leksemu zob. PEŽ III 265–266). Opierając się na ustalonych prawidłowościach zmian mitonimu, można ostrożnie stwierdzić, że wszystkie omówione formy zakładają prapostacią *Pargrub/īs: SCHEMAT 1. Vak. bl. Systemowe rozprzestrzenienie grafemicznych alternacji Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius itd.) Późniejsi autorzy (także przepisujący warianty *R Książeczki Sudawskiej [zob. tabelę]) podają swoiście interpretowane formy mitonimu (czasami zmieniając ich morfologię, odmieniając wyrazy według systemu deklinacyjnego używanego języka): Jonas Maleckis-Sandeckis podaje formę Pergrubrio (dat. sg. [BRMŠ II 203]), Jonas Bretkūnas – Pergrubrius (nom. sg. [BRMŠ II 307]), Pergrubrij (gen. sg.), Pergrubrium (acc. sg. [BRMŠ II 586]), Wolfgang Aleksandras Guagninis – Pergrubiusa (gen. sg.), Pergrubi (nom. sg.), Pergrubios, Pergrubiusie (voc. sg. [BRMŠ II 482]), Motiejus Strijkovskis – Pergrubius (nom. sg.), Pergrubiusa (gen. sg.), Pergrubios, Pergrubiusie (voc. sg. [BRMŠ II 512, 515–516]), Jonas Lasickis – Pergrubrio (dat. sg.), Christophor Nettelhorst – Pergubrio (abl. sg. [BRMŠ III 72]), Matas Pretorijus – Pergubrius (nom. sg.), 14 W hybrydowej kopii K Książeczki Sudawskiej podkreśla się, że Pergrubrium był największym i najpotężniejszym bogiem, por. „den grosten vnd mechtigsten got“ (BRMŠ II 129, 144; zob. także podrozdział 1c.). wiecz. bł. *Pargrub/īs pr. percunis ‘piorun’ per- < analogia zmian paregzogenicznych β afereza α 5 Grubrium αβ3 Pargrubij / Pargrubius Pergubrius β1β5 metateza β1 Gubrium αβ1 Guberium αβ3 epenteza zmian endogenicznych β3 Pergrubius / Pergrubriüs / Pergrubri / Pergrubrium / Pergrubij / Pergrubium / Pergrubius / Pergubri / Pergubrium, Pergribrius, Pergubrius, Pergrubrij β5… absorbcija β4 asimiliacija β2 Pergribrius β2β3 Pergrubrium β3β5 Pergubri / Pergubrium β4β5 Artykuły / Articles 17 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Wolfgangas Christophoras Nettelhorstas – Pergubrio (abl. sg. [BRMŠ III 72]), Matas Pretorius – Pergubrius (nom. sg.), Pergubrio (dat. sg.), Pergrubrii (gen. sg.), Pergrubrius (nom. sg.), Pergrubrio (dat. sg.), Pergrubio (dat. sg.), Pergubrius (nom. sg.), Pergibrius, Pergubrii (gen. sg.), Perguberis (nom. sg. [nazwa święta]) (BRMŠ III 104, 121, 134, 141, 142, 147, 179, 183, 197), Laurencjusz Bojer – Pergrubos (acc. pl. [BRMŠ III 456]), Gotard Fryderyk Stender – Pergruhbis (nom. sg. [BRMŠ IV 199]). Teodor Narbutt (1835: 58–61) podaje imiona bóstwa rodzaju żeńskiego Grubite / Pergrubie. 1B. WAK. BL. PARGRUBI(J)US (G[R]UBRIUM, PERGRUBRIUS I IN.) OPIS POCHODZENIA Rimantas Balsys (2006: 57–60) bardzo szczegółowo wylicza wszystkie dotychczasowe próby odkrycia pochodzenia imienia omawianego bóstwa zachodniobałtyckiego: a) M. Pretorius wywodzi formę Pergubrius od: a1) czas. lit. ‡ paguberu15 (por. „Wiespatie, Diewe, pagu-/beru dabar lauka mana etc. pristok mus, i. e. „Herr Gott, jetzt be-/beginne ich oder will {be}arbeiten meinen Acker“ / „Panie Boże, teraz zaczynam albo zamierzam uprawiać swoje pole“ [MP III 500–501; zob. także BRMŠ III 183, 289); a2) „czasownika dezideratywnego” Per gū berū (por. durch“ – „przeprowadź, upraw mi tę ziemię dobrze”; „pergubyk, iszgubyk / man gerrai“, „Knete ihn woll durch“ – „gerai ją išminkyk“ (MP III 264–265; taip pat žr. BRMŠ III 141, 256); b) Simonas Daukantas (1993: 78) interpretuje mitonim jako verb. kłam wysiadywać jaja i in. por. ziarno derywat; c) T. Narbutas (1835: 58), „perguberu dirwą“ / „Ich will jetzo den Acker durcharbei-/ten lassen“ – „noriu dabar lauką įdirbti“; „pergubyk tą em“ i. e. „Arbeit mir die Erde gutt przypisując boga Sudowian litewskim boginiom (zob. podrozdział 1a), podaje utworzony przez siebie