Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda

134 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykologia i leksykografia. KOLORY I ODCIENIE PŁATKÓW KORONY WSPÓŁCZESNEJ LITERATURZE LITEWSKIEJ: BALTA IR JUODA Colours and Shades of Petals in Modern Lithuanian Prose: Black and White ADNOTACJA Przedmiotem badań artykułu jest ponad 300 kolokacji znalezionych w 98 utworach 61 autorów współczesnej prozy litewskiej, w których prozaicy bezpośrednio lub za pomocą porównań i metafor mówią o białym i czarnym kolorze płatków korony kwiatów oraz odcieniach tych kolorów. Celem badań jest ustalenie, za pomocą jakich leksemów nasi autorzy oddają biały i czarny kolor płatków korony, opisanie struktury i semantyki wyrażania koloru; ustalenie, jakie prototypowo białe denotaty rzeczywistości są porównywane z białymi kwiatami roślin; zbadać, z jakimi atrybutami rzeczywistości autorzy wybranych kolokacji porównują białe i czarne płatki roślin, które porównania z tymi kolorami kwiatów w analizowanym materiale są najczęstsze i zbliżają się do stereotypów. Analizowany materiał pokazuje, że określając kolor płatków, autorzy najczęściej używają przymiotników baltas, -a i juodas, -a, nieco rzadziej kolor określany jest za pomocą przymiotników zaimkowych. Kolor biały w utworach prozatorskich określany jest również czasownikami oraz abstraktami odimiennymi. Odnotowano przypadki, gdy barwy achromatyczne określane są poprzez konkretny przedmiot, prototypowego nosiciela odpowiedniej barwy; stosunkowo często kolory te opisywane są również za pomocą metafor i różnego rodzaju porównań. SŁOWA KLUCZOWE: semantyka, kolokacja, kolor, biały, czarny, styl artystyczny. ANNOTATION Przedmiotem artykułu jest ponad 300 kolokacji znalezionych w 98 utworach 61 współczesnych litewskich autorów prozy; kolokacje te są wykorzystywane przez prozaików do bezpośredniego przedstawiania lub przedstawiania za pomocą porównań bądź metafor białego albo czarnego koloru kwitnących roślin oraz odcieni tych kolorów. Celem badań jest ustalenie, z jakimi Artykuły / Articles 135 Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda analysed authors use to convey black and white colours of petals; to describe the structure and semantics of colour expression; to determine what prototypically white reality deleksemami porównywane są notata z białymi kwiatami; zbadanie, z jakimi atrybutami authors of chosen collocations compare white and black petals, which comparisons with rzeczywistości te kolory występują najczęściej, przez co ich użycie staje się niemal stereotypowe. Badania wskazują, że opisując kolor płatków, autorzy używają przymiotników „biały” i „czarny” (lit. baltas, -a; juodas, -a; forma żeńska i męska), rzadziej kolor jest opisywany za pomocą zaimkowej formy przymiotników. Do wskazania białego koloru używa się również czasowników i abstrakcyjnych rzeczowników. Zdarzają się przypadki, gdy kolory achromatyczne są oddawane za pośrednictwem konkretnego obiektu, określonego prototypu kolorystycznego; często kolory są opisywane za pomocą metafor i różnorodnych porównań. SŁOWA KLUCZOWE: semantyka, kolokacja, kolor, biały, czarny, styl literatury pięknej. WSTĘP Kwitnienie – imponujące zjawisko przyrody. Niejednego z nas (zwłaszcza twórców) urzekają formy, kolory i zapachy rozwijających się i rozkwitłych kwiatów, dlatego logiczne jest, że ten obraz przyrody ma „niezwykle wyraźny pretekst twórczy”, który później staje się tekstem – dziełem (Daujotytė 1999: 55). W tekstach prozatorskich to zjawisko przyrody najczęściej wykorzystywane jest do przekazania nastroju utworu, podkreślenia miejsca lub czasu akcji. Czytając teksty prozatorskie współczesnych autorów litewskich1, dostrzega się dwie tendencje: jedni autorzy wskazują kolory kwiatów bardzo konkretnie, jak gdyby opierali się na pierwszym wrażeniu lub ukształtowanych wcześniej w podświadomości stereotypowych wyobrażeniach, podczas gdy inni bardzo uważnie przyglądają się kwiatowi rośliny – dostrzegają i opisują najsubtelniejsze odcienie pąków i rozwiniętych płatków korony, wskazują kolor środka kwiatu itd. Samo kwitnienie jako zjawisko bardzo często silnie oddziałuje emocjonalnie nie tylko na pisarza i tworzoną przez niego postać, lecz także na czytelnika. Wrażenie wywołuje nie tylko forma kwiatów, lecz także ich kolor2, który pomaga przekazać uczucia, nastrój itp. Jak wiadomo, około 80–90 % informacji o świecie zewnętrznym człowiek otrzymuje za pomocą wzroku (Lapė, Navikas 2003: 72). Otaczające przedmioty można opisać także bez używania kolorów (pomagają forma, faktura, pojęcie „jasnego i ciemnego” oraz 1 Jest to wybór czysto chronologiczny. W artykule za współczesną literaturę litewską uznaje się utwory napisane i wydane po odzyskaniu przez Litwę niepodległości – po 1990 