An Attempt at an Etymological Analysis of Ptolemy ́s Hydronyms of Eastern Balticum

Straipsniai / Articles 25 VÁCLAV BLAŽEK Uniwersytet Masaryka Dziedziny badań: językoznawstwo indoeuropejskie, zwłaszcza języki słowiańskie, bałtyckie, celtyckie, anatolijskie, tocharskie, indoirańskie; ugrofińskie; afroazjatyckie; etymologia; klasyfikacja genetyczna; modele matematyczne w językoznawstwie historycznym. PRÓBA ANALIZA ETYMOLOGICZNA HYDRONIMÓW PTOLEMEUSZA WSCHODNIEGO REGIONU BAŁTYCKIEGO Próba analizy etymologicznej hydronimów wschodniego regionu Bałtyku odnotowanych przez Ptolemeusza ADNOTACJA W artykule przeanalizowano cztery hydronimy ze wschodniego regionu bałtyckiego, odnotowane przez Ptolemeusza w połowie II w. n.e., w kontekście świadectw innych geografów starożytnych. Ich zrewidowane analizy etymologiczne prowadzą do wniosku, że co najmniej trzy z nich mają pochodzenie germańskie, lecz prawdopodobnie są kalkami ich prawdopodobnych odpowiedników bałtyckich. SŁOWA KLUCZOWE: geografia, hydronim, etymologia, kalka, germański, bałtycki, bałtycko-fiński. ADNOTACJA W niniejszej pracy analizowane są cztery hydronimy wschodniego regionu Bałtyku zapisane przez Ptolemeusza w połowie II w. n.e., poświadczone także przez innych geografów starożytnych. Analiza etymologiczna tych hydronimów wykazała, że co najmniej trzy z nich mają pochodzenie germańskie, jednak najprawdopodobniej są kalkami bałtyckich odpowiedników. SŁOWA KLUCZOWE: geografia, hydronim, etymologia, kalka, germańskie, bałtyckie, pochodzenie bałtycko-fińskie. VÁCLAV BLAŽEK 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Cztery nazwy rzek umieszczone przez Ptolemeusza na wschód od ujścia rzeki Wisły, Χρόνος, Ῥούβων, Τουρούντος, Χε(ρ)σίνος, zwykle mechanicznie utożsamiano z największymi rzekami wschodniego Balticum, zgodnie z kolejnością współrzędnych Ptolemeusza: Χρόνος ~ pruska Pregora / niemiecka Pregel / rosyjska Prególja / polska Pregoła / litewska Preglius; 123 km (Mannert 1820: 257; Tomaschek, RE III/2, 1899, c. 2841). Ῥούβων ~ litewska Nemunas / polska Niemen / białoruska Nëman / niemiecka Memel; 937 km (Mannert 1820: 258; Rappaport, RE 48, 1914, c. 1180); Τουρούντος ~ Latvian Venta / Lithuanian Vent / Livonian Vnta joug / Polish Windawa / German Windau; 346 km long (Mannert 1820: 258); Χε(ρ)σίνος ~ łotewska Daugava / białoruska Zaxodnjaja Dzvina / rosyjska Západnaja Dviná / niemiecka Düna / estońska Väinä; 1020 km (Mannert 1820: 2580; Tomaschek, RE III/2, 1899, cc. 2273–74 również sądził o rzece Gauja River). 1. ŚWIADECTWA TEKSTOWE 1.1. Ptolemeusz, ok. 150 n.e. [3.5.] Εὐρώπης πίναξ η. Ἡ ἐν Εὐρώπῃ Σαρματία περιορίζεται ἀπὸ μὲν ἄρκτων τῷ τε Σαρματικῷ ὠκεανῷ κατὰ τὸν Οὐενεδικὸν κόλπον καὶ μέρει τῆς ἀγνώστου γῆς κατὰ περιγραφὴν τοιαύτην· μετὰ τὰς τοῦ Οὐϊστούλα ποταμοῦ ἐκβολὰς Χρόνου ποταμοῦ ἐκβολαί ν ν Ῥούβωνος ποταμοῦ ἐκβολαί νγ νζ Τουρούντου ποταμοῦ ἐκβολαί ν νη _ Χε(ρ)σίνου ποταμοῦ ἐκβολαί νη νθ _ „Sarmacja Europejska kończy się na północy Oceanem Sarmackim, przylegającym