Lengvi lietuvių kalbos sparnai

Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 11 NAGLIS KARDELIS Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: filozofia antyczna i średniowieczna, refleksja nad filozofią klasyczną we współczesnej filozofii, filozofia języka, filozofia nauki, filozofia religii, kultura antyczna, literatura antyczna, języki starożytne, historia cywilizacji. LEKKIE SKRZYDŁA JĘZYKA LITEWSKIEGO SKRZYDŁA1 Dla nas, Litwinów, język ojczysty nie jest ciężkim brzemieniem, zrzuconym przez los na ramiona i przyginającym do ziemi niczym ciężki kamień. Nie – to lekkie skrzydła, wznoszące nas wyżej niż skrzydła innych języków, których uczymy się później w swoim życiu. Skrzydła języka ojczystego są lżejsze, ponieważ nie trzeba zakładać ich na ręce jak Ikarowi – są nam dane przez samą naturę i wyrastają nam z ramion, a wzbiwszy się wysoko, nie roztapiają się jak wosk. To nasz przyrodzony skarb – skrzydła, unoszące nas ku wyżynom ducha i niosące w stronę najdalszych horyzontów znaczenia. Niestety, najczęściej zapominamy, że mamy te wspaniałe skrzydła ducha, i przez pole życia wleczemy ojczysty język niczym ciężki kamień. Nie tylko zwykli śmiertelnicy, przytłoczeni ciężarem codzienności, lecz także uczeni ludzie języka i pisma – ci, którzy powinni latać na skrzydłach języka, najczęściej rozważają język nazbyt przyziemnie i instrumentalnie, twierdząc, że język jest najzwyklejszym środkiem komunikacji, ponieważ właśnie taka jest jego główna funkcja. Jak jałowe i płytkie jest takie wyobrażenie o naturze języka, nietrudno zrozumieć, zwracając uwagę na to, że słowo „komunikacja”, wywodzące się od łacińskiego rzeczownika communicatio ‘dzielenie się, obcowanie, przekazywanie, przekaz’, ujawnia, iż komunikacja jest jedynie formalnym dzieleniem się tym, do czego nie jesteśmy wzajemnie zobowiązani: jest jakby dzieleniem się czymś, co może być użyteczne, lecz dzielimy się tym wyłącznie formalnie, bez duchowej więzi i zobowiązania, których zazwyczaj nie odczuwamy, po prostu komunikując się. Zresztą uznanie lub nadmierne akcentowanie jedynie poznawczej, kognitywnej funkcji języka również byłoby niewystarczające: ograniczając znaczenie języka wyłącznie do sfery poznania, my 1 Artykuł ten został opublikowany w czasopiśmie Metai, a jego fragmenty odczytano podczas Śniadania Prasowego 8 maja 2017 r. Zdaniem kolegium redakcyjnego Acta Linguistica Lithuanica tekst ten należy opublikować również w czasopiśmie językoznawczym. NAGLIS KARDELIS 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI właściwie nie pojęlibyśmy natury języka i nie docenilibyśmy wartości tych skrzydeł ducha dla jednostki i narodu. Rozważając język z perspektywy ontologicznej, podkreślając jego zakorzenienie w bycie, mówimy już nie po prostu o komunikacji – o obcowaniu opartym wyłącznie na przekazywaniu czystej informacji, lecz o komunii – prawdziwej i pełnej wspólnocie, o wspólnocie ludzi na takim poziomie, który zobowiązuje nas w całym zakresie naszej istoty i duchowej tożsamości. Jest to tiriama dvasinė bendrystė, apie kurią tyliais išmintingais žodžiais, be įmantta prawdziwa żywiołowość języka ojczystego, o której mówią autorzy dawnej literatury litewskiej oraz współcześni litewscy poeci i prozaicy. Mam jednak na myśli nie tylko pisarzy – w sercu każdego Litwina bardzo żywe i bardzo bliskie jest rozumienie języka jako języka naszej wszystkich komunii i jako pola wspólnoty znaczeń, które nas wszystkich zbliża. Nasz garbaty filozof Antanas Maceina wspominał, że każdy język otwiera unikalny pogląd na świat, swoisty kąt widzenia świata – myśl ta po raz pierwszy została wypowiedziana przez filozofa języka