Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu)

VILIJA SAKALAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: leksykografia, leksykologia, etnolingwistyka. ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk Kierunki badań naukowych: leksykografia, leksykologia, etnolingwistyka, historia języka polskiego. SŁOWNIKI DWUJĘZYCZNE JAKO TEKSTY KULTURY (na podstawie słowników ks. Antanasa Juški z XIX wieku) Słowniki przekładowe jako teksty kultury (na przykładzie dziewiętnastowiecznych słowników ks. Antanasa Juški) ADNOTACJA W artykule uwagę poświęcono leksyce litewskiej i polskiej dwujęzycznego słownika Antanasa Juški, w której odzwierciedla się konceptualizacja CZŁOWIEKA, gdy opisywane są jego wygląd fizyczny, psychika, emocje, pozycja społeczna, wiara i obrzędy. Podjęto kwestię ekwiwalencji, próbując dostrzec podobieństwa i różnice między dwiema kulturami. W artykule analizowany jest materiał językowy wybrany ze słowników litewsko-polskiego i polsko-litewskiego A. Juški. Autorki stawiają sobie zasadnicze pytanie, czy z dwujęzycznych słowników XIX wieku, rozumianych jako teksty wielowymiarowej kultury Litwy, można „odczytać” informacje o człowieku. SŁOWA KLUCZOWE: Antanas Juška, słowniki przekładowe, XIX wiek, tekst kultury, etnolingwistyka. Straipsniai / Articles 89 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANEWSKA-MOCHOWA ADNOTACJA Artykuł stanowi próbę analizy materiału językowego, zaczerpniętego z leksykograficznego dorobku ks. Antanasa Juški. Podejście to dobrze wpisuje się w paradygmat badań etnolingwistycznych. Autorki stawiają sobie fundamentalne pytanie, czy z dziewiętnastowiecznych słowników przekładowych, traktowanych jako teksty kultury wielojęzycznej społeczności Litwy, można „odczytać” informacje o człowieku. SŁOWA KLUCZOWE: Antanas Juška, słowniki przekładowe, 19th wiek, tekst kultury, etnolingwistyka. WSTĘP Przede wszystkim należy określić, jak w artykule będzie używany termin tekst kultury. We współczesnej literaturze humanistycznej pojęcie to stosuje się do opisu rozmaitych wytworów działalności kulturalnej człowieka, nie tylko wypowiedzi słownych, lecz także — w szerokim znaczeniu semiotycznym — folkloru powstającego z sekwencji różnego rodzaju znaków (Bartmiński, Niebrzegowska-Bartmińska 2009: 72). Badanie opiera się na słownikach dwujęzycznych, a zatem również na wypowiedziach słownych, których istotną podstawę strukturalną stanowi porównywanie i ocenianie systemów językowych, zaś ich źródłami językowymi są różne kody kulturowe. Taka definicja kulturowych wypowiedzi słownych pasuje do słowników księdza Antanasa Juški z XIX wieku, których dane systemowe zajmują ważne miejsce w kognitywnych badaniach etnolingwistycznych, ponieważ badaczy interesuje ukazanie realiów tamtej epoki i ich oceny za pośrednictwem danych językowych. Chociaż teksty A. Juški nie zostały dotąd należycie docenione przez naukowców, to, ze względu na porównanie dwóch (lub więcej) różnych języków, stanowią ważną część litewskiego i polskiego dziedzictwa kulturowego. Słownik dwujęzyczny jest przydatny także dlatego, że zawiera tak zwany metajęzyk semantyczny: znaczenia opisywane są za pomocą parafraz, podaje się kolokacje i synonimy. Sformułowane zadanie badawcze — wskazanie różnic i podobieństw w tym, jak dwie wspólnoty, z których każda ma własną opowieść o przeszłości, postrzegają i oceniają świat — jest trudne, lecz wykonalne, jednak tylko dzięki współpracy badaczy litewskich i polskich, którzy uważają, że słowniki dwujęzyczne, niezależnie od aspektu pragmatycznego, dostarczają informacji etnolingwistycznych o istocie podmiotowości zbiorowej. W niniejszym artykule uwagę poświęcono leksemom litewskim i polskim w dwujęzycznym słowniku A. Juški, za pomocą których ukazana jest konceptualizacja CZŁOWIEKA poprzez opis jego wyglądu fizycznego, psychiki, emocji, pozycji społecznej, wiary i odprawiania obrzędów. Celem badania jest ustalenie, czy litewskie i polskie wypowiedzi zamieszczone w słownikach dwujęzycznych, które są 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Słowniki dwujęzyczne jako teksty kultury (na podstawie słowników XIX-wiecznego księdza Antanasa Juški) zaliczane do określonej grupy semantycznej, charakteryzują się pełną ekwiwalencją znaczeń, ekwiwalencją przybliżoną albo pewną leksykalną asymetrią znaczeniową między dwoma porównywanymi językami. Na konkretnych przykładach ekwiwalentów podanych w słowniku A. Juški dąży się do wykazania, czy obraz człowieka w języku litewskim i polskim jest symetryczny i jednakowo szczegółowy, czy też występują pewne różnice semantyczne, stylistyczne, a nawet pragmatyczne związane z człowiekiem. Nazwy kategoryzujące CZŁOWIEKA (stosownie do celu artykułu oparte na formach rzeczowników i przymiotników) dzieli się na określone grupy znaczeniowe. W dwujęzycznym słowniku litewsko-polskim litewskim wyrazom odpowiadają polskie ekwiwalenty jednoznaczne, a także synonimy. Autor często stosował przekład opisowy: tłumaczył litewskie odpowiedniki, opierając się na relacjach