praprototyp ‡ Grubios „ogrod kwiatowy i owocowy“; d) Algirdas Julius Greimas (1990: 454–455), opierając się na przypuszczeniu Mikołaja Akielewicza o możliwym związku mitonimu z czasownikiem litew. grubtie ‘grubti’ (swoją drogą, z jakiegoś powodu nie wspomina o tym ostatnim autorze), twierdzi, że imię bóstwa należy wywodzić z doln. litew. grubas ‘najprostszy grąd, stwardniała od mrozu powłoka ziemi, powstała dzięki zamarzniętej wodzie – przymrozkowi’; 15 Według I. Lukšaitė (MP I 645) M. Pretorijus nie podał litewskiego słowa, które mogło suponować mitonim Pergubrius. ROLANDAS KREGŽDYS 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII 34, 143]), którego wyrocznię – święty dąb (ἡ παλαιὰ φηγός) niektórzy badacze nazywają najstarszym miejscem kultu sakralnego w Helladzie (szerzej zob. Harrison 1913: 22, 31, 34; Lhôte 2006: 49–56). Do tej miejscowości podróżowali Hellenowie pragnący poznać przyszłość, zyskać przychylność bogów itp. Wróżyli kapłani i kapłanki, w źródłach pisanych określani kilkoma hieronimami: 1) gr. ἀνιπτόπους ‘kapłan wyroczni Zeusa w Dodonie ↔ niemyjący nóg’; 2) gr. Σελλοὶ ἀνιπτόποδες ‘autochtoniczni mieszkańcy Dodony, opiekujący się wyrocznią Zeusa ↔ niemyjący nóg’; 3) gr. Τόμουροι ‘kapłani Zeusa w Dodonie’ (← ? *Τομάρουροι [Chantraine IV1 1124) [z absorpcją rdzenia -άρ-] < top. gr. Τόμαρος ‘góra Tomaros w Dodonie’ [Pape II 1540] [? < top. gr. Τόμις / Τομεύς / Τομεῦς / Τόμοι i in. [zob. Pape ibd.] + gr. ὄρος [jon. οὖρος] ‘góra’ [inaczej wyjaśnia Hjalmar Frisk (II 909): τομάρ-ουροι ↔ οὖρος ‘strażnik’] ~ Τομοῦραι ‘wyrocznia Zeusa w Dodonie’ [Pape ibd.]); 4) gr. πέλειαι ‘kapłanki – wieszczki (? w Dodonie)’ ← πέλεια ‘dziki gołąb ciemnej barwy (Columba oenas)’ (zob. Il. 16. 234 – LS 131, 1171, 1380, 1563; szerzej zob. Kregždys 2012: 117, 161, 221, 495–496; Крегждис 2011: 284). One przepowiadały wolę podziemnego25 Zeusa26, wzgl. Ζεὺς καταχϑόνιος (Pape I 441; zob. także Лосев 1957: 46, 123; Иванов 1994: 19, 332; zob. także Kregždys 2012: 92, 138, 487–488), opierając się na szumie liści dębu w Dodonie (Кагаровъ 1913: 104). Bardzo podobnie wolę bogów wyjaśniali, względnie przepowiadali przyszłość, opierając się na szumie liści dębu27 – deus rōbus (~ łac. Jū[p]piter) – także Celtowie (Phythyon, Soesbee, Bennighof 2002: 91; zob. też Филип 1961: 43, 75). Takie obrzędy mantyczne (wróżenie z liści drzewa) występowały także na obszarach zamieszkiwanych przez Italików, jednak w pismach rzymskich odnotowano jedynie opowieść o przepowiadaniu przyszłości na podstawie różnych odcieni liści topoli, a nie dębu (Штаерман 1987: 271). Germanie północni wierzyli, że ich święty jesion (arbor vitae ↔ axis mundi = st. isl. Yggdrasill) oznajmi o końcu świata drżeniem i szelestem swoich liści (zob. Davidson 1990: 191; zob. też Kregždys 2012: 266, 327, 430, 470). Nawiasem mówiąc, podobnie jak u dawnych Prusów, obrzędowość ofiarna Hellenów również charakteryzowała się ofiarami krwawymi (i ludzkimi), za pomocą których dążono do uniknięcia napaści duchów (por. mit 25 Tzn. lunarnych, a nie solarnych bóstw, por. epitety Zeusa ze sfery uranistycznej: Ζεὺς νεφεληγερέτα ‘Zeus – zbieracz chmur’, Ζεὺς οὐράνιος ‘niebiański Zeus’ (zob. Il. IV 30; Od. I 63; Pape I 442). 26 Panašios etiologijos dievybę, pavyzdžiui, Ditą (lo. Dīs / Dīs pater) ‘Plutonas resp. požemio dievas’ ↔ lo. Di(ē)spiter ‘Jupiteris; Plutonas’, garbino ir italikai (plačiau žr. Kregždys 2012: 373). 27 Plg. s. bret. / [s.] korn. dar ‘ąžuolas’, air. daur ‘t. p.’, gal. *dera, *d(e)rullia ‘t. p.’ (zob. Pedersen 1909: 144; Matasović 2009: 91; IEW 214–217; Buck 1988: 48–49; Gamkrelidze, Ivanov II 525–526; Lucht 2007: 401–402, 404). Straipsniai / Articles 25 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis o złym demonie Forbancie [gr. Φόρβας (zob. Pape II 1643)], żyjącym w dębie i zawieszającym głowy zabitych ludzi na jego gałęziach [Кагаровъ 1913: 107]). Wzmianka o trawie jako referencie mitologicznym również mogłaby być wiązana ze sferą działalności boga Perkūnasa, ponieważ etiologia podziemnego Zeusa (resp. boga sfery chtonicznej) (zob. Kregždys 2012: 92, 138) zakłada protohelleńskie bóstwo lunarne, funkcjonalnie bliskie litewskiemu Mėnulisowi, który „<…> pobudza wzrost znajdujących się na powierzchni ziemi części roślin, tj. łodyg i kłosów” (JBR II 26; zob. również Kregždys 2012: 233). Bałtowie wschodni (Litwini) siali i sadzili warzywa podczas ostatniej kwadry, aby ich korzenie (resp. korzenie spichrzowe) były mocne, tj. funkcjonalnej atrybucji nowiu KLASA 2. Vak. rozdz. *Etiologia funkcji Garburv/īs 2002: 91; zob. także Филип 1961: 43, 75). Takie obrzędy mantyczne (wróżenie z liści drzew) występowały także na terenach zamieszkanych przez Italików, jednak w pismach rzymskich 13 ąžuolo27 – deus rōbus (~ lo. Jū[p]piter) – lapų šlamesiu ir keltai (Phythyon, Soesbee, Bennighof odnotowano jedynie opowieść o przepowiadaniu przyszłości na podstawie różnych odcieni liści topoli, a nie dębu (Штаерман 1987: 271). Północni Germanie wierzyli, że ich święty jesion (arbor vitae ↔ axis mundi = st. isl. Yggdrasill) oznajmi o końcu świata drżeniem i szelestem swoich liści (zob. Davidson 1990: 191; zob. także Kregždys 2012: 266, 327, 430, 470). Nawiasem mówiąc, podobnie jak u dawnych Prusów, helleńskiemu rytuałowi ofiarnemu również właściwe są ofiary krwawe (i z ludzi), za pomocą których dążono do uniknięcia napaści duchów (por. mit o złym demonie Forbancie [gr. Φόρβας (zob. Pape II 1643)], mieszkającym w dębie i zawieszającym głowy zabitych ludzi na jego gałęziach [Кагаровъ 1913: 107]). 27 Por. st. bretoń. / [st.] korn. dar ‘dąb’, irl. daur ‘t. p.’, gal. *dera, *d(e)rullia ‘t. p.’ (zob. Pedersen 1909: 144; Matasović 2009: 91; IEW 214–217; Buck 1988: 48–49; Gamkrelidze, Ivanov II 525–526; Lucht 2007: 401–402, 404). Mėnulis – lunarna boskość A Jū(p)piter ‘bóg nieba’ Bα Jū(p)piter Stygius = Pluto Aαβ C ubywający księżyc trawa α szelest liści dębu β Ζεὺς χϑόνιος wegetacja podziemnej części roślin ἡ παλαιὰ φηγός celtyckie deus rōbus bl. Rickoiot šventykla Ζεὺς καταχϑόνιος Aαβ Bαβ liście β wegetacja šventasis ąžuolas – arbor mundi *‘medis – būrėjas, burtų medis’ β geras derlius vak. bl. *Garburv/īs ABαβ naziemnej części roślin italików *perkus ‘Drzewo Perkūnasa = dąb’ „priverčia augti lapus ir žolę“ „varai žiemą lauk“ pr. Patollo Aβ wróżenie z liści drzewa baltų griausmo dievas Perkūnas Bα raguotas Perkūnas Aα funkcja płodności α funkcja Ζεὺς νεφεληγερέτης / οὐράνιος Bα mantyczna β rogi Słońce – solarna boskość B Wyrocznia Dodony Ɔ jaunatis ROLANDAS KREGŽDYS 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII przypisywano dobrą wegetację nadziemnej części roślin, a ubywającemu księżycowi – podziemnej części (zob. JBR II 177). Na podstawie przytoczonych argumentów można sformułować ostrożne założenie o dualistycznej kongruencyjnej genezie bałtyckiego boga gromu (por. związek litewskiego boga gromu Perkūnasa i rogatego Perkūnasa / rogatego starca [↔ ? pruskiego Patula], oparty na identycznej genetycznej kongruencji italskiego Jū(p)piter ‘bóg nieba’ ↔ Jū(p)piter Stygius ‘Jowisz świata podziemnego = lo. Pluto’), por. wspominane w dawnych litewskich modlitwach do młodego księżyca nie królestwo Boga, lecz Perkūnasa (zob. Kregždys 2012: 138, 373). Z czasem motywacja funkcjonalna mitonimu mogła zostać zapomniana (podobnie jak dualistyczna geneza Perkūnasa, dendronimiczny referent oraz