niemieckiego, wybitnego myśliciela Wilhelma von Humboldta, a następnie rozwijana przez A. Maceinę, który zapoczątkował tradycję profesjonalnej filozofii języka litewskiego. To właśnie A. Maceina swoimi pracami poświęconymi filozofii języka litewskiego pokazał, jak oryginalnie i głęboko można myśleć o języku litewskim z filozoficznego punktu widzenia, uwydatniając swoistość kąta widzenia świata otwieranego przez język litewski. Tym razem jednak chciałbym zastanowić się nad inną kwestią, choć niemniej związaną z filozofią – nad tym, jak język ojczysty ukazuje naszą bliskość i oddalenie od pozajęzykowej, znajdującej się poza językiem rzeczywistości, a także nad niektórymi innymi, szczególnie boleśnie aktualnymi problemami związanymi z losem języka ojczystego. Zacznę od uwagi, że język jest jednocześnie organizmem przyrodzonym (naturalnym, występującym w przyrodzie) i kulturowym. Związek języka z naturą wyraźnie widać za każdym razem, gdy wypowiadamy wszystkim nam niezwykle miłe i drogie litewskie połączenie wyrazowe „język ojczysty”. Wrodzoność jest zasadniczą cechą języka ojczystego. Tym bardziej że język jest zarazem najbardziej uniwersalnym środowiskiem istnienia wszystkich znaczeń kulturowych. Wyjątkowość języka ojczystego i, można powiedzieć, jego szczególna cecha ontologiczna, żywotnie ważna dla istnienia każdego człowieka, polega na tym, że język ojczysty w doświadczeniu osoby nim mówiącej łączy płaszczyznę przyrodzoną i kulturową – łączy je w sposób, którego nie byłby w stanie dokonać żaden język nieojczysty, przychodzący do naszego świata wyłącznie z czystej kultury i tylko poprzez kulturę. Jednakże zarazem ważne jest uświadomienie sobie, że nie tylko wszystko to, co tradycyjnie wiążemy z kulturą, tworzeniem kultury oraz wysiłkiem kulturotwórczym, lecz także same kwestie natury Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 13 Lengvi lietuvių kalbos sparnai musimy traktować nie tyle jako same przez się zrozumiałe dane egzystencji, ile jako zadania – jako to, co otrzymawszy od natury i mając z niej, musimy dalej kultywować i rozwijać własnymi osobistymi wysiłkami, pomysłowością i wytrwałą pracą, aby zalążki litewskiej natury w naszym życiu rozwinęły się we wspaniałe kwiaty litewskiej kultury. Przyrodzony charakter języka ojczystego przesądza również o tym, że tylko on jest zdolny otworzyć przed nami absolutnie autentyczną prawdziwość doświadczenia zapośredniczonego językowo oraz tencijos ir visos tikrovės interpretavimo kontekstą, kurio jau neįmanoma – ir naturalność osobistej egzystencjalnej postawy każdego z nas. Właśnie język ojczysty, będąc najbardziej uniwersalnym środowiskiem narodzin i istnienia wszelkich znaczeń kulturowych, jako jedyny potrafi zapewnić nam ostateczny ludzki kontekst interpretacyjny Przekazując nam ten ostateczny kontekst interpretacji całej rzeczywistości i naszego własnego bytu, język ojczysty wraz z naturalnością naszej egzystencjalnej postawy daje nam także poczucie pełni bycia – takie poczucie, którego nie byłaby w stanie podarować żadna inna rzecz na świecie. Właśnie ten stan pełni, któremu towarzyszy owo niepowtarzalne uczucie, możemy uznać za zasadniczą cechę spełnionego autentycznego bytu. Rozważając ontologię języka, mamy na myśli filozoficzne powiązanie języka z bytem, lecz nie powinniśmy pojmować bytu jako codzienności, której ciężar przygina nas do ziemi, ani jako samego fizycznego istnienia czy też jakiegokolwiek banalnego, przypominającego wegetację ludzkiego życia: prawdziwy, pod każdym względem pełny, spełniony lub prowadzący ku spełnieniu byt powinniśmy pojmować jako taki sposób ludzkiego istnienia w świecie, który otwierałby horyzont