Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose

ALMA RAGAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: antroponimika historyczna, toponimika historyczna. TENDENCJE W ZAPISIE SZKOCKICH NAZWISK W XVII–XVIII W. W ŹRÓDŁACH HISTORYCZNYCH MIASTA KIEJDANY Tendencje zapisu szkockich nazwisk w 17th–18th-wiecznych źródłach historycznych Kiejdan A B S T R A K T Jednymi z najważniejszych źródeł do badań nad historyczną antroponimią mieszczan litewskich są księgi akt instytucji samorządowych. Wyróżniają się wśród nich 24 księgi magistratu kiejdańskiego z XVII–początku XIX wieku. Z tych XVII–XVIII-wiecznych ksiąg oraz innych dawnych rękopisów miejskich wybrano około 250 zapisów osób narodowości szkockiej (uwzględniono tu nie tylko różne osoby, lecz także warianty różnych form ich nazwisk). Analizując je, w artykule omówiono tendencje w nazewnictwie kiejdańskich Szkotów w XVII–XVIII wieku, wyjątkową sytuację związaną z ukształtowaniem się ich nazwisk (osoby narodowości szkockiej, przybywając do Kiejdan około 1628–1629 roku, miały już nazwiska) oraz prawidłowości zapisu tych dziedzicznych nazw osobowych w miejskich dokumentach historycznych. S Ł O W A K L U C Z O W E: Kiejdany, XVII–XVIII wiek, księgi magistratu, Szkoci, nazwiska. A N O T A C J A Księgi rejestrów miejskich stanowią jedno z kluczowych źródeł historycznej antroponimii mieszkańców litewskich miast. Wyróżnia się wśród nich dwadzieścia cztery księgi rejestrów Magistratu w Kiejdanach, pochodzące z XVIIth–XIXth wieku. Z ksiąg z XVIIth–XVIIIth wieku, a także z innych dawnych rękopisów miejskich wybrano około 250 przypadków nazywania osób pochodzenia szkockiego (obejmują one nie tylko różne osoby, lecz także różne warianty 45 ALMA RAGAUSKAITĖ ich nazwisk). Na podstawie ich analizy w artykule omówiono tendencje w nazywaniu szkockich osadników w Kiejdanach w XVIIth–XVIIIth wieku, wyjątkową sytuację związaną z kształtowaniem się ich nazwisk (przybywając do Kiejdan około 1628–1629 roku, Szkoci mieli już nazwiska) oraz tendencje w zapisywaniu tych dziedzicznych nazw osobowych w historycznych dokumentach miasta. SŁOWA KLUCZOWE: Kiejdany, XVIIth–XVIIIth wiek, księgi rejestrów magistratu, Szkoci, nazwiska. 0. WSTĘP Badania nad historycznym imiennictwem Kiejdan już się rozpoczęły. Omówiono ogólne tendencje kształtowania się nazwisk mieszkańców Kiejdan w XVII–XVIII wieku, Wilna w XVI–XVII wieku oraz Janiszek w XVII wieku, opierając się na ponad 4 000 nazw osobowych zebranych ze źródeł historycznych tych miast (Ragauskaitė 2008: 29–37). Analiza lingwistyczna wykazała, że w grupach lokalnych społeczności omawianych miast nazwiska pojawiały się w różnym czasie. Najwcześniej zaczęły kształtować się nazwiska miejskich elit; później uzyskały je osoby zajmujące w mieście pozycję średnią i niższą. W drugiej połowie XVII wieku faktycznie wszyscy mieszkańcy Kiejdan i Wilna są zapisywani z nazwiskami. Najwyraźniej nazwiska przedstawicieli warstw marginalnych kształtowały się wolniej. Księgi aktów mniejszego miasta Janiszki, położonego w regionie północnej Litwy, zachowały się dopiero od 1722 roku. Jednak nawet te późne dane wyraźnie dowiodły, że nie tylko do miejskiej elity należeli mieszkańcy Janiszek (burmistrz, wójt itp.), lecz także osoby z niższych warstw miały już dziedziczne nazwiska osobowe w pierwszej połowie XVIII wieku (Ragauskaitė 2008: 33–36). Osobno omówiono prawidłowości slawizacji nazwisk szkockich mieszkańców Kiejdan w XVII–XVII wieku; zauważono, że pod względem pochodzenia nazwiska te stanowią unikalną część imiennictwa lokalnej społeczności miasta (Ragauskaitė 2007: 63–64). Rozważano również wpływ języka polskiego na zapisywanie nazw osobowych mieszkańców Kiejdan (Litwinów i in.) w dokumentach historycznych miasta z XVII–XVIII wieku (Ragauskaitė 2011: 21–22; Parayckaitė 2012: 213–221). Okazało się, że stopień slawizacji tych nazw własnych zależał przede wszystkim od pisarzy, którzy je zapisywali, ich podejścia, erudycji i innych czynników (Parayckaitė 2012: 219). Dostrzegłszy wspomniane osobliwości kształtowania się historycznych nazwisk mieszkańców Kiejdan, ich pochodzenia, slawizacji itp., w niniejszej publikacji kontynuowane są badania nad dawnym imiennictwem Kiejdan. Celem niniejszego artykułu jest szczegółowe omówienie tendencji w nazywaniu członków społeczności szkockiej w Kiejdanach w XVII–XVIII wieku oraz najważniejszych cech zapisywania ich dziedzicznych nazw osobowych (nazwisk) w źródłach historycznych miasta. 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Tendencje w zapisie szkockich nazwisk w źródłach historycznych miasta Kiejdany z XVII–XVIII wieku Materiał do artykułu został zebrany głównie z ksiąg magistratu kiejdańskiego z XVII–XVIII wieku. Są to jedne z najważniejszych źródeł historycznej antroponimii mieszczan (Ragauskaitė 2008: 29; 2014a: 323; Рагацкайте 2012: 214). Większość ksiąg magistratu kiejdańskiego z XVII wieku spłonęła, dlatego bardzo brakuje ich wczesnych zapisów. Zapisy te byłyby chyba najcenniejszą częścią historycznego materiału antroponimicznego, szczególnie przydatną do badania początków działalności szkockiej społeczności w mieście (Žirgulis 2002: 24; 2005a: 229). Księgi protokołów sesji lub posiedzeń magistratu oraz protokołów sądu ławniczego zachowały się dopiero od 1759 r., i to nie dla każdego kolejnego roku. Łącznie zachowały się 24 księgi magistratu z XVII–początku XIX wieku, spisane po łacinie i po polsku1 (Tyla 2000: 65). Są to źródła historyczne o dużej wartości antroponimicznej, odzwierciedlające różne wydarzenia miejskie i sprawy lokalnej społeczności (długi mieszczan, umowy kupna-sprzedaży itp.). Zapisano w nich także protokoły sesji magistratu, uchwały zgromadzeń mieszczan, statuty cechów, protokoły sądowe oraz różne dokumenty odzwierciedlające realia życia miejskiego i rodzinnego (testamenty itp.). Ustalono, że księgi te sporządzało co najmniej 17 pisarzy (Tyla 2000: 73–75). Uwagę zwraca fakt, że niektóre nazwiska pisarzy mogły należeć do osób narodowości litewskiej, np.: *Grybas: 1762 Marcinem Grybafsem Pisarzem, y całym Szlachetnym Magistratem abl. KMK1323. Por. lit. nazwisko Grýbas LPŽ I 707; *Gulbinas: 1770 Szlachetny <...