Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose

45 ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: antroponimika historyczna, toponimia historyczna. TENDENCJE ZAPISU SZKOCKICH NAZWISK W XVII–XVIII W. W ŹRÓDŁACH DOTYCZĄCYCH HISTORII MIASTA KĖDAINIAI Tendencies of Recording of Scottish Surnames in the 17th–18th Century Historical Sources of Kėdainiai ADNOTACJA Jednymi z najważniejszych źródeł historycznej antroponimii mieszczan litewskich są księgi aktów instytucji samorządowych. Wśród nich wyróżniają się 24 księgi magistratu kiejdańskiego z XVII−początku XIX wieku. Z tych XVII–XVIII-wiecznych ksiąg i innych dawnych rękopisów miejskich wybrano około 250 określeń osób narodowości szkockiej (uwzględniono tu nie tylko różne osoby, lecz także różne warianty form ich nazwisk). Analizując je, w artykule omówiono tendencje w zakresie nazywania kėdainiaińskich Szkotów w XVII–XVIII wieku, szczególną sytuację związaną z ukształtowaniem się ich nazwisk (przybywając około 1628–1629 roku do Kėdainiai, osoby narodowości szkockiej miały już nazwiska) oraz prawidłowości zapisywania tych dziedzicznych nazw osobowych w dokumentach dotyczących historii miasta. SŁOWA KLUCZOWE: Kėdainiai, XVII–XVIII wiek, księgi magistratu, Szkoci, nazwiska. ADNOTACJA Miejskie księgi rejestrowe stanowią jedno z kluczowych źródeł historycznej antroponimii mieszkańców litewskich miast. Wśród nich wyróżnia się dwadzieścia cztery księgi rejestrów magistratu Kėdainiai pochodzące z XVII–XIX wieku. Z ksiąg XVII–XVIII-wiecznych, a także z innych dawnych rękopisów miejskich wybrano około 250 przypadków nadawania imion osobom szkockim (obejmują one nie tylko różne osoby, lecz także różne warianty ALMA RAGAUSKAITĖ 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXV ich nazwisk). Na podstawie ich analizy w artykule omówiono tendencje w zakresie nazywania szkockich osadników w Kėdainiai w XVII–XVIII wieku, wyjątkową sytuację związaną z tym, że osoby te miały już nazwiska, oraz tendencje formation of their surnames (when arriving in Kėdainiai in around 1628–1629, Scottish zapisywania tych dziedzicznych nazw osobowych w dokumentach historycznych miasta. KEYWORDS: Kėdainiai, 17th–18th century, magistrate register books, Scots, surnames. 0. WPROWADZENIE Historyczny zbiór nazw osobowych miasta Kėdainiai zaczęto już badać. Ogólna analiza językowa nazwisk mieszkańców Kiejdan z XVII–XVIII w., Wilna z XVI–XVII w. formavimosi polinkiai apžvelgti, remiantis daugiau nei 4 000 asmenų įvardijimų, surinktų iš šių miestų istorijos šaltinių (Ragauskaitė 2008: 29–37). Atlikta oraz mieszkańców Janiszek z XVIII w. wykazała, że w grupach lokalnych wspólnot omawianych miast nazwiska pojawiły się w różnym czasie. Najwcześniej zaczęły kształtować się nazwiska miejskiej elity, później nabyły je osoby zajmujące w mieście pozycję średnią i niższą. W drugiej połowie XVII w. faktycznie wszyscy šomi su pavardėmis. Matyt, lėčiau formavosi marginalinių sluoksnių atstovų pavardės. Šiaurės Lietuvos regione įsikūrusio mažesnio miesto Joniškio aktų kiejdanianie i wilnianie mieli już dziedziczne nazwiska. Księgi Janiszek zachowały się dopiero od 1722 r. Jednak i te późne dane wyraźnie świadczyły, że nie tylko janiszczanie należący do miejskiej elity (burmistrz, wójt itp.), lecz także osoby z niższych warstw w pierwszej połowie XVIII w. miały już dziedziczne nazwiska (Ragauskaitė 2008: 33–36). Odrębnie omówiono prawidłowości slawizacji nazwisk szkockich mieszkańców Kiejdan w XVII–XVIII w.; zauważono, że nazwiska te pod względem pochodzenia stanowią unikatową część zasobu nazw osobowych lokalnej wspólnoty miejskiej (Ragauskaitė 2007: 63–64). Rozważano już również wpływ języka polskiego na zapisywanie nazw osobowych kiejdanian (Litwinów i in.) w dokumentach historii miasta z XVII–XVIII w. (Ragauskaitė 2011: 21–22; Рагаускайте 2012: 213–221). Okazało się, że stopień spolszczenia tych nazw własnych zależał chyba najbardziej od pisarzy, którzy je przekazywali, od ich nastawienia, erudycji itp. (Рагаускайте 2012: 219). Zauważywszy wspomniane osobliwości kształtowania się historycznych nazwisk kiejdanian, ich pochodzenia, slawizacji itp., niniejsza publikacja kontynuuje badania nad dawnym zasobem nazw osobowych Kiejdan. Celem tego artykułu jest szczegółowe omówienie tendencji w zakresie określania członków kiedańskiej społeczności szkockiej w XVII–XVIII w. oraz najważniejszych cech utrwalania ich dziedzicznych nazw osobowych (nazwisk) w źródłach dotyczących historii miasta. Artykuły / Articles 47 Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose Materiał do artykułu zebrano głównie z XVII–XVIII-wiecznych ksiąg magistratu kiejdańskiego. Są to jedne z najważniejszych źródeł historycznej antroponimii mieszczan (Ragauskaitė 2008: 29; 2014a: 323; Рагаускайте 2012: 214). Większość XVII-wiecznych ksiąg magistratu kiejdańskiego spłonęła, dlatego bardzo brakuje ich najwcześniejszych wpisów. Wpisy te byłyby zapewne najcenniejszą częścią historycznego materiału antroponimicznego, szczególnie przydatną do badania początków działalności szkockiej społeczności w mieście (Žirgulis 2002: 24; 2005a: 229). Księgi protokołów sesji lub posiedzeń magistratu oraz sądu ławników zachowały się dopiero od 1759 