ostatecznego sensu – taki horyzont, po osiągnięciu którego niepotrzebny byłby już inny, jeszcze dalszy horyzont, ani inny, jeszcze szerszy kontekst wyjaśniający węższy. Język – przede wszystkim język ojczysty – właśnie otwiera przed nami taką perspektywę naszego bytu i samoświadomości, która nadaje nam sens do końca, w sposób pełny, realizując możliwości naszego rozwoju duchowego aż po ostateczną granicę teleologiczną, – właśnie dlatego w chwili spełnienia odczuwamy, że szerszy kontekst nie jest nam już potrzebny. Takie uczucie nazywamy doświadczeniem szczęścia, pełnią. Choć z jednej strony kontekstem języka jest cały świat, który naturalnie pojmujemy jako szerszy od języka i niejako obejmujący go z zewnątrz, to jednak, spojrzawszy nieco inaczej, możemy się przekonać, że pod pewnym względem sam język – zwłaszcza ojczysty – jest kontekstem całej reszty świata. Granice języka bywają szersze od granic świata, dlatego jest on zdolny nadać sens nie tylko naszemu istnieniu, lecz także całemu światu. Język ojczysty – to ostateczna granica naszego horyzontu sensu. Myśląc o związku języka ze światem, musimy uwzględnić właściwą językowi dialektykę natury i kultury, ujawniającą, że język ojczysty, który mamy z natury, w sposób naturalny, jesteśmy zdolni dalej tworzyć świadomymi kulturowymi wysiłkami własnego ducha i wykorzystywać go jako potężną broń, którą bronimy własnego bytu przed inwazjami bezsensu. Ale czy język ojczysty rzeczywiście może stać się naszą bronią? Spróbujmy nieco dokładniej przeanalizować to pytanie, przypominając sobie naszą wcześniejszą uwagę, że właśnie język ojczysty NAGLIS KARDELIS 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI język daje nam możliwość najbardziej zbliżyć się do świata i, jeśli trzeba, najbardziej się od niego oddalić; najbliżej zaprzyjaźnić się ze światem i, jeśli staje się to nieuniknione, najbardziej się wobec niego wyobcować. Język potrafi przybliżać nas do świata, gdy wydaje nam się on miły, a zatem pragniemy zbliżyć się do niego tak bardzo, jak to możliwe. Z drugiej strony język potrafi oddalić nas od świata na bezpieczną odległość, gdy ten, objawiwszy się w brutalnych postaciach, nagle przestaje nam się podobać. Przed grozą świata chroni nas poezja – żywioł poetyckiego słowa, który w chwili próby przygarnia nas niczym nowa ona mowa, daje nam możliwość poruszania się jaukūs namai, tampantys mums nauju pasauliu ir nauja tikrove. Ypač gimtow bardzo różnej odległości od świata. Oto pozwala ona zbliżyć się do rzeczywistości pozajęzykowej – rzeczywistości rzeczy – bliżej niż jakikolwiek inny język, ponieważ wypowiadając słowa języka ojczystego, do których od dzieciństwa przywykliśmy tak, jakby były odrębnymi rzeczami tego samego rzeczywistego świata, całkowicie pokrywającymi się z nazywanymi przez nie rzeczami rzeczywistości pozajęzykowej, widzimy w naszych myślach już nie rzekome słowa, lecz same rzeczy. Moglibyśmy powiedzieć bardziej radykalnie: wypowiadając słowa języka ojczystego, w istocie wypowiadamy nie je, lecz same nazywane przez nie rzeczy. Powiedzielibyśmy, że język ojczysty daje nam możliwość mówienia nie słowami, lecz samymi rzeczami – oto bowiem wypowiadając słowo „drzewo”, do którego od dzieciństwa przywykliśmy tak bardzo, że już go samego nie zauważamy i dlatego instynktownie utożsamiamy je z żywą rzeczą, którą ono nazywa – drzewem, w naszych myślach lub wyobraźni od razu widzimy drzewo, a nie słowo „drzewo”. Wypowiadając dowolny rzeczownik języka ojczystego, w naszej wyobraźni od razu dostrzegamy znajdującą się poza nim rzecz, którą on nazywa. Słowa wypowiedziane w języku ojczystym otwierają przed nami najbardziej