> P(an)3 Jan Gulbin Pifsarz KMK15 90. Por. lit. nazwisko Gułbinas LPŽ I 741. Natomiast w 1702 r. pisarzem magistratu kiejdańskiego był Szkot, zidentyfikowany jako Wiliam Forsyth (Juknevičius 2015: 49). Okoliczności te niewątpliwie miały wpływ na zapisywanie form antroponimów kiejdańskich (zob. Рагацкайте 2012: 219–221). Próbując przynajmniej częściowo wypełnić lukę wczesnych zapisów w księgach magistratu z XVII wieku, w niniejszym artykule wykorzystano również inne źródła historyczne. Są to zbiór protokołów sesji zboru ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach z lat 1628–1663 (Collecta zboru Kieydanskiego), księgi metrykalne chrztów z lat 1640–1649 i małżeństw z lat 1641–1649 zboru ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach, zbiór akt sesji społeczności ewangelicko-reformowanej w Kiejdanach z lat 1664–1717 (Akta Sessjonalne Zboru Kieydanskiego), a także inwentarz Kiejdan z 1666 r. Z wymienionych źródeł z XVII–XVIII wieku wybrano około 250 określeń Szkotów. Liczono nie różne osoby, lecz powtarzające się przypadki ich odnotowania. Otóż, aby omówić szczególną sytuację kształtowania się dziedzicznych antroponimów (nazwisk) Szkotów 1 Wykaz tych źródeł historycznych znajduje się na końcu artykułu. 2 Wszystkie antroponimy przytoczone w artykule zostały opatrzone metryką. Przy każdym z nich podano rok odnotowania antroponimu, skrót źródła historycznego oraz numer karty (strony). 3 Abrewiatury odnotowane w dokumentach historycznych są rozwijane. Uzupełnienie podaje się w nawiasach. Przy zapisie antroponimów starano się zachować oryginalne formy gramatyczne utrwalone w rękopisach. Straipsniai / Articles 47 ALMA RAGAUSKAITĖ (przybywając do Kiejdan około 1628–1629 r., Szkoci mieli już nazwiska), swoistość zapisu ich nazwisk, ich warianty graficzne itp. wymagają właśnie odmiennych zapisów tych samych osób. W dalszej części zostaną krótko scharakteryzowane początki społeczności szkockiej w Kiejdanach, określone tendencje w nazywaniu przedstawicieli tej narodowości itp. w rękopisach miasta Kiejdany z XVII–XVIII wieku. 1. TENDENCJE W NAZYWANIU SZKOTÓW W KĖDAINIAI W XVII–XVIII W. Kėdainiai w XVII–XVIII w. były jednym z nielicznych prywatnych miast Litwy, któremu już 15 kwietnia 1590 r. nadano prawo magdeburskie. Miasto to pielęgnowało i chroniło tradycje wielokulturowe, a należało do przedstawicieli birżańsko-dubińskiej gałęzi rodu książąt Radziwiłłów (Aleksandrowicz 1970: 80; 2011: 282; Tylą 2000: 6). W XVII w. Kėdainiai były ważnym ośrodkiem ewangelików reformowanych Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz piśmiennictwa litewskiego. Znajdowała się tu siedziba Żmudzkiego dystryktu, jednostki administracyjnej Kościoła tego wyznania w WKL; mieszkali tu superintendentowie żmudzcy, odbywały się synody kościelne, skupiały się różne instytucje kościelne i kulturalne (Lukšaitė 1970: 15; 1999: 10; 2001: 11). Od 1731 r. Kėdainiai przeszły w ręce katolickiej nieświeskiej gałęzi książąt Radziwiłłów. Miasto to należało do Radziwiłłów z przerwami do 1819 r. (KN 9, 12). Dążąc do zapewnienia Kėdainiai korzyści gospodarczych i będąc aktywnym zwolennikiem reformacji, Krzysztof Radziwiłł zabiegał o to, by licznie osiedlali się tu wyznawcy tej religii (Žirgulis 2005a: 226). Dlatego w XVII–XVIII w. Kėdainiai były miastem wielokulturowym i wielonarodowym (Žirgulis 2005: 179; 2005b: 35). Oto „Taki to municipale historia miasta Kėdainiai: zamieszkiwali je głównie Szkoci, Niemcy, Żydzi i miejscowa ludność – Litwini” (Šinkūnas 1928: 21). Twierdzi się, że Krzysztof Radziwiłł utrzymywał kontakty z reformacją elblą- 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose bendruomenių Baltijos ir Skandinavijos regione (Bajer 2011: 78). Teigiama, kad kalbamajame regione didesnė buvo tik Norvegijos mieste Bergene gyvavusi škotų bendruomenė. Ją sudarė apie 270 asmenų (Murdoch 2001: 7). Nedaug škotų gyventa ir kituose miestuose, kaip antai, Biržuose, Kaune, Kelmėje, Skuode, Tauragėje, Vilniuje (Ragauskas 2002: 299; Žirgulis 2002: 23). Jak to zwykle bywa w źródłach miejskich tego typu (księgach magistratu itp.), określenia mieszkańców Kėdainiai pojawiają się głównie nie w odrębnych spisach, lecz w różnorodnym kontekście wpisów (w różnych dokumentach miejskich, protokołach spraw itp.). Zasady doboru nazw osobowych mieszczan zostały już szczegółowo omówione (zob. także Ragauskaitė 1999: 146; 2000: 94; 2002: 31–32; 2002a: 6–7; 2003: 82; 2005: 18–23; 2006: 81–82; 2009: 227; 2014: 9; 2015: 59–61). Członkowie szkockiej społeczności Kėdainiai, podobnie jak wszyscy mieszkańcy miasta (Litwini i inni), są również oznaczani określeniami le. mieszczanin, obywatel, np.: 1753 Panu Michałowi Forsajowi Obywatelowi Miasta Kieidanskiego dat. KMK₂ 172, 1714 Pana Livingstona Raycy <…> Mieszczanow <…> Miasta Kieydan(skiego) gen. KMK₃ 30v itd. Używa się także specjalnych określeń wskazujących na szkockie pochodzenie, le. szkot, szot, z naciej szkotskiej, np.: 1643 Jan Chapman Szkot KERJ 61v, 1649 Jakub Kujck Szkot KERK 8v, 1650 Jana Lausonna Szkota gen. CZK 68, 1649 Jan Nikiel Szkot KERK 8, 1646 Wilhelm Olephant Szot KERK 5v, 1655 pan Jakub Ranison z naciej szkotskiej CZK 103, 1635 P(an) Andrys Szot CZK 33, 1633 Tomasz Szot CZK 24 itd. Takie określenia występujące w źródłach pozwalają stwierdzić, że mieszkańcy Kėdainiai byli Szkotami, a otoczenie wyróżniało ich jako przybyszów spoza miasta. Jednak do dziś nie udało się uniknąć pewnych rozbieżności w interpretacji ich narodowości (w źródłach historycznych Szkotów niekiedy określa się także szerszym mianem „Anglików”). Na przykład uważa się, że wybitny mieszkaniec Kėdainiai z XVIII w., określany jako Jakub Gray, był Anglikiem (Tworek 1966: 182), podczas gdy Paul Bajer zaliczył go do Szkotów (Bajer 2012: 453). Osoba ta jest wymieniana również w XVIII-wiecznych księgach magistratu Kėdainiai, np.: 1723 Panem Jakubem Grejem Decemwirem Kieydanſkim abl. KMK₄ 63 – 1737 Pana Jakuba Graia Raycy Kieydan(skiego) gen. KMK₅ 38 – 1739 Panem Jakubem Grajem Raycą Kieydanskim abl. KMK₅ 79 itd. Natomiast inny przybysz ze Szkocji, doktor medycyny, wymieniany w dawnych XVII-wiecznych rękopisach wileńskich jako Iacobus Arnuth, Iacobus Arnott (1632†), mieszkający w Wilnie, był pochodzenia szkockiego. Świadczył o tym częsty przydomek „Szkot” odnotowywany w źródłach historycznych obok jego nazwiska (łac. scotus, le. szkot) (Ragauskas 2002: 299). Jednak w inskrypcji nagrobnej upamiętniono go jako osobę narodowości angielskiej – „natione Angli” (Starowolski 1655: 235). Co ciekawe, szkoccy emigranci w XVIII-wiecznych źródłach historycznych często określani są jeszcze jako „ex gente Magnae Britanniae” – z „narodu Wielkiej Brytanii” (Juknevičius 2015: 32). Szkotów zaczęto nazywać