Lietuvių kalbos padėtis skaitmeniniame amžiuje

Straipsniai / Articles 313 AURELIJA TAMULIONIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: badania nad współczesnym użyciem języka litewskiego i jego wariantywnością. POŁOŻENIE JĘZYKA LITEWSKIEGO W WIEKU CYFROWYM O 24. konferencji im. Jonasa Jablonskisa Kierunki rozwoju cyfrowych zasobów językowych i możliwości ich wykorzystania Jonas Jablonskis (1860–1930) – najwybitniejszy kodyfikator języka litewskiego, autor znaczących dla nauki i praktyki języka litewskiego prac. Według Zigmasa Zinkevičiusa „[C]ała działalność Jablonskisa – to cała epoka w historii litewskiego języka ogólnego. On nasz język pisany wprowadził na właściwe tory […], jego rozwój skierował we właściwym kierunku” (Zinkevičius 1992: 155). Konferencja naukowa nazwana imieniem Jonasa Jablonskisa została po raz pierwszy zorganizowana w 1993 r. przez Wydział Kultury Języka Instytutu Języka Litewskiego i Katedrę Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Od tego czasu konferencje stały się tradycją i odbywają się każdej jesieni (od 2003 r. – na przemian w Instytucie Języka Litewskiego lub na Uniwersytecie Wileńskim). 29 września 2017 r. odbyła się 24. konferencja naukowa im. Jonasa Jablonskisa „Kierunki rozwoju cyfrowych zasobów językowych i możliwości ich wykorzystania” (ang. Digital Language Resources, Directions of Their Development and Possibilities to Harness Them), zorganizowana w Instytucie Języka Litewskiego. Konferencję zorganizowało Centrum Badań nad Językiem Ogólnym Instytutu Języka Litewskiego wspólnie z Instytutem Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Wileńskiego. Pod względem tematyki konferencja ta różniła się od wcześniejszych; jej celem było omówienie problemów pojawiających się na styku języków i technologii cyfrowych, z którymi spotykamy się podczas rozwijania zasobów cyfrowych i tworzenia wspólnego rynku cyfrowego. W centrum zainteresowania konferencji znalazł się poziom semantyczny zasobów cyfrowych (tworzenie sieci słów), a także nadawanie zasobom cyfrowym postaci dźwiękowej, tworzenie nowych możliwości rozpowszechniania zasobów cyfrowych w społecznościach wielojęzycznych itp. W konferencji uczestniczyli prelegenci z zagranicy: z Parlamentu Europejskiego i Hiszpanii, a także badacze z różnych instytucji litewskich: Instytutu Języka Litewskiego, Uniwersytetu Wileńskiego, AURELIJA TAMULIONIENĖ 314 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Uniwersytetu Witolda Wielkiego, Instytutu Zaawansowanych Technologii Bałtyckich, UAB „Netcode“. Na konferencji wygłoszono 17 referatów. Prelegenci wygłaszali swoje referaty i dzielili się swoimi badaniami oraz doświadczeniem podczas czterech posiedzeń. Konferencja rozpoczęła się od przemówień wprowadzających. Zebranych uczestników konferencji i prelegentów powitali poseł do Parlamentu Europejskiego ALGIRDAS SAUDARGAS oraz dyrektor Instytutu Języka Litewskiego, prof. dr JOLANTA ELENA SkAItė. Įžanginį žodį tarė Lietuvių kalbos instituto Bendrinės kalbos tyrimų ZABAR, a także starsza pracownik naukowa centrum dr RITA MILIŪNAITĖ. Mówiono o tym, że w ostatnich latach związki między językiem litewskim a technologiami informacyjnymi znacznie się umocniły; mamy wymierne rezultaty zarówno w zakresie cyfryzacji zasobów językowych, jak i tworzenia narzędzi do analizy, rozpoznawania i syntezy języka, jednak w porównaniu z tempem, w jakim zmienia się świat w tej dziedzinie, język litewski ma jeszcze wiele do nadrobienia. Ponieważ język litewski jest fleksyjny, nie możemy bezpośrednio zastosować do niego technologii informacyjnych opracowanych