tradycja kultu lunarnego) wskutek niezwykle licznych zmian fonotaktycznych onimu, które spowodowały utratę związku między jego elementami struktury semantycznej, a także w wyniku pruskiej reformy religijnej (o niej zob. Beresnevičius 1995: 103–118). Dlatego teonim zaczęto rozumieć zarówno jako bóstwo początku wegetacji (impulsu dostarcza wiosenny piorun Perkūnasa), jak i bóstwo urodzaju (reminiscencja kultu lunarnego). Podsumowując, można ostrożnie założyć, że zach. bl. *Garburv/īs (→ *Pargrub/īs) ‘bóg wypędzający zimę, sprawiający, że rosną liście i trawa oraz zapewniający dobre plony’ (< *‘drzewo – wróżbita, drzewo czarów’) jest jednym z wielu epitetów Perkūnasa (zob. także Greimas 1990: 454), implikujących sakralny referent niezwykle archaicznej funkcji mantycznej – totem dendronimiczny, czczony także przez Hellenów, Celtów, Germanów północnych (być może również Italików). Zatem ten mitonim można būtų priskirti baltų ir išvardytų ide. tautų izomitologemoms. 2. LIE. MASELIS ‘UŽGAVĖNIŲ PAPROČIAIS PRZEBRANY CZŁOWIEK’ LKŽe nurodoma, kad rytų aukštaičių panevėžiškių plote – Šeduvos apylinkėse – jest używane (lub niegdyś było używane) jako określenie uczestnika święta Zapustów – przebierańca – maselis. Na podstawie przedstawionego leksykograficznego opisu tego rodzaju (nie wskazano, że wyraz byłby lietuvių leksikos veldiniams. Pritarti tokiam sprendimui nėra lengva dėl kezapożyczeniem) autorzy słownika przypisują go lių przyczynom: 1) suponuoti wschodnioauksztockim obszarze występujący przypadek asymilacyjnego suff. lit. -ala- > -ela- (zob. Skardžius I 175–176) użycia, tj. wywodzić ten wyraz od sub. lit. mãsalas 3b (rzecz.) ‘to, czym się nęci, przynęta; padlina do wabienia zwierzyny’ DŽ; LL 272; ‘pokarm zawieszany na haczyku do wabienia ryb podczas wędkowania’ rš (LKŽe) nie można z powodu takiej konotacji funkcjonalnej oraz braku poświadczeń postaci karnawałowej święta Zapustów; 2) dostrzec istnienie wariantu słowotwórczego sub. lit. masẽnis, -ė 2 (rzecz. os.) ‘t e n, k t o n ę c i’ Als, J (LKŽe) resp. czas. lit. mãsinti (-yti), -ina, -ino K, masnti, -na, -no 1. (tr.) Artykuły / Articles 27 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis ‘przyciągać do siebie, kusić, czarować, uwodzić’ Jms, Kv i in. ; 2. (refl.) ‘zapragnąć czegoś, dać się skusić’ J; 3. (tr.) ‘zagadywać, nazywać, zapraszać do siebie, kusząc czymś’ Brs, Slnt, J, M. Valanč, S. Dauk i in. ; 4. (tr.) ‘starać się wyłudzić, wydobyć’ Grdm; 5. (tr.) ‘budzić ochotę na coś, dając spróbować’ Kal; 6. (tr., intr.) ‘kłamać, oszukiwać’ D. Pošk, Skd, Dr, Pln, Kam, J, (tr.) ‘drażnić, drwić’ G 20 (LKŽe) suff. -elŏvedinį (plačiau žr. Skardžius I 176–177, 235) taip pat negalima ne tik dėl sub. lie. masẽnis, -ė semantinės diferencijos vykdomų apeigų aspektu, bet ir dėl jau minėto šios šventės personažams nebūdingo funkcinio hiperonimo ‘viliotojas, melagis, apgavikas ar erzintojas’ (žr. Vaicekauskas 2009: 67–68). Sprendžiant leksemos lie. maselis kilmės problemą, dėmesys atkreiptinas į identiškos morfologinės struktūros pavardės lie. Masẽlis (LPŽ II 171) vartojimą toje pačioje dialektinėje zonoje, t. y. rytų aukštaičių panevėžiškių plote – Pumpėnuose (Pasvalio r.), Panevėžyje, Raguvoje (Panevėžio r.), Žeimelyje (Pakruojo r.). Lietuvių pavardžių žodyno (LPŽ II 172) autorių teigimu, šis onimas gali būti vedamas iš hipokoristikų: le. Maś (← niem. śr.-wys.-niem. Mateusz), niem. Maaß, Maas (← niem. śr.-wys.