Brytyjczykami od 1707 r., po przyłączeniu Straipsniai / Articles 49 ALMA RAGAUSKAITĖ Królestwa Szkocji do Królestwa Wielkiej Brytanii (BCI 45; Houston 2002: 35; Gibbs 2006: 1; Murdoch 2008: 14; Juknevičius 2015: 32). Aby możliwie najpewniej zidentyfikować określenia dotyczące Szkotów z Kėdainiai, w artykule wykorzystano tabelę (rejestr) osób tej narodowości opracowaną przez P. Bajera na podstawie następujących źródeł historycznych: zbioru dokumentów finansowych kėdaińskiego kościoła ewangelicko-reformowanego z lat 1628–1663 (Collecta zboru Kieydanskiego), wpisów do ksiąg chrztów z lat 1640–1649 i małżeństw z lat 1641–1649 kėdaińskiego kościoła ewangelicko-reformowanego oraz spisu z 1697 r. Rejestr porządny Auditorow Zboru tego Kiejdanskiego ze zbioru akt sesyjnych społeczności ewangelicko-reformowanej w Kėdainiai z lat 1664–1717 (Akta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego). Ten spis z 1697 r. Rejestr porządny Auditorow Zboru tego Kiejdanskiego został już wcześniej opublikowany i przywołany (zob. także Tworek 1969: 213–215). W tabeli opracowanej przez P. Bajera wymieniono następujące dane: konkretne źródło, w którym wspomniano osobę pochodzenia szkockiego, datę, pełnioną funkcję itp. (więcej zob. Bajer 2012: 443–453). Dla większej dokładności historyczne nazwiska Szkotów z Kėdainiai przedstawione w artykule porównano także ze szkockimi nazwiskami z XIX-wiecznego brytyjskiego atlasu nazwisk The Surname Atlas4 (zob. także Archer 2003; Lewis 2011: 189–210). Atlas ten przedstawia rozpowszechnienie nazwisk w Anglii, Szkocji i Walii w 1881 r.5. Przejrzano ponadto inne znane zbiory szkockich nazwisk (Black 1996; Whyte 2000; Dorward 2002). Około 1629 r. w kėdaińskiej szkole ewangelicko-reformowanej uczyło co najmniej czterech pedagogów pochodzenia szkockiego: Iacob Paterson, Alexander Nicholas, Thomas Ramsay oraz Ian Halson (Eriksonas 2000: 175). Wspomniany zbiór dokumentów finansowych kėdaińskiego kościoła ewangelicko-reformowanego z lat 1628–1663 zawiera od 1630 r. pierwsze „szkockie nazwiska: Gilbert, Ogilby, Gordon” (Žirgulis 2002: 24). W tym zbiorze odnotowano również więcej nazwisk osób tej narodowości, np.: 1658 pan Jerzy Bennet CZK 108, 1650 Wilhelmus Meleyson CZK 67, 1637 Alexander Ogilbe CZK 37, 1655 Jacob Ramsay CZK 102, 1648 Andres Symson senior CZK 78 itd. Oto w aktach sesyjnych społeczności ewangelicko-reformowanej w Kėdainiai z lat 1664–1717 (Acta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego 1664–1717), w odnotowanym spisie Catalogus discentium in Schola Cajodunienſi, wymieniono następujące osoby pochodzenia szkockiego: 1666–1668 Georgius Anderſon ASZK 8, 1666 Iacobus Bennet ASZK 8, 1666–1668 Carolus Ramſay ASZK 8, 1666–1668 Thomas Ramsay ASZK 8, 1666 Iacobus Zomerwill ASZK 8, a w późniejszym spisie wymieniono jeszcze w 1668 r. Johannes 4 www.archersoftware.co.uk/satlas07.htm 5 Autorka artykułu dziękuje dr. Christopherowi Lewisowi (King’s College, London), który podarował jej płytę CD The Surname Atlas. 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose Barklay ASZK 8. W zborze spisano parę osób określonych jako 1679 Jan Cannot, Rektor Collegy ASZK 70 i 1679 Johanes Paterson, Diaconus ASZK 70. Szkockie nazwiska odnotowano w księgach małżeństw kościoła ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach z lat 1640–1649 oraz księgach chrztów z lat 1641–1649, np.: 1647 Jan Forbes KERJ 7, 1642 Jan Menien KERK 2v, 1648 Mateus Ramza KERK 5v, 1649 Jan Ramaj KERK 5v itd. Jak widać, pierwszymi członami tych dwuczłonowych nazw osobowych są imiona chrześcijańskie; używano tradycyjnych polskich lub łacińskich form imion, ponieważ źródła historyczne spisywano po polsku i po łacinie, np.: Jan, Mateus, Michal; Carolus, Georgius, Thomas itd. Stopniowo szkoccy mieszkańcy Kiejdan zajęli ważną pozycję w życiu miasta i jego zarządzaniu. W latach 1590–1795 (przez cały okres samorządności miejskiej) z różnych dokumentów miejskich zebrano nazwiska 225 urzędników magistratu (Tyla 2000: 73–75). Na podstawie danych zebranych przez Antanasa Tylę Rimantas Žirgulis obliczył, że spośród 27 członków rady miejskiej Kiejdan 2 było Szkotami (7,4%), spośród 46 burmistrzów — 12 Szkotami (26%), spośród 48 rajców — 6 Szkotami (12,5%), spośród 49 ławników — 15 Szkotami (30,6%), spośród 38 decemwirów — 7 Szkotami (18,4%), a spośród 17 pisarzy — 1 Szkotem (5,8%). Okazało się, że spośród 225 urzędników miejskich w omawianym okresie 43 było Szkotami (19,1%) (Žirgulis 2002: 25). W rękopisach dotyczących historii Kiejdan po wojnie z lat 1655–1660 wymieniane są nazwiska następujących wpływowych szkockich rodzin kiejdańskich: Andersons, Arnes, Benets, Forbes, Gordons, Hallyburtons, Kuiks, Moleysens, Nikells, Ogilbys, Ramsays, Simpsons, Skromers (Eriksonas 2000: 180). Dane z inwentarza Kiejdan z 1666 r. potwierdzają, że Szkoci osiedlali się w najlepszej, centralnej części miasta — w pobliżu kościoła ewangelicko-reformowanego, Wielkiego Rynku oraz przy trzech głównych ulicach: Piles, Senosios i Arklų, np.: 1666 Ulica Konska Pukamenici P(ana) Arna pusta gen. Kl 6, 1666 Dom P(ana) Wilma Benneta gen. Kl 1, 1666 Dom Pana Dawidsona gen. Kl 1, 1666 Druga strona tejże ulicy zamkowej Domek Wojciecha Lewstona gen. Kl 3v. Ponieważ kościół ewangelicko-reformowany stał obok miejskiego targowiska, na którym odbywały się głośne niedzielne targi, sesja 24 marca 1655 r. postanowiła, że niedzielne targi w Kiejdanach stanowią brak szacunku dla Boga, który zakazał pracy w niedziele; zażądano więc od władz przeniesienia targów na dni powszednie (Juknevičius 2015: 37). O ich wpływie i pozycji społecznej świadczy fakt, że liczni ówcześni urzędnicy magistratu, zamożni kupcy, wierzyciele, dzierżawcy folwarków, właściciele sklepów, rektorzy gimnazjum, seniorzy kościoła ewangelicko-reformowanego, jego dobroczyńcy i inni nosili szkockie nazwiska, np.: 1690 Dawid Kreyfy Ławnik KMK₂ 21; 1708 Pan Jan Cramont Ławnik Madeburey Kiedanskie KMK₃ 15, 1721 Pan Wilhelma Halibthona Kupca y Obywatela Kiedankiego gen. KMK₄ 4, 1704 Honorato Domino Alberto Lewinston Consulari eiusdem Civitatis KMK₃ 6v, 1721–1725 Dawida Straipsniai / Articles 51 ALMA RAGAUSKAITĖ Mitchella Decemwira⁶ gen. KMK₄ 107, 1794 Jan Moleyson Profesor Szkoł Kievdańskich KMK₂₄ 142, 1724 Szlachetnych Panow Woyciecha Paterfona Raycy <...