dla języka angielskiego, dlatego nasze obecne systemy tłumaczenia maszynowego i inne narzędzia komputerowe są jeszcze bardzo niedoskonałe, podczas gdy świat zdecydowanie podąża naprzód w kierunku tworzenia sztucznej inteligencji, sprawia, że przedmioty przemawiają, i wnika w coraz głębsze warstwy języka. Na posiedzeniu plenarnym pierwszy referat, „Żywy język w sztucznym umyśle”, wygłosił poseł do Parlamentu Europejskiego ALGIRDAS SAUDARGAS. Prelegent postawił zasadnicze pytanie, na które musi odpowiedzieć każda wspólnota językowa: w jakim stopniu powinna sama przygotować zasoby i technologie swojego języka ojczystego, a co można nabyć w formie gotowej, opracowanej na podstawie innych języków. W referacie wyrażono problematyczne myśli, że język litewski wraz z językami niektórych innych małych krajów „ma niewielkie wsparcie technologiczne albo nie ma go wcale“. Technologie językowe nie cieszą się należytym zainteresowaniem nie tylko w programie politycznym Litwy, lecz także Europy. W referacie przedstawiono spostrzeżenia wskazujące, że rozwój sztucznej inteligencji zmierza ku postaci hybrydowej, w której sieci neuronowe odpowiadają nieświadomym mechanizmom mózgu, natomiast świadome działanie umysłu modeluje tradycyjna, tak zwana symboliczna sztuczna inteligencja. Każda wspólnota językowa musi dbać o to, aby technologie językowe odpowiadające symbolicznemu sztucznemu intelektowi wyczerpująco i dokładnie odzwierciedlały całą strukturę języka ojczystego, a dla samouczenia się sieci neuronowych stworzono bogate środowisko języka ojczystego (i kultury ojczystej). Drugi referat plenarny „Language equality in the digital age: towards a human language project“ w języku angielskim wygłosił RAFAEL RIVERA, dyrektor firmy konsultingowej „Iclaves“. W referacie szczegółowo przedstawiono badanie Działu Badań Naukowych Perspektyw Parlamentu Europejskiego „Równość językowa w epoce cyfrowej. Projekt języka ojczystego“ (z badaniem w języku angielskim można zapoznać się w internecie: http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ STUD/2017/598621/EPRS_STU(2017)598621_EN.pdf). W referacie omówiono obecną sytuację technologii języka ojczystego, dokonując ilościowej oceny Lietuvių kalbos padėtis skaitmeniniame amžiuje Przeglądy / Surveys 315 omówiono ekonomiczne, społeczne i lingwistyczne skutki języka w epoce cyfrowej, a także politykę Unii Europejskiej w zakresie technologii informacyjnych i komunikacyjnych. W epoce cyfrowej technologie językowe stanowią ogromne wyzwanie dla krajów o małej liczbie użytkowników danego języka. Słabo rozwinięte technologie językowe powodują wykluczenie i bariery. Wpływa to na usługi transgraniczne, mobilność pracowników i handel. Przyczyną takich barier są nieskoordynowane badania naukowe oraz kamas finansavimas. Pranešėjas pabrėžė, kad kalbų technologijos nesulaukia niewystarczająca uwaga poświęcana im przez polityków europejskich. Na podstawie analizy obecnej sytuacji tworzona jest inicjatywa, która połączy politykę instytucji, badań naukowych, przemysłu, rynku i usług publicznych. Ostatni referat plenarny „Język litewski pisany i mówiony w zwykłym i elektronicznym środowisku” wygłosił profesor Instytutu Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wileńskiego LAIMUtIS tELkSNYS. W referacie stwierdzono, że konieczne jest opracowanie metod i narzędzi – sprzętu i oprogramowania – zapewniających poprawne używanie litewskiego języka pisanego i mówionego w dokumentach papierowych oraz w środowisku elektronicznym. Prelegent poruszył ważną kwestię – jak powinno postępować kilka milionów Litwinów, aby nie