autentyczne pojmowanie rzeczywistości pozaludzkiej, jakie w ogóle jest możliwe dla człowieka. Mówiąc w jakimkolwiek innym – nieojczystym – języku, dystans do rzeczy pozaludzkich i całego złożonego z nich pozaludzkiego świata zawsze pozostaje większy. Wypowiadając słowa obcego języka, nie jesteśmy w stanie zbliżyć się do pozaludzkiego świata tak bardzo, jak byśmy chcieli. Z drugiej strony możemy myśleć o języku jako o środowisku twórczości poetyckiej. Podobnie jak w ogóle żadna poezja nie jest możliwa bez języka, tak też prawdziwie autentyczna poezja nie jest możliwa bez języka ojczystego. Poeci często tworzą nie tylko w języku ojczystym, lecz także w różnych językach obcych, jednak najgłębsze poetyckie spostrzeżenia, najgłębsze niuanse uczuciowe otwierają się wyłącznie przy wypowiadaniu słów języka ojczystego. Świat poezji jest rzeczywiście bardzo swoisty i niepodobny do żadnego innego – Josif Brodski i Tomas Venclova niejednokrotnie trafnie zauważali, że światy języka i poezji są absolutnie autonomiczne, a nawet autarkiczne. Słowa są zdolne tworzyć alternatywną rzeczywistość, a ta może stać się przeciwwagą dla „prawdziwego” świata, który w jednym lub drugim momencie życia, zwłaszcza gdy spadają na nas ciężkie próby, często okazuje się niemiły, pozbawiony sensu, brutalny, odpychający. Jeśli świat nas oburza, mamy możliwość wycofania się do innego, alternatywnego świata, który ofiarowuje nam poezja. Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 15 Lengvi lietuvių kalbos sparnai A zatem za każdym razem, gdy pojawia się przed nami egzystencjalna konieczność oddalenia się od świata na bezpieczną odległość ku innemu, alternatywnemu światu, ponownie możemy zwrócić się ku ojczystemu językowi. Poezja tworzona w jakimkolwiek innym języku – nieojczystym – pozbawiona autentyczności właściwej poezji napisanej w języku podarowanym przez samą naturę, nie jest już zdolna stworzyć tak radykalnej i tak ontologicznie autonomicznej alternatywy dla istniejącego świata, dlatego też nie potrafi oddalić nas od świata, który objawił się w brutalnych formach, w takim stopniu, w jakim byśmy chcieli. Bardzo ważne jest pojmowanie języka jako żywego, nieustannie rosnącego organizmu. Aby lepiej zrozumieć związek między naturalnością języka a właściwymi mu zdolnościami wzrostu, warto zwrócić uwagę na to, że sama natura była przez starożytnych Greków pojmowana nie statycznie i nie rzeczowo, jako jakieś zatrzymane w swoim rozwoju i raz na zawsze ukończone dane, lecz procesualnie – zarazem jako proces wzrostu i jako rezultat wzrostu, nieustannie odnawiający się w trakcie samego procesu wzrostu. Zwróćmy uwagę na to, że grecki rzeczownik phusis ‘natura; przyroda’ utworzony jest od rdzenia phu-, od którego utworzony jest również grecki czasownik phuō ‘hodować’ oraz jego forma bierna phuomai ‘być hodowanym; rosnąć’. Nawiasem mówiąc, ten sam praindoeuropejski rdzeń rozpoznajemy również w litewskim czasowniku būti oraz rzeczowniku būtis – jest to niezwykle istotna okoliczność, którą musimy mieć na względzie, rozważając ontologię języka, jego bytowe fundamenty. A zatem sama mądrość języka świadczy nam, że semantyka wzrostu jest bardzo ważna w myśleniu o każdej naturze – także o naturze języka. Język – to żywy organizm trwający tysiące lat, a każde słowo – imponująca żywa skamielina, mająca nie po prostu historię liczącą kilka tysiącleci, lecz nieprzerwaną historię żywego rozwoju sięgającą kilku tysięcy lat. Chociaż samego języka litewskiego nie było jeszcze w czasach, gdy powstały praindoeuropejskie rdzenie, są one doskonale zachowane – powiedzielibyśmy, zakonserwowane jakimś sposobem językowej paleontologii – w