r., przy czym nie obejmują wszystkich kolejnych lat. Łącznie zachowały się 24 księgi magistratu z XVII–początku XIX w., pisane po łacinie i po polsku1 (Tyla 2000: 65). Są to źródła historyczne o dużej wartości antroponimicznej, odzwierciedlające różne wydarzenia miejskie i sprawy miejscowej wspólnoty (długi mieszczan, umowy kupna-sprzedaży itp.). Zapisano tu również protokoły sesji magistratu, uchwały zgromadzeń mieszczan, statuty cechów, protokoły sądowe, różne realia życia miejskiego i rodzinnego odzwierdintys dokumentai (testamentai ir pan.). Naliczono co najmniej 17 pisarzy, którzy spisywali te księgi (Tyla 2000: 73–75). Uwagę zwraca to, że niektóre nazwiska pisarzy mogły należeć także do osób narodowości litewskiej, np.: *Grybas: 1762 Marcinem Grybaſsem Pisarzem, y całym Szlachetnym Magistratem abl. KMK13 232. Por. db. pvd. Grỹbas LPŽ I 707; *Gulbinas: 1770 Szlachetny <…> P(an) 3 Jan Gulbin Piſsarz KMK15 90. Por. db. pvd. Gubinas LPŽ I 741. Natomiast w 1702 r. pisarzem magistratu kiejdańskiego był Szkot, zidentyfikowany jako Wiliam Forsyth (Juknevičius 2015: 49). Okoliczności te niewątpliwie miały wpływ na zapisywanie form antroponimów mieszkańców Kiejdan (zob. Рагаускайте 2012: 219–221). Próbując przynajmniej częściowo uzupełnić lukę we wczesnych wpisach ksiąg magistratu z XVII w., w niniejszym artykule oparto się również na innych źródłach historycznych. Jest to zbiór protokołów sesji kościoła ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach z lat 1628–1663 (Collecta zboru Kieydanskiego), księgi metrykalne chrztów z lat 1640–1649 i małżeństw z lat 1641–1649 kościoła ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach, zbiór akt sesji wspólnoty ewangelicko-reformowanej w Kiejdanach z lat 1664–1717 (Akta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego) oraz inwentarz Kiejdan z 1666 r. Ze wspomnianych źródeł z XVII–XVIII w. wybrano około 250 szkockich nazw osobowych. Liczyć nie różne osoby, lecz powtarzające się przypadki ich odnotowania. Ponieważ w celu omówienia wyjątkowej sytuacji powstawania szkockich dziedzicznych antroponimów (nazwisk) 2 Wszystkie antroponimy przedstawione w artykule są poświadczone w księgach metrykalnych. Przy każdym z nich podaje się 1 Šių istorijos šaltinių sąrašą žr. straipsnio pabaigoje. rok, w którym antroponim został odnotowany, skrót źródła historycznego oraz numer karty (strony). 3 Skróty odnotowane w dokumentach historycznych są rozwijane. Dopisek podaje się w nawiasach. Przy przekazywaniu antroponimów stara się zachować oryginalny rodzaj gramatyczny utrwalony w rękopisach. ALMA RAGAUSKAITĖ 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXV (około 1628–1629 r. Szkoci przybywający do Kiejdan mieli już nazwiska), specyfika zapisu ich nazwisk, ich warianty graficzne itp. właśnie dlatego potrzebne są różne zapisy tych samych osób. Poniżej krótko scharakteryzowane zostanie powstawanie społeczności szkockiej w Kiejdanach, ustalone zostaną tendencje w zakresie nazywania przedstawicieli tej narodowości itd. W rękopisach miejskich Kiejdan z XVII–XVIII w. 1. TENDENCJE W ZAKRESIE NAZYWANIA SZKOTÓW W KIEJDANACH XVII–XVIII W. Kiejdany w XVII–XVIII w. były jednym z nielicznych prywatnych miast Litwy, któremu już 15 kwietnia 1590 r. nadano prawo magdeburskie, mającym zachowane i pielęgnowane tradycje wielokulturowe, należącym do przedstawicieli birżańsko-dubińskiej gałęzi rodu książąt Radziwiłłów (Alexandrowicz 1970: 80; 2011: 282; Tyla 2000: 66). W XVII w. Kiejdany były ważnym ośrodkiem ewangelików reformowanych Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz piśmiennictwa litewskiego. Znajdowało się tu centrum administracyjnej jednostki Kościoła tego wyznania w WKL – dystryktu żmudzkiego, mieszkali superintendentowie żmudzcy, odbywały telkusios įvairios bažnytinės ir kultūrinės institucijos (Lukšaitė 1970: 15; 1999: 10; 2001: 11). Nuo 1731 m. Kėdainiai perėjo į kunigaikščių Radvilų katalikiškosię synody kościelne, znajdowały się w rękach gałęzi nieświeskiej. Kiejdany należały do Radziwiłłów z przerwami do 1819 r. (KDN 9, 12). Dążąc do korzyści ekonomicznych dla miasta Kiejdany i będąc aktywnym zwolennikiem reformacji, Krzysztof Radziwiłł starał się, aby w Kiejdanach licznie osiedlali się wyznawcy tej religii (Žirgulis 2005a: 226). Dlatego w XVII–XVIII w. Kiejdany były miastem wieloreligijnym i wielonarodowym (Žirgulis 2005: 179; 2005b: 35). Oto „Taka oto miejska historia miasta Kiejdany: zamieszkiwali je głównie Szkoci, Niemcy, Żydzi i miejscowa ludność – Litwini” (Šinkūnas 1928: 21). Twierdzi się, że Krzysztof Radziwiłł utrzymywał kontakty z elbląskim kościołem reformowanym, do którego należeli również Szkoci. Chociaż nie wiadomo, czy zostali oficjalnie zaproszeni, to około 1628–1629 r. w Kiejdanach pojawili się również Szkoci reformowani (Žirgulis 2002: 236). Ci, z pozoru odlegli i tybės atstovų pasirodymas XVII a. trečiajame dešimtmetyje Kėdainiuose nebuvo netikėtas. Jau XIV–XV a. škotai prekiavo su Lenkija ir Rytų Prūsija (Koegzotyczni, szkoccy tauwalski 2015: 30). Około 1637 r. do kiejdańskiej ewangelickiej wspólnoty reformowanej przybył z Amsterdamu kaznodzieja określany jako John Douglas (Žirgulis 2002a: 132). Liczniejsza wspólnota szkocka powstała w