do Zatoki Wenedzkiej, oraz częścią nieznanej ziemi, której opis jest następujący. Za ujściem rzeki Wisły: ujście rzeki Chronos 50*00 56°00 ujście rzeki Rubonis 53*00 57°00 ujście rzeki Turuntus 56*00 58°30 ujście rzeki Che(r)sinus 58*30 59°30” Dla porównania współrzędne ujść rzek Albis i Wisły zostały określone przez Ptolemeusza [4.11.1 i 4] następująco: ἄλβιος ποταμοῦ ἐκβολαὶ λα´ νϡ´δʺ „Ujścia rzeki Albis 31*00 56o15” Straipsniai / Artykuły 27 An Attempt at an Etymological Analysis of Ptolemy´s Hydronyms of Eastern Balticum Οὐστούλα ποταμοῦ ἐκβολαί με´ νϡ´ „Ujścia rzeki Wisły 45*00 56o00” Tłumaczenie Edwarda L. Stevensona (1932) http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/PePtolemy’s European Sarmatia autorstwa Sebastiana Munstera riods/Roman/_Texts/Ptolemy/3/5*.html https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_(Ptolemy)#/media/File:- Sebastian_Munster_-_Tabvla_europae_VIII_(Sarmatia).jpg 1.2. W IV w. CE Marcian z Heraklei Pontyjskiej powtórzył kolejność tych rzek, lecz z pewnymi modyfikacjami ich nazw: [2.39] Mετὰ τὰς ἐκβολὰς τοῦ Oὐϊστούλα ποταμοῦ ἐκδέχονται Xρόνου τοῦ ποταμοῦ ἐκβολαί. Od rzeki Chronos w dalszej kolejności znajdują się ujścia rzeki Rudon. Rzeki te uchodzą do Zatoki Wenedzkiej, która rozpoczyna się od rzeki Wisły i ciągnie się na znaczną odległość. Ἀπὸ http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:stoa0023.stoa001.perseus-lat1:22.8.38 http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:stoa0023.stoa001.perseus-eng1:22.8.38 VÁCLAV BLAŽEK 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Po rzece Rudon w dalszej kolejności znajdują się ujścia rzeki Turunt; od rzeki Turunt następuje rzeka Chesyn oraz jej ujścia. „Po ujściach rzeki Wisły następują ujścia rzeki Chronius; Za rzeką Chronum znajdują się ujścia rzeki Rhudon. Rzeki te uchodzą do Zatoki Wenedzkiej, która zaczyna się od rzeki Wisły i rozciąga się na ogromną przestrzeń. Za rzeką Rhudon następują ujścia rzeki Turunta; rzeka Turuntas ustępuje miejsca rzece Chesynus, a także jej ujściom.” Wydanie i tłumaczenie łacińskie: Müller 1882. 1.3. Pod koniec IV wieku n.e. Ammianus Marcellinus [22.8.38] odnotował formę Chronius hydronimu Χρόνος u Ptolemeusza: [38] Zatem na samym początku tego pasma, tam, gdzie kończą się góry Ripejskie, mieszkają Arimfajowie, ludzie prawi i znani z łagodności, obok których przepływają rzeki Chronius i Visula; a obok nich Massagetowie, Alanowie i Sargetowie oraz wielu innych nieznanych, których nazw nie znamy ani ich obyczajów. [38] „Otóż na samym początku tego okręgu, tam gdzie góry Riphaeańskie opadają ku równinie, mieszkają Aremphajowie, ludzie sprawiedliwi i znani ze swej łagodności; przez ich kraj płyną rzeki Chronius i Visula. W ich pobliżu znajdują się Massagetowie, Halani i Sargetowie, a także kilka innych nieznanych ludów, których nazwy i obyczaje są nam nieznane.” Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum, z angielskim przekładem Johna C. Rolfe’a. Cambridge (Mass.): Harvard University Press – London: Heinemann 1935–1940. 1.4. Prawdopodobnie ten sam hydronim, lecz odnoszący się do morza, był już używany przez Pliniusza w połowie I w. n.e.: [4.38/94–95] Następnie należy przejść do opisu zewnętrznych części Europy; po przekroczeniu gór Riphaeańskich trzeba podążać lewym brzegiem północnego oceanu, aż dotrze się do Gades, odczytując. Przekazuje się, że w tej okolicy znajduje się kilka wysp bez nazw; spośród nich jedna, położona przed Scytią i zwana Baunonią, oddalona eiciatur, timaeus prodidit. reliqua litora incerta. signata fama septentrionalis oceani. amalchium eum hecataeus appellat a parapaniso amne, qua scythiam adluit, quod nojest o dzień żeglugi. Wiosną fale wyrzucają na nią bursztyn, który w języku tego ludu oznacza „zamarznięty” — Filemon z Morimarusą, jak nazywają je Cymbrowie, to jest Morze Martwe, sięgające aż do przylądka Rusbeas, a dalej — Cronium. Ksenofont z Lampsaku podaje, że w odległości trzech dni żeglugi od wybrzeża Scytów znajduje się wyspa o ogromnych rozmiarach, Baltia; tę samą Pyteasz nazywa Basilią. Artykuły / Articles 29 An Attempt at an Etymological Analysis of Ptolemy´s Hydronyms of Eastern Balticum „Musimy teraz opuścić Pont, aby opisać zewnętrzne części Europy. Po przejściu przez góry Ripejskie musimy teraz podążać lewym brzegiem Oceanu Północnego, aż dotrzemy do Gades. W tym kierunku ma istnieć wielka liczba wysp, które nie mają nazw; wśród których znajduje się jedna leżąca naprzeciw Scytii, wspomniana pod nazwą Raunonia i, jak się mówi, oddalona od lądu stałego o jednodniową żeglugę; na którą to, według Timajosa, wiosną fale wyrzucają bursztyn. Co do pozostałych części tych wybrzeży, znane są one jedynie z przekazów o wątpliwej wiarygodności. Odnośnie do Oceanu Septentrionalnego, czyli Północnego; Hekatajos nazywa go, gdy miniemy ujście rzeki Parapanisus, w miejscu, gdzie obmywa wybrzeża Scytii, Morzem Amalchijskim; słowo „Amalchijski” oznacza w języku tych ludów „zamarznięty”. Filemon z kolei mówi, że Cymbrowie nazywają je Morimarusa, czyli „Morzem Martwym”, aż do Przylądka Rubeas, za którym nosi ono nazwę Morza Kronijskiego. Ksenofont z Lampsakos opowiada, że w odległości trzydniowej żeglugi od wybrzeży Scytii znajduje się ogromnych rozmiarów wyspa zwana Baltia, którą Pyteasz nazywa Basilia.” http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-eng1:4.27 [4.41/104] Są tacy, którzy wymieniają także inne wyspy: Skandii, Dumnę, Bergos oraz największą ze wszystkich, Berrice, z której można żeglować do Tylen. A morze zamarznięte w ciągu jednego dnia żeglugi przez niektórych nazywane jest Cronium. http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:4.38 http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-lat1:4.41 „Są także pisarze, którzy wspominają o kilku innych wyspach, mianowicie Scandii, Dumnie, Bergos oraz, większej od wszystkich, Nerigos, z której ludzie odpływają do Thule. W odległości jednego dnia żeglugi od Thule znajduje się zamarznięty ocean, który niektórzy nazywają Morzem Kronijskim.” http://data.perseus.org/citations/urn:cts:latinLit:phi0978.phi001.perseus-eng1:4.30 Pliniusz Starszy: Naturalis Historia, red. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsk: Teubner 1906. Pliniusz Starszy: Historia naturalna, tłum. John Bostock i H.T. Riley. Londyn. Taylor and Francis, 1855: 4.30. 1.5. Dionizjusz Periegetes, II (lub III?) w. n.e. powtórzył informacje Pliniusza o Morzu Kronosa na północy, które musiało być zamarznięte lub martwe: 27 Πάντη δ’ ἀκαμάτου ῥόος Ὠκεανοῖο 28 εἷς μὲν ἐών, πολλῇσι δ’ ἐπωνυμίῃσιν ἀρερώς. 29 Ἡτοι ὁ μὲν Λοκροῖο παρ’ ἐσχατιὴν ζεφύραο 30 Ἄτλας ἑσπέριος κικλήσκεται. αὐταρ ὕπερθεν, 31 πρὸς βορέην, ἵνα παῖδες ἀρειμανέων Ἀριμασπῶν, 32 Morze to nazywają zarówno zamarzniętym, jak i Kronijskim. 33 ἅλλοι δ’ αὖ καὶ νεκρὸν ἐφήμισαν εἴνεκ’ ἀφαυροῦ VÁCLAV BLAŽEK 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 34 ἠελίου. Dionysius Periēgētes: Graece et Latine cum vetustis commentariis et interpretationibus, red. Gottfried Bernhardy. Lipsk: Weidmann 1828, 10. 27 „Lecz ze wszystkich stron płynie potęga nieznużonego Okeanu, 28 będącego jednym, a jednak obdarzonego wieloma imionami. 29 Otóż w najdalszym zakątku lokryjskiego zefiru 30 nazywa się go Zachodnim Atlasem, lecz wyżej, 31 ku północy, gdzie mieszkają dzieci ogarniętych szałem wojennym Arimaspów, 32 nazywają go Morzem Lodowatym i Kronionowym. 33 Inni zaś nazywali je również Martwym z powodu słabości 34 słońca.” Dionizjusz Periegeta: Opis znanego świata Tłumaczenie: Ekaterina Ilyushechki http://wwwdh.informatik.uni-erlangen.de/IMMD8/ staff/Goerz/Dionysius_Periegetes.html http://wwwdh.informatik.uni-erlangen.de/IMMD8/staff/Goerz/DP/DP.E5-ln.tx 1.6. Idąc za Pliniuszem, Solinus [19.2] w III w. n.e. był bardziej zwięzły: Oceanum septemtrionalem ex ea parte, qua a Propanisso amne Scythia adluitur, Hecataeus Amalcium appellat, quod gentis illius lingua significat congelatum. Philemon a Cimbris ad promunturium Rubeas Morimarusam dicit vocari, hoc est mortuum mare: ultra Rubeas quicquid est Cronium nominat. Gajusz Juliusz Solinus: O cudach świata http://www.thelatinlibrary.com/solinus2a.html „Ocean Północny w tej części, gdzie rzeka Paropamisus ze Scytii wpada do niego, Hekatajos nazywa Amalchium; co w języku tego ludu oznacza zamarznięte morze. Filemon mówi, że od Cymbrów do przylądka Rubeas nazywa się Morimarusa, co znaczy tyle samo co Przetłumaczone przez Arthura Goldinga (XVI w.) http://quod.lib.umich.edu/e/eebo/A12581.0001.001/1:34?rgn=div1;view=fulltext dead Sea. Whatsoeuer is beyonde Rubeas is called Cronium.” 