Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu)

Artykuły / Articles 89 VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykografia, leksykologia, etnolingwistyka. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk Kierunki badań naukowych: leksykografia, leksykologia, etnolingwistyka, historia języka polskiego. SŁOWNIKI DWUJĘZYCZNE JAKO TEKSTY KULTURY (NA PODSTAWIE SŁOWNIKÓW DZIEWIĘTNASTOWIECZNEGO KS. ANTANASA JUŠKI) Translational Dictionaries as Texts of Culture (On the Example of the Nineteenth-Century Dictionaries by Rev. Antanas Juška) STRESZCZENIE W artykule uwagę zwrócono na leksemy języka litewskiego i polskiego w dwujęzycznym słowniku Antanasa Juški, poprzez które odzwierciedla się konceptualizacja CZŁOWIEKA, gdy charakteryzuje się jego wygląd fizyczny, psychikę, emocje, pozycję społeczną, wiarę i obrzędy. Poruszana jest kwestia ekwiwalencji, w próbie dostrzeżenia podobieństw i różnic między dwiema kulturami. W artykule analizowany jest materiał językowy wybrany ze słowników języka litewskiego–polskiego i polskiego–litewskiego A. Juški. Autorki stawiają sobie podstawowe pytanie, czy z XIX-wiecznych słowników dwujęzycznych, które są rozumiane jako teksty wielojęzycznej kultury Litwy, można „odczytać” informacje o człowieku. SŁOWA KLUCZOWE: Antanas Juška, słowniki przekładowe, XIX wiek, tekst kultury, etnolingwistyka. 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA ADNOTACJA Artykuł jest próbą analizy materiału językowego wyekscerpowanego z leksykograficznej spuścizny księdza. Antanas Juška. Idea ta dobrze wpisuje się w paradygmat badań etnolingwistycznych. Autorzy stawiają sobie fundamentalne pytanie, czy informacje o człowieku można „odczytać” z dziewiętnastowiecznych słowników przekładowych, gdy traktuje się je jako teksty kultury wielojęzycznej wspólnoty w Litwa. SŁOWA KLUCZOWE: Antanas Juška, słowniki przekładowe, XIX wiek, tekst kultury, etnolingwistyka. WSTĘP Przede wszystkim należy określić, w jaki sposób w artykule będzie używany tekstas. Šiuolaikinėje humanitarinėje literatūroje ši sąvoka taikoma apibūdinant įvairius žmogaus kultūrinės veiklos kūrinius, ir ne tik žodinius pasakymus, bet termin kultura, a także, w szerokim sensie semiotycznym, folklor wyłaniający się z sekwencji znaków różnego rodzaju (Bartmiński, Niebrzegowska-Bartmińska 2009: 72). Badanie opiera się na słownikach dwujęzycznych, a więc także na wypowiedziach słownych, których najważniejszą podstawę strukturalną stanowi porównywanie i wartościowanie systemów językowych, a ich źródłem językowym stają się różnorodne warstwy kulturowe. Taka definicja kulturowych wypowiedzi słownych pasuje do słowników XIX-wiecznego księdza Antanasa Juški, których dane systemowe zajmują ważne miejsce w kognitywnych badaniach etnolingwistycznych, ponieważ badaczy interesuje ukazanie realiów tego okresu i ich wartościowania za pośrednictwem danych językowych. Chociaż teksty A. Juški wciąż nie zostały należycie docenione przez naukowców, to ze względu na porównywanie dwóch (lub większej liczby) różnych języków stanowią one ważną część litewskiego i polskiego dziedzictwa kulturowego. Badany słownik dwujęzyczny jest dogodny także dlatego, że zawiera