zniknąć w oceanie ponad 7 miliardów ludzi piszących i mówiących oraz nadchodzących inteligentnych maszyn. Profesor przedstawił również odpowiedź – aby do tego nie dopuścić, należy opracować metody i narzędzia – sprzęt oraz oprogramowanie – zapewniające prawidłowe używanie litewskiego języka pisanego i mówionego w dokumentach papierowych i środowisku elektronicznym, harmonizujące używanie litewskiego i innych języków pisanych i mówionych w dokumentach papierowych i środowisku elektronicznym. Należy stworzyć transkrybatory – służące do przedstawiania znaków pisma języków nielitewskich za pomocą litewskich znaków pisma oraz do przedstawiania dźwięków mowy języków nielitewskich za pomocą znaków litewskiego języka mówionego, odpowiednich do automatycznej syntezy dźwięków słów litewskiej mowy. Na pierwszym posiedzeniu „Rozpoznawanie i synteza mowy” wygłoszono trzy referaty. AUDRIUS VALOtkA (VU) i GEDIMINAS NAVIckAS (VU) w referacie „Dalej od prasy drukarskiej Gutenberga: litewska mowa w najnowszych technologiach” mówili o litewskiej mowie w najnowszych technologiach, przedstawili finansowany z funduszy strukturalnych projekt Usługi sterowane litewską mową – LIEPA (dostęp w internecie: https://www.raštija.lt/liepa), w ramach którego stworzono między innymi syntezator i rozpoznawacz litewskiej mowy. W trakcie realizacji tego projektu otwarto litewskiej mowie bramy do przestrzeni cyfrowej, dlatego planowany jest projekt Rozwój usług sterowanych litewską mową – LIEPA 2. Prelegenci mówili o rezultatach projektu LIEPA 2, które będą otwarcie i bezpłatnie dostępne dla wszystkich zainteresowanych oraz będą zachęcać do używania litewskiej mowy w produktach technologii informacyjnych. Najważniejszym AURELIJA TAMULIONIENĖ 316 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII mowa umożliwia komunikowanie się z przedmiotami (telefonami komórkowymi, tabletami, inteligentnymi zegarkami, robotami), wydawanie poleceń ludzkim głosem i rozumienie ich odpowiedzi. LIEPA 2 przewiduje się stworzenie typowych usług ukazujących nowe możliwości wykorzystania usług sterowanych mową litewską: sterownika robota edukacyjnego, wybieraka numerów, urządzenia do wzywania taksówki, syntezatora mobilnego dla niewidomych, czytnika wiadomości internetowych, komunikatora międzyjęzykowego. LAIMUtIS tELkSNYS (VU) ir GEDIMINAS NAVIckAS (VU) pranešime „Lietuvių rezultatem nowego projektu będzie możliwość świadczenia usług sterowanych naturalną mową. Sytuacja. „Perspektywy” mówiły o sytuacji i perspektywach usług sterowanych mową litewską, a także o systematycznie prowadzonych pracach nad tworzeniem takich usług i rozszerzaniem ich zastosowania. Prace są prowadzone dzięki połączeniu wiedzy specjalistów w dziedzinie technologii informacyjnych i filologów języka litewskiego oraz potencjału inżynieryjnego. W pierwszym etapie prac stworzono siedem usług sterowanych mową litewską oraz infrastrukturę zapewniającą funkcjonowanie utworzonych usług. W przyszłości planuje się stworzenie nowych usług sterowanych mową litewską dla mobilnego środowiska elektronicznego – inteligentnych telefonów komórkowych, tabletów, inteligentnych zegarków i robotów. O teraźniejszości i perspektywach syntezy głosu litewskiego mówili PIJUS kASPARAItIS (VU), GINtARAS SkERSYS (VU). W wystąpieniu „Teraźniejszość i perspektywy syntezy głosu litewskiego” zaprezentowano różne usługi przekształcania tekstu na mowę – syntezator LIEPA, – który jest swobodnie rozpowszechniany wraz z tekstami źródłowymi, co stwarza warunki, aby także inni ludzie mogli znaleźć dla niego nowe zastosowania; na przykład nagrania głosowe