roku. 2 Na podstawie kolokacji zgromadzonych przez autorkę artykułu ustalono, że gama kolorów kwiatów w wybranych tekstach prozatorskich może być wyrażona przez 19 przymiotników: liliowy, -a, biały, -a, białawy, -a, białawawy, -a, żółty, -a, żółtawy, -a, czarny, -a, liliowy, -a, niebieski, -a, niebieskawy, -a, pomarańczowy, -a, szarykas, -a, purpurinis, -ė, raudonas, -a, rausvas, -a, rožinis, -ė, rudas, -a, violetinis, -ė, žydras, -a. AURELIJA GRITĖNIENĖ 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI pan.), jednak mimo wszystko kolor znacznie poszerza spektrum opisu przedmiotów (Jonaitis 2009: 8). Kolor – cecha inherentna, przynależna samemu przedmiotowi jako jego właściwość. Informacje o takich cechach przedmiotów człowiek otrzymuje za pomocą zmysłów. Kolor jest najczęściej postrzegany przez wszystkich za pomocą receptorów wzrokowych jednakowo, dlatego przymiotniki oznaczające kolor należy zaliczyć do klasy inherentnych przymiotników absolutnych (językoznawcy, fizycy, matematycy, čiau žr. Tekorienė 1990: 98, 119). Spalvas įvairiais aspektais tyrinėja įvairių mokslo šakų specialistai: dailėtychemicy, fizjolodzy, biolodzy, psychologowie, etnologowie itd. Z lingwistycznego punktu widzenia kolory analizował niejeden litewski lingwista. Wymienimy tutaj tylko kilku z nich. Irena Andriukaitienė opisała pojęcie koloru i nazwy kolorów w języku litewskim; badała obraz koloru w Litewskich pieśniach weselnych Antanasa Juški (Andriukaitienė 1996: 162–166; 1997: 173–179). Gražina Astramskaitė badała strukturę semantyczną litewskiego białas i niemieckiego weiss (Astramskaitė 1976: 7–15), opisała optyczne i poboczne znaczenia litewskiego juodas i niemieckiego schwarz (Astramskaitė 1977: 7–16; 1988: 4–11). Badaczka ta opisała nazwy umaszczenia zwierząt w języku litewskim i niemieckim (Astramskaitė 1992: 25–33), a Jolanta Viburytė analizowała problem określania barwy umaszczenia zwierząt w Słowniku języka litewskiego (Viburytė 2003: 119–135). Saulutė Juzelėnienė analizowała, jakie znaczenia konotacyjne są charakterystyczne dla przymiotników oznaczających kolory w poezji litewskiej XX wieku (Juzelėnienė 2001). Rasuolė Vladarskienė opisała znaczenia przymiotnika žalias w terminach złożonych, omówiła odcienie znaczeniowe kalkowanego znaczenia tego przymiotnika (Vladarskienė 2014: 3–8). Aloyzas Gudavičius przeanalizował koncept koloru zielonego (Gudavičius 2009 105–114), a jego studentka Toma Jokubaitienė – koncepty czerni i bieli w języku litewskim i angielskim (Jokubaitienė 2009). Rūta Kazlauskaitė, opisując wyobrażenia różnych roślin (maku, wiśni, słonecznika) w poezji litewskiej, analizowała również kolory płatków tych roślin (Kazlauskaitė 2010a: 53–70; 2011: 440–455; 2014: 86–107); opisała nazwy kolorów w tłumaczeniach na język litewski jednej z nowel Janisa Akuraterisa (Kazlauskaitė 2010b: 128–141). Badaczka ta, wraz z Eglė Ramanauskienė, z punktu widzenia pragmatyki lingwistycznej analizowała nowe nazwy kolorów w publikacjach publicystycznych (Kazlauskaitė, Ramanauskienė 2011: 176–201)3. Zagraniczni badacze w swoich badaniach poświęcają niemało uwagi percepcji i konceptualizacji barwy. Antropolodzy Brent Berlin i Paul Kayʼus przeprowadzili [badania nad tym, czy] rozróżnianie i kategoryzowanie barw zależy od języka, czy od systemu sensorycznego (Heider 1971, 1972). O uniwersaliach barw wiele pisała polska 3 W niniejszym artykule przedstawiono jeszcze szersze badania leksykalne, semantyczne i in. słów oznaczających barwy lingwistka Anna Wierzbicka (Wierzbicka 1990: 99–150). Z najnowszych prac eksperimentus ir tyrė, kaip žmonės suvokia pagrindines (židinio) spalvas (Berlin, Kay 1969). Eleanoros Rosch darbų tikslas – nustatyti, ar pagrindinių spalnależy wymienić obszerne zbiorowe studium lingwistów, antropologów i psychologów, poświęcone kategoryzacji barw (Hardin, Maffi 2002). W nim z różnych aspektów analizuje się, jak człowiek postrzega barwę, za pomocą jakich konceptów to postrzeganie Roze (Roze 2005), nazwy barw w tuvių ir užsienio tyrėjų publikacijų apžvalga (Kazlauskaitė, Ramanauskienė 2011: 178–179). Straipsniai / Articles 137 Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda języku rosyjskim opisano w monografii zbiorowej (Vasilevič, Kuznecov, Miščenko 2005). Celem niniejszego artykułu jest ustalenie, jakimi leksemami autorzy wybranych kolokacji w swoich utworach oddają białą i czarną barwę kwiatów4. Cele badania: opisać strukturę i semantykę nazwach barw achromatycznych; ustalić, jakie prototypowo białe denotaty rzeczywistości realizuojamas kalboje. Latvių kalbos spalvų pavadinimus išsamiai ištyrė Anitra porównuje się z białymi kwiatami roślin; zbadać, z jakimi atrybutami rzeczywistości w wybranych kolokacjach porównuje się białe i czarne płatki koron kwiatów, jakie