tak zwany semantyczny metajęzyk: znaczenia są opisywane peryfrazami, podawane są kolokacje i synonimy. Tak więc sformułowanie zadania badawczego – wskazanie różnic i podobieństw w tym, jak dwa narody, posiadające własną narrację o przeszłości, postrzegają i oceniają świat – choć trudne, jest wykonalne, jednak tylko dzięki współpracy badaczy litewskich i polskich, zdaniem których słowniki dwujęzyczne, pomimo aspektu pragmatycznego, dostarczają informacji etnolingwistycznych o istocie subiektywności wspólnoty. W niniejszym artykule uwaga skupiona jest na leksemach języka litewskiego i polskiego zawartych w dwujęzycznym słowniku A. Juški, poprzez które ukazuje się konceptualizacja CZŁOWIEKA, gdy opisywane są Artykuły / Articles 91 Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu) jego wygląd fizyczny, psychika, emocje, pozycja społeczna, wiara i wykonywanie obrzędów. Celem badania jest ustalenie, czy litewskie i polskie wyrażenia językowe przedstawione w słownikach dwujęzycznych, które zaliczane są do określonej grupy semantycznej, charakteryzują się całkowitą ekwiwalencją znaczeń, przybliżoną ekwiwalencją, czy też przejawia się pewna znaczeniowa leksykalna asymetria obu porównywanych języków. Na konkretnych przykładach ekwiwalentów zamieszczonych w słowniku A. Juški dąży się do ukazania, czy obraz człowieka w języku litewskim i polskim jest symetryczny i jednakowo szczegółowy, czy też przejawiają się pewne semantyczne, stylistyczne lub nawet pragmatyczne różnice związane z człowiekiem. Nazwy kategoryzujące CZŁOWIEKA (uwzględniając cel artykułu, opieramy się na formach rzeczowników i przymiotników) dzielone są na określone grupy znaczeniowe. W dwujęzycznym słowniku języka litewskiego i polskiego litewskim słowom odpowiadają jednowyrazowe ekwiwalenty języka polskiego, a także synonimy. Autor nierzadko stosował tłumaczenie opisowe, przekładał litewskie odpowiedniki, opierając się na relacjach znaczeniowych, możliwych kolokacjach lub komentarzach określających znaczenie, które podawane są w nawiasach przy głównym rzeczownikowym ekwiwalencie. Pavyzdžiui, trikalbio A. Juškos latvių–lietuvių–lenkų kalbų žodyno latvių Sposoby tłumaczenia ekwiwalentów językowych na język polski szczegółowo opisała Renata Miseviča-Trilliča (2012; 2013: 162–171). Należy podkreślić, że słowniki A. Juški są nie tylko słownikami przekładowymi, lecz także przekładowymi słownikami objaśniającymi, które mają ogromne znaczenie dla etnolingwistów dążących do zbadania kategoryzacji świata przez dwa narody zamieszkujące to samo terytorium na podstawie porównania dwóch języków. „Słowniki przekładowe opracowane przez osoby dwulub wielojęzyczne są nie tylko cennymi zbiorami materiału do prowadzenia badań systemowych, lecz także ujawniają wpływ bilingwizmu na system językowy, gdy dwujęzyczność autora implikuje kulturę dwóch narodów‟ (Sawaniewska-Mochowa 2014: 131). Badanie naukowe rozpoczyna się od wyboru metodologii i odpowiednich pojęć na podstawie dwujęzycznych słowników języka polskiego i litewskiego A. Juški. Przedmiotem badania jest spuścizna leksykograficzna, która poza opublikowaną częścią zachowała się w różnych redakcjach rękopiśmiennych, uzupełnianych