mieście w połowie XVII w. Przypuszcza się, że przed 1655 r. w Kiejdanach mogła mieszkać wspólnota licząca około 200–300 osób (Eriksonas 2000: 180). Zidentyfikowano około 120 nazwisk Szkotów mieszkających w Kiejdanach (Žirgulis 2000: 26). Była to jedna z najwybitniejszych Artykuły / Articles 49 wspólnot w regionie bałtyckim i skandynawskim (Bajer Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose 2011: 78). Twierdzi się, że w omawianym regionie większa była jedynie wspólnota szkocka istniejąca w norweskim mieście Bergen. Liczyła około 270 osób (Murdoch 2001: 7). Niewielu Szkotów mieszkało również w innych miastach, takich jak Birże, Kowno, Kielmy, Szkudy, Taurogi, Wilno (Ragauskas 2002: 299; Žirgulis 2002: 23). Jak zwykle w źródłach miejskich tego typu (księgach magistratu itp.), określenia mieszkańców Kiejdan zostały w większości podane nie w odrębnych wykazach, lecz w zróżnicowanym kontekście zapisów (w różnych dokumentach miejskich, protokołach spraw itp.). O zasadach doboru imion i nazwisk mieszczan pisano już szczegółowo (zob. także Ragauskaitė 1999: 146; 2000: 94; 2002: 31–32; 2002a: 6–7; 2003: 82; 2005: 18–23; 2006: 81–82; 2009: 227; 2014: 9; 2015: 59–61). członkowie kiejdańskiej wspólnoty szkockiej, podobnie jak wszyscy kiejdańczycy (Litwini i in.), również oznaczeni są skrótami le. mieszczanin, obywatel, np. : 1753 Panu Michałowi Forsajowi Obywatelowi Miasta Kieidanskiego dat. KMK2 172, 1714 Pana Livingstona Raycy <…> Mieszczanow <…> Miasta Kieydan(skiego) gen. KMK3 30v ir t. t. Stosowane są także specjalne skróty określające narodowość szkocką le. szkot, szot, z naciej szkotskiej, pvz. : 1643 jck Szkot KERK 8v, 1650 Jana Lausonna Szkota gen. CZK 68, 1649 Jan Nikiel Jan Chapman Szkot KERJ 61v, 1649 Jakub KuSzkot KERK 8, 1646 Wilhelm Olephant Szot KERK 5v, 1655 pan Jakub Ranison z naciej szkotskiej CZK 103, 1635 P(an) Andrys Szot CZK 33, 1633 Tomasz Szot CZK 24 i in. Takie występujące w źródłach skróty pozwalają stwierdzić, że owi kiejdańczycy byli właśnie Szkotami, a okoliczni mieszkańcy wyróżniali ich jako osoby niepochodzące z tego miejsca. Jednak do tej pory nie uniknięto pewnych rozbieżności w interpretacji narodowości (w źródłach historycznych i in. Szkoci niekiedy są jeszcze określani szerszym pojęciem – „anglais“). Na przykład uważa się, że słynny XVIII-wieczny mieszkaniec Kiejdan, określony jako Jakub Gray, był Anglikiem (Tworek 1966: 182), natomiast Paulas Bajeris zaliczył go do Szkotów (Bajer 2012: 453). Osoba ta jest również wymieniana w XVIII-wiecznych księgach magistratu kiejdańskiego, np.: 1723 Panem Jakubem Grejem Decemwirem Kieydanſkim abl. KMK4 63 – 1737 Pana Jakuba Graia Raycy Kieydan(skiego) gen. KMK5 38 – 1739 Panem Jakubem Grajem Raycą Kieydanskim abl. KMK5 79 i in. Oto zaś inny przybysz ze Szkocji, doktor medycyny, w dawnych XVII-wiecznych rękopisach wileńskich określany jako Iacobus Arnuth, Iacobus Arnott (1632†), mieszkający w Wilnie, był pochodzenia szkockiego. Świadczył o tym częsty przydomek „Szkot“ (łac. scotus, pol. szkot), odnotowany w źródłach historycznych obok jego nazwiska (Ragauskas 2002: 299). Jednak w inskrypcji nagrobnej został upamiętniony jako osoba narodowości angielskiej – „natione Angli“ (Starowolski 1655: 235). Interesujące jest to, że szkoccy emigranci w źródłach historycznych z XVIII w. często bywają nazywani także „ex gente Magnae Britanniae” – z „narodu Wielkiej Brytanii” (Juknevičius 2015: 32). Szkotów zaczęto nazywać Brytyjczykami od 1707 r., po przyłączeniu ALMA RAGAUSKAITĖ 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Škotijos karalystę prie Didžiosios Britanijos karalystės (BCI 45; Houston 2002: 35; Gibbs 2006: 1; Murdoch 2008: 14; Juknevičius 2015: 32). W celu możliwie najbardziej wiarygodnej identyfikacji określeń Kiejdańskich Szkotów w artykule oparto się na tabeli (rejestrze) osób tej narodowości sporządzonej przez P. Bajera na podstawie następujących źródeł historycznych: zbioru dokumentów finansowych Kiejdańskiego zboru ewangelicko-reformowanego z lat 1628–1663 (Collecta zboru Kieydanskiego), księgi metryk chrztów z lat 1640–1649 i małżeństw z lat 1641–1649 įrašų bei 1697 m. sąrašo Rejestr porządny Auditorow Zboru tego Kiejdanskiego iš Kėdainių evangelikų reformatų bendruomenės 1664–1717 m. sesijų aktų rinKiejdańskiego zboru ewangelicko-reformowanego (Akta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego). Ta lista Rejestr porządny Auditorow Zboru tego Kiejdanskiego z 1697 r. została już wcześniej opublikowana i cytowana (zob. także Tworek 1969: 213–215). W tabeli opracowanej przez P. Bajera zapisano następujące dane: konkretne źródło, w którym wspomniano osobę szkockiego pochodzenia, datę, pełnione funkcje itp. (szerzej zob. Bajer 2012: 443–453). Podane w artykule historyczne nazwiska Kiejdańskich Szkotów dla zachowania dokładności porównano ponadto z nazwiskami szkockimi z XIX-wiecznego brytyjskiego atlasu nazwisk The Surname Atlas4 (zob. także Archer 2003; Lewis 2011: 189–210). Atlas nazwisk ukazuje rozpowszechnienie nazwisk angielskich, szkockich i walijskich w 1881 r.5. Ponadto przejrzano także inne znane zbiory szkockich nazwisk (Black 1996; Whyte 2000; Dorward 2002). Około 1629 r. w kiejdańskiej szkole ewangelicko-reformowanej