znaczeniowych, możliwych kolokacjach lub komentarzach objaśniających znaczenie, podawanych w nawiasach przy podstawowym ekwiwalencie rzeczownikowym. Sposoby tłumaczenia na język polski łotewskich ekwiwalentów z trójjęzycznego słownika łotewsko-litewsko-polskiego A. Juški szczegółowo opisała Renata Miseviča-Trillia (2012; 2013: 162–171). Podkreśla się, że słowniki A. Juški to nie tylko słowniki przekładowe, lecz także przekładowe słowniki objaśniające, niezwykle ważne dla etnolingwistów, którzy dążą do zbadania kategoryzacji świata przez dwa narody zamieszkujące to samo terytorium, na podstawie porównania dwóch języków. „Słowniki przekładowe opracowane przez osoby dwujęzyczne są nie tylko cennymi zbiorami materiału do prowadzenia badań systemowych, lecz także ukazują wpływ bilingwizmu na system języka, gdy dwujęzyczność autora implikuje kulturę dwóch narodów” (Sawaniewska-Mochowa 2014: 131). Badanie naukowe rozpoczyna się od doboru metodologii i definiowania pojęć na podstawie dwujęzycznych słowników polsko-litewskich A. Juški. Przedmiotem badań jest spuścizna leksykograficzna, która poza opublikowaną częścią zachowała się w różnych redakcjach rękopiśmiennych, uzupełnianych i poprawianych przez innych autorów. Dlatego materiał poddaje się krytycznej ocenie. Należy uwzględnić leksykalno-semantyczne aspekty wypowiedzi, zmieniane przez późniejszych redaktorów. Materiał wybrano właśnie w taki sposób, ponieważ odpowiedniki muszą być podane zarówno w litewskiej, jak i polskiej części słownika. Załóżmy, że słowniki dwujęzyczne stanowią swoisty rodzaj tekstów. Pojawia się wówczas pytanie, jakie informacje można odczytać z tekstu takiego słownika historycznego, jeśli potraktujemy go i ocenimy jako całość, uznamy za dzieło określonego rodzaju oraz za kulturowy pomnik wielojęzycznej wspólnoty, a nie jedynie za zbiór haseł i odpowiadających im tłumaczeń, stworzony wyłącznie do celów praktycznych, na przykład na potrzeby nauki języka w danym okresie. Straipsniai / Articles 91 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANEWSKA-MOCHOWA Teza, że „słownik jest rodzajem tekstu”, implikuje, jak twierdzi etnolingwista Wojciech Chlebda, kilka podstawowych twierdzeń: 1) skoro słownik jest rodzajem tekstu, jest również wypowiedzią; skoro słownik uznaje się za wypowiedź, stanowi on część wspólnotowego dyskursu określonego miejsca i czasu. Oznacza to, że słownik ma nadawcę, adresata oraz odnosi się do pewnej rzeczywistości; 2) skoro słownik jest tekstem (wypowiedzią), jest również interpretacyjną opowieścią o pewnej rzeczywistości (w tym także językowej) (Chlebda 2010: 202). Pojawia się wówczas pytanie, kto jest podmiotem opowieści dwujęzycznego słownika litewskiego z XIX wieku, gdy Litwa, podobnie jak Polska, znajdowała się wówczas pod panowaniem carów? Słowniki tego rodzaju cechuje wieloraka, domniemana podmiotowość. Przede wszystkim odzwierciedla się w nich perspektywa podmiotowości zbiorowej, którą reprezentuje wspólnota językowo-kulturowa złożona z mniejszych wspólnot, na przykład regionalnej, środowiskowej lub religijnej (Chlebda 2010: 202). Mówiąc o dwujęzycznych słownikach A. Juški, mamy do czynienia ze współistnieniem dwóch językowych zbiorowości podmiotowych – litewskiej i polskiej – oraz dwóch podmiotowych wizji świata. Z etnolingwistycznego punktu widzenia interesujące jest zbadanie, czy te wizje, opowiadające o istnieniu wspólnoty mieszkańców ówczesnej Litwy o określonym obrazie mentalnym (w terminologii psycholingwistycznej zwanym „mapami mentalnymi”), są symetryczne. Czy pojawiają się tu dwie odmienne interpretacje rzeczywistości, przedstawione za pomocą różnych form leksykalnych i stylistycznych, stereotypów oraz wyobrażeń kulturowych? Nie chodzi jednak wyłącznie o zbiorowość, ponieważ na podmiotowość słownika wpływa również jego twórca – leksykograf, czyli autor tekstu lub wypowiedzi przeznaczonej dla konkretnego adresata i realizowanej w określonym czasie i miejscu. To on konstruuje słownik; od niego zależą makrostruktura, dobór odpowiedników w innym języku oraz wprowadzenie dodatkowych objaśnień, kontekstu lub informacji gramatycznych. Etnolingwista powinien mieć świadomość, że w słowniku obok wyobraźni zbiorowej ujawnia się także wyobraźnia indywidualna, którą przedstawia sam autor, choćby poprzez dobór takich czy innych leksemów. Leksykograf zawsze staje wobec niezliczonych decyzji, które musi podejmować zarówno przy selekcji materiału, jak i przy jego układaniu, ponieważ nie da się stworzyć słownika, którego makrostruktura obejmowałaby wszystkie możliwe nazwy występujące w języku. Przy tworzeniu korpusu słownika zazwyczaj dąży się do przedstawienia takiego zbioru słów, który odzwierciedlałby konceptualizację świata właściwą wspólnocie językowo-kulturowej. A. Juška był właśnie takim autorem, który ambitnie dążył do przedstawienia w swoich słownikach całościowego obrazu świata swojej epoki. Jako dwujęzyczny leksykograf nie tylko uważnie obserwował i kronikował różne przejawy współistnienia Litwinów i Polaków, gdy stykają się dwa języki