i poprawianych przez innych autorów. Dlatego materiał jest oceniany krytycznie. Należy uwzględnić leksykalno-semantyczne aspekty wypowiedzi, które zmieniali późniejsi redaktorzy. Materiał wybrano właśnie taki, ponieważ ekwiwalenty muszą być przedstawione zarówno w litewskiej, jak i w polskiej części słownika. Załóżmy, że słowniki dwujęzyczne stanowią specyficzny rodzaj tekstów. Wówczas pojawia się pytanie, jakie informacje można odczytać z takiego historycznego tekstu słownikowego, jeżeli uznamy go i będziemy oceniać jako całość oraz traktować jako dzieło określonego rodzaju i jako kulturowy pomnik społeczności wielojęzycznej, a nie tylko jako zbiór podstawowych oraz odpowiadających im przetłumaczonych słów, stworzony wyłącznie do celów praktycznego wykorzystania, na przykład potrzebny jedynie w okresie nauki języka. 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Stwierdzenie, że „słownik jest rodzajem tekstu”, implikuje, zdaniem etnolingwisty Wojciecha Chlebdy, kilka podstawowych tez: 1) ponieważ słownik jest rodzajem tekstu, jest on również wypowiedzią; ponieważ słownik uznaje się za wypowiedź, jest on częścią dyskursu wspólnotowego określonego miejsca i czasu. Oznacza to, że słownik ma swojego nadawcę, swojego odbiorcę, określoną rzeczywistość, z którą związana jest wypowiedź; 2) ponieważ słownik jest tekstem (wypowiedzią), jest on również interpretacyjną opowieścią o określonej rzeczywistości (także językowej) (Chlebda 2010: 202). Wówczas pojawia się pytanie, kto jest podmiotem opowieści dwujęzycznego słownika XIX-wiecznej Litwy, gdy Litwa, podobnie jak Polska, była wówczas rządzona przez carów? Słownik tego rodzaju charakteryzuje się subiektywizmem o różnorodnych wymiarach. Przede wszystkim odzwierciedla on perspektywę subiektywizmu zbiorowego, jaką stanowi wspólnota językowo-kulturowa, składająca się z mniejszych wspólnot, na Kalbėdami apie A. Juškos dvikalbius žodynus, susiduriame su dviejų subjektyvių kalbinių kolektyvų – lietuvių ir lenkų – ir dviejų subjektyvių pasauprzykład regionalnej, środowiskowej czy religijnej (Chlebda 2010: 202). współistnieniem obrazów. Z etnolingwistycznego punktu widzenia interesujące jest przeanalizowanie, czy te wizje, opowiadające o istnieniu mentalnej (w terminologii psycholingwistycznej nazywanej „mapami mentalnymi”) wspólnoty ówczesnych mieszkańców Litwy, są symetryczne? Czy przejawiają się tu dwie różne interpretacje rzeczywistości, które są przekazywane za pomocą odmiennych form leksykalnych i stylistycznych, stereotypów oraz wyobrażeń kulturowych? Jednak nie tylko zbiorowości, ponieważ na subiektywizm słownika wpływa również jego twórca – leksykograf, innymi słowy autor tekstu lub wypowiedzi, który jest przeznaczony dla celu konkretnego adresata, realizowanego w określonym czasie i miejscu. To on konstruuje słownik, od niego zależy makrostruktura, dobór odpowiedników w innym języku oraz wprowadzenie dodatkowych objaśnień, kontekstów lub informacji gramatycznych. Etnolingwista musi mieć świadomość, że w słowniku obok wyobraźni zbiorowej przejawia się również wyobraźnia indywidualna, którą przedstawia sam autor, choćby poprzez taki czy inny dobór leksemów. Leksykograf zawsze