nauczało co najmniej czterech pedagogów pochodzenia szkockiego: Iacob Paterson, Alexander Nicholas, Thomas Ramsay i Ian Halson (Eriksonas 2000: 175). We wspomnianym zbiorze dokumentów finansowych kiejdańskiego kościoła ewangelicko-reformowanego z lat 1628–1663 od 1630 r. pojawiają się pierwsze „szkockie nazwiska: Gilbert, Ogilby, Gordon” (Žirgulis 2002: 24). W zbiorze tym odnotowano także więcej nazwisk osób tej narodowości, np.: 1658 pan Jerzy 1637 Alexander Ogilbe CZK 37, 1655 Jacob Ramsay CZK 102, 1648 Andres SymBennet CZK 108, 1650 Wilhelmus Meleyson CZK 67, son senior CZK 78 itd. Oto w wykazie zauważonym w aktach sesji kiejdańskiej wspólnoty ewangelicko-reformowanej z lat 1664–1717 (Acta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego 1664–1717) Ca1666–1668 Georgius Anderʃon talogus discentium in Schola Cajodunienʃi užfiksuoti šie škotiškos kilmės asmenys: ASZK 8, 1666 Jacobus Bennet ASZK 8, 1666– 1668 Carolus Ramʃay ASZK 8, 1666–1668 Thomas Ramsay ASZK 8, 1666 Ja5 Autorka artykułu dziękuje dr. Christopherowi Lewisowi (Kingʼs College, cobus Zomerwill ASZK 8, o vėlesniame sąraše dar paminėtas 1668 Johannes 4 www.archersoftware.co.uk/satlas07.htm London), który podarował jej płytę kompaktową The Surname Atlas. Artykuły / Articles 51 Barklaẏ ASZK 8. Przy Zborze spisano parę osób Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose określonych jako 1679 Jan Cannot, Rektor Collegy ASZK 70 i 1679 Johannes Paterson, Diaconus ASZK 70. Odnotowane szkockie nazwiska w metrykach ślubów kościoła ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach z lat 1640–1649 oraz chrztów z lat 1641–1649, np.: 1647 Jan Forbesz KERJ 7, 1642 Jan Mekienen KERK 2v, 1648 Mateusz Ramza KERK 5v, 1649 Jan Ramzaj KERK 5v ir kt. Jak widać, pierwszymi członami tych dwuczłonowych określeń są imiona chrześcijańskie; używane są tradycyjne polskie lub łacińskie formy imion, ponieważ źródła historyczne spisano w języku polskim i łacińskim, np. Jan, Mateusz, Michał; Carolus, Georgius, Thomas i in. Stopniowo kiejdańscy Szkoci zajęli ważną pozycję w życiu i zarządzaniu miastem. Otóż z różnych dokumentów miejskich z lat 1590–1795 (z całego okresu samorządu miejskiego) zebrano 225 nazwisk urzędników magistratu (Tyla 2000: 73–75). Na podstawie tych danych zebranych przez Antonasa Tylę Rimantas Žirgulis obliczył, że spośród 27 wójtów miasta Kiejdany 2 było Szkotami (7,4 %), spośród 46 burmistrzów – 12 Szkotów (26 %), spośród 48 rajców – 6 Szkotów (12,5 %), spośród 49 ławników – 15 Szkotów (30,6 %), spośród 38 decemwirów – 7 Szkotów (18,4 %), spośród 17 pisarzy – 1 Szkot (5,8 %). Okazało się, że spośród 225 urzędników miejskich w omawianym okresie 43 było Szkotami (19,1 %) (Žirgulis 2002: 25). W rękopisach dotyczących historii miasta Kiejdany po wojnie w latach 1655–1660 wymienia się nazwiska następujących wpływowych kiejdańczyków pochodzenia szkockiego: Andersons, Arnets, Bennets, Forbes, Gordons, Hallyburtons, Kiuks, Moleysons, Nikiells, Ogilbys, Ramsays, Simpsons, Skromzers (Eriksonas 2000: 180). Dane inwentarza Kiejdan z 1666 r. potwierdzają, że Szkoci osiedlili się w reformatų bažnyčią, Didžiąją rinką ir trijų pagrindinių gatvių – Pilies, Senosios bei Arklių prieigose, pvz.: 1666 Ulica Konska Pułkamienicy P(ana) Arneta pusta najlepszej, centralnej części miasta – wokół gen. KI 6, 1666 Dom P(ana) Wilima Benneta gen. KI 1, 1666 Dom Pana Dawidsona gen. KI 1, 1666 Druga strona tey ze ulicy zamkowey Domek Woyciecha Lewystona gen. KI 3v. Ponieważ kościół reformowany stał obok miejskiego placu targowego, na którym odbywały się hałaśliwe niedzielne targi, sesja z 24 marca 1655 r. postanowiła, że niedzielne targi w Kiejdanach są zniewagą Boga, który zakazał pracy w niedzielę, dlatego zażądano od władz przeniesienia tych targów na dni powszednie (Juknevičius 2015: 37). O ich wpływie i pozycji w społeczeństwie świadczy to, że sporo szkockich nazwisk noszą ówcześni urzędnicy magistratu, zamożni kupcy, kredytodawcy, dzierżawcy folwarków, właściciele sklepów, rektorzy gimnazjum, seniorzy kościoła reformowanego, jego dobroczyńcy i in., np.: 1690 Dawid Kreyſty Ławnik KMK2 21; 1708 Pan Jan Crammont Ławnik Magdeburgiey Kieydanskiey KMK3 15, 1721 Pana Wilhelma Haliborthona Kupca y Obywatela Kieydanſkiego gen. KMK4 4, 1704 Honorato Domino Alberto Lewingston Consulari eiusdem Civitatis KMK3 6v, 1721–1725 Dawida ALMA RAGAUSKAITĖ 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Mitchella Decemwira6 gen. KMK4 107, 1794 Jan Moleyson Profesor Szkoł Kieydanskich KMK24 142, 1724 Szlachetnych Panow Woyciecha Paterſona Raycy <…> gen. KMK4 107, 1735 Wilimem Roſsem Lantwoytem abl. KMK5 27v i in. Być może ze względu na zwięzłość niekiedy tę samą osobę zapisywano tylko nazwiskiem, np. : 1711 P(ana) Cramondta gen. KMK3 24v, 1654 pana Cupera gen. CZK 79, 1658 panu Ramsonowi dat. CZK 108, 1655 pana Ranisona gen. CZK 104, 1653 p(ana) Dawida Symsona gen. CZK 92 – 1653 Symsona gen. CZK 92 ir kt. Ištyrus XVII–XVIII a. istorijos šaltinius matyti, kad pavardės vartotos škotiškos kilmės miesto valdančiojo elito ir žemesnės visuomeninės padėties asmenų užrašymuose. Paveldimas asmenvardis funkcionuoja tos pačios šeimos narių7 (tėvų ir vaikų, vyro ir žmonos, brolių ir kt.) įvardijimuose, pvz. : 