porównania z tymi barwami kwiatów w zgromadzonym materiale są najczęstsze (prototypowe) i zbliżają się do stereotypów5. Wybór metod badawczych determinowała specyfika analizowanego materiału. Aby jak najdokładniej i najwszechstronniej opisać wyrażanie barw oraz ich semantykę, w badaniu stosuje się różnorodne metody interdyscyplinarne: analizę semantyczną, stylistyczną i kognitywną, metody opisową i interpretacji pragmatycznej. Na potrzeby tego badania materiał zebrano z tekstów prozatorskich autorów litewskich z końca XX – początku XXI wieku – powieści, opowiadań, nowel, powieści krótkich i utworów podobnych pod względem gatunkowym. W artykule analizuje się pojedyncze zdania lub ich fragmenty – tj. wybrane kolokacje6. Materiał badawczy stanowi ponad 300 kolokacji wybranych z 98 utworów 61 prozaików, w których autorzy bezpośrednio lub za pomocą porównań i metafor mówią o białej i czarnej barwie płatków koron kwiatów oraz o odcieniach tych barw7. 4 Kolor nie jest materią, lecz zjawiskiem załamywania się światła. Wiadomo o tym od XVII w., kiedy Izaak Newton rozłożył w pryzmacie promień białego światła na widmo barw, czyli tak zwaną dyspersję światła (Pleij 2010: 20). Uważa się, że ludzkie oko rozróżnia od 7 do 10 milionów odcieni (Jonaitis 2009: 8). 5 W lingwistyce stereotyp rozumiany jest jako subiektywnie zdeterminowany obraz zjawiska lub przedmiotu, obejmujący przypisywane mu cechy i ocenę, który w rzeczywistości jest jedynie rezultatem interpretacji rzeczywistości, funkcjonującym w świadomości społeczności językowej. Szerzej o pojęciu stereotypu zob. Gudavičius 2000: 59–64. 6 Kolokacje rozumiane są jako typowy kontekst użycia danego słowa, wspólne użycie określonych leksemów, typowe asocjacje słów w języku z innymi słowami zdania (szerzej o pojęciu kolokacji zob. Marcinkevičienė 2010: 70–91). 7 W Korpusie współczesnego języka litewskiego (http://tekstynas.vdu.lt) można również znaleźć teksty literatury pięknej; stanowią one 11,6 % całego prezentowanego tam materiału (do tej liczby wliczają się również utwory przekładowe), jednak do badania kolorów materiału przedstawionego wyłącznie w korpusie jest zbyt mało. Aby ustalić kolor płatków korony konkretnej rośliny, czasami nie wystarcza tylko jeden wiersz konkordancji (300 znaków) przedstawiony w korpusie. Badając wyrażanie i semantykę kolorów, AURELIJA GRITĖNIENĖ 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 1. BALTI, BALKŠVI, BALSVI VAINIKLAPIAI Lietuvių kalbos aiškinamieji žodynai pateikia nuo 4 iki 9 būdvardžio baltas, -a reikšmių. Viena iš pagrindinių šio žodžio reikšmių siejama su spalva – ‘viczęsto potrzebny jest znacznie szerszy siški šviesus (o kolorze), śniegu, koloru mleka’ (BŽ). Biały – achromatyczny8 kolor (tzn. kolor bezbarwny, wskazujący na związek między światłem a kolorem). Nieprzypadkowo również etymologia przymiotnika baltas, -a w języku litewskim i wielu innych językach wiąże się ze światłem i połyskiem. Dawniej w językach indoeuropejskich nazwa ta nie oznaczała nawet konkretnego koloru, lecz tylko światło: lit. báltas, łot. bats opiera się na rdzeniu *bh-, sanskr. bhti ‘świeci’ (Fraenkel 1962: 32; Smoczyński 1981: 234; Astramskaitė 1976: 7). Autorzy badanych kolokacji wymieniają około 70 rodzajów różnych roślin kwitnących na biało. 1) Drzewa, krzewy, drzewa owocowe, krzewy owocowe: akacje (N. Kep. 2005: 14)9, bzy (R. Gran. 2011: 52), wierzby kruche (H. Gud. 2013: 272), głogi (dzikie róże) (J. Skab. 2004: 217), czeremchy (O. Jaut. 2009a: 35), jaśminy (V. Čep. 2008: 152), wierzby (R. Flick. 2015: 196), kasztany (G. Vil. 2012: 22), grusze (S. Kruop. 2007: 89), lipy (I. Mer. 2004: 121), magnolie (D. Kal. 2008: 61), migdałowce (R. Šer. 2006: 101), jabłonie (H. Čig. 2011: 95), kaliny (J. Skab. 2014: 459), rododendrony (L. Čern. 2015: 140), śliwy (B. Jon. 2011: 54), bzy czarne (J. Skab. 2014: 214). 2) Chwasty, warzywa, rośliny leśne, łąkowe, polne, górskie i wodne: maki (R. Šer. 2001: 107), nostrzyki (V. Rač. 2008: 74), barszcz Sosnowskiego (B. Jon. 2011: 27), rumianki (zwane także psimi rumiankami) (V. Žil. 2013: 133), trybule (B. Pūk. 2003: 129); ziemniaki (L. Gut. 2006: 106), koniczyny białe (D. Grig. 2008: 39), szarotki (O. Jaut. 2009a: 62), podagryczniki (R. Šer. 2013: 124), karteny (H. Gud. 2013: 184), szczawiki zajęcze (O. Bal. 2006: 15), krwawniki (V. Al. 2010: 153), lilie wodne (L. Gut. 2006: 67), lotosy (J. Iv. 2000: 120); jasnoty (B. Jon. 2007: 103), zawilce (M. Stirb. 2011: 39), rumianki (A. Piv. 2001: 31), rozchodniki (J. Skab. 2004: 183), sitowia (H. Gud. 2013: 184), arcydzięgle (R. Šer. 2006: 155), pnącza (B. Pūk. 2003: 63); omieg (H. Gud. 2013: 195), wiśnie kontekstu dzieła, nienaruszonej spójności poszczególnych tekstów, dlatego materiał do tego badania zbierano nie z korpusu, lecz przez kilkanaście lat, czytając poszczególne dzieła i wypisując z nich znacznie szersze kolokacje związane z wyrażaniem barwy i semantyką. 