staje wobec niezliczonych decyzji, które musi podejmować zarówno podczas doboru materiału, jak i jego układu, ponieważ nie sposób stworzyć takiego słownika, którego makrostruktura obejmowałaby wszystkie możliwe nazwy istniejące w języku. Zazwyczaj przy opracowywaniu korpusu słownika dąży się do przedstawienia takiego zestawu słów, który odzwierciedlałby koncept świata językowo-kulturowej wspólnoty. A. Juška był właśnie takim autorem, który ambitnie dążył do przekazania w swoich słownikach całościowego obrazu świata tamtego okresu. Jako leksykograf dwujęzyczny nie tylko był uważnym obserwatorem i kronikarzem różnych przejawów egzystencji Litwinów i Polaków, gdy stykają się dwa języki i kultury, lecz także w wielu przypadkach, zdaniem W. Chlebdy, jako interpretator ówczesnej rzeczywistości oceniał ją obiektywnie, przedstawiając liczne realia. Artykuły / Articles 93 Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu) Czynił to w łatwo zrozumiały sposób, odsłaniając istotę rzeczy, unikając naukowości i encyklopedyzmu (Chlebda 1993: 205; Sawaniewska-Mochowa 2014: 135). Dążył nie tylko do zarejestrowania bogactwa żywego języka litewskiego, lecz także doskonale znał regionalny wariant języka polskiego (specyficzny socjolekt), którym mówili drobni szlachcice guberni kowieńskiej (Sawaniewska-Mochowa 2002). Zdaniem Baudouina de Courtenay A. Juška był najlepszym znawcą życia litewskiego tamtego okresu (de Courtenay 1880: 2). Słowniki przekładowe opracowane przez osoby dwujęzyczne są cenne nie tylko galimybę atskleisti bilingvizmo įtaką kalbos sistemai, kai autoriaus dvikalbystė jako zbiory materiałów do prowadzenia badań systemowych, lecz także jako źródła dostarczające implikowanej kultury dwóch narodów (Sawaniewska-Mochowa 2014: 131). Dwujęzyczne słowniki A. Juški są niezwykle cennym świadectwem dwóch systemów językowych jako subiektywnej narracji kategoryzującej ówczesną codzienność, gdy używa się dvi skirtingos šnẽkamosios kalbos, nepaveiktos kalbos normų, tyrimų šaltinis etnolingvistams. Porównując litewskie hasła słownikowe w słownikach A. Juški z ich polskimi odpowiednikami, można zauważyć podobieństwo niektórych leksykalnych grup vyzdžiui, žodžiai, kuriais apibūdinamas žmogus, jo veikla ir kt. Tokie dvikalbių semantycznych; użyte odpowiedniki polsko-litewskie i litewsko-polskie determinują kulturową interferencję mieszkańców dwujęzycznych, która zakładała wspólność nazewnictwa atrybutów różnych sfer oraz świadomy, zależny od sytuacji językowej, wybór nazwy polskiej lub litewskiej (Sawaniewska-Mochowa 2014: 135). SFERA CIELESNOŚCI, CECHY FIZYCZNE (ZEWNĘTRZNE) A. Juška zapisywał z żywego języka wszystko, co tylko udało mu się usłyszeć, nie dzieląc słów z języka chłopów na godne zebrania i niegodne zebrania. Nie unikał słów i wyrażeń dosadnych oraz wulgarnych, nie uważając ich za nieodpowiednie dla słownika ani w ogóle za niestosowne dla czytelników (Tolutienė 1961: 151): lit. biksvášikis (złożenie biksvos + šikti) = pol. ekspresywne sracz do portek ‘ten, kto narobił sobie w spodnie’1 (L B2 I 15, L B II 26), fajdający się do portek (J I 207); 1 Kurs šìka į bìksves, tás biksvášikis ‘próbujący (?) oddać mocz do spodni, brudzący (?) spodnie’ (J I 207). 