i kultury, lecz także w wielu przypadkach – jak mówi W. Chlebda – interpretował ówczesną rzeczywistość, oceniając ją obiektywnie i przedstawiając liczne realia. Czynił to w sposób zrozumiały, ukazując 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Słowniki dwujęzyczne jako teksty kultury (na podstawie słowników ks. Antanasa Juški z XIX w.) dalyko esmę, vengdamas moksliškumo ir enciklopediškumo (Chlebda 1993: 205; Sawaniewska-Mochowa 2014: 135). Jis siekė ne tik suregistruoti lietuvių gyvosios kalbos turtus, bet ir puikiai išmanė lenkų kalbos regioninį variantą (specifinį sociolektą), kuriuo kalbėjo sulenkėję Kauno gubernijos bajorai (Sawaniewska-Mochowa 2002). Pasak Baudouino de Courtenay, A. Juška buvo geriausias to laikotarpio lietuvių gyvenimo žinovas (de Courtenay 1880: 2). Słowniki przekładowe sporządzone przez osoby dwujęzyczne są cenne nie tylko jako zbiory materiału do badań systemowych, lecz także jako źródła umożliwiające ukazanie wpływu bilingwizmu na system językowy, gdy dwujęzyczność autora wiąże się z kulturą dwóch narodów (Sawaniewska-Mochowa 2014: 131). Dwujęzyczne słowniki A. Juški są niezwykle cennym źródłem badań dla etnolingwistów nad dwoma systemami językowymi, ukazanymi w subiektywnej narracji kategoryzującej ówczesną codzienność, w której używa się dwóch różnych języków mówionych, podlegających wpływom norm językowych. Porównując litewskie hasła wtórne w słownikach A. Juški z ich polskimi odpowiednikami, można zauważyć podobieństwo niektórych leksykalno-semantycznych grup, na przykład słów opisujących człowieka, jego działalność itp. Takie odpowiedniki słów w polsko-litewskich i litewsko-polskich słownikach użytkowników dwujęzycznych prowadzą do interferencji kulturowej wśród ludności dwujęzycznej, która zaowocowała wspólnym nazewnictwem atrybutów różnych sfer oraz świadomym wyborem, zależnie od sytuacji językowej, nazwy polskiej lub litewskiej (Sawaniewska-Mochowa 2014: 135). SFERA CIELESNOŚCI, CECHY FIZYCZNE (ZEWNĘTRZNE) A. Juška zapisywał z żywego języka wszystko, co udało mu się usłyszeć, nie dzieląc słów używanych przez chłopów na przyzwoite i nieprzyzwoite. Unikał słów i wyrażeń szorstkich oraz wulgarnych, uznając je za nieodpowiednie do słownika i w ogóle nieprzeznaczone dla czytającej publiczności (Tolutienė 1961: 151): lie. biksuōkis (złożenie biksuos + šikti) = le. ekspresywne sracz do portek ‘kto narobił w spodnie’¹ (L B² I 15, L B II 26), fajdajacy się do portek (J I 207); 1 Kurs w te biksves, tas biksvašikis ‘robiący w spodnie (?), brudzący (?) spodnie’ (J I 207). 2 Zasady podawania skrótów w Słownik litewsko–polski: małe wielkie litery po symbolu L oznaczają, że materiał polski zaczerpnięto z odpowiednich działów litewskich od A do Ž, cyfry I, II, III oznaczają kolejność redakcji; skrót dr oznacza wydane lub przedrukowane części słownika, L Bug – redakcję K. Būgi, cyfry arabskie oznaczają fiszki dołączone do rękopisu lub strony. Straipsniai / Articles 93 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANEWSKA-MOCHOWA lit. bunõsa (złożenie buka + nosis) ‘człowiek z zadartym nosem’ = pol. tęponos (L B I 37, L B II 60, J I 248): Tas buknõsa, kuriõ bukà nosė. Według danych LKŽ odnotowane w słowniku Jurgisa Šlapelisa; lit. dublỹs ‘brzuchacz’ = pol. brzuchal (J I 357); w polskich gwarach używane są formy brzu-chal, brzuchal ‘człowiek z dużym brzuchem, grubas’ (Polska centralna i północna); według danych LKŽ używane we współczesnej gwarze wschodnioauksztockiej panevėžyskiej (okolice Poniewieża), wariant dūblis używany w Ejszyszkach, Počiūnėliai (rej. radziwiliski) i Pakruojis; lit. memelis ‘ten, kto zacina się podczas mówienia, jąkała’ (L M dr 30) // memelis ‘ten, kto zacina się podczas mówienia, jąkała’ (L M dr 34) = pol. zajękliwy ‘jąkający się’ ib.; momot ‘jąkała (jąkający się)’ (L M II 30); zajękliwy (L M II 30). W gwarach polskich (Małopolska) takiego człowieka nazywa się momot, zajękal, zajękliwy. W gwarach litewskich wyraz ten jest dość rozpowszechniony: memelis – w gwarze wschodnioauksztockiej panevėżyskiej (okolice Poniewieża), w gwarze wschodnioauksztockiej uteniskiej (Dusetos), memelis – w gwarze zachodnioauksztockiej kowieńskiej (Skirsnemunė, Lukšiai); lit. rukšnà ‘ten, kto jest zmarszczony, zafrasowany; ponury, zrzęda’: Kur susiraukęs vis tas rukšnà, wariant rukslà = w gwarach polskich używane jest zmarszczoch (człowiek cały zmarszczony) ‘zmarszczek (cały pomarszczony człowiek)’ (L R I 25). Nazwy z formantem -ocha były charakterystyczne dla dawnej Polski, jednak do dziś są produktywne w polskich gwarach jako nazwy wykonawców czynności lub nosicieli cech, niekiedy wyrażające negatywne zabarwienie emocjonalne. W języku litewskim rukšnà, rukšlà oznacza ‘człowieka, który jest zmarszczony, wykrzywia twarz, marszczy się; zrzędę’. Rukšnà występuje w gwarach zachodnioauksztockich kowieńskich (okolice Mariampola, Wyłkowyszek, Jurborka) i południowoauksztockich (okolice Olicy), rukšlà używane jest w gwarach żmudzkich (kretyńskiej, warnijskiej, rosieńskiej); lit. stìvas, por. LKŽ stỹvas, niem. dial. stîw, pol. sztywny ‘zadziorny, prosty’: Kas tiesus, neapsikumpinęs, stačias ir lygus kaip rąstas vienuolinis, tas stìvas (J). ~ pol. prosty jak świeca ‘prosty jak świeca’ (L S I 60); stìvas – według danych LKŽ odnotowane w okolicach Kuršėnai. W gwarach litewskich, zwłaszcza zachodnioauksztockich kowieńskich, rozpowszechniony jest wariant štyvas, uwzględniony w Słowniku litewsko-niemieckim Fryderyka Kurschata, którego materiał zebrano z żywego języka litewskiego w Małej Litwie oraz ze źródeł drukowanych. CECHY CHARAKTERU Lit. akýplėša (złożenie akìs + plėšti) ‘bezczelny, szorstki, niegrzeczny człowiek: Vālo agintas vājkas tāp akýplėša, t. y. žėdam akis draska. Kas akis plėšia, priešinas, tas akyplėša (J I 7) = pol. ekspresywne okdzior (złożenie drzeć + oko), drapieżny ‘drapieżny’ (L A II 8, L A III 4, J I 7). L. Ivinskis tłumaczy drapieżny jako plėšans, –nčia (I 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu) 54). Używane w gwarach litewskich (zachodnioauksztockich kowieńskich, północnożmudzkich kretyńskich) i weszło do języka ogólnego; lit. jumperis ‘ten, kto się przyczepił, przystał’ ~ pol. przywiązany jak kleszcz ‘przyczepiony jak kleszcz’ (L ı I 5); w części redagowanej przez Jonasa Jablonskisa podano jumperė, -ės (por. niem. Jungferchen) ‘panienka (pol. panienka)’ (powiedziane z pogardą): Ta motriška jo (keleiviai) jumperė, t.y. prijunta prie jo, kaip erkė įsirta (sc. „wgryza się“) (J II 687). Jumpere gasuės vaikščiojo (J II 687), por. jumperis, -ė odnotowane w LKŽ na podstawie słownika A. Juški. Por. też jumprovą ‘panelė’ (por. niem. Jungfrau), które również ma negatywne zabarwienie: jumprova nemoka nei kokio darbelio; odnotowane w Słowniku litewsko-niemieckim i niemiecko-litewskim Pilypasa Ruigysa Lietuvių–vokiečių ir vokiečių–lietuvių kalbų žodyne, w pieśniach litewskich Prus Wiliusa Kalvaičisa Prūsijos lietuvių dainose (Kalvaitis 1905: 123), w Litauisches Lesebuch und Glossar Augusta Schleichera (Schleicher 1857: 172), często występuje w pieśniach zapisanych przez A. Juškę, a także w zbiorach pieśni Ludwika Rėzy (1935, 1937) oraz Augusta Leskiena i Karla Brugmanna (Leskien, Brugmann 1882: 65), używał go Kristijonas Donelaitis; lit. gerùlis = pol. dobruti (L g I 19), Ø rozkosznik (‘rozpustnik’) (L g II 34), dobry człowiek (ten odpowiednik podaje J. Jablonskis; zaznaczono tam również, że użyte przez Juškę palainintas rozkosznik oznacza ‘tego, kto oddaje się rozpuście’) (J II 429). Por. Swil, jak również w słowniku L. Ivinskisa (I 460), oznacza ‘goslininkas, raskas, ninkas’, związane z gosus ‘lubieżny, żądny’ i raškanas ‘figlarny, wesoły’. A. Juška najpewniej chciał nadać tej nazwie inne zabarwienie znaczeniowe: ‘taki, który przynosi innym błogość’. W LKŽ wyraz ten oznacza ‘dobry człowiek, dobry człowieczek’: Iš šelmio gerulio nepadarysi (Valkininkai, rej. orański). dobruti u L. Ivinskisa jest przymiotnikiem tłumaczonym jako gerutis, geručia (Girėnūtis, -ūčia I 46); lit. minkštaútis mówi się pogardliwie o nieudacznym, rozlazłym mężczyźnie; pačiužį oznacza ‘miękkie jajko’ = pol. ekspresywne miękaja ‘człowiek uległy’ (L m II 48v, L m dr 45. L m II 48v, L m dr 45). W języku litewskim oznacza to człowieka słabego, uległego, łatwo poddającego się wpływom innych; por. też lit. minkšprótis (L m II 49), minkšprótis (L m dr 45) = pol. słabomyślny; lit. kiršlys. Znaczenie tego wyrazu A. Juška objaśnia przykładem: Kurš kiršina, erzina kitus žmones, tas kiršlys ~ pol. ekspresywne rozuzyciel ‘podjudzacz, ten, kto doprowadza do złości’ (L K I 41, J III 129). Podobnie wyjaśnia to F. Kurschat w swoim słowniku kiršintojas: Kiršintojas – kurs kiršina (K I 67). Nazwa ta określa człowieka, który drażni innych, złości ich i podjudza. L. Ivinskis tłumaczy przymiotnik rozuzy jako įbūgęs (= įutęs), patrakęs, įdūkęs, įšėlęs (I 456). Bez kontekstu trudno odtworzyć dokładne znaczenie na podstawie polskiego odpowiednika. Wyraz rozuzyciel nie jest używany ani we współczesnym języku ogólnym, ani w gwarach, ale formy o takiej strukturze, oparte na historycznym modelu słowotwórczym języka polskiego z formantem -iciel / -yciel, mogły istnieć w ówczesnym uzusie. W polskim materiale słownika A. Juški formy z nomen agentis oznaczającym (por. Straipsniai / Articles 95 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA grabiel, gryiziel, nagiel, strasziel, zvodziciel) takich przykładów jest całkiem dużo. Możliwe również, że A. Juška, dążąc do symetrii przekładu, utworzył taką nazwę wykonawcy czynności od par aspektowych czasowników: rožusýti niedokonany – rožusaz dokonany ‘doprowadzić (prowadzić) do szału, rozwścieczyć (złościć)’ albo rožusyȯ się niedokonany – rožusaž się dokonany ‘wpaść w gniew (gniewać się), rozzłościć się (złościć się), gniewać się na kogoś z jakiegoś powodu’. Por. też złożenia o symetrycznej strukturze: lit. arėkergis = pol. wodkopój, girtuo-klis (L A II 106): Ten arėkergėj, užsidarė į urzdinė, gėra (J I 107); w słowniku Ivinskiego odnotowano girtūklis ‘pijak’ (I 279). Podstawą znaczeniową wielu wymienionych wyrazów