obok artykułów udostępniają już strony internetowe: lzinios.lt, ukininkopatarejas.lt, vilnius.lt, m.delfi.lt, vle.lt., usługa przekształcania tekstu na mowę RoboBraille pozwala automatycznie przekształcać dowolne dokumenty tekstowe w pliki dźwiękowe, komunikaty syntetycznym głosem są już odczytywane pasażerom na dworcu autobusowym w Vilkaviškis, wirtualni asystenci działają już na stronie internetowej Departamentu Migracji itd. Na drugim posiedzeniu „Cyfrowe zasoby języka litewskiego” wygłoszono cztery referaty. Pierwszy referat „E. mowa – innowacja w zakresie korzystania z cyfrowych zasobów językowych” wygłosili ELENA JOLANtA ZABARSkAItė (LKI), DEIMANtė BUDRIūNAItė (LKI), SkIRMANtAS ŠERMUkŠNIS (NetCode). W referacie szczegółowo przedstawiono nowy projekt Instytutu Języka Litewskiego, przeznaczony do rozwijania infrastruktury informacyjnej zasobów języka litewskiego (LKIIS) (dostęp w internecie: www.lkiis.lt). W referacie mówiono głównie o usługach generowanych przez infrastrukturę E. kalba nowego projektu Instytutu Języka Litewskiego – „Wyszukiwanie w sieci słów”, „E. marketing”, „E. pojęcia” i „E. porady“. Prelegenci przedstawili funkcjonalności tych usług oraz technologiczne aspekty usług. Funkcjonalności projektu obejmą innowacyjne technologie sztucznej inteligencji przeznaczone do analizy opinii użytkowników, usługa „E. pojęcia“ zapewni rozszerzone wyszukiwanie i wzbogacanie pojęć poprzez Lietuvių kalbos padėtis skaitmeniniame amžiuje Apžvalgos / Surveys 317 integrację dodatkowych zasobów językowych, takich jak słowniki dwujęzyczne i sieci słów innych języków; zostaną stworzone możliwości szybkiego i wygodnego wyboru odpowiednich sposobów tworzenia wyrazów za pomocą interaktywnego kreatora słowotwórczego, zgodnie z pożądanym kategorialnym i grupowym znaczeniem słowotwórczym lub według środków słowotwórczych. W prezentacji przedstawiono również główne wyniki projektu E. kalba oraz planowane korzyści. RItA MILIūNAItė (LKI) w swoim wystąpieniu „Możliwości wyszukiwania w internetowej bazie neologizmów języka litewskiego” przedstawiła, w jaki sposób ujawnić użytkownikom języka jak najbardziej różnorodne cechy neologizmów odpowiadających ich potrzebom, zawartych w bazie neologizmów języka litewskiego (dostęp online: http://naujazodziai.lki.lt/). Obecnie możliwe jest wyszukiwanie według następujących parametrów: hasła, pochodzenia neologizmu, formy oryginalnej, wariantów pisowni, dziedziny użycia itd. Dla administratorów bazy danych dostępne jest również szersze wyszukiwanie, potrzebne do edytowania danych w różnych ujęciach. W ramach projektu LKIIS zostanie utworzony rozszerzony system wyszukiwania informacji. Prelegentka podkreśliła, że Baza neologizmów języka litewskiego jest elastycznym i otwartym na rozwój zasobem cyfrowym. Taki jej charakter wynika przede wszystkim z samych danych – stale zmieniającej się i odnawiającej warstwy leksyki języka litewskiego, a także z pojawiających się przed badaczami neologizmów coraz to nowych cech danych oraz zmieniających się potrzeb użytkowników. Przewiduje się zintegrowanie tego zasobu z LKIIS (dostęp w internecie: http://lkiis.lki.lt/) i włączenie go nie tylko do ogólnego systemu wyszukiwania w tym zbiorze danych, lecz także wykorzystanie do tworzenia sieci słów. W wystąpieniu obrazowo pokazano, w czym baza ta może być przydatna zarówno specjalistom językowym, jak i wszystkim użytkownikom zainteresowanym neologizmami. Temat neologizmów w wystąpieniu „Perspektywy badań nad słowotwórstwem neologizmów (przypadek Bazy neologizmów języka litewskiego)” kontynuowała DAIVA MURMULAItYtė (LKI), mówiła