> gen. KMK₄ 107, 1735 Wiliwem Rofsem Lantwoytem abl. KMK₅ 27v itd. Najwyraźniej ze względu na zwięzłość niekiedy tę samą osobę zapisywano wyłącznie nazwiskiem, np.: 1711 P(ana) Cramondta gen. KMK₃ 24v, 1654 pana Cupera gen. CZK 79, 1658 panu Ramsonowi dat. CZK 108, 1655 pana Ranisona gen. CZK 104, 1653 p(ana) Dawida Symsona gen. CZK 92 – 1653 Symsona gen. CZK 92 itd. Analiza źródeł historycznych z XVII–XVIII w. pokazuje, że szkockie nazwiska występują w zapisach dotyczących miejskiej elity rządzącej oraz osób o niższym statusie społecznym. Dziedziczne nazwisko funkcjonuje w zapisach dotyczących członków tej samej rodziny⁷ (rodziców i dzieci, męża i żony, braci itp.), np.: 1714 Ja Jan Farsay Czynią wiadomo y jawno zeznawam tym moim Dobrowolnym listem Kwitacinnym Danym Rodzonemu <...> Panu Jerzemu Farsaiowi, jako starszemu Bratu Na to Iz ia wyzsmianowany Jan Farsay, przybywszy z Cudzych Kraiow słuzby woienney <...> w Roku Tysiącsiedmsetnym dwunastym do Miasta Kieydan y niezostawszy <...> Panow Rodzicow Moich zywocie <...> Pana Wilhelma Farsaja Pisarza Grodzkiego Kieydanskiego y Rodzicielki Moiey <...> Paniey Anny Lawrynowny Farsajowey KMK₃ 59; 1714 Pana Livingstona Raycy od Szlachetney <...> Anny Hallibortonowny Livingstonową Małzonkow Mieszczanow <...> Miasta Kieydan(skiego) gen. KMK₃ 30v; 1731 Pan Wilim Rof₃ Rayca Kieydanski <...> Katarzyna z Arnetow primi voti Elizeufzowa Reiowa ad præsens Rofzowa KMK₂ 76; 1717 Jerzy Sumerwill y Ja Anna Mozeniufzowa Jerzyna Sumerwilowa Małzonkowie <...> KMK₃ 81v. W XVII–XVIII w. odnotowano dwa wspólne nazwiska, gdy obok siebie zapisano męża i żonę, np.: 1691 szlachetnemu P(anu) Hendrichowi Hunterowi Ławnikowi Kieydanskiemu y szlachetney Paniey Katharzynie Lewistonownie Hendrichowey Hunterowey Ławnikowey Małzonkom dat. KMK₂ 35; 1715 Panu Alexandrowi Cuthbertowi Burmistrzowi Miasta Kieydanskiego y szlachetney <...> Pani Katharzynie Kalinowskiey Alexandrowey Cuthbertowey Burmiftrzowey Małzonkom y obywatelom Miasta Kieydanskiego dat. KMK₃ 69v. P. Bajeris w aktach sesji wspólnoty ewangelicko-reformowanej w Kiejdanach z lat 1664–1717 (Acta Sessionalne Zboru Kieydanskiego 1664–1717) odnotował listę parafian kościoła ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach z 1679 r. (Rejestr 6Niektóre osoby oznaczono jako lo. deczewir. Związek magistratu kiejdańskiego ze społecznością miejską był dość silny, dlatego w posiedzeniach magistratu uczestniczyli deczewirai oraz przedstawiciele cechów. Osoby te były również zatwierdzane przez magistrat. Kontrolowały uchwały i decyzje podejmowane przez magistrat, zebrane dochody i wydatki, a także odpowiadały za przygotowanie wojskowe miasta Kiejdan (Tyla 2000: 64–76; Juknevičius 2015: 49). 7Właśnie dziedziczność nazwiska i jego przynależność do członków jednej rodziny świadczą o tym, że przekształciło się ono w nazwisko rodowe (Bubak 1986: 217; Maciejauskienė 1991: 51; Ragauskaitė 2001: 125). 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose porządny Auditorow Zboru tego Kiejdanskiego) spośród 238 osób 76 określeń przypisał osobom narodowości szkockiej (wraz z członkami ich rodzin — żonami i potomkami). Według niego stanowi to około 32,3% parafian (Bajer 2012: 280). Wśród określeń kiejdańskich Szkotów i członków ich rodzin warto wymienić na przykład: 1679 Panowie Ławnicy P(an) Woyciech Leviston, P(ani) Katarz(ina Krechtonowna, Zona jego. Katary(na), Margreta Corki. Wojciech, Jerzy Synowie. Carol, y Tomas Ramze Pasierbowie ASZK 70; 1679 P(an) Jan Dawidson, P(ani) Dorota Burnetówna Zona jego ASZK 70; 1679 W Rynku P(an) Jerzy Makien, Złotnik P(ani) Anna, Zona jego jakub Somerwill Andrzej Makien Syn ASZK 71; 1679 W Rynku P(an) Dawid Gilbert Anna Corka jego ASZK 71; 1679 Na Posmilskiey Ulicy P(ani) Gertruda Kiuckowa Wdowa. Anna y Zofia Corki ASZK 71; 1679 P(an) Jakub Somerwill Anna Zona jego Anna, Katarzyna, Helena Corki ASZK 71; 1679 Na Konskiey Ulicy P(an) Jan Scharp P(ani) Katarzyna Helleb. Zona jego Jan, Jerzy, Wojciech, Alexander Synowie ASZK 72 i in. Z przykładów tych najwyraźniej wynika, że niektórych Szkotów zajmujących wysoką pozycję społeczno-ekonomiczną zapisywano bez dziedzicznego imienia osobowego, tj. nazwiska. Okoliczność ta wskazuje, że w przytoczonych przypadkach po prostu nie odnotowano wspólnych imion osobowych. Przyczyną były zapewne rzeczywiste niejednolitości w nazywaniu, kontekst wpisów oraz tradycja pisarska znana skrybom. Potwierdza to fakt, że w różnych źródłach dotyczących historii Kiejdan członków tych samych rodzin zapisywano w różny sposób — z nazwiskami dziedzicznymi lub bez nich, np.: 1679 Panowie Burmistrzowie P(an) Jerzy Anderson. P(ani) Elzbieta Zona jego ASZK 70 i 1690 Spectabilis D(omi)ni Georgy Anderſon Proconsulis KMK2 6v, jego żona — 1690 Szlachetney paniey Jerzyney Andersonowey Burmistrzowey Kieydanskiey gen. KMK2 4v; 1679 Panowie Raicy P(an) Jerzy Helleborton P(ani) Elzbieta Zona jego ASZK 70 i 1736 Panią Elzbietą z Barklaiow Halibortonową tudzież Panem Jerzym Halibortonem Ławnikiem Kieyd(anskim) KMK6 28; 1679 Panowie Raicy P(an) Jakub Kiuck, P(ani) Małgorzata Zona jego ASZK 70 i 1704 Panu Jakubie Kiuku Raycy Miasta Kieydanskiego y Szlachetney Pani Małgorzacie <...> Jakubowey Kiukowey KMK3 7v; 1679 Na Długiey Ulicy P(an) Alexander Mongriff: P(ani) Zofia Zona jego Bennetowna ASZK 71 i 1691 Pana Alexandra Makryfa Ławnika Kieydanskiego y na Panią Zofię Bennetownę Alexandrową Makryfową Małzonkow KMK2 39. Czasami pomijano imię kobiety i nazwisko panieńskie, wskazując na tę samą, tj. własną żonę, i zapisywano tylko jedno wspólne nazwisko małżonków: 1750–1766 Panu Jakubowi y Samey Grajom Małz(onkom) Obyw(atelom) Kieyd(anskim) dat. KMK1013 i 1777 Jakub y Elzbieta z Kramontow Grajowie Obywatele Kieydanscy KMK17 17v. Chociaż kiejdańscy Szkoci zachowywali swoją tożsamość narodową, z drugiej strony mogli uniknąć izolacji językowej i kulturowej, wiążąc się poprzez małżeństwa z miejscową elitą miejską (Žirgulis 2002: 24; 2002a: 132; 2005a: 237). Dlatego gdy Straipsniai / Articles 53 ALMA RAGAUSKAITĖ kurios lietuviškos, lenkiškos kilmės moterų ir vyrų pavardės byloja apie mišrias santuokas, pvz.: 1679 P(an) Reinold Gordan P(ani) Judita Budrewiczowna Zona jego ASZK 70; 1699 Ja Jakub Karol Gradowski y Ja Anna Andersonowna Jakubowa Karolina Gradowska Małżonkowie KMK₁ 89; 1679 P(an) Jerzy Meleison P(ani) Katarzyna Miksiewiczowna, Żona jego ASZK ir 1691 Ja Jerzy Mollefon Burmistrz y Ja Katharzyna Miksiewiczowna Jerzyna Molefonowa Burmistrzowa Małżonkowie Mieszczanie Miasta KMK₂ 37v; 1704 P(anu) Andrzeiowi Leytticzowi Kupcowi y Mieszczaninowi Kieydanskiemu <...