jest negatywny emocjonalny stosunek mówiącego do nazywanej rzeczy. Jest to jego opinia o wartości danej osoby, przedstawiona nie jako osąd logiczny, lecz jako doświadczenie lub uczucie mówiącego. Wyrazy te utrwalają negatywną ocenę. TRYB ŻYCIA, SPOSÓB ŻYCIA, DZIAŁALNOŚĆ Lie. baldõšius v., baldõšė m.: Kas par naktis bãldos, tas baldõšius (J I 186) ~ le. tluk (L B I 3); wąsęjący się, tłuczący się ‘besitrankantis’ (J I 186). A. Juška dar pateikia sinonimą pabalda. Jest oczywiste, że litewska forma wyrazu opisuje człowieka, który włóczy się i wałęsa nocą, czyli naktibalda. Tymczasem polskie odpowiedniki oznaczają raczej ogólnie ‘włóczy się, łazi, łaźę’ < czasownik dokonany tłuc się ‘podróżować dokądś bez celu, być nie wiadomo gdzie, włóczyć się, wałęsać, szwendać’, z gwary małopolskiej tłuk ‘człowiek, który lubi się szwendać’; w gwarze używa się tego także jako przezwiska odnoszącego się do ociężałego usposobienia, zwłaszcza w przypadku kobiet; lit. laidotùvininkas (L L II 4, L Bug Als) ~ pol. pogrzebnik (Sw) wobec ‘ten, który zajmuje się pogrzebem, urządza pogrzeb / ten, który troszczy się o pogrzeb, organizuje pogrzeb’. Podobnie w słowniku L. Ivinskiego pogrzebnik tłumaczy się jako laidojas ‘ten, kto grzebie zmarłego’, būdininkas (?) (I 296). Wydaje się, że A. Juška rozumiał polski odpowiednik pogrzebnik jako uczestnika pogrzebu. Nazwa ta jest używana w takim znaczeniu na Śląsku i Kaszubach. LKŽ również podaje takie znaczenie wyrazu laidotuvininkas. Przytacza się tu także zdanie A. Juški: Laidotùvininkai grįžta iš kapų, w którym laidotùvininkai prawdopodobnie również oznacza ‘uczestników pogrzebu’; lit. prągininkas = pol. porżnik ‘ten, co piecze i sprzedaje progi / ten, który piecze i sprzedaje ciasta’ (L P I 83); według SWi ‘ten, co progi robi, sprzedaje lub jada je lub / ten, kto robi ciasta, sprzedaje je lub lubi je jeść’, por. lit. pyrãgininkas ‘cukiernik, piekarz ciast’. Nazwa ta została odnotowana w słowniku Jana Henryka Kunmanna (zwanym słownikiem Krauzego); wpisał ją do swojego słownika również F. Kuršaitis, wspomina się o niej także w Biblii Bretkūnasa; jest używana 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Słowniki dwujęzyczne jako teksty kultury (na podstawie słowników księdza Antanasa Juški z XIX wieku) w gwarach: wschodnioauksztockiej panevėžiškių (w Grūžiai, rejon Pasvalys) oraz południowożmudzkiej raseniškių (w okolicach Taurogów). STATUS SPOŁECZNY (DYCHOTOMICZNY PODZIAŁ WSPÓLNOTY NA PANÓW, SZLACHTĘ I CHŁOPÓW) Bardzo liczna grupa nazw w języku litewskim ma jako podstawę wyraz bajoras, np.: ie. bájoras, –rė (L₁ I 2, L₁ II 3, J I 183) ‘uprzywilejowany właściciel ziemski, przede wszystkim średni ziemianin; osoba uprzywilejowanego pochodzenia, szlachcic: Aš iš Laudes³ bajoras, o tu karčiuotas⁴. Atsky das muikas nu bajoru, t.y. iškiriamas. Jinai bajorė iš gima ir po vyru bajorė (J I 183–184). Konotacja tego wyrazu w języku litewskim w XIX w. jest neutralna, pozytywna. Dlatego można postawić znak równości: = odpowiedniki w języku polskim bójar ‘bajoras’, szlachcic ‘bajoras’. W rękopisie A. Juška zapisał rycerz ‘rycerz’ (L₁ I 2), bohatyr ‘bohater’ (L₁ II 3). Jednak w wersji drukowanej pozostało już tylko szlachcic (J I 184); Ie. bajorâtė = le. ‘dama lub panna z rodu szlacheckiego, córka szlachcica / dama lub panna z rodziny szlacheckiej, córka szlachcica’ (J I 183); Ie. bajorùkas = le. 1. zdrobnienie oznaczające ‘(mały) syn szlachcica’; 2. ‘biedny szlachcic’; 3. (z odcieniem współczucia) ‘szlachcina’ (L₁ III 4); w wariancie drukowanym: syn szlachcica; biedny szlachcic; szlachcina (J I 184); w LKŽe nie odnotowano drugiego i trzeciego znaczenia; Ie. bajóvedis: Bajorėdis yra vadas bajorų (J I 184) ‘przywódca bojarów’ ~ le. dial. marszałek ‘przywódca, znawca ceremoniału; najwyższy stopień wojskowy we Francji za Napoleona I i III; starosta; najważniejszy uczestnik wesela itp.’ (Pol I 443). LKŽ maršalka ma status osoby kierującej: 1. ‘osoba zarządzająca i kierująca w aparacie państwa feudalnego; przywódca szlachty; 2. ‘osoba prowadząca uroczystość’; 3. ‘swat’; 4. ‘uczestnik orszaku weselnego’. Marsalek (por. śrwniem. marschalk ‘sługa rodziny królewskiej’) – to termin historyczny: ‘w XV–XVII w. – pierwszy minister, urzędnik państwowy, Liudė – nazwa regionu historycznego, obejmującego wsie szlacheckie na prawym brzegu Niewiaży, głównie w okolicy od Pociūnėliai do Dotnuva. Sporo informacji o szlachcie litewskiej zawierają akta sądu ziemskiego w Rosieniach z końca XVI w., dokumenty kupna i sprzedaży itp. (LE XIV 501–502). Karčiuotas ‘lichy, zaniedbany, z rozczochranymi włosami’. Straipsniai / Articles 97 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANEWSKA-MOCHOWA mający szerokie uprawnienia. A. Juška nie przypisuje mu funkcji urzędnika państwowego, którą marszałek pełnił na sejmie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jednak najprawdopodobniej miał na myśli wybór odpowiedniej osoby na marszałka podczas zjazdów szlachty. Marszałek kierował działalnością sejmików różnego rodzaju. Nazwa ta nie jest jednak