ona o badaniach nad słowotwórstwem neologizmów i ich perspektywach, a także o tym, jak badać zarysowujące się zjawiska słowotwórcze neologizmów, wykorzystując Bazę neologizmów języka litewskiego. Prelegentka przedstawiła, że już na początkowym etapie tworzenia tej bazy danych wstępnie przygotowano się również do analizy słowotwórczej neologizmów – w przeznaczonych do tego polach przewidziano wskazanie rodzajów derywatów, ich formantów słowotwórczych, kategorii słowotwórczych (znaczeń), wyrazów pokrewnych itp. ; zgromadzona część danych. W polu cech szczególnych niektóre neologizmy oznaczono jako jednostkowe (na przykład varškėfobija itp.), autorskie (na przykład demaguogija itp.), kontaminacyjne (na przykład murmanas itp.). Prelegentka podkreśliła, że dla szczegółowej i wysokiej jakości analizy słowotwórczej ważne jest również uwzględnienie pewnych rzeczy, których początkowo nie przewidywano do rejestrowania – części mowy wyrazu podstawowego derywatu, zmian podstawy słowotwórczej, roli analogii i tłumaczenia w tworzeniu neologizmu, przejawów nietypowej derywacji itp. Ważne jest stworzenie dobrego – szczegółowego, elastycznego, wygodnego w użyciu, uzupełnianiu i korygowaniu – systemu indeksów. LAIMUtIS BILkIS (LKI) w referacie „Struktura geoinformacyjnej bazy danych litewskich nazw miejscowych, powiązania z innymi bazami danych toponomastycznych i kierunki rozwoju” AURELIJA TAMULIONIENĖ 318 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII pristatė Lietuvos vietovardžių geoinformacinę duomenų bazę (prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze). W referacie omówiono strukturę tej bazy oraz jej powiązania z innymi bazami danych toponomastycznych. Prelegent przedstawił obszary wyszukiwania utworzone na stronie publicznego dostępu do bazy danych: typ obiektu, status obiektu, obecna administracyjna przynależność terytorialna (samorząd, gmina, miejscowość), międzywojenna administracyjna przynależność terytorialna (powiat, gmina, miejscowość), dopływy rzek. W bazie informacji o nazwach miejscowości można szukać według następujących cech: nazwa, rodzaj gramatyczny, liczba, akcentuacja, sposób derywacji, pochodzenie według przynależności językowej wyrazu bazowego, pochodzenie według przynależności wyrazu bazowego do grupy leksykalnej. W bazie można znaleźć autentyczne nazwy miejscowości zapisane w okresie międzywojennym na terenie wybranej osady (wsi, miasteczka kościelnego, dworu, miasteczka, kolonii), a także zobaczyć ich dokładne lub przybliżone położenie na mapie. W referacie podkreślono, że podczas integracji bazy z systemem LKIIS utworzono trojakiego rodzaju odsyłacze do innych baz onomastycznych: do innej nazwy miejscowości, od której dana nazwa miejscowości pochodzi, do nazwy osobowej znajdującej się w Bazie danych litewskich nazwisk, od której dana nazwa miejscowości pochodzi, oraz do historycznych zapisów tej nazwy miejscowości znajdujących się w Bazie danych historycznych nazw miejscowości. Obecnie do bazy wprowadzono i opisano (jest opisywanych) około 25 000 nazw miejscowości. Po południu prelegenci i uczestnicy zebrali się na trzecim posiedzeniu „Lingwistyka korpusowa”. Pierwszy referat „Morfologicznie i składniowo anotowane korpusy języka litewskiego” wygłosili ERIkA RIMkUtė (VDU), AGNė BIELINSkIENė (VDU), LOïc BOIZOU (VDU), ANDRIUS UtkA (VDU). Mówiono o dwóch anotowanych korpusach języka litewskiego, przygotowanych w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego (dostęp do korpusów w internecie: http://nl.ijs.si/ME/V4/msd/html/index.html; https://ufal.mff.cuni.cz/tred/). Anotowane korpusy są