8 Barwy achromatyczne można podzielić na pięć głównych: czarne, ciemnoszare, jasnoszare i białe. Między tymi barwami może występować wiele różnych odcieni. Ludzkie oko potrafi rozróżnić około 300 odcieni achromatycznych (Jonaitis 2009: 38). 9 W nawiasach podaje się tylko jeden skrót źródła. Pełny wykaz źródeł zamieszczono na końcu artykułu. Straipsniai / Articles 139 Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda (D. Kal. 2015: 96), żinginiai (E. Kurk. 2009: 79), żirniai (D. Kal. 2008: 154). 3) Kwiaty ogrodowe: astry (B. Pūk. 2003: 211), piwonie (zwane także pinawiami) (B. Jon. 2007: 16), chryzantemy (D. Jaz. 2007: 36), ciemierniki (B. Jon. 2009: 42), galtonijos (E. Lieg. 2013: 23), gubojos (U. Bar. 2016: 26), gvazdikai (D. Op. 2016: 168), hiacintai (D. Kaj. 2007: 114), jurginai (A. Zur. 2010: 78), kardeliai (E. Lieg. 2004: 8), krokai (D. Op. 2015: 167), lilie (S. Ach 2006: 27), narcyzy (A. Žag. 2013: 332), konwalie (I. Zar. 2016: 17), petunie (K. Sab. 2012: 119), róże (A. Tap. 2013: 321), tytoń (K. Sab. 2011: 234), tulipany (G. Adom. 2005: 105), skalnice (H. Gud. 2013: 229). 4) Rośliny pokojowe: azalie (V. Palč. 2011: 51), gloksynie (J. Iv. 2000: 177), kalie (J. Ap. 2010: 182), kamelie (B. Jon. 2009: 10), kliwie (B. Jon. 2009: 10), storczyki (D. Kaj. 2007: 26). Najpopularniejszymi roślinami kwitnącymi na biało w kolokacjach badanych litewskich prozaików są róże (wspominane w tekstach 19 autorów), jabłonie i lilie (wspomina je 12 autorów), białe koniczyny (11), czeremchy (9), wiśnie i rumianki (8), śliwy i jaśminy (5). Wyrażanie białej barwy w badanych kolokacjach jest dość różnorodne. Najczęściej biała barwa jest nazywana bezpośrednio – prostymi formami przymiotnika baltas, -a w różnych przypadkach (152 razy) lub jego formą zaimkową baltasis, -oji (41 razy). Forma zaimkowa zwykle jest używana do określania barwy koniczyn i lilii, nieco rzadziej wspominane są białe akacje, nostrzyki, czeremchy, kalie, rumianki, róże. Rzeczywiście, w takich przypadkach czasami trudno rozróżnić, kiedy autorzy za pomocą przymiotnika zaimkowego chcą podkreślić gatunek rośliny (lilia biała (Lilium candidum), koniczyna biała (Trifolium repens), nostrzyk biały (Melilotus albus)), a kiedy mówią po prostu o barwie kwiatów. Chcąc podkreślić olśniewającą biel płatków, najwyższe natężenie tej barwy, twórcy wybranych kolokacji używają stopnia najwyższego džius: balčiausias, baltų balčiausias (R. Gran. 1998: 119), tautologinius junginius baltas baltas (H. Čig. 2007: 66), priesagų vedinius baltutėlis (L. Čern. 2011: 166) ir pan. Taip pažymimas didžiausias ypatybės laipsnis, be to, tokiais atvejais būdvardžio baltas semantinėje struktūroje išryškėja ir vertinamoji sema (plg. Juprzymiotnika (V. Zabelzelėnienė 2001: 11). AURELIJA GRITĖNIENĖ 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Rzadziej (w tekstach 10 autorów) kolor płatków określany jest przysłówkiem baltai: „Baltai kwitły wysokie barszcze“ (J. Skab. 2000: 224); „<…> nigdzie w Europie nie widział tak biało kwitnących wiśni“ (R. Gran. 2013: 155)10 itd. Do określenia odcienia jeszcze rzadziej używany jest przymiotnik z przysłówkiem: „[jasnoty kwitną] <...> lśniącymi białymi kwiatkami“ (B. Jon. 2007: 103); „Pod nogami poletko rumianków – jaskrawo białych, nieomdlałych od żaru i kurzu“ (V. Žil. 2013: 133)11. Do nazwania koloru autorzy używają także abstraktów odrzeczownikowych: 1) Biel: „W jego ogrodzie rosły najwspanialsze róże wszystkich rodzajów i najróżniejszych kolorów: śnieżnobiałe, mlecznobiałe, łabędzibiałe <...>“ (K. Kas. 2007: 10); „Biel wiśni już się rozpłynęła – tylko gdzieniegdzie szczerzy się spóźniony kwiat“ (A. Zur. 2010: 314). 2) Białość: „Ich [bzów] wonny fiolet i białość po prostu ściskały serce“ (J. Skab. 2000: 191); „W czarnych wodach odbijała się ich [czeremch] białość“ (J. Skab. 2000: 33). 3) Biel: „Przytłumiona biel wiśni <...>“ (A. Zur. 2010: 74). Kolor oznacza również determinatywne złożenie baltažiedis: „<…> pochyliła białokwiatową głowę Lilia“ (O. Jaut. 2005: 70); „Przy omszałych kamieniach rosną białokwiatowe rozchodniki <...>“ (J. Skab. 2004: 183). W ponad 20 razy badanych kolokacjach kolor nazywany jest również czasownikami baltuoja (G. Bul. 2015: 121), baltavo (O. Jaut. 2005: 40), boluoja (B. Jon. 2011: 75), bolavo (E. Ign. 2000: 95), subolavo (M. Luž. 2006: 53), suboluos (A. Zur. 2010: 12). Przymiotnikami balkšvas, balsvas określa się stopień jasności; opisują one nie całkiem białą, lecz białawą barwę płatków korony: „Białawe [czeremchy] strumienie zapachów płynęły prosto ku mnie“ (J. Skab. 2000: 114); „Przerośnięte podagryczniki białawymi główkami kwiatów <...