2. CELE I USTALENIE POKREWIEŃSTWA JĘZYKOWEGO HYDRONIMY W niniejszym opracowaniu w perspektywie etymologicznej analizuje się cztery hydronimy lokalizowane przez Pliniusza, Ptolemeusza i ich naśladowców we wschodniej części Balticum, mianowicie Χρόνος/Chronius/Cronium, Ῥούβων / Ῥούδων, Τουρούντος, Χε(ρ)σίνος. Straipsniai / Artykuły 31 An Attempt at an Etymological Analysis of Ptolemy´s Hydronyms of Eastern Balticum Pierwszym zadaniem jest określenie przynależności językowej tych hydronimów. Dwa z nich, Χρόνος i Χε(ρ)σίνος, charakteryzują się nagłosowym χ-, tj. [kh]. W europejskich językach indoeuropejskich dźwięk ten jest typowy dla języków greckiego, słowiańskich i germańskich. Języki grecki i słowiańskie wyklucza się ze względów geograficznych (wspomnijmy, że w językach słowiańskich nagłosowe *x zazwyczaj było pochodzenia germańskiego lub irańskiego). Jeśli język germański pozostaje najbardziej obiecującym kandydatem, naturalne jest pytanie, czy istnieje jeszcze inny argument wspierający germańską przynależność tych nazw rzecznych. Odpowiedź może być twierdząca – w Τουρούντος można dostrzec germański zerowy refleks *-unþ-/*-unđprzyrostka imiesłowu teraźniejszego *-n t-, który jest szczątkowo produktywny w dawnych germańskich językach literackich: staro-wysoko-niemiecki weisunt „żyła” ~ staroangielski wsend toż., od IE *ueis- „płynąć” (Pokorny 1959: 1134), lub gocki hulundi „jaskinia” wobec staronordyckiego holr, staroangielskiego, starosaksońskiego, staro-wysoko-niemieckiego hol przym. „pusty”, wszystkie od czasownika poświadczonego w gockim huljan „przykrywać”, staronordyckim hylja, staroangielskim be-hyllan, starosaksońskim bi-hullean, staro-wysoko-niemieckim hullan toż. (Brugmann 1906: 216, 461; Pokorny 1959: 553; Lehmann 1986: 193–94; Kroonen 2013: 253). Ta rola przyrostka *-unþjest powszechnie przyjmowana w formacji gockiego tunþus „ząb” (Brugmann 1906: 460; Kroonen 2013: 509–10). 3. ANALIZY ETYMOLOGICZNE 3.1. Χρόνος [Ptolemy 3.5.2]; Chronius [Ammianus Marcellinus 22.8.38]; być może także Mare Cronium [Pliny 4.38/94–95, 41/104]. Istnieją co najmniej trzy możliwe etymologie germańskie: a) Müllenhoff (1887: 351) próbował wyjaśnić hydronim za pomocą staronordyckiego hrynja „spadać, padać, płynąć”, islandzkiego hrynja id., hrun „upadek”, norweskiego rynja „hałasować, łomotać”, staroszwedzkiego rynia „hałasować”; być może także staro-wysoko-niemieckiego hrono „powalony pień drzewa”, średnio-dolno-niemieckiego ro138–39), wydaje się najsłabsza z ne id. and Old English hruna in place-names (de Vries 1962: 263; Holthausen 1963: 176). Although this idea is followed by Scheungraber & Grünzweig (AgT perspektywy semantycznej. b) Kuhn (1941: 113) rozważał związek Mare Cronium ze staronordyckim hrǫnn f. „fala; córka Ægira”. Wraz z islandzkim hrönn „fala” i staroangielskim hræn ~ hærn f. „fale, przypływ, morze”, prawdopodobnie odzwierciedlają germańskie VÁCLAV BLAŽEK 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI *hraznō1 (de Vries 1962: 264; Holthausen 1963: 146). Pokrewne może być również średnio-wysoko-niemieckie (XV w.) rünne f. „fala sztormowa”, jeśli wywodzi się ono od *hrōnnjō(n)- (Falk & Torp 1909: 104; Orel 2003: 185; podczas gdy Kroonen 2013: 418 opowiada się za prapraformą *runnjō(n)-). Tylko zrekonstruowana pr forma *hrōnnjō(n)- f., pomimo różnicy rodzaju, wykazuje bardzo