> y Małżonce <...> Pani Christynie Paszkiewiczownie Andrzeiowey Letticzowey dat. KMK₃ 7v; 1704–1720 Nobilis Dominus Joannes Stanielewicz alias Staniewicz et Margarita Hallibortonowna Conjuges legitimi KMK₃ 11 ir 1704–1720 Ja Jan Stanielewicz alias Staniewicz, y Ja Małgorzata Hallibortonowna Janowa Staniewiczowa Małżonkowie, Obywatele y Mieszczanie Miasta Kieydan(skiego) KMK₃ 11 ir kt. Ponieważ nazwiska szkockie odnotowywano głównie w rękopisach sporządzanych po polsku i łacinie, przez kilku skrybów, nie dało się uniknąć niejednolitości zapisu. Nazwisko tej samej osoby mogło być różnie zmieniane w poszczególnych wpisach, przez co trudniej je rozpoznać jako szkockie. Powstało w ten sposób wiele graficznych wariantów nazwisk szkockich, np.: 1637 Jan Arnet || 1638 P(an) Jan Arnat CZK 45 || 1655 Jan Arnot CZK 102; 1637 Alexander Gorden CZK 37 || 1638 P(an) Alexander Gordon CZK 45 || 1651 Alexander Gordonn CZK 74; 1646 Jakub Kujck Szkot KERK 8v || 1660 Pana Jakuba Kiuka gen. KAK₁ 16; 1690 Robert Liwiston Rayca KMK₂ 8v || 1691 Roberth Liwifton Rayca KMK₂ 38; 1638 P(an) Thomas Melisson CZK 45 || 1647 Tomasz Meleyson CZK 64; 1650 Jan Nikiel CZK 67 || 1650 Pan Jan Nikoll szafarz zborowy CZK 73; 1638 William Oliphant CZK 45 || 1646 Wilhelm Olephant Szot KERK 5v; 1649 Tomass Skromse KERK 8 || 1658 Thomass Skremzer CZK 108; 1666 Jacobus Zomervill ASZB 8 || 1668 Iacobus Somerwill ASZK 8; 1714 Dominus Georgius Farsay KMK₃ 59 || 1721 Pana Jerzego Forfaia Ławnika Miafta Kieydanſkiego gen. KMK₄ 1v; 1704 Dominum Andream Leytticz Decemvirum Caiodunensem KMK₃ 7v || 1713 Andrzeia Licza gen. KMK₃ 42v || 1719 Andrzey Leyticz Rayca Maydeburyi Kieydanskiev KMK₃ 95; 1711 Woyciech Peterson Ławnik KMK₃ 29v || 1714 Woyciech Paterson KMK₃ 59v || 1722 Pan Woyciech Peterfon Rayca Magdeburyi Kieydanſkiey KMK₄ 47v. Jeszcze bardziej slawizowano szkockie imiona osobowe kobiet. Używano polskich i łacińskich form chrześcijańskich imion żeńskich, np.: Anna, Catharina; Katarzyna, lecz zdrobnienia pojawiały się bardzo rzadko: Halszka i in. Wpisy w aktach pokazują, że żony członków władz miejskich i najzamożniejszych kupców szkockich określano pełnymi formami imion. Zdrobnione formy imion często nosiły kiejdańskie kobiety (Litwinki i inne) z niższych warstw społecznych, takie jak służące. Traktowano je bez szacunku i lekceważąco, dlatego nikt nie dbał o jednolitość form ich imion. Ponadto, 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose do nazwisk zamężnych Szkotek zwykle dodawano słowiańskie przyrostki -ova (w źródłach zapisywane jako -owa), a do nazwisk niezamężnych kobiet i dziewcząt — -ovna (zapisywane jako -owna), np.: 1652 p(ani) Czapmanową mieszczanką kiejdańską CZK 79, 1659 pani Forbezowa CZK 109, 1679 Halszka Hallibortonowna ASZK 72, 1688 Ja <...> bywłza Janowa Heiowa a teraznieyſza Jerzyna Molleſonowa Burmistrzowa KMK₁ 78, 1659 panna Margareta Simsonówna CZK 109; 1717 Katarzynie Forsaio wey KMK₁ dat. 107 – 1731 Katarzyna Monkryfowna Forsa iowa KMK₂ 66, 1750 Domina Anna Forsejowa vidua KMK₂ 132, 1753 Katarzyna Dettlthen Kuczbertowa KMK₂ 175, 1710 Pani Katerzynie Lewingstonownie Leytitzowey dat. KMK₂ 55, 1722 Pani Zofia z Rejow Lewingstonowa KMK₁ 159, 1709 Pani Katharzyny Simsonowny bywszey Alexandrowey Monkrifowey Burmistrzowey Kieydanskiey gen. KMK₁ 100, 1730 Paniey Woyciechowey Patersonowey gen. KMK₂ 60. Niekiedy te same kobiety zapisywano krócej, nie powtarzając całego określenia, np.: 1659 pani Andryssowa Simsonowa CZK 109 – 1659 panią Andrys sową CZK 109. Podobnie (z użyciem słowiańskich przyrostków -ova i -ovna) zapisywano nazwiska kobiet należących do niemieckiej wspólnoty luterańskiej działającej w XVI–XVIII w. w Kownie (Ragauskaitė 2001: 135–138). Jest to zatem zjawisko wyraźnie dostrzegalne w antroponimii co najmniej dwóch miast. Pod koniec XVII w. wymarła birżańsko-dubińska linia książęcego rodu Radziwiłłów, a po wojnie północnej i następującej po niej straszliwej epidemii dżumy sytuacja gospodarcza miasta znacznie się pogorszyła, zaś kiejdańscy kupcy szkoccy (i angielscy) znaleźli się na skraju bankructwa. Postanowiono więc zwrócić się o pomoc finansową do króla Jerzego II, a z jego rekomendacji także do członków Towarzystwa Krzewienia Wiedzy Chrześcijańskiej (The Society for the Promotion of Christian Knowledge) (Nishikawa 2000: 297). W 1727 i 1730 r. do Londynu przybyli mieszczanie z Kiejdan, określeni jako Jakob Gray i Jakob Gordon. W dwóch bankach otwarto rachunki do przechowywania pieniędzy. Brytyjski premier, określany jako sir Robert Walpole, ofiarował 50 funtów; pieniądze na misję przekazał również sekretarz rządu, hrabia Harrington (Žirgulis 2002a: 134). Kościół Szkocji ogłosił ogólnokrajową zbiórkę na pomoc „Żmudzi i Kiejdanom”. List z podziękowaniami od kiejdan z 30 kwietnia 1731 r. pokazuje, na co przeznaczano te pieniądze: w Królewcu zakupiono sól, śledzie, żelazo, szkło, ołów i inne przydatne w handlu towary; część pieniędzy przeznaczono dla ubogich, a pozostałą kwotę pozostawiono w Gdańsku (Nishikawa 2000: 296–297). W 1731 r. założono Societas Commerciorum – Komercijos draugija. Jej założycielami byli „Alexander Cuthbert, burmistrz kiejdański, Andrzej Leit y c, rajca, Ierzy Forsay, wójt, William Ross, Robert Livingston, Dawid Anderson, Iakub Gray – ławnicy, Daniel Mitchell, Ierzy Halybarton – dziesiętnicy, wszyscy obywatele kiejdańscy nationis M. Britannia” (Tworek 1966: 195). Celem tego stowarzyszenia było ożywienie handlu oraz utrzymanie kościoła ewangelicko-reformowanego, jego duchownych i budynków, Straipsniai / Articles 55 ALMA RAGAUSKAITĖ vargšų ir nuskurdusių tautiečių bei bendratikių šelpimas (Žirgulis 2002: 26). Tačiau 1731 m. gaisrai sugriovė Kėdainių pirklių planus. XVIII a. ūkio krizė, karai bei religinis persekiojimas toliau menkino anglų ir škotų išeivijos gyvenimą Radvilų mieste (Nishikawa 2000: 308). Dėl šių nepalankių istorinių aplinkybių škotų asmenvardžių kalbamojo šimtmečio knygose mažėjo, škotai palaipsniui asimiliavosi. Didžioji dalis šių kitataučių išvyko – XVIII a. savo veiklą perkėlė į Karaliaučių ir Klaipėdą, kur vertėsi medienos plukdymu ir prekyba (Žirgulis 2002: 26). Dziś pamięć o Szkotach przechowują dawne rękopisy miasta Kiejdany oraz zachowane budowle architektoniczne – domy szkockie (Grinevičius, Miškinis 1975: 167; KSR 6, 20, 23; Jucevičius 2011: 50, 54–56). Wysunięto hipotezę, że szkocka architektura Kiejdan (domy szkockie charakteryzowały się sklepionymi stropami pierwszych