podstawowymi zasobami, bez których nie można rozwijać technologii językowych. Zwykle wykorzystuje się je do tworzenia innych zasobów i narzędzi języka naturalnego w takich dziedzinach, jak systemy automatycznego rozpoznawania mowy, tłumaczenie automatyczne itp. Korpus z adnotacją morfologiczną MATAS opracowywano w latach 2002–2014. Składa się on z 1,6 mln słów pochodzących z tekstów reprezentujących różne style. Korpus przygotowano na podstawie korpusu liczącego 1 mln słów, zestawionego w 2006 r., tyrimams ir ištekliams, parengtas 2016 m. Šį tekstyną sudaro 2 355 sakiniai stosując modele statystyczne. Korpus z adnotacją składniową ALKSNIS, jako złoty standard do dalszych (około 30 tys. słów), zaczerpnięto z tekstów reprezentujących różne style. Adnotacja korpusu opiera się na zasadach automatycznej adnotacji morfologicznej i składniowej; zastosowano model zależności składniowych. Temat korpusów w swoim referacie „Baza danych dla stałych połączeń języka litewskiego” kontynuował najliczniejszy zespół prelegentów konferencji: ERIkA RIMkUtė (VDU), AGNė BIELINSkIENė (VDU), LOïc BOIZOU (VDU), IEVA BUMBULIENė (Instytut Zaawansowanych Technologii Bałtyckich), JOLANtA kOVALEVSkAItė Lietuvių kalbos padėtis skaitmeniniame amžiuje Przeglądy / Surveys 319 (VDU), TOMAS KRILAVIČIUS (Bałtycki Instytut Zaawansowanych Technologii), JUSTINA MANDRAVICKAITĖ (Bałtycki Instytut Zaawansowanych Technologii), LAURA VILKAITĖ (Bałtycki Instytut Zaawansowanych Technologii). Referat na konferencji przedstawiła ERIKA RIMKUTĖ (VDU), która mówiła głównie o metodologii badania stałych połączeń wyrazowych współczesnego pisanego języka litewskiego oraz o przygotowywanym opartym na korpusie słowniku kolokacji języka litewskiego. W ramach projektu Automatyczne rozpoznawanie stałych połączeń wyrazowych języka litewskiego (PASTOVU) (nr LIP-027/2016) (zob. http://mwe.lt/) dąży się do stworzenia metodologii badania stałych połączeń wyrazowych współczesnego pisanego języka litewskiego oraz opracowania opartego na korpusie słownika kolokacji języka litewskiego. W projekcie utworzono i wykorzystywany jest korpus Delfi.lt z lat 2014–2016, którego objętość wynosi 72 mln słów. Słownik kolokacji będzie opracowywany na podstawie bazy danych. Zostaną w niej przedstawione różnorodne informacje o stałych połączeniach: informacje gramatyczne i leksykalne, częstotliwość użycia, rubryka tekstu, przykłady konkordancji itp. Badania korpusowe zaprezentowały również przedstawicielki Uniwersytetu Wileńskiego GINTARĖ JUDŽENTYTĖ (VU), VILMA ZUBAITIENĖ (VU). W referacie „Oparte na korpusach badania fraz akademickich: struktura formalna i semantyka” omówiono strukturę i semantykę fraz języka akademickiego na podstawie obecnie tworzonego na Uniwersytecie Wileńskim korpusu prac pisemnych studentów, który jest jednym z przewidywanych rezultatów wspieranego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego projektu Badania frazeologiczności prac studentów i interaktywny wykaz frazem. Celem projektu jest ustalenie listy słów ważnych dla pisania akademickiego, wyodrębnienie głównych kolokacji i ich rozszerzeń, a także powtarzających się sekwencji słów w różnych częściach tekstu akademickiego, omówienie ich związku z retorycznymi funkcjami części tekstu oraz opisanie użycia i semantyki znaczących słów akademickich, takich jak: cel, zadanie, metody, wnioski, wyniki; wykonywać, analizować, ustalać, opierać się i in. Na ostatnim posiedzeniu „Automatyczna analiza struktury języka i tekstów” wygłoszono cztery referaty. Posiedzenie rozpoczęło się referatem DANIELIUSA RALISA (VU) „Tłumaczenie maszynowe dla języka litewskiego” dotyczącym najnowszej historii tłumaczenia maszynowego, osiągnięć, projektów realizowanych przez różne instytucje, a także nowych przełomów w wykorzystywaniu neuronowego tłumaczenia maszynowego. mus, kurie šiandien efektingai taikomi ir lietuvių kalbai. 