litewskich słowach. Niezwykle archaiczne słowa języka ojczystego musimy pojmować nie tylko jako pewne organizmy językowej natury, które zakończyły już swój wzrost, świadczące o określonym rezultacie myśli i jej językowego ukształtowania – tym bardziej nie tylko jako skałę niegdyś gorącej i płynnej masy językowej, niczym magma, która ostygła i zastygła w twardy kamień, lecz także jako organizmy nadal rosnące i przez nas wszystkich nadal hodowane. Słowa języka ojczystego, wciąż rosnące i przez nas hodowane jako organizmy swoistej natury językowej, samym swoim wciąż trzepoczącym życiem zobowiązują nas do ich obrony i ochrony. Wszystkie razem jawią się przed nami jako jedno żywe ciało językowe – jako naglące wezwanie do dalszego rozwijania języka ojczystego, ponieważ nie jest on ani martwy, ani na zawsze ukończony przez naszych przodków – nieustannie rośnie i rozwija się, rozgałęziając się w potężny dąb litewskiego ducha. Językowi właściwa jest złożona dialektyka statyki i dynamiki. Jeśli myślimy o języku z punktu widzenia jego systemu, synchronicznie utrwalonego jego przekroju, bez wątpienia jesteśmy zmuszeni pojmować go jako statyczny, jednak musimy pamiętać, że takie NAGLIS KARDELIS 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI chwilowe utrwalenie rozwoju języka, zmuszające do patrzenia nie na żywy pień rosnącego dębu języka, lecz na taki czy inny przekrój poprzeczny jego ściętego pnia (oczywiście ściętego nie w rzeczywistości, lecz w myśli teoretyka języka), utrwalający tylko jeden z synchronicznych przekrojów systemu języka, w swej istocie jest czynnością czysto instrumentalną, ułatwiającą teoretyczne pojmowanie rzeczywistych procesów językowych, lecz samą w sobie mającą niewiele wspólnego z samą rzeczywistością języka. Język, ujmowany jako statyczny system synchroniczny, jest raczej abstrakcyjną teoretyczną idealizacją niż tym, co rzeczywiście istnieje w samej rzeczywistości, ponieważ, jak już wspomnieliśmy, w swej naturalnej istocie język jest raczej dynamiczny niż statyczny. Ponadto o języku, zwłaszcza ojczystym, należy myśleć nie tylko z punktu widzenia języka jako przedmiotu analizy teoretycznej, lecz także z punktu widzenia podmiotu języka. Z jednej strony język rośnie jakby sam z siebie – w pewnym sensie to nie my wychowujemy język, lecz on wychowuje nas, i nie tyle my mówimy językiem, ile on mówi nami (jakkolwiek paradoksalnie by to brzmiało). Z drugiej strony – spojrzawszy nieco inaczej – trzeba przyznać, że w pewnym sensie każdy z nas jest twórcą i opiekunem języka ojczystego, niemającym prawa uchylać się od tej trudnej, lecz bardzo szlachetnej pracy. A zatem język, choć rośnie jakby sam z siebie, ma jednak swojego opiekuna – nie jednego konkretnego człowieka, lecz cały naród jako zbiorowy podmiot kształtowania języka, choć nie przeczy to wnioskowi, że do pracy nad kształtowaniem języka ojczystego możemy i powinniśmy przyczyniać się każdy z osobna – przecież ostatecznie wszyscy jako poszczególne odpowiedzialne osoby jesteśmy opiekunami naszego języka ojczystego. Jesteśmy odpowiedzialni za słowa, których korzenie mają co najmniej sześć lub siedem tysięcy lat – to tylko przybliżona ocena ich wieku, ponieważ indoeuropeistyka jest w stanie rekonstruować mniej więcej taki horyzont czasowy. Otóż spoglądając na rozgwieżdżone niebo, widzimy światło, które opuściło swoją gwiazdę kilka tysięcy lat temu, jeśli odległość do tej gwiazdy wynosi kilka tysięcy lat świetlnych. Dziwimy się, ujrzawszy w obcych krajach rozłożyste olbrzymie drzewa – sekwoje, kryptomerie i potężne sosny, które mają już kilka tysięcy lat, i w żaden sposób nie możemy uwierzyć, że mimo tak niewiarygodnego