2 Zasady podawania skrótów w słowniku litewsko-polskim: pomniejszone wielkie litery po symbolu L oznaczają, że materiał polski zaczerpnięto z odpowiednich działów litewskich od A do Ż, cyfry I, II, III oznaczają kolejność redakcji; skrót dr oznacza wydane lub wznowione części słownika, LBug – redakcję K. Būgi, cyfry arabskie oznaczają fiszki dołączone do rękopisu lub strony. 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA lie. buknósa (dūrinys buka + nosis) ‘bukanosis’ = le. tęponos (L B I 37, L B II 60, J I 248): Tas buknósa, kurió buk nósė. Według danych LKŽ odnotowane w słowniku Jurgisa Šlapelisa; chal, brzuchala ‘człowiek z dużym brzuchem, grubas / lie. dublýs ‘didpilvis’ = le. brzuchal (J I 357), lenkų tarmėse vartojami brzužmogus, su dideliu pilvu, storulis’ (centralna i północna Polska); Według danych LKŽ używane we współczesnej gwarze wschodnich Auksztotów panevėžiškiai (w okolicach Poniewieża), wariant dblis używany w Ėriškiai, Pociūnėliai (rej. radziwiliski) i w Pokroju; lit. memeklis „ten, kto mówiąc zacina się, jąka się, jąkała” (L M dr 30) // mermeklis „ten, kto mówiąc zacina się, jąka się, jąkała” (L M dr 34) = pol. zajękliwy „jąkający się” ib. ; momot „jąkała (jąkający się)” (L M II 30); zajękliwy (L M II 30) w gwarach polskich (Małopolska) takiego człowieka nazywa się momot, zajęklak, zajękliwy. W gwarach litewskich używa się dość szeroko: memeklis – u wschodnich Auksztotów panevėžiškiai (okolice Poniewieża), u wschodnich Auksztotów uteniškiai (Dusetos), mermeklis – u zachodnich Auksztotów kauniškiai (Skirsnemunė, Lukšiai); lit. rukšn „ten, kto jest pochmurny, ponurak; ponurak, zrzęda’: Kurs zawsze taki zmarszczony ten rukšn; wariant ruksl = litew. w dialektach używane jest zmarszczocha (człowiek cały zmarszczony) ‘ponurak (człowiek całkowicie zmarszczony)’ (L R I 25). Nazwy z formantem -ocha były charakterystyczne dla dawnej Polski, jednak do dziś w polskich dialektach są produktywne jako nazwy wykonawców czynności lub nosicieli cech, czasami wyrażające negatywne zabarwienie emocjonalne. W języku litewskim rukšna, rukšla oznacza ‘człowieka, który jest zmarszczony, ma wykrzywioną twarz, ponuraka; zrzędę’. Rukšn jest rozpowszechniony w gwarach zachodnioauksztockich kowieńskich (w okolicach Mariampola, Wyłkowyszek, Jurborka) i południowoauksztockich (w okolicach Olity), rukšl używa się w gwarach żmudzkich (kretingskiej, warnińskiej, raseińskiej); lit. stvas, por. LKŽ tiesus, neapsikumpinęs, stačias ir lygus kaip rąstas vienmulinis, tas štývas (J). ~ le. styvas, cz. dial. stîw, le. sztywny ‘napięty, prosty’: Kas prosty jak swica ‘prosty jak świeca’ (L S I 60); styvas – według danych LKŽ, odnotowany w okolicach Kuršėnai. W dialektach litewskich, szczególnie u zachodnich Auksztotów z okolic Kowna, rozpowszechniony jest wariant štyvas, włączony do Litewsko-niemieckiego słownika języka litewskiego Fridricha Kurschata, którego dane zebrano z żywego języka Litwinów Małej Litwy oraz źródeł drukowanych. CECHY CHARAKTERU Lith. akýplėša (złożenie akìs + plėšti) ‘zuchwały, szorstki, nieuprzejmy człowiek’: Válo augìntas vájkas táp akýplėša, t. y. žėdnam akis draska. Kto drapie oczy, sprzeciwia