1714 Ja Jan Farsay Czynią wiadomo y iawno zeznawam tym moim Dobrowolnym listem Kwitacinnym Danym Rodzonemu <…> Panu Jerzemu Farsaiowi, iako starszemu Bratu Na to Iz ia wyszmianowany Jan Farsay, przybywszy z Cudzych Kraiow słuzby woienney <…> w Roku Tysiącsiedmsetnym dwunastym do Miasta Kieydan y niezostawszy <…> Panow Rodzicow Moich zywocie <…> Pana Wilhelma Farsaja Pisarza Grodzkiego Kieydanskiego y Rodzicielki Moiey <…> Paniey Anny Ławrynowny Farsajowey KMK3 59; 1714 Pana Livingstona Raycy od Szlachetney <…> Anny HalliborKMK3 30v; 1731 Pan Wilim Roſʒ Rayca Kieydanski <…> Katarzyna z Arnetow primi voti Elizeuſzowa Reiowa ad præsens tonowny Livingstonową Małʒonkow Mieszczanow <…> Miasta Kieydan(skiego) gen. Roſzowa KMK2 76; 1717 Jerzy Sumerwiłł y Ja Anna Mozeniuſzowa Jerzyna Sumerwiłowa Małzonkowie <…> KMK3 81v. XVII–XVIII a. pastebėti du bendri asmenvardžiai, kai šalia užrašyti vyras ir danskiemu y sʒlachetney Paniey Katharzynie Lewistonownie Hendrichowey Hunterowey Ławnikowey Małzonkom dat. KMK2 35; 1715 žmona, pvz.: 1691 szlachetnemu P(anu) Hendrichowi Hunterowi Ławnikowi KieyPanu Alexandrowi Cuthbertowi Burmistrzowi Miasta Kieydanskiego y szlachetney <…> Pani Katharzynie Kalinowskiey Alexandrowey Cuthbertowey Burmiſtrzowey Małzonkom y obywatelom Miasta Kieydanskiego dat. KMK3 69v. P. Bajeris 1664–1717 m. Kėdainių evangelikų reformatų bendruomenės sesijų aktuose (Acta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego 1664–1717) pastebėtame 1679 m. Kėdainių evangelikų reformatų bažnyčios parapijiečių sąraše (Rejestr 6 Dalis asmenų yra pažymėti lo. decemwir. Związek kiejdańskiego magistratu ze wspólnotą miejską był dość silny, dlatego w posiedzeniach magistratu uczestniczyli decemwirowie oraz przedstawiciele cechów. Byli oni również zatwierdzani przez magistrat. Osoby te kontrolowały uchwały i decyzje podejmowane przez magistrat, zebrane dochody i wydatki, a także odpowiadały za przygotowanie wojskowe miasta Kiejdany (Tyla 2000: 64–76; Juknevičius 2015: 49). 7 Właśnie dziedziczność imienia osobowego oraz przynależność do członków jednej rodziny świadczą o tym, że przekształciło się ono w nazwisko (Bubak 1986: 217; Maciejauskienė 1991: 51; Ragauskaitė 2001: 125). Artykuły / Articles 53 porządny Auditorow Zboru tego Kiejdanskiego) spośród 238 Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose osób 76 określeń przypisał osobom narodowości szkockiej (wraz z członkami ich rodzin (żonami, potomkami). Według niego stanowi to około 32,3 % parafian (Bajer 2012: 280). Należy wymienić następujące określenia Kiejdańskich Szkotów i członków ich rodzin, np. : 1679 Panowie Ławnicy P(an) Woyciech Leviston, P(ani) Katarʒ(i)na Krechtonowna, Ƶona iego. Katary(na), Margreta Corki. Wojciech, Jerzy Synowie. Carol, y Tomas Ramze Pasierbowie ASZK 70; 1679 P(an) Jan Dawidson, P(ani) Dorota Burnetówna Ƶona iego ASZK 70; 1679 W Rynku P(an) Jerzy Makien, Ƶłotnik P(ani) Anna, Ƶona iego jakub Somerwill Andrzej Makien Syn ASZK 71; 1679 W Rynku P(an) Dawid Gilbert Anna Corka iego ASZK 71; 1679 Na Posmilskiey Ulicy P(ani) Gertruda Kiuckowa Wdowa. Anna y Ƶofia Corki ASZK 71; 1679 P(an) Jakub Somerwill Anna Ƶona iego Anna, Katarzyna, Helena Corki ASZK 71; 1679 Na Konskiey Ulicy P(an) Jan Scharp P(ani) Katarzyna Helleb. Ƶona iego Jan, Jerzy, Wojciech, Alexander Synowie ASZK 72 ir kt. Z tych przykładów najwyraźniej widać, że oprócz dziedzicznego antroponimu, tj. nazwiska, zapisani są również niektórzy Szkoci zajmujący w społeczeństwie wysoką pozycję społeczno-ekonomiczną. Okoliczność ta wskazuje, że w przytoczonych przypadkach wspólne antroponimy po prostu nie zostały odnotowane. Jak widać, było to w istocie spowodowane niejednolitością nazewnictwa, kontekstem wpisów oraz tradycją piśmienniczą, którą dysponowali pisarze. Myśl tę potwierdza fakt, że w różnych źródłach dotyczących historii mistrzowie P(an) Ierzy Anderson: P(ani) Elzbieta Ƶona iego ASZK 70 ir 1690 Spectabilis D(omi)ni Georgÿ Anderʃon Proconsulis KMK2 6v, jo žmona – 1690 SzlachetKiejdan członkowie tych samych rodzin są zapisywani niejednolicie – z dziedzicznymi antroponimami i bez nich, np.: 1679 Panowie Burney paniey Jerzyney Andersonowey Burmistrzowey Kieydanskiey gen. KMK2 4v; 1679 Panowie Raicy P(an) Ierzy Helleborton P(ani) Elzbieta Ƶona iego ASZK 70 i 1736 Panią Elzbietą z Barklaiow Halibortonową tudzieʃz Panem Jerzym Halibortonem Ławnikiem Kieyd(anskim) KMK6 28; 1679 Panowie Raicy P(an) Jakub Kiuck, P(ani) Małgorzata Ƶona iego ASZK 70 i 1704 Panu Jakubie Kiuku Raycy Miasta Kieydanskiego y Szlachetney Pani Małgorzacie <…> Jakubowey Kiukowey KMK3 7v; 1679 Na Długiej Ulicy P(an) Alexander Mongriff: P(ani) Ƶofia Ƶona iego Bennetowna ASZK 71 ir 1691 Pana Alexandra Mąkryfa Ławnika Kieydanskiego y na Panią Zofię Bennetownę Alexandrową Mąkryfową Małzonkow KMK2 39. Czasami pomija się imię kobiety i nazwisko panieńskie, podając odsyłacz le. sama, t. y. sama, żona, i zapisuje się tylko jedno wspólne nazwisko małżonków: 1750–1766 Panu Jakubowi y Samey Grajom Małz(onkom) Obyw(atelom) Kieyd(anskim) dat. KMK1013 ir 1777 Jakub y Elzbieta z Kramontow Grajowie Obywatele Kieydanscy KMK17 17v. Chociaż szkoci kiejdańscy zachowywali swoją tożsamość narodową, z drugiej strony mogli uniknąć izolacji językowej i kulturowej, wiążąc się więzami małżeńskimi z lokalną elitą miejską (Žirgulis 2002: 24; 2002a: 132; 2005a: 237). Dlatego gdy ALMA RAGAUSKAITĖ 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXV RYS. 3 Fragment z 1686 r. z księgi magistratu kiejdańskiego z lat 1690–1775 (k. 46). Straipsniai / Articles 61 Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose ŠALTINIAI ASZK – Akta Sessionalne Zboru Kiejdanskiego 1664–1717. Lietuvos Nacionalinės Martyno Mažvydo bibliotekos Retų knygų ir rankraščių skyrius. F. 93–541. CZK – Collecta zboru Kieydanskiego: To jest rachunek wszystkich recept i expens zborowych zacze ty roku 1628 dnia 20 novembra, unpublished print. Opracowal W. G. Studnicki, Wilno: 1939. Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius. F. 9–3040. KERJ, KERK – Kėdainių evangelikų reformatų bažnyčios 1640–1649 m. jungtuvių ir 1641–1649 m. krikšto metrikų knygos. Lietuvos valstybės istorijos archyvas (toliau – LVIA). F. 606. Ap. 1. B. 144. KI – Kėdainių 1666 m. inventorius [Inwentarz miasta Kieydanskiego 1666]. Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius. F. 4. A215. B. 16891. KMK1 – Kėdainių magistrato 1623–1806 m. knyga8. LVIA. F. SA. B. 15360. KMK2 – Kėdainių magistrato 1690–1775 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15357. KMK3 – Kėdainių magistrato 1704–1720 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15358. KMK4 – Kėdainių magistrato 1721–1725 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15359. KMK5 – Kėdainių magistrato 1732–1740 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15361. KMK6 – Kėdainių magistrato 1732–1743 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15362. KMK7 – Kėdainių magistrato 1744–1750 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15363. KMK8 – Kėdainių magistrato 1750–1752 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15364. KMK9 – Kėdainių magistrato 1750–1761 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15367. KMK10 – Kėdainių magistrato 1750–1766 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15368. KMK11 – Kėdainių magistrato 1753–1755 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15365. KMK12 – Kėdainių magistrato 1756–1758 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15366. KMK13 – Kėdainių magistrato 1762–1763 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15369. KMK14 – Kėdainių magistrato 1763–1770 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15370. KMK15 – Kėdainių magistrato 1767–1770 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15371. KMK16 – Kėdainių magistrato 1771–1773 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15372. 8 Iš tiesų tai nėra 1623–1806 m. magistrato knyga, kaip nurodyta Lietuvos valstybės istorijos archyvo apraše, o tik į vieną rinkinį įrišti poros šimtų metų pavieniai dokumentai. ALMA RAGAUSKAITĖ 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXV KMK17 – Kėdainių magistrato 1774–1777 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15373. KMK18 – Kėdainių magistrato 1777–1779 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15374. KMK19 – Kėdainių magistrato 1777–1780 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15375. KMK20 – Kėdainių magistrato 1779–1782 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15376. KMK21 – Kėdainių magistrato 1782–1791 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15377. KMK22 – Kėdainių magistrato 1783–1792 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15378. KMK23 – Kėdainių magistrato 1791–1806 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15379. KMK24 – Kėdainių magistrato 1794–1798 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15380. LITERATŪRA Alexandrowicz Stanisław 1970: Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w. – Acta Baltico–Slavica 7, 47–108. Alexandrowicz Stanisław 2011: Studia z dziejów miasteczek Wielkiego Księstwa Litewskiego. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Archer Stewen 2003: The British 19th Century Surname Atlas. CD-ROM. Dartford: Archer Software. Bajer Peter 2011: “Noli Me Condemnare” − Migrant Memories Set in Stone: The Seventeenth and Eighteenth-Century Scottish Memorials in Poland. – Memory Connection 1(1), 77–98. Bajer Peter Paul 2012: Scots in the Polish-Lithuanian Commonwealth, 16−18th Centuries. Leiden−Boston: Brill. BCI – British Consciousness and Identity. The Making of Britain, 1533–1707, ed. by Brendan Bradshaw, Peter Roberts. Cambridge: Cambridge University Press, 1998. Black George Fraser 1996: The Surnames of Scotland: Their Origin, Meaning, and History. Edinburgh: Birlinn. Bubak Józef 1986: Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dorward David 2002: Scottish Surnames. Edinburgh: Mercat Press. Eriksonas Linas 2000: The Lost Colony of Scots: Unravelling Overseas Connections in a Lithuanian Town. − Ships, Guns and Bibles in the North Sea and the Baltic States c.1350−c.1700, ed. by A. I. Macinnes, T. Riis and F. G. Pedersen. East Lothian: Tockwell Press, 173−187. Straipsniai / Articles 63 Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose Gibbs Chris 2006: The New Britons: Scottish Identity in the 18th and 19th Centuries. – The Napoleon Series. Prieiga internete: http://www.napoleon-series.org/research/society/c_scottishidentity.html Grinevičius Henrikas, Miškinis Algimantas 1975: Kėdainių urbanistinė raida. – Architektūros paminklai 3. Vilnius: Paminklų konservavimo institutas, 157−186. Houston Robert Allan 2002: Scottish Literacy and the Scottish Identity: Illiteracy and Society in Scotland and Northern England, 1600–1800. Cambridge: Cambridge University Press. Jucevičius Jonas 2011: Kėdainių krašto architektūra. Kėdainiai: Spaudvita. Juknevičius Algirdas 2015: Škotų palikimas Kėdainiuose. Vilnius: Savastis. KDN – Lietuvos magdeburginių miestų privilegijos ir aktai 3: Kėdainiai. Sud. Antanas Tyla. Par. Antanas Tyla, Romualdas Firkovičius, Darius Antanavičius. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2002. Kowalski Waldemar 2015: The Great Immigration: Scots in Cracow and Little Poland, circa 1500–1660. Leiden: Brill. KSR – Kėdainių senamiesčio rūsiai. Kėdainiai: Lututė, 2008. Lewis Christopher Piers 2011: A New Approach to Personal Names and Cultural Identity in Nineteenth-Century Britain. – Baltų onomastikos tyrimai 2, sud. Alma Ragauskaitė, Grasilda Blažienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 189–201. LPŽ I–II – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2. Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Lukšaitė Ingė 1970: Lietuvių kalba reformaciniame judėjime XVII a. Vilnius: Lietuvos TSR Mokslų akademijos Istorijos institutas. Lukšaitė Ingė 1999: Reformacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ir Mažojoje Lietuvoje: XVI a. trečias dešimtmetis – XVII a. pirmas dešimtmetis. Vilnius: Baltos lankos. Lukšaitė Ingė 2001: Knygos nobažnystės (1653) parengimo kultūrinė aplinka. – „Knyga nobažnystės krikščioniškos“ (1653) – XVII a. Lietuvos kultūros paminklas. Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus, 4–28. Maciejauskienė Vitalija 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas XIII−XVIII a. Vilnius: Mokslas. Murdoch Steve 2001: The Scottish Community in Kėdainiai in its Scandinavian and Baltic Context. – Tarptautinė mokslinė konferencija „Colloquium Balticum. Baltijos regionas Europos mastu“. Šeteniai, 2001 m. birželio 16 d., 7. Murdoch Steve 2008: Anglo-Scottish Clash? Scottish Identities and Britishness, c. 1520–1750. – Cycnos 25(2), 1–16. ALMA RAGAUSKAITĖ 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Nishikawa Sugiko 2000: Across the Continent: the Protestant Network Between the Society for the Promotion of Christian Knowledge (SPCK) and Kėdainiai. – Kultūrų sankirtos. Wilno: wydawnictwo Diemedžio, 296–308. nazwy osobowe. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių Ragauskaitė Alma 1999: XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės askalbotyros klausimai 41, 145–158. Ragauskaitė Alma 2000: Pochodzenie imion osobowych mieszczan kowieńskich z pierwszej połowy XVII wieku. – Acta Linguistica Lithuanica / Kwestie językoznawstwa litewskiego 43, 93−110. Ragauskaitė Alma 2001: Kształtowanie się nazwisk mieszczan kowieńskich w XVI−XVIII wieku. – Acta Linguistica Lithuanica / Kwestie językoznawstwa litewskiego 45, 123−143. Ragauskaitė Alma 2002: Warianty nazwisk kowieńczyków (mężczyzn) z XVII−XVIII wieku. – Acta Linguistica Lithuanica / Kwestie językoznawstwa litewskiego 47, 31−40. Ragauskaitė Alma 2002a: Imiona osobowe kowieńczyków w XVI–XVIII wieku. Streszczenie rozprawy doktorskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Ragauskaitė Alma 2003: Tworzenie nazw osobowych mieszczanek kowieńskich w XVI−XVIII w. – Vārds un tā pētīšanas aspekti. Zbiór artykułów 7. Liepāja: Akademia Pedagogiczna w Lipawie, Ragauskaitė Alma 2005: Nazwy osobowe kowieńczyków w XVI–XVIII w. Wilno: Wydawnictwo 82−92. Instytutu Języka Litewskiego. Ragauskaitė Alma 2006: Nazwy osobowe i przydomki pochodzenia toponimicznego w XVI-wiecznych księgach aktowych Kowna. – Baltu filoloģija 15(1/2), 81−94. konferencja Ragauskaitė Alma 2007: Scottish Personal Names in the Act Books of the City of Kėdainiai in the Seventeenth and Eighteenth Centuries. − Tarptautinė Aleksandro Va- „Imię w języku, historii i samoświadomości”. 24–26 października 2007 r. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 63–64. Ragauskaitė Alma 2008: Tendencies in the Evolution of Hereditary Surnames of Townspeople in Lithuania from the Sixteenth to Eighteenth Centuries. – Zunamen / Surnames 3, 29–37. Ragauskaitė Alma 2009: Kiedy ukształtowały się nazwiska mieszkańców Kowna? – Język i ludzie. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 226–232. Ragauskaitė Alma 2011: O kontaktach języków litewskiego i polskiego w XVII–XVIII w. w antroponimii miejskiej Kiejdan. – Międzynarodowa konferencja naukowa „Regionalna onomastyka: czego dowiadujemy się z nazewnictwa”. 10–11 listopada 2011 r. Kowno: Kowieński Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Wileńskiego, 21–22. Artykuły / Articles 65 Ragauskaitė Alma 2014: Nazwiska kobiet kowieńskich w XVI–XVII w. w Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose kontekście litewskiej antroponimii historycznej. – Kowieński Rocznik Historyczny 14. Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego; „Versus aureus“, 7–17. Ragauskaitė Alma 2014a: Sporządzony na Litwie rękopiśmienny rejestr nazw własnych (około 1840–1843). – Archivum Lithuanicum 16, 323–340. Ragauskaitė Alma 2015: Imiona osobowe kobiet z Joniškis w najstarszych na Litwie księgach metrykalnych chrztów z lat 1599–1621, litewska antroponimia historyczna kontekste. – Acta Linguistica Lithuanica 73, 55–81. Ragauskas Aivas 2002: Vilniaus miesto valdantysis elitas XVII a. antrojoje pusėje (1662–1702 r.). Wilno: Diemedis. Starowolski Szymon 1655: Monumenta Sarmatarum. Cracoviæ: In Officina Viduæ&Hæredum Franciſci Cæſarij, S. R. M. Typog. Anno Domini, M. DC. LV. Šinkūnas Peliksas 1928: Historia miasta Kiejdany. Kowno: drukarnia spółki „Spindulio”. Tyla Antanas 2000: Decemvirat albo Tertio ordo communitatis w samorządzie Kiejdan. – Rocznik Historyczny Litwy 1999. Wilno: Instytut Historii Litwy, 64–76. Tworek Stanisław 1966: Z dziejów kalwinizmu w Wielkim Księstwie Litewskim w XVIII w. – Annales Universitatis Mariae Curie–Skłodowska 21(8), 193–202. Tworek Stanisław 1969: Materiały do dziejów kalwinizmu w Wielkim Księstwie Litewskim w XVII wieku. – Odrodzenie i reformacja w Polsce 14, 199–215. Whyte Donald 2000: Scottish Surnames. Edynburg: Birlinn Ltd; 2nd Revised edition. Žirgulis Rimantas 2002: Wspólnota szkocka w Kiejdanach w latach 1630–1750. – Zbiory muzeów litewskich 1. Kiejdany: Muzeum Kraju Kiejdańskiego, 23–27. Žirgulis Rimantas 2002a: Trzysta lat wielokulturowości w Kiejdanach. – The Peoples of the Grand Duchy of Lithuania, red. Grigorijus Potašenko. Wilno: Žirgulis Rimantas 2005: Gmina żydowska w Aidai, 130–140. Kiejdanach i jej dziedzictwo. – Dziedzictwo kultury żydowskiej na Litwie, red. Alfredas Jomantas. Wilno: Savastis, 179–188. Žirgulis Rimantas 2005a: Szkocka wspólnota w Kiejdanach ok. 1630 – ok. 1750. – Scottish Communities Abroad in the Early Modern Period, red. Alexia Grosjean i Steve Murdoch. Brill Leiden-Boston, 225–247. ALMA RAGAUSKAITĖ 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Žirgulis Rimantas 2005b: Reformacijos palikimas Kėdainiuose. – Reformacija i reforma. Międzynarodowa konferencja naukowa. Wilno, 8 listopada 2002 r. Wilno: Apyaušris, 34–42. Рагаускайте Алма 2012: О литовско-польских языковых контактах по danym dotyczącym nazwisk mieszkańców miasta Kiejdany w XVII–XVIII wieku. – Studia z onomastyki i etymologii. 2011–2012. Kijów: Instytut Języka Ukraińskiego NAN Украiни, 213–221. Tendencies of Recording of Scottish Surnames in the 17th–18th Century Historical Sources of Kiejdany PODSUMOWANIE Artykuł analizuje tendencje w zakresie nazywania członków szkockiej społeczności, która istniała w Kiejdanach w XVII–XVIII wieku, specyficzne cechy wyrażania płci w ich dziedzicznych nazwiskach osobowych oraz ich zapisywanie w ówczesnych źródłach historycznych miasta. Artykuł koncentruje się na analizie nazw własnych szkockich osadników w Kiejdanach, zebranych z ksiąg rejestrowych magistratu kiejdańskiego z XVII–XVIII wieku. Oprócz tych źródeł autor sięga także do innych dawnych rękopisów. Wybrano około 250 przypadków nazywania szkockich osadników w Kiejdanach – zebrano nie przypadki nazywania różnych osób, lecz powtarzające się wzmianki o nich (różne warianty ich nazwisk). Większa społeczność szkocka w mieście uformowała się w połowie XVII wieku. Stopniowo zyskiwali wyjątkowy status. Szkoci osiedlali się w najlepszej części miasta – wokół kościoła reformowanego i „Wielkiego Rynku”. O ich wpływie i pozycji w społeczności miasta świadczy fakt, że dość wielu urzędników magistratu, kupców, starszych kościoła ewangelicko-reformowanego itd. nosiło szkockie nazwiska. Szkoccy osadnicy, którzy przybyli do Kiejdan około 1628–1629 roku, mieli już nazwiska; jednak przy zapisywaniu członków rodzin szkockich osadników w Kiejdanach pisownia ich dziedzicznych nazwisk osobowych (ich utrwalanie lub nieutrwalanie) różniła się w zależności od analizowanego przypadku, tradycji piśmienniczej ówczesnych skrybów, zasad prowadzenia in the town’s old manuscripts. It was influenced by the context of the historical sources dokumentacji itp. Niemniej jednak oczywiste jest, że w XVII–XVIII wieku dominowało nazewnictwo, które dostarczało wyraźnych dowodów na funkcjonowanie dziedzicznych imion osobowych (nazwisk); imię osobowe jest widoczne w nazewnictwie członków tej samej rodziny of the Scottish settlers in Kėdainiai in Kėdainiai historical sources. A hereditary perso- (rodziców i dzieci, męża i żony, braci itd.). W XVII–XVIII wieku nazwiska szkockich osadników Artykuły / Articles 67 Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose odnotowywali w tekstach sporządzanych w języku łacińskim i polskim miejscy pisarze. Stąd nazwiska tej narodowości były latynizowane, slawizowane i mogły być różnie zapisywane w jeszcze większym stopniu; słowiański przyrostek -ovna (zapisywany jako -owna) był modified in different records of the magistrate’s books. Therefore, the article discusses the graphic variants of Scottish (male) surnames. Scottish female surnames were Slavicized to konsekwentnie dodawany do nazwisk niezamężnych kobiet, podczas gdy -ova (zapisywany jako -owa) dodawano do nazwisk kobiet zamężnych. Nadesłano 27 września 2016 r. ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]