>“ (J. Skab. 2014: 234); „<...> wierzby pękają białawymi aksamitnymi kwiatami“ (R. Flick 2015: 196). Intensywność tonu światła oznacza się również derywatem baltažalsvis12 – określa on zielonkawobiały odcień płatków korony bzu czarnego (J. Skab. šaus atspalvio ir eleborų žiedai, kurių spalvą nusakyti padeda būdvardis žalsvas 10 Čia ir toliau tekste atitinkamiems teiginiams iliustruoti pateikiama tik po vieną ar kelis tipiš2014: 214). Najbardziej zbliżone przykłady. 11 Przymiotnik z przysłówkiem jest rzadko używany wyłącznie w odniesieniu do barw achromatycznych, natomiast do określania barw chromatycznych takie wyrażenie stosuje się szczególnie często. 12 Należy go uznać za neologizm Jolity Skablauskaitė, ponieważ nie został odnotowany w żadnym litewskim słowniku objaśniającym. Artykuły / Articles 141 Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda oraz rzeczownikowy abstrakt baltumas: „<...> kwiatami o zielonkawej bieli Helleborus niger <...>“ (B. Jon. 2009: 42). Interesujące jest to, że w analizowanych tekstach prozatorskich odcień płatków korony o białej barwie nie jest określany przymiotnikami apybaltis, baltokas, balzganas, pobaltis (mówiąc o barwie płatków korony, autorzy analizowanych tekstów ani razu nie użyli żadnego z tych przymiotników). Do wyrażania białej barwy możemy podejść również w aspekcie kognitywnym i stylistycznym. Badacze określili etapy ewolucji nazw kolorów. Najpierw kolor opisuje się, wskazując dobrze znaną rzeczywistość przyrodniczą – uznawanego przez wspólnotę językową nosiciela tego koloru, czyli prototyp (por. Kazlauskaitė 2011: 179). Dla Litwinów prototypem białego koloru jest śnieg (Gudavičius 2000: 61). Potwierdzają to również liczne przykłady znalezione w literaturze pięknej – bardzo często białe płatki kwiatów roślin porównuje się tu ze śniegiem, a samo kwitnienie – z opadami śniegu: „Chryzantemy białe jak śnieg <…>“ (R. Šer. 2006: 67); „<…> w dniach kwitnienia jabłoni dziecku wydawało się, że białe jak pierwszy śnieg kwiaty pokrywają cały świat“ (L. Gut. 2013: 461); „<...> wszyscy potem musieli skręcić ku wiśni, na której kwiatach padał śnieg <...>“ (A. Zur. 2010: 310); „<...> wieczorem westchnął pokryty śnieżną mżawką bez przy progu <...>. Podniósł się jeszcze silniejszy wiatr. „Szumiał, potrząsał bzem jak bukietem kwiatów, sypało płatkami” (J. Skab. 2014: 235); „<...> śnieżnobiałe wiśnie13 <...>” (N. Vaitk. 2013: 251). Oczywiste jest, że w opisywaniu bieli kwiatów szczególnie często pomagają porównania14. W litewskim obrazie świata śnieg, kreda, łabędź, piana, mleko, płótno i inne przedmioty reprezentują biały kolor (Paulauskas 1987: 177). Tak więc białe płatki roślin związane z takimi atrybutami również są rozumiane jako jasne, czyste, niewinne (por. Kazlauskaitė 2011: 450). W analizowanych kolokacjach autorzy porównują białe płatki roślin z następującymi białymi (lub świecącymi) atrybutami 1) Buities daiktais (muilo ar pieno putomis, vata, vestuvine suknele, įkapėmis, varške, grietinėle ir kt.): „<...> Obelys ir vyšnios bolavo lyg rzeczywistości: głowami dzieci namydlonymi mydłem” (E. Ign. 2000: 95); „ <...> [łyszczec wiechowaty] przypomina mydlaną pianę – jest puszysty i biały” (U. Bar. 2016: 26); „Zbocza zamku bielały, porośnięte kwitnącymi czeremchami, wyglądały, jakby były opryskane mlekiem putomis“ (J. Skab. 2000: 114); „<…> obelis pražydo lyg vatos kalnas“ 13 Lietuvių poetiniame pasaulėvaizdyje taip pat įprasčiausia baltų vyšnios žiedlapių – sniego paralelė. Tokia sąsaja motyvuota, nes žiedlapiai ir sniegas turi daugiausia bendrų atributų: ‘baltas’, ‘krintantis / dengiantis’, ‘purus / minkštas’, ‘neatsparus temperatūros pokyčiams’ (Kazlauskaitė 2011: 449). 14 Naukowcy badający nazwy kolorów zauważyli, że w różnych językach kolor najpierw określa się, porównując go z przedmiotami, dla których ten kolor jest charakterystyczny, a później pojawiają się i utrwalają abstrakcyjne nazwy kolorów (Vladarskienė 2014: 3). AURELIJA GRITĖNIENĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI (L. Čern. 2015: 111); „<...> jesienią obsypuje się kwiatami zasadzona przez Krisiausa wiśnia – niczym panna młoda <...>“ (A. Zur. 2010: 306); „<...> w ciemności [kwiat grochu] z jakiegoś powodu bieleje mi jak skrawek dziecięcego całunu pogrzebowego“ (D. Kal. 2008: 154); „<...> białe jak trąby aniołów gloksynie <...>“ (J. Iv. 2000: 177); „<...> kwitnąca jabłoń, biała jak twaróg <...>“ (R. Mat. 2013: 260); „<...> drzewa [kasztanowce] były oblane żółtawą śmietanką <...>“ (J. Skab. 2014: 187). 2) Gwiazdami nieba: „Jasnoty były jak małe gwiazdki – zbierasz je i zbierasz, a one wciąż biało lśnią ci pod nogami“ (B. Jon. 2007: 104); „<...> nieogarniona, niezliczona jak gwiazdy na niebie mnogość białych [koniczynowych] kwiatów“ (R. Gran. 2006: 90). 