kondygnacji i drewnianymi galeriami na dziedzińcach) jest typowa właśnie dla miast wschodniego wybrzeża Szkocji (Juknevičius 2015: 7). Status nazwisk mieszczan najczęściej utrwalały dokumenty danego miasta. W mieście więzi rodzinne były słabsze, a stosunki społeczno-gospodarcze znacznie bardziej złożone: intensywnie prowadzono handel, rozwijało się rzemiosło, mieszkańcom udzielano pożyczek, dlatego ważne było odróżnienie danej osoby od innych, jej identyfikacja (Ragauskaitė 2005: 145–146). Jak wspomniano, zasadniczo w zapisach z drugiej połowy XVII w. wszyscy mieszczanie kiejdańscy mieli nazwiska. Najwyraźniej wolniej kształtowały się nazwiska przedstawicieli najniższych (marginalnych) warstw Kiejdan (Ragauskaitė 2008: 32–33). Wyjątkowa w kontekście kształtowania się nazwisk mieszkańców Kiejdan była sytuacja formowania się nazwisk szkockiej społeczności Kiejdan. Przybywając do Kiejdan około 1628–1629 r., Szkoci mieli już dziedziczne antroponimy (nazwiska), jednak przy zapisywaniu członków tych samych rodzin wspólne im antroponimy nie zawsze odnotowywano w źródłach historii miasta. Najwyraźniej wynikało to w istocie ze specyfiki źródeł, niejednolitości nazewnictwa (osoby wymienione wcześniej mogły być na innej stronie dokumentu określone inaczej albo po prostu krócej, prościej) i tym podobnych. Innymi słowy, nazwiska tych cudzoziemców zapisywano w dokumentach miejskich według tych samych zasad co nazwiska pozostałych miejscowych mieszkańców Kiejdan. Tezy przedstawione w artykule dotyczące systemu nazewnictwa szkockich mieszczan Kiejdan w XVII–XVIII w. oraz zapisu i rozwoju form ich nazwisk uzupełniają dotychczasowe badania nad historycznym antroponimikonem mieszkańców Kiejdan. Dalsze badania nad tą wyjątkową dziedziną litewskiej antroponimii historycznej (antroponimami stanu mieszczańskiego) są potrzebne także dlatego, że antroponimiony różnych miast Litwy różnią się pod względem kształtowania się, pochodzenia, budowy nazwisk i innych aspektów. 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose 2. WNIOSKI 1. Osoby szkockiego pochodzenia, które przybyły do Kiejdan około 1628–1629 r., miały już nazwiska, jednak sposób oddawania ich dziedzicznych antroponimów (ich zapisywanie lub pomijanie) w miejskich rękopisach był zróżnicowany. Zadecydowały o tym kontekst dokumentów historycznych, brak jednolitego i powszechnie obowiązującego systemu nazewnictwa, tradycja piśmiennicza znana ówczesnym pisarzom i inne czynniki. Oczywiste jest jednak, że w XVI–XVIII w. dominowały określenia wyraźnie świadczące o funkcjonowaniu dziedzicznych antroponimów (nazwisk) szkockich mieszkańców Kiejdan w źródłach historii miasta Kiejdany. 2. Określenia szkockich mieszkańców Kiejdan z XVII–XVIII w. odnotowano w tekstach i dokumentach sporządzonych po łacinie i po polsku. Dlatego używano polskich i łacińskich form ich imion chrześcijańskich. Nazwiska tych osób, latynizowane i slawizowane, mogły być różnie modyfikowane w poszczególnych wpisach ksiąg magistrackich. W ten sposób powstały graficzne warianty nazwisk szkockich mieszkańców Kiejdan (mężczyzn). 3. Antroponimy kobiet pochodzenia szkockiego slawizowano jeszcze intensywniej. Do drugich antroponimów (po mężu lub ojcu) dodawano słowiańskie przyrostki -oa (w dokumentach historycznych zapisywane jako -owa), stosowane zwykle w nazwiskach kobiet zamężnych, oraz -ona (zapisywane jako -owa) – w nazwiskach niezamężnych dziewcząt lub kobiet. Wpływ na to miały zapewne także specyfika ówczesnych źródeł, zasady kancelaryjne, których pisarze przestrzegali w różnym stopniu, ich narodowość, kompetencje i inne czynniki. Straipsniai / Articles 57 ALMA RAGAUSKAITĖ ANEKSY IL. 1. Fragment starego rękopisu z 1666 r. Inventarz miasta Kieydanskiego 1666 (1. 6). 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose RYC. 2. Fragment z 1679 r. z rękopisu z lat 1664–1717 Acta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego (k. 70). Straipsniai / Articles 59 ALMA RAGAUSKAITĖ RYC. 3. Fragment z [1686] r. z księgi magistratu kiejdańskiego z lat 1690–1775 (k. 46). 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose ŠALTINIAI ASZK – Akta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego 1664–1717. Lietuvos Nacionalinės Martyno Mažvydo bibliotekos Retų knygų ir rankraščių skyrius. F. 93–541. CZK – Collecta zboru Kieydanskiego: To jest rachunek wszystkich recept i expens zborowych zaczę ty roku 1628 dnia 20 novembra, unpublished print. Opracował W. G. Studnicki, Wilno: 1939. Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius. F. 9–3040. KERĮ, KERK – Kėdainių evangelikų reformatų bažnyčios 1640–1649 m. jungtuvių ir 1641–1649 m. krikšto metrikų knygos. Lietuvos valstybės istorijos archyvas (toliau – LVIA). F. 606. Ap. 1. B. 144. KI – Kėdainių 1666 m. inventorius [Inwentarz miasta Kieydanskiego 1666]. Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius. F. 4. A215. B. 16891. KMK1 – Kėdainių magistrato 1623–1806 m. knyga8. LVIA. F. SA. B. 15360. KMK2 – Kėdainių magistrato 1690–1775 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15357. KMK3 – Kėdainių magistrato 1704–1720 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15358. KMK4 – Kėdainių magistrato 1721–1725 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15359. KMK5 – Kėdainių magistrato 1732–1740 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15361. KMK6 – Kėdainių magistrato 1732–1743 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15362. KMK7 – Kėdainių magistrato 1744–1750 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15363. KMK8 – Kėdainių magistrato 1750–1752 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15364. KMK9 – Kėdainių magistrato 1750–1761 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15367. KMK10 – Kėdainių magistrato 1750–1766 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15368. KMK11 – Kėdainių magistrato 1753–1755 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15365. KMK12 – Kėdainių magistrato 1756–1758 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15366. KMK13 – Kėdainių magistrato 1762–1763 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15369. KMK14 – Kėdainių magistrato 1763–1770 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15370. KMK15 – Kėdainių magistrato 1767–1770 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15371. KMK16 – Kėdainių magistrato 1771–1773 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15372. 