wieku wciąż żyją i wciąż rosną, lecz z trudem pojmujemy albo po prostu krótkowzrocznie nie dostrzegamy, że słowa języka litewskiego są równie stare i równie żywe – i że są duchową istotą nas wszystkich, którą teraz ginti ateičiai, ateities kartoms. Ir būtent jie – tūkstantmečiai gimtosios kalbos już sami musimy aužodžiai – dają nam ten żywotny oddech natury, którym oddychali także nasi dalecy przodkowie. Słowa ojczystego języka są byciorodne, dają nam ostateczny horyzont sensu – taki, któremu nie jest już potrzebny szerszy horyzont, oraz najszerszy kontekst interpretowania rzeczywistości – taki, któremu nie jest potrzebny jeszcze szerszy kontekst wyjaśniający jego samego. Język wyznacza granice naszego autentycznego bycia i określa swoisty kontur naszego bycia. Będąc własnością Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 17 Lengvi lietuvių kalbos sparnai całej wspólnoty językowej, jest on zarazem największym osobistym bogactwem każdego z nas. Ta właściwa językowi dialektyka wspólnotowości i osobistości jest również bardzo ważna: przecież język nie tylko wyraża abstrakcyjne myśli, które można jasno pojąć rozumem i dokładnie przekazać – komunikować – innym członkom wspólnoty językowej, i nie tylko za pomocą konkretnych słów wskazuje zwykłe fizyczne referenty, których można doświadczać zmysłami, lecz także wyraża najsubtelniejsze odcienie uczuć, których nie jesteśmy już w stanie przekazać sobie nawzajem żadnymi innymi – pozajęzykowymi – sposobami. Oczywiście nie jesteśmy zdolni bezpośrednio odczuwać uczuć drugiego człowieka (albo, mówiąc jeszcze dokładniej, choć nie całkiem poprawnie, bezpośrednio odczuwać uczuć drugiego człowieka poprzez jego uczucia) – możemy jedynie obserwować go z boku, gdy coś odczuwa, a samo uczucie drugiego człowieka pozostaje dla nas niedostępne bezpośredniemu doświadczeniu. A jednak człowiek, mówiąc językiem, zwłaszcza ojczystym, komunikuje nam te uczucia – i nie tylko je po prostu komunikuje, lecz także, rzec by można, dzieli się nimi z nami za pośrednictwem tajemniczego sposobu komunii uczuć, przynajmniej częściowo przekazując również swój ból i radość, doświadczany przez siebie brak sensu oraz pełnię sensu. A zatem język jest nie tylko środkiem porozumiewania się (zwykłej komunikacji informacyjnej), lecz także współodczuwania, rzec by można, wspólnoty uczuć, komunii uczuć. Jest to niezwykle ważna funkcja języka i pod tym względem język jest fenomenem wyjątkowym w całej rzeczywistości: paradoksalną wyjątkowość języka ojczystego determinuje to, że będąc wspólnotowy, własnością całej wspólnoty językowej i jej wspólnym dobrem, jest zarazem najcenniejszym osobistym dobrem każdego z nas. Zapewne nie pomylę się, mówiąc, że język litewski jest zarówno największym wspólnym dobrem całego narodu litewskiego, jak i największym osobistym dobrem każdego pojedynczego Litwina. W sferze ducha możliwości języka są nieskończone. W każdym języku istnieje mnóstwo słów, słowa te mają mnóstwo znaczeń i nieskończoną liczbę jeszcze subtelniejszych odcieni znaczeniowych, które z kolei mogą być bardzo różnie pojmowane przez różnych ludzi mówiących tym samym językiem ojczystym, a tym bardziej przez członków wspólnot posługujących się wszystkimi innymi językami, próbujących mówić językami obcymi i pojmować właściwy im etos. Rozmaite powiązania kulturowe oraz asocjacje semantyczne tworzą niezwykle różnorodny świat języka – będąc tak różnorodnym, może on doskonale przekazywać zarys naszej duszy, wyrażając naszą najgłębszą istotę komunikuoti kitiems žmonėms – ar net dalytis su jais bendrąja prasme ir drauoraz naszą autentyczną tożsamość. Zarazem ten świat języka pozwala