3) Białymi ptakami (gołębiami, łabędziami, mewami), zwierzętami o białym futrze: „Kiedy kwitną magnolie, wydaje się, że na drzewach siedzi wiele białych gołębi <...>“ (D. Kal. 2008: 61); „Biel kamelii – wdzięczne szyje łabędzi <...>“ (B. Jon. 2009: 10); „<...> jak mewa trzepocze zielonkawobiałymi kwiatami Helleborus niger <...>“ (B. Jon. 2009: 42). „A dla mnie on [biało kwitnący jaśmin] jest jak biały puszysty królik <...>“ (K. Kas. 2010: 10). 4) Biała skóra człowieka: „Za oknami rosły lilie, dokładnie tego samego koloru co jej lekko słonawa, nieopalona skóra <...>“ (J. Skab. 2014: 158). Analogicznie prototypowo białe denotaty rzeczywistości porównywane są z białymi roślin žiedais: 1) Blada twarz człowieka, białe stopy, ręce, palce, piersi, zęby itp.: „<...> owłosione nogi satyra obok białej jak lilia józefina twarzy kobiety“ (D. Kal. 2015: 38); „<…> jak gdyby piersi, które rozkwitły, wybielały“ (D. Vaitk. 2006: 190); „<...> całuje białe jak dopiero co rozkwitły lotos stopy Kūro“ (J. Iv. 2000: 120); „Jej [zakrystianki] palce są przejrzyste jak [białe] płatki goździka“ (B. Pūk. 2003: 291); „<...> zęby niby kiście pąków jaśminu <...>“ (J. Iv. 2000: 490)15. 2) Siwe16 włosy: „Gvilda była staruszką – malutką, z pochylonymi plecami i całkiem białą głową – niczym konwalia” (I. Zar. 2016: 17); „<...> 15 Jak pokazują przykłady, w naszej prozie z biało kwitnącymi roślinami najczęściej kojarzone są kobiety, dziewczęta. Podobne obrazy występują także w poezji litewskiej – na przykład kwitnące drzewo wiśni przedstawiane jest jako dziewczyna (szerzej zob. Kazlauskaitė 2011: 449). 16 W tych kontekstach przymiotnik biały oznacza nie czysty kolor, lecz stopień bieli, odcień (por. Jatramskaitė 1976: 10). Artykuły / Articles 149 Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda R. Jon. 2010 – Joni Rasa. Žvaigždėtasis Arkliukas ir Meškiukas Panda. Vilnius. B. Jon. 2007 – Jonuškaitė Birutė. Jaskółczy list. Wilno. B. Jon. 2009 – Jonuškaitė Birutė. Tango bałtyckich zamków błyskawicznych. Wilno. B. Jon. 2011 – Jonuškaitė Birutė. Zapnij mnie. Wilno. M. Jon. 2010 – Jonutis Marius. Smok Jurgis i inne historie. Wilno. D. Kaj. 2007 – Kajokas Donaldas. Kazach. Wilno. D. Kal. 2008 – Kalinauskaitė Danutė. Nigdy nie wiesz. Wilno. D. Kal. 2015 – Kalinauskaitė Danutė. Domy przeciągów. Wilno. K. Kas. 2005 – Kasparavičius Kęstutis. Głupie historie. Wilno. K. Kas. 2007 – Kasparavičius Kęstutis. Ogrodnik Florencjusz. Wilno. K. Kas. 2010 – Kasparavičius Kęstutis. Mała zima. Wilno. A. Kav. 2015 – Kavaliauskaitė Akvilė. Dwa życia w ciągu jednego lata. Wilno. N. Kep. 2015 – Kepenienė Nijolė. Uratuj mnie II. Wilno, 2005. J. Kral. 2002 – Kralikauskas Juozas. Upadek dynastii. Wilno. S. Kruop. 2007 – Kruopis Sigitas. Dziewczyna mgieł. Wilno. J. Kunč. 2006 – Kunčinas Jurgis. Noc białych serów. Wilno. E. Kurk. 2009 – Kurklietytė Elena. Prządka cieni. Historia dzikiej Tody. Wilno. V. Lands. 2007 – Landsbergis Vytautas V. Briedis Eugenijus. Wilno. E. Lieg. 2004 – Liegutė Emilija. Rudžiukė. Wilno. E. Lieg. 2007 – Liegutė Emilija. Tata wrócił. Wilno. E. Lieg. 2013 – Liegutė Emilija. Bajeczki babci. Wilno. M. Luż. 2006 – Lużytė Margarita. Ścieżki. Szawle. R. Mat. 2013 – Mataitytė Rūta. Marzenie o śniegu. Wilno. I. Mer. 2004 – Meras Icchokas. Przystanek w połowie drogi. Wilno. M. Mik. 2016 – Mikėnaitė Monika. Po drugiej stronie granicy. Niczym feniks z popiołów. Wilno. D. Op. 2015 – Opolskaitė Daina. Eksperyment żyć. Wilno. D. Op. 2016 – Opolskaitė Daina. I raz, Riczi. Wilno. V. Palcz. 2011 – Palčinskaitė Violeta. Muzyka dla trolla. Wilno. A. Piw. 2001 – Pivoras Antanas. Wilk na rowerze. Utena. B. Pūk. 2003 – Pūkelevičiūtė Birutė. Osiem liści. Dziewiąty liść. Wilno. V. Rač. 2001 – Račickas Vytautas. Nowe przygody Zuiki, czyli Prawdziwa radość. Wilno. V. Rač. 2008 – Račickas Vytautas. Zuika wciąż żyje. Wilno. AURELIJA GRITĖNIENĖ 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI U. Rad. 2013 – Radzevičiūtė Undinė. Žuvys ir drakonai. Vilnius. A. Rus. 2016 – Ruseckaitė Aldona. Cień. Wilno. K. Sab. 2008 – Sabaliauskaitė Kristina. Silva rerum. Wilno. K. Sab. 2011 – Sabaliauskaitė Kristina. Silva rerum II. Wilno. K. Sab. 2012 – Sabaliauskaitė Kristina. Danielius Dalba & inne historie. Wilno. R. Skuč. 2016 – Skučaitė Ramutė. To przyjmijcie, co się należy. Wilno. M. J. Skab. 2000 – Skablauskaitė Jolita. Trečiasis tūkstantmetis. Vilnius. J. Skab. 2004 – Skablauskaitė Jolita. Septyniadangė erdvė. Vilnius. J. Skab. 2014 – Skablauskaitė Jolita. Žiežulės. Vilnius. Stirb. 