2005–2007 m. VyPrelegent mówił o rozwoju tłumaczenia maszynowego i osiągnięciach Uniwersytetu Witolda Wielkiego, który realizował finansowany przez Fundusze Strukturalne UE projekt Internetowe narzędzie do tłumaczenia informacji. Rezultat – publicznie dostępna internetowa usługa tłumaczenia z języka angielskiego na język litewski (dostęp w internecie: http://vertimas.vdu. lt/twsas/). W latach 2012–2014 Uniwersytet Wileński realizował finansowany przez UE projekt Stworzenie systemu tłumaczenia maszynowego języków angielsko-litewsko-angielskiego i francusko-litewsko-francuskiego, opartego na metodach statystycznych. Rezultat – publicznie dostępna internetowa usługa tłumaczeniowa (dostęp w internecie: https://www.versti.eu/). Mimo to AURELIJA TAMULIONIENĖ 320 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII nawet najlepsze tłumaczenia maszynowe wymagają ingerencji tłumacza. Czy zatem maszyny mogą tłumaczyć naprawdę dobrze? Ostatnie kilka lat zapowiada nowe przełomy w wykorzystaniu neuronowego tłumaczenia maszynowego. Uniwersytet Wileński przygotowuje się do rozpoczęcia w 2018 r. wdrażania nowej generacji neuronowego tłumaczenia maszynowego dla języków angielskiego, litewskiego, polskiego, francuskiego, rosyjskiego i niemieckiego. Wyrażono zadowolenie, że najnowsze osiągnięcia w dziedzinie tłumaczenia maszynowego nie omijają również języka litewskiego. VIRGINIJUS DADURKEVIČIUS (VU) w referacie „Gramatyka języka litewskiego w cyfrowym świecie open source” mówił o tworzeniu nowej generacji komputerowej morfologii języka litewskiego, analizie i syntezie morfologicznej wyrazów, inteligentnym wyszukiwaniu informacji tekstowej itp. Wraz z pojawieniem się komputerów klasyczna gramatyka i leksyka stanęły przed koniecznością „przywdziania nowej szaty” i stania się pełnoprawną częścią nowych technologii. W tym celu stworzono morfologię komputerową języka litewskiego nowej generacji, wyznaczając następujące cele: stosować i tworzyć wyłącznie otwarty kod źródłowy; tylko same dane, lecz nie ich forma i interpretacja, mogą mieć cechy specyficzne dla języka litewskiego, cały kod programistyczny musi być uniwersalny i nadawać się do każdego innego języka; w maksymalnym stopniu wykorzystać rozwiązania z powodzeniem zastosowane dla innych języków świata. Podstawę opracowania stanowią Gramatyka współczesnego języka litewskiego (Wilno, 2006) oraz korpusy tekstów (łącznie około 1,5 mld słów). Średnia obecnie „rozpoznawalność” tekstu pojawiającego się w Internecie wynosi około 99%, tj. analizator morfologiczny interpretuje poprawnie średnio 99 ze 100 słów. Ten nowo opracowany sposób analizy morfologicznej został z powodzeniem zastosowany w Systemie Analizy Składniowo-Semantycznej Uniwersytetu Witolda Wielkiego (dostęp w Internecie: https://semantika.lt/SyntaticAndSemanticAnalysis/Analysis) oraz w Rejestrze Aktów Prawnych Republiki Litewskiej (dostęp w Internecie: www.e-tar.lt). Temat digitalizacji gramatyki kontynuowali DAIVA ŠVEIkAUSkIENė (LKI) i VYtAUtAS ŠVEIkAUSkAS (LKI). W referacie „Cyfrowa gramatyka języka litewskiego” omówiono rozpoczęte w Instytucie Języka Litewskiego tworzenie cyfrowej gramatyki języka litewskiego, która może być wykorzystana także w innych todais veikiančiose automatinio vertimo sistemose. Lietuvių kalbai tai labai akdziedzinach komputerowego przetwarzania