nam w pełni doświadczać naszych myśli i uczuć pełnią istnienia – sensownego bycia razem: mówiąc językiem, zwłaszcza ojczystym, stajemy się uczestnikami tajemniczej wspólnoty sensu i pełni wspólnoty – komunii sensu i komunii pełni. Rozważając filozofię języka, nie powinniśmy sądzić, że podobne pytania teoretyczne powinny interesować wyłącznie filozofów i językoznawców. Nie – rozważania filozoficzne o naturze języka ojczystego i jego dalszym rozwijaniu powinny być ważne dla całej wspólnoty językowej, dla wszystkich członków narodu, a szczególnie dla polityków, na NAGLIS KARDELIS 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI których barkach spoczywa bardzo ciężkie brzemię odpowiedzialności za przyszłość narodu, przyszłość języka i przyszłość literatury tworzonej w języku ojczystym. Wreszcie także brzemię odpowiedzialności nie tylko za dobrobyt poszczególnych osób, lecz również za ustanowienie i zachowanie wyznaczników egzystencjalnego sensu całego narodu. Nieustannie słysząc, że język litewski jest językiem pańszczyźnianych chłopów, językiem prostaków, albo że brak w nim terminów, za pomocą których można by wyrażać złożone pojęcia naukowe; wciąż zmuszani do słuchania kierowanych do humanistów poleceń, by poważne teksty naukowe pisać w językach obcych – tworzyć, albo, mówiąc żargonem urzędników, produkować (jak gdyby w jakiejś fabryce języka naukowego) tak zwaną prestiżową produkcję naukową, przeznaczoną do publikowania w prestiżowych czasopismach wydawanych za granicą, my, humaniści litewscy, nie mamy prawa milczeć, ponieważ jest to – przyznajmy odważnie – wobec narodu zdradzieckie, a nawet przestępcze stanowisko biurokratów naukowych, którym w ogóle nie powinno się przyznawać prawa do wychowywania i kształcenia naukowców. Mówiąc o tym, warto przypomnieć, że głęboka natura i przyrodzona istota nauk humanistycznych wiążą się ze znaczeniami – z ich rodzeniem, pojmowaniem, interpretowaniem i dzieleniem się nimi. I to jest podstawowa linia podziału oddzielająca humanistykę od nauk przyrodniczych, które, opierając się na faktach empirycznych, sprawiają, że nasze istnienie na tej ziemi jest fizycznie możliwe, podczas gdy nauki humanistyczne powinny zapewnić, aby nasze istnienie było nie tylko fizycznie możliwe, lecz także sensowne. Humanistyka mówi więc o zupełnie innych rzeczach – o odkrywaniu, ustanawianiu i zachowywaniu horyzontu sensu istnienia oraz o warunkach możliwości tego odkrywania i zachowywania. Humanistyka operuje sensami, a nie nagimi faktami. To prawda, także w naukach humanistycznych często mamy do czynienia z faktami, lecz nigdy nie stają się one – a przynajmniej nie powinny się stać – celem samym w sobie, pozostając ważne tylko o tyle, o ile przyczyniają się do poszukiwania sensu. Status nagiego faktu empirycznego w humanistyce jest zupełnie inny niż w naukach przyrodniczych, którym zależy na poznaniu dokładnych wartości stałych, konkretnych parametrów stanów fizycznych, chemicznych i innego rodzaju stanów przyrody oraz w ogóle ogromnej liczby najróżniejszych faktów empirycznych, niezwykle ważnych dla tworzenia technologii, a technologie, jak wszyscy doskonale wiemy, jie neteikia, jų neįmanoma panaudoti technologijoms kurti, be to, patys savaiprzynoszą wymierne praktyczne korzyści. W humanistyce fakty mają jedynie drugorzędne znaczenie – dopóki nie podejmujemy prób ich interpretacji, fakty te nie mówią nam nic o sensie, a przecież właśnie on interesuje – lub powinien interesować – nauki humanistyczne. Nie jest bowiem tak ważne, kiedy jakiś pisarz się urodził i kiedy zmarł ani kiedy napisał ten czy inny utwór – istotną rzeczą są sensy odsłaniające się w twórczości