się, ten jest akyplėša (J I 7) = le. ekspresywne okodzior (złożenie drzeć + oko), drapieny ‘drapieżny’ (L A II 8, L A III 4, J I 7). L. Ivinskis tłumaczy drapieny jako plièszans, -nćzia (I Artykuły / Articles 95 Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu) 54). Używany w dialektach litewskich (zachodnioaukštajckim kowieńskim, północnożmudzkim kretyngskim) i wszedł do języka ogólnego; lit. jumpérkis ‘to, co się przyczepiło, przyłączyło’ ~ le. przywiązany jak kleszcz ‘prikibęs kaip erkė’ (L j I 5); W części zredagowanej przez Jonasa Jablonskisa podano jmperkė, -kės (por. niem. Jungferchen) ‘panienka (pol. panienka)’ (mówi się pogardliwie): Ta motriška jo (keleivia) jumperkė, t.y. prijungta prie jo, kaip erkė įsiurbta (sc. ,,įsisiurbusi“) (J II 687). Jumperke gasužeis vaikščiojo (J II 687), por. jumpérkis, -ė, odnotowane w LKŻe na podstawie słownika A. Juški. Ponadto por. jùmprova ‘panienka’ (por. niem. Jungfrau), również ma negatywne zabarwienie: jumprova nemoka nei kokio darbelio; odnotowane w Litewsko-niemieckim i niemiecko-litewskim słowniku języka Pilypasa Ruigysa, w litewskich pieśniach pruskich Viliusa Kalvaitisa (Kalvaitis 1905: 123), w Litauisches Lesebuch und Glossar Augusta Schleichera (Schleicher 1857: 172), często występujące w pieśniach zapisanych przez A. Juškę, a także w zbiorach pieśni Liudviga Rėzy (1935, 1937) oraz Augusta Leskiena i Karla Brugmanna (Leskien, Brugmann 1882: 65), używane przez Kristijonasa Donelaitisa; lit. gerlis = le. dobrutki (L G I 19), Ø rozkosznik (‘błogosławiony’) (L G II 34), dobry człowiek (ten odpowiednik podał J. Jablonskis i w tym samym miejscu zaznaczył, że użyte przez Juškę palaimintas rozkosznik oznacza ‘tego, który jest oddany błogosławieństwu’) (J II 429). Por. Swil, podobnie jak w słowniku L. Ivinskiego (I 460), oznacza ‘goslininkas, raskazninkas’, związany z goslus ‘rozwiązły, pożądliwy’ i raškažnas ‘rozbrykany, wesoły’. A. Juška najprawdopodobniej chciał nadać tej nazwie inne zabarwienie znaczeniowe: ‘taki, który daje błogosławieństwo innym’. W LKŽe ten wyraz oznacza ‘dobry człowiek, dobroduszny’: Iš šelmio gerulio nepadarysi (Valkininkai, rej. orański). Dobrutki u L. Ivinskiego jest przymiotnikiem tłumaczonym jako gerinkutis, gerinkučia (Giaŕnkŭtis, -ŭćzia I 46); człowiek ustępliwy’ (L M II 48v, L M dr 45. L M II 48v, L M lie. minkštpatis sakoma menkinamai apie nevykusį, ištižusį vyrą, pažodžiui reiškia ‘minkštas kiaušinis’ = le. ekspresyvas miękojaj ‘człowiek uległy / nuodr 45). W języku litewskim oznacza to człowieka słabego, uległego, łatwo poddającego się wpływom innych; por. też lit. minkšprótis (L M II 49), minkšprtis (L M dr 45) = pol. słaboumny; lit. kiršlys. Znaczenie tego słowa A. Juška wyjaśnia przykładem ilustracyjnym: Kurs kìršina, érzina kits žmónes, ts kiršlys ~ pol. ekspresywizm rozjuszyciel ‘ten, kto doprowadza do szału, rozdrażnia’ (L k I 41, J III 129). Podobnie wyjaśnia F. Kuršaitis w swoim słowniku kiršintojis: Kiršintojis – kurs kiršina (K I 67). Nazwa ta opisuje człowieka, który innych drażni, złości i podjudza. L. Ivinskis przymiotnik rozjuszony tłumaczy jako įbingęs (= įsiutęs), patrakęs, įdūkęs, įšėlęs (I 456). Bez kontekstu na podstawie polskiego odpowiednika trudno odtworzyć dokładne znaczenie. Wyraz rozjuszyciel nie jest używany ani we współczesnym języku ogólnym, ani w dialektach, jednak struktury tego typu, których podstawę stanowi historyczny słowotwórczy model języka polskiego z formantem -iciel / -yciel, mogły istnieć w ówczesnym użyciu. W słowniku A. Juški w polskim materiale przykładów słowotwórstwa o znaczeniu nomen agentis (por. 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA grabiciel, gryziciel, nagliciel, straszyciel, zwodziciel) jest dość dużo. Możliwe również, że A. Juška, dążąc do symetryczności przekładu, sam utworzył taką nazwę wykonawcy czynności na podstawie par aspektowych czasowników: rozjuszyć dk. – rozjuszać ndk. ‘doprowadzić (prowadzić) do szału, rozwścieczyć (rozwścieczać)’ lub rozjuszyć się dk. – rozjuszać się ndk. ‘wpaść we wściekłość (złościć się), rozgniewać się (gniewać się), złościć się na kogoś z jakiegoś powodu’. Por. także derywaty o symetrycznej strukturze: lit. arėłkgeris = pol. wodkopój, pijak (L A II 106): Tèn arėłkgerej, usidárę į úrzdinę, géria (J I 107); W słowniku Iwinskiego odnotowano girtŭklis ‘pijak’ (I 279). Podstawą znaczenia wielu wspomnianych słów jest negatywny emocjonalny stosunek mówiącego do nazywanego przedmiotu. Jest to jego opinia o wartości określonej osoby, przy czym opinia ta zostaje przedstawiona nie jako sąd logiczny, lecz jako doświadczenie lub uczucie osoby mówiącej. W słowach tych utrwalona jest negatywna ocena. ZACHOWANIE, STYL ŻYCIA, DZIAŁALNOŚĆ Lie. baładóšıus m., baładošė ż.: Kas par naktìs báłdos, tas baładóšius (J I 186) ~ le. tłuk (L B I 3); wałęsający się, tłuczący się ‘besitrankantis’ (J I 186). A. Juška podaje ponadto synonim pabalda. Oczywiste jest, że litewska forma tego słowa określa człowieka, który włóczy się nocą, tj. nocnego włóczęgę. Tymczasem polskie odpowiedniki oznaczają raczej w ogólnym sensie „włóczęgę, łazika, łazęgę” < od czasownika tłuc się „podróżować gdzieś bez celu, być nie wiadomo gdzie, wałęsać się, włóczyć się, tłuc się”, z gwar Małopolski tłuk „człowiek, który lubi się włóczyć”, także w gwarach używane jako przezwisko, gdy mowa o obraźliwym sposobie bycia, zwłaszcza w odniesieniu do kobiet; lit. łájdotuvininkas (L L II 4, L Bug Als) ~ pol. pogrzebnik, (Swil) przest „ten, mis, który zajmuje się pogrzebem, urządza pogrzeb / tas, kuris rūpinasi laidotuvėorganizuje pogrzeb”. Podobnie w słowniku L. Ivinskisa pogrzebnik tłumaczy się jako Łjdotojas „ten, kto grzebie zmarłego”, bŭdininkas (?) (I 296). Wydaje się, że A. Juška polski odpowiednik pogrzebnik rozumiał jako uczestnika pogrzebu. W takim znaczeniu nazwa ta jest używana na Śląsku i u Kaszubów. W LKŽe również podaje się takie znaczenie słowa oznaczającego uczestnika pogrzebu. Znajduje się tu także zdanie A. Juški: Laidotuvininkai grįžta iš kapų, w którym laidotuvininkai najprawdopodobniej również oznacza „uczestnicy pogrzebu”; lit. pirágininkas = pol. pironik „ten, co piecze i sprzedaje pirogi / ten, kto piecze i sprzedaje pierogi” (L p I 83); według SWil „ten, co pirogi robi, przedaje lub jadać je lubi / ten, kto robi pierogi, sprzedaje je lub lubi je jeść”, por. lit. pyrgininkas „cukiernik, piekarz ciast”. Nazwa ta została odnotowana w słowniku Jonasa Henricha Kuncmana (zwanym słownikiem Krauzego); do swojego słownika wpisał ją także F. Kuršaitis, jest również wzmiankowana w Artykuły / Articles 97 Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu) Biblii Bretkūna, używana w gwarach: wschodnioauksztockiej paneweżyskiej (w Grūžiai, rej. poswolski) i południowożmudzkiej raseiniškiej (w okolicach Taurogów). STATUS SPOŁECZNY (DICHOTOMICZNY PODZIAŁ WSPÓLNOTY NA PANÓW, SZLACHTĘ I CHŁOPÓW) Bardzo liczna grupa nazw w języku litewskim zawiera jako wyraz podstawowy słowo bajoras, np.: lit. bajóras, -rė (L B I 2, L B II 3, J I 183) ‘uprzywilejowany właściciel ziemski, zazw. średni ziemianin; człowiek szlachetnego pochodzenia, szlachcic’: Ja jestem szlachcic z Laudės3, a ty karčiutasis4. Àtskydas muzikas nu bajoru, tj. wyodrębniony. Ona jest szlachcianką z urodzenia i po mężu szlachcianką (J I 183–184). Konotacja tego słowa w języku litewskim w XIX w. jest neutralna, pozytywna. Dlatego można postawić znak równości: = le. odpowiedniki językowe bojar ‘szlachcic’, szlachcic ‘szlachcic’. W rękopisie A. Juška wpisał rycerz ‘rycerz’ (L B I 2), bohatyr ‘bohater’ (L B II 3). Jednak w wersji drukowanej jest już tylko szlachcic (J I 184); lit. bajorájtė = lit. ‘dama lub panna z rodu szlacheckiego, córka szlachcica / dama lub pani z rodu szlacheckiego, córka szlachcica’ (J I 183); lit. bajorkas = lit. 1. zdrobniała nazwa oznaczająca ‘(mały) syn szlachcica (małego syna szlachcica)’; 2.‘biedny szlachcic (ubogi szlachcic)’; 3. (z odcieniem litości) ‘szlachcic (mały szlachcic)’ (L B III 4); w wersji drukowanej: syn szlachcica; biedny szlachcic; szlachcina (J I 184); W LKŽe drugie i trzecie znaczenie nie zostały odnotowane; lit. bajórvedis: Bajórvedis ýra vádas bajórų (J I 184) ‘przywódca bojarów (bajorų vadas)’~ le. dial. marszałek ‘przywódca, znawca ceremoniału; najwyższy francuski stopień wojskowy za czasów Napoleona I i III; starościna; starszy uczestnik wesela itp.’ (PolŽ I 443). LKŽ marszałek ma status osoby kierującej: 1. ‘osoba administrująca i kierująca w aparacie państwa feudalnego; bajorų vadas’; 2. ‘iškilmėms vadovaujantis asmuo’; 3. ‘piršlys’; 4. ‘vestuvių pulko dalyvis’. Marszałek (por. średniowieczne niem. marschalk ‘sługa rodziny królewskiej’) – to termin historyczny ‘XV–XVIII w. – pierwszy minister, urzędnik państwowy, 3 Liaudė – nazwa regionu historycznego, będącego skupiskiem zaścianków szlacheckich na prawym brzegu Niewiaży, spotykanych głównie na odcinku Pociūnėliai–Dotnuva. O szlachcie litewskiej dość dużo danych dostarczają akta sądu ziemskiego w Rosieniach z końca XVI w., dokumenty kupna–sprzedaży itp. (LE XIV 501–502). 4 Karčiuotasis ‘niechlujny, zaniedbany pod względem włosów’. 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA w odniesieniu do jego/jej cielesności, psychiki i mentalności, wyrażania emocji, stosunku do innego/obcego, praktykowania religii i rytuałów. Nadesłano 4 kwietnia 2017 r. VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT–10308 Wilno, Litwa vilija[email protected] ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, ul. J. Bartoszewicza 1B/17, 00-337 Warszawa, Polska [email protected]