równoważna litewskiemu odpowiednikowi, który jest złożeniem, ponieważ polska nazwa to termin historyczny i prawny; lie. didikas = le. mocarz, pan (wielki) ‘władca, pan (wielki)’ (L D I 18), (J I 321). Należy zwrócić uwagę, że A. Juška, mimo iż dysponował szerokim wyborem polskich leksemów określających człowieka zajmującego wysoką pozycję finansową i społeczną (wielmoża, możnowładca, arystokrata, magnat, właściciel ziemski), posługuje się ważnym aksjologicznie (wartościującym) określeniem pan, które uzupełnia jednorazowym epitetem wielki (wielki). Do didiko należą synonimy didžulis ‘pysny, pychle, dumca (pyszny, pyszny, dumny)’: Kurs didžiuojas, tas didžulis (J I 322), kryvis ‘starożytny litewski kapłan, wieszcz’, galūnas ‘magnat, możnowładca’, przy czym to ostatnie słowo w tym znaczeniu występuje u Antanasa Baranauskasa i Konstantinasa Sirvydasa; lie. didikas w języku litewskim oznacza osobę wysokiego pochodzenia, por. derywaty lie. didūne, le. zbior wielkich (panów), arystokracya (zgromadzenie wielkich panów, arystokracja): Čė didūne, o tenajs visūme susirinko (L D I 18), (J I 321); państwo, zbior wielkich panów (państwo, zgromadzenie wielkich panów) (L D II 46). RELIGIJNOŚĆ, WIERZENIA, OBRZĘDY Lie. dievameldis = le. bogomolca (P Ł 4v), arch. bogomólca (druga połowa XVI w.); dievameldis został włączony do słownika Dominikasa Sutkevičiusa (Sut), a wariant dievomeldis ‘osoba pobożna’ znajdujemy w słowniku K. Sirvydasa. W słowniku L. Ivinskisa zapisano bogomolca i objaśniono jako Duodas malda Diewuj; synonim: dievameldis, -džia (I 20); lie. dievargingas ‘pobożny’ = le. chwalibog (pobożny) (L D I 16), w polskich gwarach (południowa Małopolska) chwalibóg używane jest w innym znaczeniu: ‘człowiek, który lubi się przechwalać, samochwała’ (SGP PAN IV 152); dievargingas według danych LKŽ zostało odnotowane w tym znaczeniu w rękopiśmiennym słowniczku Silvestrasa Gimžauskasa (ok. 1879–1881); lie. maldininkas ‘osoba pobożna, dużo się modli’ ~ le. nabożniś (L M II 8v): Kurs nuolat meldžias, tas maldininkas. Litewska forma jest neutralna, polskie wyrażenie ma odcień ironiczny; tak określa się osobę nadmiernie religijną, bardzo chełpiącą się swoją religijnością; nabożniś ‘pobożniś’, tak określa się świętoszek (dewotka), dewot (dewotka), bigot (dewotka). Litewski odpowiednik ma odcień pejoratywny i oznacza ‘osobę nadmiernie pobożną (zwłaszcza kobietę)’. 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Słowniki dwujęzyczne jako teksty kultury (na podstawie słowników księdza Antanasa Juški z XIX wieku) W słowniku A. Juški człowiek jest przedstawiany jako pobożny, choć niekoniecznie nadmiernie oddający się modlitwie; nie jest mu jednak obca wiara w świat duchowy i istnienie diabłów, ponieważ w słowniku znajdują się takie wyrazy, np.: lit. ãjt̄aras // ãjč̄aras = pol. ajtwar = latawiec ~ zły duch ‘zły duch’ (Lₐ I 3, Lₐ II 6, Lₐ II 4, J I 6). W słowniku L. Ivinskisa również uwzględniono ãjt̄aras – Latawiec ‘istota z baśni, której nie ma wśród ludzi’ (I 131). W litewskiej i bałtyckiej mitologii aitvaras to istota przynosząca dobra materialne. Niekiedy uważa się ją za istotę dobrą, a niekiedy za złą. Działa potajemnie, jest niezwykła. Często człowiek nawet nie podejrzewa, że ma aitvaras. Opiekuje się dobrymi, krzywdzonymi przez innych, niechciwymi ludźmi, przynosząc im wszelkie bogactwa. Wierzy się, że bogactwa przyniesione przez aitvaras nie wróżą niczego dobrego. Przedstawiany jest jako kogut, ognisty wąż, zaskroniec, wicher, ognisty lub czarny ptak (Džigol 2004: 17). W słowniku A. Juški zdania ilustracyjne: Aitvaras drieksi kad su pinigais, tai ugninas. Aičūras kaip pilas – mėlynas, kaip dykas – šviesus menga, t. y. leka (J I 6). Litewskie ãit(i)varas, ãič̄aras, eit(i)varas (Fraenkel I 4) lub ich gwarowe odpowiedniki, używane w północno-wschodniej Polsce, określają ducha domowego przynoszącego pieniądze zagrabione wcześniej innemu gospodarzowi, gdy spadają gwiazdy: żmudz. ajtwaras (SGP PAN I 63), ajwar (SGP PAN I 60), atwor (SGP PAN I 182). W okolicach Poniewieża Helena Szeikowska odnotowała w 1926 r. informację, że ajtwaras oznacza ‘nazwę diabła: Aitvaras, to taki diabeł, że kto mu sprzeda duszę, ten przez całe życie będzie miał pieniędzy, mleka, sera, masła, a komu szybko znika (...), to znaczy: aitvaras wszystko mu zabiera, a drugiemu daje⁵. Z kolei polski odpowiednik latawiec na Pomorzu i Mazowszu oznacza ‘diabła domowego, który miałby działać w dzień; przedstawia się go jako unoszący się w powietrzu ognisty słup, plamę, kulę z długim płonącym ogonem, ognistego ptaka, węża, smoka, natomiast w południowej Polsce tak nazywa się zupełnie innego ducha diabelskiej natury, szkodliwego ducha niechrzczonego dziecka, mającego postać ptaka (Dżigol 2004: 17). Znaczenie litewskiej formy ajtwar oraz polskiego latawiec jest zbliżone, co oznacza, że ówcześni mieszkańcy Litwy przyswajali sobie wspólne wyobrażenie o domowych istotach demonicznych (kwestię tę należałoby jeszcze dowieść na podstawie obszerniejszych badań), a być może nawet zbliżali sposoby