2011 – Stirbytė-Valaikienė Marta. Bałtyckim gościńcem. Kowno. R. Šer. 2001 – Šerelytė Renata. A ona tylko powiedziała miau. Wilno. R. Šer. 2006 – Šerelytė Renata. Balsamista. Wilno. R. Šer. 2008 – Šerelytė Renata. Dzieci Sinobrodego. Wilno. R. Šer. 2010 – Šerelytė Renata. Jeździec wiatru. Wilno, 2010. R. Šer. 2013 – Šerelytė Renata. Imię w ciemności. Wilno. A. Tap. 2013 – Tapinas Andrius. Godzina wilka. Wilno. V. Vėl. 2006 – Vėl Vilė. Gdzie lato jest wieczne. Wilno. G. Vil. 2016 – Viliūnė Gina. Kochanka cesarza. Wilno. I. Zar. 2016 – Zarambaitė Ignė. Lalka ze szmatek. Wilno. A. Zur. 2010 – Zurba Algimantas. Krisius. Wilno. A. Žag. 2013 – Žagrakalytė Agnė. Córka Eigulisa: sprawa F 117. Wilno. V. Žil. 2013 – Žilinskaitė Vytautė. Nie ten motyl. Wilno. ŹRÓDŁA LEKSYKOGRAFICZNE BŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego, opracowywany, kolegium redakcyjne: Danutė Liutkevičienė (redaktorka naczelna), Gertrūda Naktinienė, Ritutė Petrokienė, Dovilė Svetikienė, Klementina Vosylytė, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013–2017. Dostęp online: http://bkz.lki.lt. KIŽ – Słownik ikonografii chrześcijańskiej, red. Dalia Ramonienė. Wilno: Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych, 1997. SRŽ – Słownik znaczeń symbolicznych, red. Lionė Lapinskienė. Panevėžys: Magilė, 2006. Vosylytė Klementina 2014: Palyginimų žodynas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Straipsniai / Articles 151 Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda LITERATŪRA Andriukaitienė Irena 1996: Spalvos sąvoka ir pavadinimai lietuvių kalboje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 162–166. Andriukaitienė Irena 1997: Spalvos įvaizdis A. Juškos „Lietuviškose svotbinėse dainose“ – Lietuvių kalbotyros klausimai 38, 173–179. Astramskaitė Gražina 1976: Lietuvių baltas ir vokiečių weiß semantinė struktūra. – Kalbotyra 27(1), 7–15. Astramskaitė Gražina 1977: Lietuvių juodas ir vokiečių schwarz optinės reikšmės. – Kalbotyra 28(1), 7–16. Astramskaitė Gražina 1988: Lietuvių juodas ir vokiečių schwarz šalutinės reikšmės. – Kalbotyra 39(1), 4–11. Astramskaitė Gražina 1992: Gyvulių plauko pavadinimai lietuvių ir vokiečių kalboje. – Kalbotyra 42(3), 25–33. Berlin Brent, Kay Paul 1969: Basic Color Terms: Their Universality and Evolution. Berkeley: University of California Press. Daujotytė Viktorija 1999: Tekstas ir kūrinys. Vilnius: Kultūra. Fraenkel Ernst 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1. Heidelberg: Carl Winter. Gudavičius Aloyzas 2000: Etnolingvistika. Šiauliai: Šiaulių universitetas. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingvistika (tauta kalboje). Šiauliai: Šiaulių universitetas. Hardin Clyde L., Maffi Luisa, ed., 2002: Color categories in thought and language. United Kingdom: Cambridge University Press. Heider Eleanor 1971: “Focal” color areas and th development of color names. – Developmental Psychology 4, 447–455. Heider Eleanor 1972: Universals in color naming and memory. – Journal of Experimental Psychology 93, 10–20. Jokubaitienė Toma 2009: Baltumo ir juodumo konceptai lietuvių ir anglų kalbose. Magistro darbas. Šiaulių universitetas. Jonaitis Alvydas 2009: Spalvotyra. Kaunas: Terra Publica. Juzelėnienė Saulutė 2001: Būdvardžių semantika ir stilistika „XX amžiaus lietuvių poezijoje“: Spalvų reikšmės būdvardžių konotacijos. Daktaro disertacijos santrauka. Kaunas: Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas. AURELIJA GRITĖNIENĖ 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kazlauskaitė Rūta 2010a: Žydinčios aguonos vaizdinys lietuvių poezijoje. – Filologija 15, 53–70. Kazlauskaitė Rūta 2010b: Spalvų pavadinimai Janio Akuraterio apysakos „Kalpa zēna vasara“ vertimuose į lietuvių kalbą. – Valoda-2010: valoda daždu kultūru kontekst 20, Daugavpils: DU akademiskais apgāds “Saule”, 128–141. Kazlauskaitė Rūta 2011: Žydinčios vyšnios vaizdinys lietuvių poezijoje. – Acta humanitarica universitas Saulensis 13, 440–455. Kazlauskaitė Rūta 2014: Žydinčios saulėgrąžos vaizdinys lietuvių poezijoje. – Res humanitariae 16, 86–107. Prieiga internete: http://journals.ku.lt/index.php/RH/article/view/1014/1197) [žiūrėta 2017 03 30]. Kazlauskaitė Rūta, Ramanauskienė Eglė 2011: Naujieji spalvų pavadinimai lingvistinės pragmatikos požiūriu. – Res humanitariae 10, 176–201. Prieiga internete http:// etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2011~1367184181750/ datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content) [žiūrėta 2017 04 10]. Lapė Juvencijus, Navikas Gediminas 2003: Psichologijos įvadas. Vilnius: LTU Leidybos centras. Marcinkevičienė Rūta 2010: Lietuvių kalbos kolokacijos. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Paulauskas Jonas 1987: Sisteminis lietuvių kalbos žodynas. Vilnius: Mokslas. Pleij Herman 2010: Karminas, purpuras ir mėlis. Apie spalvas Viduramžiais ir vėliau. Vilnius: Aidai. Roze Anitra 2005: Krsu nosaukumi: lingvistiskais aspekts latviešu valod. Promocijas darba kopsavilkums filoloģijas doktora grāda iegūšanai. Rīga: LU, LVI. Smoczyński Wojciech 1981: Indoeuropejskie podstawy słownictwa bałtyckiego. – Acta Baltico-Slavica 14, 211–240. Tekorienė Dalia 1983: Lietuvių kalbos būdvardžių semantinis valentingumas. – Kalbotyra 34(1), 97–107. Vasilevič, Kuznecova, Miščenko – Вacилeвич Aлeкcaндр П., Кyзнeцoвa Cвeтлaнa Н., Mищeнкo Cepгeй C. 2005: Цвeт и назвaния цвeтa в pyccкoм языкe. Мocквa: KoмKнигa. Viburytė Jolanta 2003: Gyvulių plauko spalvos apibrėžimo problema Lietuvių kalbos žodyne. – Leksikografijos ir leksikologijos problemos. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Straipsniai / Articles 153 Vainiklapių spalvos ir atspalviai šiuolaikinėje lietuvių prozoje: balta ir juoda Wierzbicka Anna 1990: The meaning of color terms: semantics, culture, and cognition. – Cognitive Linquistics 1, 99–150. Vladarskienė Rasuolė 2014: Co może być zielone? – Język ojczysty 2, 3–8. Colours and Shades of Petals in Modern Lithuanian Prose: Black and White SUMMARY The article analyses more than 300 collocations found in 98 works of 61 modern Lithu litewskich autorów prozy kolokacje te są używane do przekazywania białej lub czarnej barwy płatków roślin kwitnących oraz odcieni tych kolorów. Analizowani autorzy prozy w swoich tekstach wymieniają około 70 białych roślin kwitnących, są to: drzewa, krzewy, drzewa owocowe, krzewinki jagodowe, chwasty, rośliny leśne, łąkowe, polne, ogrodowe, pokojowe oraz other plants. In the analysed collocations only 4 black flowering plants (lilies, roses, tulips glistniki większe i mniejsze) są odnotowywane. Materiał badawczy wskazuje, że przy oddawaniu barwy achromatycznych płatków autorzy zwykle używają przymiotników biały (lit. baltas, -a; forma żeńska i męska; 152 kolokacje) oraz czarny (lit. juodas, -a; forma żeńska i męska; 10 kolokacji). Rzadziej barwa płatków jest opisywana za pomocą zaimkowej formy przymiotników (biały (lit. baltasis, -oji; forma żeńska i męska) użyto 41 razy; czarny (lit. juodasis, -oji; forma żeńska i męska) użyto 9 razy). Użycie zaimkowej formy przymiotników jest uwarunkowane kontekstem opowiadania: biały zazwyczaj oznacza gatunki roślin, które rzeczywiście istnieją (np. biała koniczyna, biała lilia; lit. baltasis dobilas, baltoji lelija itd.), natomiast czarny jest zwykle używany wtedy, gdy w utworze opisuje się wyimaginowane gatunki lub odmiany roślin. Najwyższe natężenie białej barwy podkreśla się za pomocą najwyższej formy przymiotników, tj. najbielszy (lit. balčiausias, baltų balčiausias), tautologicznych połączeń biały biały (lit. baltas baltas), derywatów utworzonych za pomocą przyrostków śnieżnobiały (lit. baltutėlis) itd. Czasowniki oznaczające bielenie: wybielać, bieleć, lśnić bielą, lśnić bielą, będą lśnić bielą (lit. baltuoja, baltavo, boluoja, (su)bolavo, suboluos) są również używane do wskazywania białej barwy w utworach prozatorskich. Niektórzy autorzy używają przysłówka whitely (lit. baltai) do wskazania koloru płatków w swoich tekstach. Aby wskazać tę barwę, autorzy prozy używają również rzeczownikowych abstraktów biel (lit. baltumas, baltuma, baltybė). Zdarza się, że kolory achromatyczne są przekazywane za pośrednictwem konkretnego obiektu, określonego prototypu koloru. Kolor biały i jego odcienie są dość często opisywane za pomocą różnorodnych porównań. Zazwyczaj rośliny, które mają białe płatki, porównuje się do najbliższych obiektów z otoczenia człowieka: śniegu, piany mydlanej lub mlecznej, bawełny, sukni ślubnej, całunu, AURELIJA GRITĖNIENĖ 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI niektórych artykułów spożywczych, białych ptaków. Można powiedzieć, że takie porównania stały się stereotypami: biały jak śnieg/papier/mleko/piana/twaróg/łabędź); czarny jak noc. Analogiczne prototypowo białe denotaty rzeczywistości (blada twarz, stopy, dłonie, palce, zęby, piersi, białe włosy, łabędzie, papier, śnieg itd.) są porównywane do białych płatków roślin. Zauważono, że autorki z większą dbałością i kreatywnością przekazują czytelnikom kolory i odcienie kwiatów. Autorzy płci męskiej zazwyczaj wskazują dokładny kolor kwiatu, lecz rzadko wspominają o subtelnych odcieniach kolorów kwiatów. Bardziej poetycko i szczegółowo autorzy płci męskiej opisują jedynie lepiej znane kwitnące drzewa i rośliny o białych kwiatach (jabłoń, wiśnia, lilia itp.). Różnice te wynikają nie tylko ze specyfiki płci, lecz także z indywidualnych cech autora. Analizowane kolokacje pokazują, że autorzy stosują bardziej zróżnicowane środki literackie do opisywania roślin rosnących i kwitnących w środowisku naturalnym (wiśnie, jabłonie, jaśminowce, przymiotniki „biały” i „czarny”). etc.). The colour of picked flowers is usually indicated in a very specific way, i.e., by using Įteikta 2017 m. birželio 9 d. AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]