8 Iš tiesų tai nėra 1623–1806 m. magistrato knyga, kaip nurodyta Lietuvos valstybės istorijos archyvo apraše, o tik į vieną rinkinį įrišti poros šimtų metų pavieniai dokumentai. Straipsniai / Articles 61 ALMA RAGAUSKAITĖ KMK17 – Kėdainių magistrato 1774–1777 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15373. KMK18 – Kėdainių magistrato 1777–1779 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15374. KMK19 – Kėdainių magistrato 1777–1780 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15375. KMK20 – Kėdainių magistrato 1779–1782 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15376. KMK21 – Kėdainių magistrato 1782–1791 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15377. KMK22 – Kėdainių magistrato 1783–1792 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15378. KMK23 – Kėdainių magistrato 1791–1806 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15379. KMK24 – Kėdainių magistrato 1794–1798 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15380. LITERATŪRA Alexandrowicz Stanisław 1970: Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w. – Acta Baltico–Slavica 7, 47–108. Alexandrowicz Stanisław 2011: Studia z dziejów miasteczek Wielkiego Księstwa Litewskiego. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Archer Stewen 2003: The British 19th Century Surname Atlas. CD-ROM. Dartford: Archer Software. Bajer Peter 2011: “Noli Me Condemnare” – Migrant Memories Set in Stone: The Seventeenth and Eighteenth-Century Scottish Memorials in Poland. – Memory Connection 1(1), 77–98. Bajer Peter Paul 2012: Scots in the Polish-Lithuanian Commonwealth, 16–18th Centuries. Leiden–Boston: Brill. BCI – British Consciousness and Identity. The Making of Britain, 1533–1707, ed. by Brendan Bradshaw, Peter Roberts. Cambridge: Cambridge University Press, 1998. Black George Fraser 1996: The Surnames of Scotland: Their Origin, Meaning, and History. Edinburgh: Birlinn. Bubak Józef 1986: Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dorward David 2002: Scottish Surnames. Edinburgh: Mercat Press. Eriksonas Linas 2000: The Lost Colony of Scots: Unravelling Overseas Connections in a Lithuanian Town. – Ships, Guns and Bibles in the North Sea and the Baltic States c.1350–c.1700, ed. by A. I. Macinnes, T. Riis and F. G. Pedersen. East Lothian: Tockwell Press, 173–187. 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose Gibbs Chris 2006: The New Britons: Scottish Identity in the 18th and 19ᵗʰ Centuries. – The Napoleon Series. Prieiga internete: http://www.napoleon-series.org/research/society/c_scottishidentity.html Grinevičius Henrikas, Miškinis Algimantas 1975: Kėdainių urbanistinė raida. – Architektūros paminklai 3. Vilnius: Paminklų konservavimo institutas, 157–186. Houston Robert Allan 2002: Scottish Literacy and the Scottish Identity: Illiteracy and Society in Scotland and Northern England, 1600–1800. Cambridge: Cambridge University Press. Jucevičius Jonas 2011: Kėdainių krašto architektūra. Kėdainiai: Spaudvita. Juknevičius Algirdas 2015: Škotų palikimas Kėdainiuose. Vilnius: Savastis. KDN – Lietuvos magdeburginių miestų privilegijos ir aktai 3: Kėdainiai. Sud. Antanas Tyla. Par. Antanas Tyla, Romualdas Firkovičius, Darius Antanavičius. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2002. Kowalski Waldemar 2015: The Great Immigration: Scots in Cracow and Little Poland, circa 1500–1660. Leiden: Brill. KSR – Kėdainių senamiesčio rūšiai. Kėdainiai: Lututė, 2008. Lewis Christopher Piers 2011: A New Approach to Personal Names and Cultural Identity in Nineteenth-Century Britain. – Baltų onomastikos tyrimai 2, sud. Alma Ragauskaitė, Grasilda Blažienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 189–201. LPŽ I–II – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2. Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Lukšaitė Ingė 1970: Lietuvių kalba reformaciniame judėjime XVII a. Vilnius: Lietuvos TSR Mokslų akademijos Istorijos institutas. Lukšaitė Ingė 1999: Reformacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ir Mažojoje Lietuvoje: XVI a. trečias dešimtmetis – XVII a. pirmas dešimtmetis. Vilnius: Baltos lankos. Lukšaitė Ingė 2001: Knygos nobažnystės (1653) parengimo kultūrinė aplinka. – „Knyga nobažnystės krikščioniškos“ (1653) – XVII a. Lietuvos kultūros paminklas. Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus, 4–28. Maciejauskienė Vitalija 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas XIII–XVIII a. Vilnius: Mokslas. Murdoch Steve 2001: The Scottish Community in Kėdainiai in its Scandinavian and Baltic Context. – Tarptautinė mokslinė konferencija „Colloquium Balticum. Baltijos regionas Europos mastu“. Šeteniai, 2001 m. birželio 16 d., 7. Murdoch Steve 2008: Anglo-Scottish Clash? Scottish Identities and Britishness, c. 1520–1750. – Cycnos 25(2), 1–16. Straipsniai / Articles 63 ALMA RAGAUSKAITĖ N i s h i k a w a S u g i k o 2000: Across the Continent: the Protestant Network Between the Society for the Promotion of Christian Knowledge (SPCK) and Kėdainiai. – Kul- tūrų sankirtos. Vilnius: Diemedžio leidykla, 296–308. R a g a u s k a i t ė A l m a 1999: XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės asmenvardžiai. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 145–158. R a g a u s k a i t ė A l m a 2000: XVII a. pirmosios pusės Kauno miestiečių asmenvardžių kilmė. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 43, 93–110. R a g a u s k a i t ė A l m a 2001: Kauno miestiečių pavardžių formavimasis XVI–XVIII a. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 45, 123–143. R a g a u s k a i t ė A l m a 2002: XVII–XVIII amžių kauniečių (vyrų) pavardžių variantai. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 47, 31–40. R a g a u s k a i t ė A l m a 2002a: XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai. Daktaro disertacijos santrauka. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. R a g a u s k a i t ė A l m a 2003: XVI–XVIII a. kauniečių moterų asmenvardžių daryba. – Vārds un tā pētīšanas aspekti. Rākstu krājums 7. Liepāja: Liepājas pedagoģijas akadēmija, 82–92. R a g a u s k a i t ė A l m a 2005: XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. R a g a u s k a i t ė A l m a 2006: Vietovardinės kilmės asmenvardžiai ir prievardžiai XVI a. Kauno aktų knygose. – Baltu filoloģija 15(1/2), 81–94. R a g a u s k a i t ė A l m a 2007: Scottish Personal Names in the Act Books of the City of Kėdainiai in the Seventeenth and Eighteenth Centuries. – Tarptautinė Aleksandro Vanago konferencija „Vardas kalboje, istorijoje ir savimonėje“. 2007 m. spalio 24–26 d. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 63–64. R a g a u s k a i t ė A l m a 2008: Tendencies in the Evolution of Hereditary Surnames of Townspeople in Lithuania from the Sixteenth to Eighteenth Centuries. – Zunamen / Surnames 3, 29–37. R a g a u s k a i t ė A l m a 2009: Kada susidarė kauniečių pavardės? – Kalba ir žmonės. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 226–232. R a g a u s k a i t ė A l m a 2011: Dėl lietuvių ir lenkų kalbų kontaktų XVII–XVIII a. Kėdainių miesto vardyne. – Tarptautinė mokslinė konferencija „Regioninė onomastika: ką sužinome iš vardyno“. 2011 m. lapkričio 10–11 d. Kaunas: Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas, 21–22. 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose Ragauskaitė Alma 2014: Kauno moterų asmenvardžiai XVI–XVII a. lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Kauno istorijos metraštis 14. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas; „Versus aureus“, 7–17. Ragauskaitė Alma 2014a: Lietuvoje sudarytas rankraštinis tikrinių vardų registras (apie 1840–1843). – Archivum Lithuanicum 16, 323–340. Ragauskaitė Alma 2015: Seniausios Lietuvoje 1599–1621 metų Joniškio krikšto metrikų knygos joniškiečių moterų asmenvardžiai lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Acta Linguistica Lithuanica 73, 55–81. Ragauskas Aivas 2002: Vilniaus miesto valdantysis elitas XVII a. antrojoje pusėje (1662–1702 m.). Vilnius: Diemedis. Starowolski Szymon 1655: Monumenta Sarmatarum. Cracoviæ: In Officina Vidua&Hæredum Francisci Cæsarij, S. R. M. Typog. Anno Domini, M. DC. LV. Šinkūnas Peliksas 1928: Kėdainių miesto istorija. Kaunas: „Spindulio“ B-vės spaustuvė. Tyla Antanas 2000: Decemviratas arba Tertio ordo communitatis Kėdainių savivaldoje. – Lietuvos istorijos metraštis 1999. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 64–76. Tworek Stanisław 1966: Z dziejów kalwinizmu w Wielkim Księstwie Litewskim w XVIII w. – Annales Universitatis Mariae Curie–Skłodowska 21(8), 193–202. Tworek Stanisław 1969: Materiały do dziejów kalwinizmu w Wielkim Księstwie Litewskim w XVII wieku. – Odrodzenie i reformacja w Polsce 14, 199–215. Whyte Donald 2000: Scottish Surnames. Edinburgh: Birlinn Ltd; 2nd Revised edition. Žirgulis Rimantas 2002: Škotų bendruomenė Kėdainiuose 1630–1750 m. – Lietuvos muziejų rinkiniai 1. Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus, 23–27. Žirgulis Rimantas 2002a: Three Hundred Years of Multiculturalism in Kėdainiai. – The Peoples of the Grand Duchy of Lithuania, ed. Grigorijus Potašenko. Vilnius: Aidai, 130–140. Žirgulis Rimantas 2005: Kėdainių žydų bendruomenė ir jos paveldas. – Žydų kultūros paveldas Lietuvoje, sud. Alfredas Jomantas. Vilnius: Savastis, 179–188. Žirgulis Rimantas 2005a: The Scottish Community in Kėdainiai c. 1630 – c. 1750. – Scottish Communities Abroad in the Early Modern Period, ed. by Alexia Grosjean and Steve Murdoch. Brill Leiden-Boston, 225–247. Straipsniai / Articles 65 ALMA RAGAUSKAITĖ Žirgulis Rimantas 2005b: Reformacijos palikimas Kėdainiuose. – Reformacija ir reforma. Tarptautinė mokslinė konferencija. Vilnius, 2002 m. lapkričio 8 d. Vilnius: Apyaūšris, 34–42. Рагаускайте Алма 2012: О литовско-польских языковых контактах по данным фамилий жителей города Кедайняй в XVII–XVIII веках. – Студії з ономастики та етимології. 2011–2012. Київ: Інститут української мови НАН України, 213–221. Tendencies of Recording of Scottish Surnames in the 17th–18th Century Historical Sources of Kėdainiai S U M M A R Y The article analyses the tendencies of naming the members of the Scottish community which existed in Kėdainiai in the 17th–18th century, the peculiar characteristics of expression of genders in their hereditary personal names and their recording in the town’s historical sources of that time. The article focuses on the analysis of proper names of Scottish settlers in Kėdainiai collected from Kėdainiai Magistrate’s register books of the 17th–18th century. In addition to these sources, the author also resorts to other old manuscripts. Around 250 cases of naming Scottish settlers in Kėdainiai were selected – not the cases of naming different persons but repetitive references to them were collected (different variants of their surnames). A larger Scottish community in the town formed in the mid-17th century. They gradually gained an exceptional status. Scottish people settled in the best part of the town – around the Reformed Church and the ‘Great Market.’ The fact that quite a few magistrate’s officers, merchants, elders of the Evangelical Reformed Church, etc. had Scottish surnames testifies to their influence and position in the society of the town. The Scottish settlers who arrived in Kėdainiai in around 1628–1629 already had surnames; however, when recording the family members of the Scottish settlers in Kėdainiai, the spelling of their hereditary personal names (fixation or non-fixation) varied in the town’s old manuscripts. It was influenced by the context of the historical sources under analysis, the writing tradition of the clerks of that time, record-keeping rules, etc. Nevertheless, it is obvious that the 17th–18th century was dominated by the naming which provided obvious evidence to the functioning of hereditary personal names (surnames) of the Scottish settlers in Kėdainiai in Kėdainiai historical sources. A hereditary personal name is seen in the naming of members within the same family (parents and children, 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose husband and wife, brothers, etc.). In the 17th–18th century the surnames of Scottish settlers were recorded in the texts written by the town’s clerks in Latin and Polish languages. Hence, the surnames of this nationality were Latinized, Slavicized and could be differently modified in different records of the magistrate’s books. Therefore, the article discusses the graphic variants of Scottish (male) surnames. Scottish female surnames were Slavicized to an even greater extent; the Slavic suffix -ovna (spelled -owna) was consistently added to the surnames of unmarried women, while -ova (spelled -owa) was added to the surnames of married women. Įteikta 2016 m. rugsėjo 27 d. A L M A R A G A U S K A I T Ė Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 67