języka: do analizy gramatycznej, bezpośredniego tłumaczenia danych itp. Przedstawiono projekt, w ramach którego planuje się przystąpienie do międzynarodowego systemu DIGITAL GRAMMARS, obejmującego obecnie 32 języki. Głównym celem stworzenia gramatyki cyfrowej jest wykorzystanie jej w metodach niestatystycznych. Według danych firmy Tilde z 2017 roku jakość tłumaczeń Google'a na język litewski i z języka litewskiego jest gorsza nawet niż w przypadku języka łotewskiego czy estońskiego. Dlatego dla Litwy bardzo ważne jest stworzenie alternatywnego wariantu tłumaczenia automatycznego. Obecnie przygotowano testowy przykład gramatyki cyfrowej, obejmujący zaledwie kilka słów, jednak już na jego podstawie można stwierdzić, że jakość tłumaczenia jest tutaj znacznie lepsza, zwłaszcza w przypadku zdań, w których odzwierciedlają się specyficzne cechy języka litewskiego. Dopóki stosowany jest angielski szyk wyrazów, również metody statystyczne dostarczają niezłych tłumaczeń Lietuvių kalbos padėtis skaitmeniniame amžiuje Przeglądy / Surveys 321 jednak jeśli w zdaniu występuje niestandardowy układ wyrazów, tłumaczenie Google'a nie oddaje znaczenia zdania. Gramatyka cyfrowa może być również wykorzystywana w innych dziedzinach komputerowego przetwarzania języka: do analizy gramatycznej, bezpośredniego tłumaczenia danych itp. Tworzeniem gramatyk cyfrowych kieruje profesor Uniwersytetu w Göteborgu (Szwecja) Aarne Ranta. Ostatni referat konferencji „Kto od kogo przepisał? Automatyzacja i wizualizacja badań nad historią przekładów Biblii” wygłosił MINDAUGAS ŠINkūNAS (LKI). W referacie mówiono o automatyzacji i wizualizacji badań nad historią przekładów Biblii. Wyniki porównania wersetów biblijnych prelegent przedstawił na obrazowych i licznych wykresach. Obfitość cytatów biblijnych w dawnych pismach litewskich utrudnia badanie ich wzajemnych powiązań. Potrzebna jest wygodna platforma danych, umożliwiająca grupowanie wersetów biblijnych według cech interesujących badacza. Najwięcej trudności sprawia ocena podobieństwa cytatów. Kompleksowa analiza leksyki, składni i morfologii (a w niektórych przypadkach także ortografii) pozwala to zrobić, jednak takie badanie filologiczne jest powolne, a jego automatyzacja jest obecnie niemożliwa. Porównanie udało się zautomatyzować za pomocą algorytmu działającego w pętli, którego zadaniem jest wykrywanie w dwóch sekwencjach znaków identycznych połączeń i obliczanie, jaką część porównywanych sekwencji one obejmują. Automatyzację porównania utrudnia niejednoznaczna ortografia dawnych pism. Po ocenie wierszy transliterowanych nieautomatycznie i automatycznie stwierdzono, że sposób transliteracji nie ma istotnego wpływu na wyniki. Wyniki mogą być dyskusyjne przy porównywaniu tekstów napisanych różnymi dialektami (niwelacja cech dialektologicznych nie była testowana). Uzyskane wyniki podobieństwa podsumowano na wykresach dwuwymiarowych. Wyniki porównania biblijnych wierszy Postylli brzesko-litewskiej (1591) Bretkūnasa uzyskane podczas analizy komputerowej odpowiadają wnioskom wyciągniętym przez wcześniejszych badaczy za pomocą innych metod. Konferencja zakończyła się dyskusjami. Na podstawie referatów konferencyjnych przygotowane artykuły będą publikowane w czasopismach naukowych Bendrinė kalba (dostęp online: www.bendrinekalba.lt) i Lietuvių kalba (www.lietuviukalba.lt). LITERATURA Zinkevičius Zigmas 1992: Lietuvių kalbos istorija 5. Powstanie języka ogólnego. Vilnius: Mokslas, 144–155. Nadesłano 3 listopada 2017 r. AURELIJA TAMULIONIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Vilnius, Litwa [email protected]