autora, które w pewnych momentach naszego życia, z różnych osobistych przyczyn, mogą niespodziewanie objawić się każdemu z nas jako egzystencjalnie niezwykle ważne, a później rozbrzmiewać w Acta Linguistica Lithuanica LXXVI 19 Lengvi lietuvių kalbos sparnai duszy dziesiątki lat po przeczytaniu utworu. A tych sensów nie można uchwycić w żaden inny sposób – tylko w języku ojczystym. Pisząc nie tylko same teksty literackie, lecz także dzieła naukowe o utworach literackich stworzonych w języku ojczystym, w innych — nieojczystych — językach nie sposób już adekwatnie, bez utraty istotnych niuansów znaczenia i sensu, przekazać tych naukowych spostrzeżeń, za pomocą których dąży się do zrekonstruowania horyzontu sensu analizowanych tekstów. W żadnym obcym języku nie sposób napisać naprawdę dobrego tekstu naukowego ani o literaturze pięknej stworzonej w języku ojczystym, ani o autentycznej filozofii wyrastającej z głębi doświadczenia — tym bardziej zaś oryginalnie myśleć filozoficznie. Wracając do myśli o właściwej językowi dialektyce przyrody (natury) i kultury, warto przypomnieć hipotezę wrodzoności zdolności językowych: według tej hipotezy każdy noworodek jakby samorzutnie „chwyta” język ojczysty swoich rodziców i „instaluje” go w sobie. Widzimy tu oczywisty związek przyrody i kultury: to, co od samego początku zostało nam dane nie kulturowo, lecz niemal biologicznie, można powiedzieć, udzielone przez samą biologiczną naturę człowieka, później — w świadomej fazie życia — musi zostać dopełnione aktywnymi wysiłkami kulturowymi, żarliwym kultywowaniem kultury. Mam na myśli język ojczysty jako przyrodzony dar, który, gdy wcześniej czy później stajemy się świadomymi ludźmi, musi przekształcić się w zadanie kulturowe. Dlatego bardzo ważnym zadaniem nas wszystkich, humanistów — powiedziałbym, kwestią naszej bezpośredniej odpowiedzialności, a nawet naszej godności własnej — jest wyjaśnianie politykom i biurokratom nauki, że pisanie dzieł naukowych z dziedzin humanistyki to coś innego niż pisanie tekstów przyrodniczo-naukowych. Fakty w naukach przyrodniczych są nie tylko znacznie ważniejsze niż w humanistyce — przede wszystkim są bezosobowe, w żaden sposób niezwiązane z konkretnym miejscem, w którym żyje dany naród, z tożsamością narodową i związanymi z nią polami sensu, dlatego są kosmopolitycznie uniwersalne, podczas gdy dla sensów kulturowych interpretowanych przez humanistów — nawet tych uniwersalnie („kosmopolitycznie”) znaczących — zawsze ważne jest samo miejsce, w którym są ustanawiane, i właśnie pod tym względem wszystkie sensy są nieuchronnie lokalne. Wszystkie sensy kulturowe, nawet te, które później stają się suvokus tampa aišku, kad parašyti gerą fizikos, chemijos ar molekulinės biolouniwersalnie znaczące, rodzą się i początkowo egzystują właśnie jako sensy lokalne, ustanowione w określonym czasie przez konkretne wspólnoty kulturowe żyjące w konkretnych miejscach geograficznych. Tylko język ojczysty jest wystarczająco wrażliwy na lokalność kulturowo ustanowionego sensu, potrafiąc przekazać to, co nazwalibyśmy swoistą „mądrością miejsca”. Napisanie tego dzieła jest zadaniem całkowicie innym i odmiennego rodzaju – innego charakteru, innej natury i innego kulturowego przeznaczenia – niż napisanie dobrego tekstu naukowego o dowolnym przedmiocie humanistyki. Wniosek ten wydaje się oczywisty już choćby ze względu na okoliczność, że niektóre subtelniejsze sensy dostrzeżone przez badacza humanistę – zwłaszcza te, które są zrośnięte z samym miejscem ich ustanowienia i przekazują „mądrość miejsca” – w żaden sposób i nigdy nie będą mogły zostać właściwie przekazane w żadnych językach obcych.