-niem. Thomas). Spośród tych dwóch omawianych wariantów wyjaśnienia pochodzenia nazwiska bardziej wiarygodny byłby drugi, ponieważ autorzy hipotezy nie wyjaśnili (resp. nie zilustrowali przykładami alternatywnymi) przypuszczanej w slawizmie wymiany frykatywnej ś → s. Mimo to bardzo trudno uwierzyć także w przypuszczenie o użyciu germanizmu, žmogus’ (tokia hipotezė kažkodėl apskritai nesvarstoma) nesuponuoja vokiečių tautybės personažo – tokio šios šventės dalyvio nemini joks etnologas. Remiantis vos ne pagrindinio Užgavėnių šventės persirengėlio, judėjų tauponieważ możliwą etymologiczną podstawą tego nazwiska jest lit. maselis ‘przebrana zgodnie ze zwyczajami zapustnymi postać, pod względem statusu – podczas święta noszono także maski imitujące przedstawicieli tego narodu (na przykład handlarza [Beresnevičius 2005: 397; szerzej zob. podrozdział 0, przyp. 10]) – można wysunąć ostrożne przypuszczenie o refleksie użycia semityzmu, a nie germanizmu (jak się wydaje, ani też slawizmu [zob. wcześniej]), tj. można założyć przypadek antonomazji retrogradacyjnej: niem. jidysz. Massel (por. nazwisko Sam Massell, Jr. [EJ XIII 667] < jid. jid. massel / maššel ‘szczęście, powodzenie; gwiazdozbiór’ [por. Lötzsch 1992: 115–116] / ryt. jdš. mazal wzgl. lzm ‘t. s.’ [wwa;)ja;dla;)s. 2011: 354, 569] < st. hebr. mazzāl wzgl. lZ; )m; ‘planeta; gwiazdozbiór; szczęście; majątek’ [Stern 2000: 129; Jastrow II 755]) → lie. maselis ‘człowiek przebrany zgodnie ze zwyczajami zapustowymi’. 3. PODSUMOWANIE Opierając się na zasadach konsekwencjalistycznej resp. strukturalnej etymologii (więcej na ich temat zob. Mailhammer 2013: 4, 2013a: 9, 11]), przed przedstawieniem ROLANDAS KREGŽDYS 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII sposobów pochodzenia konkretnego leksemu należy uwzględnić: (1) formalne cechy źródła, w którym wymienione jest dane słowo, resp. ocenić je zgodnie z zasadami metodologii weryfikacyjnej; (2) strukturalnych różnic wariantów tego samego słowa, starając się ustalić formę pierwotną; (3) znaczenia czynnika predysponującego gramatyki formalnej, aby uniknąć stwierdzania faktów lub formułowań nietypowych dla systemu językowego. Sporządzanie kompendiów leksykograficznych na podstawie dyspozytywnego systemu strukturalnych gniazd leksykalnych (zob. Corseriu 1967: 297; Mailhammer 2013: 3; zob. także Bussmann 2006: 673–674), z selektywnym oznaczaniem i / lub wskazywaniem podstawy słów obcego pochodzenia (w aspekcie etiologicznym), jest częściowo wadliwe, implikuje oceny słów potencjalnie oparte na mistyfikacji oraz wprowadzanie zapożyczeń do zasobu leksyki odziedziczonej. 4. WNIOSKI 1. W Książeczce Sudowskiej wzmiankowana mitologema vak. bl. Pargrubi(j)us (i jej warianty G[r]ubrium, Pergrubrius itd.), jak można przypuszczać, implikuje następujący rozwój etymologiczny: vak. bl. *Pargrub/īs ‘bóg wypędzający žolę bei lemiantis gerą derlių’ ← *Gar-brub/īs ‘t. p.’ ← *Gar-bruv/īs ‘t. p.’ ← *Gar-burv/īs *‘medis – būrėjas, burtų medis’ ← pr. garian ‘medis’ E 628 + pr. *burv- *‘būrimas, spėjimas; ženklas’. zimę, powodujący wzrost liści i trawy oraz zapewniający dobre plony’ (< *‘drzewo – wróżbita, drzewo czarów’) jest jednym z wielu epitetów Perkuna. 2. Vak. bl. *Garburv/īs (→ *Pargrub/īs) ‘bóg wypędzający zimę, powodujący wzrost liści i trawy oraz zapewniający dobre plony’ (< *‘drzewo – wróżbita, drzewo czarów’) jest jednym z wielu epitetów Perkuna. 3. Semema *‘drzewo – wróżbita, drzewo czarów’ implikuje sakralny referent funkcji mantycznej – totem dendronimiczny, czczony także przez Hellenów, Celtów, Germanów północnych (być może również Italików). 4. Lie. maselis ‘człowiek przebrany zgodnie ze zwyczajami zapustowymi’ jest semityzmem, wywodzonym od awd. jdš. Massel. LITERATŪRA Adkins Lesley, Adkins Roy A. 2004: Handbook to Life in Ancient Rome. New York: Facts On File, Inc. Anglickienė Laima 2004: Judėjų įvaizdis lietuvių folklore: viduramžiškų prietarų atspindžiai. – Tautosakos darbai 21(28), 41–53. Baldžius Juozas 2005: Rinktiniai raštai. Etnologijos ir tautosakos baruose. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Straipsniai / Articles 29 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Balsys Rimantas 2006: Lietuvių ir prūsų dievai, deivės, dvasios: nuo apeigos iki prietaro. Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Barton George A. 1918: The Religion of Israel. New York: The Macmillan Company. Beker Avi 2008: Chosen: the history of an idea, the anatomy of an obsession. New York: Palgrave Macmillan. Beresnevičius Gintaras 1995: Baltų religinės reformos. Vilnius: Taura. Beresnevičius Gintaras 2004: Lietuvių religija ir mitologija. Sisteminė studija. Vilnius: Tyto alba. Beresnevičius Gintaras 2005: Meditacija, kontempliacija, ekstremalios būklės: Lietuva ir Rytai. – Kultūrologija 12, 397–416. Berneker Erich 1896: Die preussische Sprache. Texte, Grammatik, etymologisches Wörterbuch. Strassburg: Verlag von Karl J. Trübner. Běťáková Marta Eva, Blažek Václav 2012: Encyklopedie baltské mytologie. Praha: Libri. Blažek Václav, Běťáková Marta Eva 2014: Prussian *Grubrius ‘god of spring and vegetation’ in perspective of the Italic pantheon. – Baltistica 49(2), 345–356. Blažienė Grasilda 2005: Baltische Ortsnamen in Ostpreußen. Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Bréal Michael 1964: Semantics: Studies in the Science of Meaning. New York: Dover Publications. BRMŠ I–IV – Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai, sud. Norbertas Vėlius. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 1–2), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 3–4), 1996–2005. Brown Francis, Driver R. S., Briggs Charles 2000: Enhanced Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, with an appendix containing the Biblical Aramaic, based on the lexicon of William Gesenius as translated by Edward Robinson, by Francis Brown, with the cooperation of S. R. Driver and Charles A. Briggs. Based on the 1906 edition originally published by Clarendon Press: Oxford. Washington (electronic edition). Brückner Alexander 1904: Starożytna Litwa. Warszawa: Druk K. Kowalewskiego. Buck Carl Darling 1988: A Dictionary of selected Synonyms in the pricipal Indo-European Languages. Chicago & London: The University of Chicago Press. Būga I–III – Kazimieras Būga. Rinktiniai raštai 1–3, sud. Zigmas Zinkevičius. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1961. ROLANDAS KREGŽDYS 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Burkert Walter 1977: Griechische Religion der archaischen und klassischen Epoche. Stuttgart & Mainz: Verlag W. Kohlhammer. Bussmann Hadumod 2006: Routledge Dictionary of Language and Linguistics. London and New York: Routledge. Cameron Alan 2004: Greek Mythography in the Roman World. Oxford & New York: Oxford University Press, Inc. Chantraine I–IV1–2 – Pierre Chantraine. Dictionnaire étymologique de là langue grecque. Histoire des mots. Paris: Éditions Klincksieck (1 (A–Δ) – 1968, 2 (E–K) – 1970, 3 (Λ–Π) – 1974, 4(1) (P–ϒ) – 1977, 4(2) (Φ–Ω et index) – 1980). Coseriu Eugenio 1967: Lexikalische Solidaritäten. – Poetica 1, 293–303. Daukantas Simonas 1993: Būdas senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių. Vilnius: Ethnos. Davidson Gustav 1971: A Dictionary of Angels: Including the Fallen Angels. New York: Free Press. Davidson H. R. Ellis 1990: Gods and Myths of Northern Europe. London: Penguin Books. Delamarre Xavier 2003: Dictionnairede la langue Gauloise. Une approche linguistique du vieux-celtique continental. Paris: Editions Errance. Dini Pietro Umberto 2000: Baltų kalbos. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Dini Pietro Umberto 2010: Elementi di mitologia baltica. – Polifemo 10, 101–126. Dini Pietro Umberto 2014: Foundations of Baltic Languages. Vilnius: Vilnius University. Dougherty Carol 2006: Prometheus. London & New York: Routledge Taylor & Francis Group. Dunstan William E. 2011: Ancient Rome. Lanham & Plymouth, UK: Rowman & Littlefield Publishers, Inc. Dusburgietis Petras 2005: Prūsijos žemės kronika. Vilnius: Versus aureus. DvŽ I–II – Dieveniškių šnektos žodynas 1–2. Autoriai: Laima Grumadienė, Danguolė Mikulėnienė, Kazys Morkūnas, Aloyzas Vidugiris. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005–2010. Straipsniai / Articles 31 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis EJ I–XXII – Encyclopaedia Judaica 1–22. Fred Skolnik, Editor in Chief. Michael Berenbaum, Executive Editor. Detroit & London: Thomson & Gale, USA; Keter Publishing House LtD., Jerusalem, 2007. Frisk I–III – Hjalmar Frisk. Griechisches Etymologisches Wörterbuch 1–3. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1960. Gamkrelidze, Ivanov I–II – Thomas V. Gamkrelidze, Vjačeslav V. Ivanov. Indo-European and the Indo-Europeans. A Reconstruction and Historical Analysis of a Proto-Language and a Proto-Culture 1–2. Berlin & New York: Mouton de Gruyter, 1995. Gerullis Georg 1922: Die altppreußischen Orstnamen. Berlin und Leipzig: Vereinigung wissenschaftlicher Verleger. Graf Fritz 2009: Apollo. London and New York: Routledge. Greimas Algirdas Julius 1990: Tautos atminties beieškant. Vilnius & Chicago: Mokslas. Grunau Simon 1876: Preussishe Chronik. Die preussischen Geschichtschreiber des XVI und XVII Jahrhunderts. Bd. 1, herausg. von M. Perlbach. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblot. Harrison Jane Ellen 1913: The Religion of Ancient Greece. London: Constable & Company LTD. IEW – Julius Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch 1–2. Bern und München: A. Francke AG-Verlag, 1959–1969. Il. – Ὁμήρου ‘Ἰλιάς’ Jastrow I–II – Marcus Jastrow. A Dictionary of the Targumim, The Talmud Babli and Yerushalmi, and the Midrashic Literature. London & New York: Luzac & Co., G. P. Putnam’s Sons, 1903. JBR I–V – Jonas Balys. Raštai 1–5, par. Rita Repšienė. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 1998–2004. JBŽ I–III – Jokūbas Brodovskis. Lexicon Germanico=Lithvanicvm et Lithvanico=- Germanicvm. Rankraštinis XVIII amžiaus žodynas, 1–3, par. Vincentas Drotvinas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. Kabelka Jonas 1982: Wprowadzenie do filologii bałtyckiej. Wilno: Nauka. Klein Ernest 1987: Kompleksowy słownik etymologiczny języka hebrajskiego dla Readers of English. Jerusalem & Tel Aviv: Eisenbrauns. Kolczyński Jarosław 1996: Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności. – Etnografia Polska 40(1–2), 81–107. ROLANDAS KREGŽDYS 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXIII Kregždys Rolandas 2009: Książeczka Suduwów – źródło religii i kultury zachodnich Bałtów. Część I: analiza formalna. – Lituanistica 55 (3–4 [79–80]), 174–187. kronika” i inne interpretacje Kregždys Rolandas 2009a: Pr. Romow pagal Petro Dusburgiečio „Prūsijos žemės historyczne aż do naszych czasów (analiza etymologiczna toponimu, lokalizacja). – Kultura starożytnych Bałtów 8. Wilno: Kronta, 122–187. Kregždys Rolandas 2010: Teonimy dzieła M. Stryjkowskiego Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi: Chaurirari. – Acta Linguistica Lithuanica 62–63, 50–81. Kregždys Rolandas 2011: Problematyka przekazywania teonimów bałtyckich i ustalania funkcji bogów w dziele Jana Łasickiego „De diis Samagitarvm cæterorvmque Sarmatarum, & falſorum Chriſtianorum. Item de religione Armeniorum“: Salaus, Klamals, Atlaibos, Tawals. – Perspektywy filologii bałtyckiej II. Poznań: Wydawnictwo „Rys“, Kuiper Kathleen 2011: Starożytny Rzym: od Romulusa i 101–121. Kregždys Rolandas 2012: Baltų mitologemų etimologijos žodynas I: Kristburgo sutartis. Vilnius: Lietuvos kultūros tyrimų institutas. Remusa do najazdu Wizygotów. Nowy Jork: Rosen Educational Services, LLC. Kuzavinis Kazys 1964: Język pruski. Wilno: Wileński Państwowy Instytut Pedagogiczny. Laurinkienė Nijolė 1990: Odblaski mitu w litewskich pieśniach kalendarzowych. Wilno: Vaga. LE I–XXXVII – Encyklopedia litewska 1–37. Boston: Wydawnictwo Encyklopedii Litewskiej, 1953–1985. Lhôte Éric 2006: Wyrocznie blaszkowe z Dodony. Genewa: Droz. LKŽe – Słownik języka litewskiego (t. 1–20, 1941–2002), wersja elektroniczna. Drugie wydanie elektroniczne. Kolegium redakcyjne: G. Naktinienė i in. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013. LMAGBR – Dział Rękopisów Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk. Lötzsch Ronald 1992: Duden Jiddisches Wörterbuch (2., durchgesehene Auflage). Mannheim i Zurych: Dudenverlag. LPŽ I–II – Słownik litewskich nazwisk 1–2. Wilno: Mokslas, 1985–1989. Lucht Martina 2007: Der Grundwortschatz des Altirischen. Rozprawa inauguracyjna w celu uzyskania stopnia doktora Wydziału Filozoficznego Reńskiego Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma w Bonn. Bonn: Reński Uniwersytet Fryderyka Wilhelma. LVŽ I–II… – Słownik litewskich nazw miejscowych 1–2. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014… Artykuły / Articles 33 Baltų mitonimų kilmė: vak. bl. Pargrubi(j)us (G[r]ubrium, Pergrubrius ir kt.); lie. maselis Mailhammer Robert 2013: Introduction: Etymology beyond word histories. – Etymologia leksykalna i strukturalna. Poza historiami słów. Red. Robert Mailhammer, Boston i Berlin: Walter de Gruyter, Inc., 1–7. Mailhammer Robert 2013a: W kierunku ram etymologii kontaktowej. – Etymologia leksykalna i strukturalna. Poza historiami słów. Red. Robert Mailhammer, Boston i Berlin: Walter de Gruyter, Inc., 9–31. Malitz Jürgen 2005: Nero. Oxford: Blackwell Publishing. Mannhardt Wilhelm 1936: Łotewsko-pruska mitologia. Ryga: Wydane przez Łotewsko-Literackie Towarzystwo. Matasović Ranko 2009: Słownik etymologiczny języka prot celtyckiego. Lejda i Boston: Brill. Mažiulis Vytautas 1966: Zabytki języka pruskiego. Wilno: Mintis. Mažiulis Vytautas 2004: Gramatyka historyczna języka pruskiego. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Mierzyński Antoni 1900: Romowe. Poznań: Drukarnia dziennika poznańskiego. MP I–IV – Matas Pretorius. Ciekawostki Prus, czyli widok Prus 1–4. Opracowała Ingė Lukšaitė. Wilno: Pradai (t. 1 – 1999), Wydawnictwo Instytutu Historii Litwy (t. 2 – 2004, t. 3 – 2006, t. 4 – 2011). Narbutt Teodor 1835: Dzieje starożytne narodu litewskiego. Tom 1. Mitologia litewska. Wilno: A. Marcinowski. Od. – Ὁμήρου Ὀδυσσείη Pape I–II – Słownik greckich nazw własnych dr. W. Papego 1–2 (I: α–κ; II: λ–ω). Brunszwik: Druk i wydawnictwo Fried. Bieweg & Sohn, 1911. Pedersen Holger 1909: Gramatyka porównawcza języków celtyckich. Erster Band. Wprowadzenie i fonetyka. Getynga: Vandenhoeck i Ruprecht. PEŽ I–IV – Vytautas Mažiulis. Pruski słownik etymologiczny 1–4. Wilno: Mokslas (t. 1), Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii (t. 2, 3), Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii (t. 4), 1988–1997. Phythyon John R., Soesbee Ree, Bennighof Mike 2002: Celtic Age. Odgrywanie mitów, bohaterów i potworów Celtów. Virginia Beach: Avalanche Press LTD. Przybytek Rozalia 1993: Nazwy miejscowości pochodzenia bałtyckiego w południowej części Prus Wschodnich. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.