bliskie podobieństwo do Mare Cronium u Pliniusza i Chronius u Ammiana Marcellina. Początkowe Cis jest być może skutkiem wpływu Κρονία ἅλς, nazwy użytej przez Apolloniusza z Rodos [Argonautica 4.324, 509] w odniesieniu do Morza Adriatyckiego w III w. p.n.e. Nazwa morza jest prawdopodobnie umotywowana oczekiwaniem, że w hipotetycznym języku germańskim theonym Κρόνος. On the other hand, in the 1st and 2nd cent. CE one would wschodniego obszaru bałtyckiego klaster *-znbył nadal zachowany, skoro zachował się w gotyku biblijnym poświadczonym około 350 r. n.e., np. gockie razn „dom”, ga-razna „sąsiad” (~ staronordyckie granni id.) wobec staronordyckiego rann, staroangielskiego ræn ~ ærn n. „dom, mieszkanie”, starofryzyjskiego fa-ern „obora dla zwierząt” < *razna-, a także staroangielskiego ræsn n. „deska” < *rasna- (Lehmann 1986: 283; de Vries 1962: 433); germański > fiński (arch. i dial.) rahna „kawałek drewna, od którego odłamywane są wióry; palący się pień drzewa na wypalenisku; wał rolniczy”, estoński rahn, dopełniacz rahnu & rahna „kloc, kłoda, duży kawałek, niełupany pień, liwoński ro’n(ǝ Z) „powalone drzewo; pień drzewa na dnie morza” (LGLO III 105). Por. także imię osobowe Rasne-hildi gen.sg. [CIL XIII 7660] (Schönfeld 1911: 185), datowane na VII w. n.e. Podsumowując, chociaż rozwiązanie to jest bardzo atrakcyjne z punktu widzenia semantyki, należy je odrzucić z przyczyn fonetycznych. c) Inną możliwość reprezentują staronordyckie hraun n. „kamienisty grunt, lawa”, islandzkie hraun „kamienista ziemia bez roślinności”, farerskie reyn, duńskie røn „ławica kamieni na dnie morskim” > szetlandzkie røn(i) „kamieniste dno”, norweskie NL Röuna, szwedzkie NL Rönö, Röne (de Vries 1962: 252; Hellquist 1957: 1 Klaster śródgłosowy *-znis potwierdza porównanie zewnętrzne z greckim *κράσνᾱ > eolskim κράννᾱ, doryckim, arkadyjskim κράνᾱ, attyckim κρήνη „źródło, studnia” [Il.]; ponadto *κροσνός > κρουνός „źródło, ujście źródła, skąd wypływają strumienie” [Il. 22.147, 208], por. glosę Hezychiusza κροῦναι · κρῆναι τέλειαι (zob. de Saussure 1881: 119; Frisk II 16, 27; Beekes 2010: 777). Później dodano również ekwiwalenty z innych języków: albańskie krua ~ krue m., l.mn. kronj, kroje „źródło, zdrój” (Orel 1998: 198); celtyckie: staroirlandzkie crond, kornijskie cronn ‘nazwa rzeki’ (Stokes 1907: 247). Protoformy *k r sn & *k rosno-/ (Beekes, EIEC 539) są zgodne z jednym z ie. określeń „głowy”, poświadczonym np. w greckim κρᾱνίον „czaszka, głowa”, albańskim krye n., l.mn. krerë ~ krenë „głowa” (Orel 1998: 199); Tocharskie B kri(ye) „(kark)” (Adams 2013: 230) itd. Jeśli chodzi o rozwój semantyczny, por. Łacińskie caput fontis lub caput aquae oraz greckie κράνα · κεφαλή (Hesychios) – zob. de Saussure 1881: 119 oraz Frisk II, 16. Wniosek ten implikuje rekonstrukcję *k -. Albański refleks k przed -ris jest regularny. Straipsniai / Artykuły 33 An Attempt at an Etymological Analysis of Ptolemy´s Hydronyms of Eastern Balticum 874). Udolph (1994: 888–92) dodaje niemiecki oronim Rhön2. germański > fiński rauna „gruby żwir, małe kamienie na dnie jeziora”, fiński, wotycki i ingryjski raunio, karelski raunivo „kamienny kopiec”, estoński raun, dopełniacz rauna „kopiec kamienny, granitowy” (LGLO III 136). Starożytni autorzy rozróżniali dwa warianty, Χρόνος i Chronius, które można zrekonstruować w języku pragermańskim jako *hraunai *hraunija-/*hraunijō(n)-3. Istnieje sugestywnie odpowiadająca para hydronimów – prawdopodobnie był to ten sam dialekt germański, który przekazał in Balto-Fennic, *rauna & *raunio respectively. Thanks to this correspondence it is possible to determine the dialect affiliation of the Germanic dialect of najwcześniejsze zapożyczenia germańskie do języków bałto-fińskich. Pozostaje omówić motywację semantyczną tego hydronimu. Skały ani duże kamienie nie są typowe dla ujść i dolnych odcinków rzek wschodniego Bałtyku. Dlatego „żwir” wydaje się bardziej obiecującym motywem semantycznym. Być może mogła to być Mierzeja Wiślana (pol. Mierzeja Wiślana; niem. Frische Nehrung; ros. Baltijskaja kosa) lub Mierzeja Kurońska (Kuršių nerija), obie złożone ze żwiru i piasku tworzących wydmy4, co doprowadziło odpowiednio do określenia Mare Cronium dla Zalewu Wiślanego lub Zalewu Kurońskiego. Ze względu na słodką lub słonawą wodę zalewy te zamarzały mniej lub bardziej regularnie, w przeciwieństwie do otwartego i bardziej słonego morza. Zamarznięte morze było prawdopodobnie rozumiane przez przybyszów z basenu Morza Śródziemnego jako morze martwe. Termin pierwotnie zarezerwowany dla jednego z tych zalewów został później być może przeniesiony na cieśniny łączące zalewy z Morzem Bałtyckim, przypominające ujścia rzek widziane od strony morza, lub na rzeki uchodzące do tych zalewów. Przeanalizujmy nazwy rzek zgodne ze sferą semantyczną germańskich *hrauna- & *hraunija- / *hraunijō(n)-. Najczęstszym kandydatem dla Χρόνος i Chronius była rzeka Pregoła / Pregolja. W rzeczywistości szerokość geograficzna jej ujścia niewiele różni się od szerokości geograficznej ujścia Wisły (Ptolemeusz określił obie na 56°00). Etymologia tego hydronimu nie jest jednoznaczna. Gerullis (1922, 135), podsumowując stare zapisy, mianowicie Prigora (1302), Pregor (1359), a także zdysymilowane formy Pregoll, Pregel (1331), Pregill (1460), szukał wyjaśnienia w litewskim prgaras „droga bez dna, otchłań, piekło” (także „żarłok”). Ma to związek z pragorė „otchłań, niezmierzona głębia”, a oba wyrazy wywodzą się od 2 Pasmo górskie Rhön leży na pograniczu krajów związkowych Bawarii, Hesji i Turyngii. Jego najwyższy szczyt, Wasserkuppe, ma 950 m wysokości. 3 Pra-germański dyftong *au, poświadczony w zapożyczeniach bałto-fińskich, mógł zostać zmieniony w o w transkrypcjach greckich i łacińskich, por. Austrogoti vs. Ostrogothi (Schönfeld 1911: 38). 4 Największa wydma Mierzei Wiślanej, zwana Wielblądźi Garb = Kamelhöcker, ma 48,50 m wysokości. Największa wydma Mierzei Kurońskiej, zwana Vecekrug, jest wyższa i ma 67,20 m.