konceptualizacji świata. ⁵ „Z powiatu poniewieskiego pochodzi następująca informacja, zapisana przez Helenę Szeikowską w 1926, że ajtwaras to ‘nazwa diabła’: ajtwaras to taki d’ abł, któremuś sprzeda, to on psa ca życ’a nos’i pieniązy, m’leka, syru, masła, i akkumuzafśyk’im naspna [prędko wychodzi mle’cүwa, to znaczy: ajtwaras od niego odbiera, a drugiemu daji“ (Nitsch 1968: 368, SGP PAN I 63, Dżigol 2004: 26–27). Przełożyła Vilija Sakalauskienė. Straipsniai / Articles 99 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA WNIOSKI Jak dotąd nie przeprowadzono pełnej analizy materiału językowego z dwujęzycznych słowników A. Juški z XIX wieku, w którym odzwierciedla się konceptualizacja postrzegania CZŁOWIEKA w mówionym języku litewskim i w polskim wariancie językowym, nazywanym socjolektem drobnej szlachty kowieńskiej. W niniejszym artykule omówiono formy czasownikowe języka litewskiego i polskiego. Jest to, bez wątpienia, bardzo bogata część słownika, ukazująca wszechstronny obraz człowieka poprzez wykonywane przez niego czynności oraz jego stan fizyczny i psychiczny. Po przeprowadzeniu tej wstępnej analizy porównawczej sformułowano kilka spostrzeżeń istotnych dla etnolingwisty zainteresowanego słownikami dwujęzycznymi: 1. Biorąc pod uwagę działalność człowieka (która szczególnie różni się od norm przyjętych w danym kraju), można mówić o istnieniu asymetrii między litewskimi i polskimi formami językowymi odnotowanymi w słowniku z XIX wieku. Użyte w słowniku litewskie jednostki językowe mają takie znaczenie i tak szczegółowo opisują oraz oceniają człowieka i jego otoczenie, że w języku polskim nie ma adekwatnych jednowyrazowych odpowiedników. 2. Aby zachować semantyczną różnorodność litewskich nazw, A. Juška próbuje skompensować te braki za pomocą opisów. Warto zwrócić uwagę, że w makrostrukturze słownika A. Juški pojawiają się również polonizmy, ale to już inna kwestia, na którą być może odpowiedź zostanie znaleziona w przyszłości. Nie można jednak wyciągać kategorycznych wniosków o istnieniu wyraźnej dychotomii obrazu świata w języku litewskim i polskim ówczesnych mieszkańców Litwy. W interpretacji otaczającego świata występuje znaczna zbieżność. Omawiany styl konceptualizacji rzeczywistości, bliski stylowi ludowemu, przejawia się w słowniku dwujęzycznym tym, że litewskim terminom i nazwom z języka żywego odpowiadają równoważne polskie dialektyzmy i archaizmy, które zachowały się w socjolekcie polszczyzny drobnej szlachty. Zarówno w materiale litewskim, jak i polskim bardzo wyraźnie ujawnia się użycie nazw, które są stylistycznie neutralne lub ekspresywne, a czasem wręcz jednoznaczne. SYMBOLE UMOWNE Przy opisie porównywanych jednostek języka litewskiego i polskiego stosuje się symbole: = całkowita ekwiwalencja, ~ przybliżona ekwiwalencja, Ø brak ekwiwalencji. 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Słowniki dwujęzyczne jako teksty kultury (na podstawie słowników ks. Antanasa Juški z XIX w.) ŠALTINIAI I – Lauryno Ivinskio lenkų–lietuvių kalbų žodynas, par. Ona Kažukauskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2010. J – Литовскій словарь А. Юшкевича съ толкованіемъ словъ на русскомъ польскомъ языкѣ, том 1, вып. 1, Санктпетербург 1897; вып. 2, Санктпетербург 1904; вып. 3 (тома II-го вып. 1). Петроград, 1922. K – Litauisch-deutsches Wörterbuch von Fridrich Kurschat. Halle a. S. 1883. L – Słownik litewsko-polski (Lietuvių–lenkų kalbos žodynas). Juška Antanas, sygn. od F1–2163 do F1–2174. L II – Słownik litewsko-polski A. Juskiewicza, druga redakcja haseł na M, rękopis w zbiorach LTIMBR, sygn. F1–2175, 74 arkusze in folio. LE – Lietuvių enciklopedija 14, red. Juozas Girnius. Boston: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1958. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002, elektroninis variantas, red. kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritūtė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005; atnaujinta versija, 2008. Prieiga internete: www.lkz.lt. LTIMBR – Lietuvių literatūros ir tautosakos instituto mokslinės bibliotekos rankraštis. PL – A. Juška, Słownik Polsko-Litewski A–Z (Lenkų–lietuvių kalbos žodynas), rękopis w zbiorach LTIMBR, sygn. F1–2178, 137 kart. PolŽ I – Kregždys Rolandas 2016: Lietuvių kalbos polonizmų žodynas 1. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. RD – Ludo Rezos dainos. Pirmojo lietuviško dainyno II leidimas. M. Biržiškos spaudai parengta. I ir II dalis. Kaunas, 1935, 1937. SG PAN – Słownik gwar polskich, 1977–2015, Źródła, t. I, red. M. Karaś, J. Reichan, t. II–V, red. J. Reichan, S. Urbańczyk, t. VI, red. J. Okoniowa, J. Reichan, t. VII i VIII, z. 1, red. J. Okoniowa, J. Reichan, B. Grabka, t. VIII, z. 2–4, t. IX, z. 1, red. J. Okoniowa; t. IX, z. 2, red. R. Kucharzyk; t. I–II, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1997–1991, t. IV–IX. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 1992–2015. Sirvydas – Pirmasis lietuvių kalbos žodynas. Konstantinas Sirvydas, Dictionarium trium linguarum, par. Kazys Pakalka. Vilnius: Mokslas, 1979. St – Słownik Litewsko-Żmudzko-Polski, ułożony przez Księdza Dominika Sutkiewicza [...] Datur Rossiensis 1835, rękopis. Straipsniai / Articles 101 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Swil – Słownik języka polskiego [tzw. Słownik wileński], I. A–O; II. P–Z. Wilno: Wydany staraniem i kosztem Maurycego Orgelbranda, 1861. LITERATŪRA Bartmiński Jerzy, Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 2009: Tekstologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Chlebda Wojciech 1993: Słownik a „dwuczłonowe” postrzeganie świata. – O definicjach i definiowaniu, red. J. Bartmiński, R. Tokarski. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 195–205. Chlebda Wojciech 2010: W jakim zakresie słownik dwujęzyczny może być źródłem informacji etnolingwistycznej. – Etnolingwistyka i leksykografia. Tom poświęcony Profesorowi Jerzemu Bartmińskiemu, red. naukowa W. Chlebda. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 201–208. de Courtenay Baudouin, Niecislaw Jan 1880: Ksiądz Antoni Juszkiewicz. – Nowiny (przed nr. 329), 2–4. Przedruk: J. N. Baudouin de Courtenay 1983: Dzieła wybrane 6, red. Z. Jakubowski, J. Kulczycka-Saloni. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 35–39. Dźwigł Renata 2004: Polskie ludowe słownictwo mitologiczne. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej. Fraenkel I–II – Fraenkel Ernst 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch. Heidelberg: Winter. Kalvaitis Vilius 1905: Prusijos Lietuvių Dainos. Surinko [...] Vilius Kalvaitis. Tilžė. Kemėnski Andrej Maria 1993: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. Warszawa: Kantor Wydawniczy SAW. Leskien August, Brugmann Karl 1882: Litauische Volkslieder und Märchen aus dem preussischen und dem russischen Litauen. Strasburg: K. J. Trübner. Miseviča-Triliča Renata 2012: Lauku dzīves atainojums Antana Juškas latviešu–lietuviešu–poļu vārdnīcā. – Balu filoloģija 21(2), 43–62 Miseviča-Triliča Renata 2013: Poļu ekvivalenti Antana Juškas latviešu–lietuviešu–poļu manuskriptā. – Vārds un tā pētišanas aspekti 17(1), 162–171. Nitsch Kazimierz 1968: Wybór polskich tekstów gwarowych, red. Z. Stamirowska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Ruhig Philipp 1747: Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon. Königsberg. 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Dvikalbiai žodynai kaip kultūros tekstai (XIX a. kun. Antano Juškos žodynų pagrindu) Sawaniewska-Mochowa Zofia 2002: Ze studiów nad socjolektem drobnej szlachty kobieńskiej XIX wieku (na postawie słowników przekładowych Antoniego Juszkiewicza). Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego. Sawaniewska-Mochowa Zofia 2014: Lietuviški XIX amžiaus verstiniai žodynai – regioninės lenkų kalbos tyrimų šaltiniai. – Lekiskografija ir leksikologija 4, 123–138. Schleicher August 1857: Litauisches Lesebuch und Glossar. Prag: J. G. Calve’sche Verlagsbuchhandlung. Tolutienė Birutė 1961: Antanas Juška leksikografas. – Literatūra ir kalba 5, 87–377. Translational Dictionaries as Texts of Culture (On the Example of the Nineteenth-Century Dictionaries by Rev. Antanas Juška) SUMMARY The analysis in this article concentrates on the nineteenth century Polish-Lithuanian and Lithuanian-Polish translational dictionaries by Rev. Antanas Juška, which we interpret as a kind of texts of culture. These types of sources provide valuable ethnolinguistic information for both Lithuanians and researchers of the Polish language. For ethnolinguists bilingual dictionary is a place of coexistence of two visions of the world: individual – the perspective of lexicographer, and collective – the perspective of collective entities/ linguistic-cultural communities. Taking into account the view that the translational dictionaries form the textual genre and narration about the world, we strive to find answers to two questions: 1. To what extent could the Lithuanian and Polish vocabulary, contained in the macro- and microstructures of these dictionaries, reconstruct a common mentality of the then inhabitants of Lithuania? 2. To what extent does the material disclosed in the dictionaries indicate image of the world of the lexicographer himself and, at the same time, present the distinct visions of the world embraced by Lithuanians and Poles, that are expressed by the other pragmatic and stylistic means, and cultural patterns? We can interpret more accurately those Lithuanian and Polish components in the structure of the dictionaries by Rev. Juška, that reflect conceptualization of HUMAN BEING Straipsniai / Articles 103 VILIJA SAKALAUSKIENĖ, ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA with reference to his/her physicality, psyche and mentality, express of emotions, relation to other/alien, practicing religion and rituals. Įteikta 2017 m. balandžio 4 d. VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences J. Bartoszewicza g. 1B/17, 00-337 Warszawa, Polska [email protected] 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI