Rolandas Mikulskas. “Copular constructions in Lithuanian. Valency, argument realization and grammatical relations in Baltic”

Straipsniai / Articles 257 GÖTZ KEYDANA Georg-August-Universität Göttingen Obszary badań: rekonstrukcja fonologiczna: rekonstrukcja gramatyk fonologicznych (akcentologia, sylabifikacja), fonetyczne ugruntowanie diachronicznych procesów fonologicznych; składnia historyczna, struktura argumentowa i przypadek, podrzędność (głównie sanskryt wedyjski). ROLANDAS MIKULSKAS KONSTRUKCJE KOPULARNE W JĘZYKU LITEWSKIM. WALENCJA, REALIZACJA ARGUMENTÓW I RELACJE GRAMATYCZNE W JĘZYKACH BAŁTYCKICH Amsterdam: Benjamins, 2017, xv, 280 s. ISBN 9789027259127 Recenzowana książka jest czwartą publikacją w serii poświęconej structure in Baltic. The author presents a thorough investigation of copular constructions in Lithuanian, i.e. constructions with būti and, to a lesser degree, argumentacji innych czasowników kopularnopodobnych, takich jak virti i tapti. Przedstawione analizy osadzone są w ramach językoznawstwa kognitywnego. Konstrukcje kopularne były w ostatnich dziesięcioleciach szeroko badane zarówno z typologicznego, jak i teoretycznego punktu widzenia. Zainteresowanie to wynika częściowo z niezwykle zróżnicowanej semantyki obejmowanej przez CC, od predykatywnej po ekwacyjną oraz od egzystencjalnej po lokatywną i posesywną. CC stanowią również wyzwanie z syntaktycznego punktu widzenia. Jak możemy wyjaśnić ich strukturę? Czy występują małe zdania? Jeśli tak, jaki jest ich dokładny status składniowy? W jaki sposób są licencjonowane przypadki takie jak celownik w konstrukcji mihi est lub dopełniacz w konstrukcjach takich jak Onutės žalios akys (s. 24)? Autor udziela zasadniczo synchronicznych odpowiedzi na przynajmniej niektóre ze wspomnianych pytań (zastrzeżenie „zasadniczo” wynika z faktu, że czasami GÖTZ KEYDANA 258 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII pozostawało dla mnie niejasne, czy postulowane zależności między różnymi konstrukcjami należy rozumieć diachronicznie czy synchronicznie. Rzeczywiste próby wyjaśnień diachronicznych pozostają raczej skromne. Np. scenariusz rozwoju pseudokleftów przedstawiony na s. 129 jest w dużej mierze nieistotny, ponieważ autor nie poszukuje żadnych dowodów na rzekome prekursory pseudokleftów w języku starolitewskim). W przeciwieństwie do tendencji obecnej w ostatnich latach w lingwistyce funkcjonalnej, czerpie on swoje dane niemal wyłącznie z intuicji. Nie skonsultowano korpusów, które mogłyby rzucić światło na rozkład omawianych konstrukcji. Można to uznać za wadę, zwłaszcza jeśli chodzi o pseudoklefty. Jako osoba niebędąca rodzimym użytkownikiem języka litewskiego mogę się oczywiście mylić, ale odnoszę wrażenie, że ten typ jest co najwyżej marginalny. W pierwszej części swojej książki Mikulskas przedstawia szczegółowy opis składni i semantyki konstrukcji kopularnych języka litewskiego. Pierwszy rozdział omawia problemy przypisywania ról i łączenia. Sedno tego rozdziału jest przekonujące: próby wyprowadzenia poświadczonych konstrukcji z subkategoryzacji czasownikowej napotykają poważne problemy w przypadku czasowników takich jak būti, których „zasoby semantyczne […] nie są wystarczające” (s.26). W drugim rozdziale autor przygląda się semantyce būti bardziej szczegółowo. Niewystarczalność tego, co nazywa „modelem werbocentrycznym”, ilustruje za pomocą alternacji spray/load. Mikulskas podąża za Goldbergiem (1995), wiążąc tę alternację z różnymi konstrukcjami, a tym samym ostatecznie z różnymi ramami semantycznymi. Przechodząc do czasownika būti, omawia wkład semantyczny czasownika w różnych konstrukcjach kopularnych. Dochodzi do wniosku, że kopula zasadniczo orzeka tożsamość; semantyka poszczególnych konstrukcji wynika zatem z jego dopełnień predykatywnych. Argumenty Mikulskasa na rzecz semantyki tożsamościowej czasownika są jednak dość słabe. Wydają się opierać zasadniczo na jego spostrzeżeniu, że „używamy tego tradycyjnego terminu [tj. kopula, G.K.], zapożyczywszy go z analizy zdania o tożsamości jako struktury logicznej” (s. 42). Poza tym petitio principii znajdujemy twierdzenia, że „jego [tj. kopuli, G.K.] funkcja strukturalna w konstrukcjach tożsamości jest również oczywista i pozwala nam mówić o względnej niezależności takich czasowników względem drugiego składnika predykatu złożonego oraz przypisywać im znaczenie «tożsamości»” (s. 43). Mnie nie wydaje się to wcale oczywiste i chciałbym zobaczyć jakieś dowody na poparcie tego założenia. Co zatem z poprawnie sformułowanymi zdaniami, takimi jak ponas ne brolis, jego eks. 2, s. 2, lub kwintesencja zdań tożsamościowych, Maironis − to Jonas Mačiulis, jego egz.49, s. 19? Rozdział 3 stanowi obszerne opracowanie różnych poświadczonych konstrukcji łącznikowych języka litewskiego. Rozdział zwieńczony jest nową klasyfikacją rozróżniającą konstrukcje ascripcyjne (z dopełnieniami przymiotnikowymi) od konstrukcji ekwatywnych (z rzeczownikami), które „można dalej sklasyfikować jako opisowo-identyfikujące Rolandas Mikulskas, Copular constructions in Lithuanian. Valency, argument realization and grammatical relations in Baltic Recenzje / Recenzje 259 oraz właściwie identyfikacyjne” (81). Klasyfikacja ta opiera się na wnikliwych interpretacjach, a nie jednak na ocenach dystrybucji czy gramatyczności. Zob. poniżej w tej kwestii. Rozdział 4 służy uzupełnieniu obrazu. Mikulskas omawia bardziej marginalne typy konstrukcji kopularnych, zanim w rozdziale 5 doda „Uwagi końcowe” do pierwszej części swojej książki. W tym miejscu autor ponownie zwraca się ku konstrukcji egzystencjalnej, która w jego przekonującej analizie stanowi podstawę konstrukcji lokatywnych i posesywnych. Zatem, u podstaw, być ma dwie funkcje. Z jednej strony oznacza istnienie (umożliwiając konstrukcje lokatywne i posesywne); z drugiej zaś służy jako kopula oznaczająca tożsamość (umożliwiając konstrukcje predykatywne). Druga część książki poświęcona jest konstrukcjom specyfikacyjnym. Przykładem takiej konstrukcji jest przykład Mikulskasa. 211, p.98: Naszym nauczycielem języka angielskiego jest Jonas Petraitis. Konstrukcje takie wyróżniają się ze względu na swoją osobliwą strukturę informacyjną: „[T]he nominal with role definiteness [i.e. a stage-level predicate, G.K.] is always the topic whereas that with individual definiteness [i.e. an individual-level predicate, G.K.] is its comment” (s. 97). Szyk w konstrukcjach specyfikacyjnych jest ustalony. Nieco zaskakująco autor twierdzi, że konstrukcje te opierają się na „znaczeniu identyczności” (s. 110) oraz że różnią się od identyfikacji lub równania ze względu na „właściwości semantyczne i referencyjne ich nominalnych składników” (tamże). Właściwości te nie zostały jednak explicite sprecyzowane. Rozdział 7 poświęcony jest pseudokleftom, takim jak Jeigu ko nemėgstu, tai cepelinų, Mikulskas’ ex.255, p.120, lub Ką Marija padarė, tai bėgo maratoną. Ten ostatni typ jest godny uwagi w porównaniu z językiem angielskim. What Maria did was run a marathon (s. 121) ze względu na czasownik finitywny w drugiej części. Autor nie wyjaśnia tej różnicy. Wbrew Mikulskasowi trudno się dziwić, że „postwerbalny nominalny podmiot zawsze występuje w mianowniku” (s. 121). Wynika to po prostu z faktu, że narzędnik w konstrukcjach predykatywnych wiąże się z odczytaniem typu stage-level — z pewnością nie z pozycją względem kopuli. Ponadto „przyciąganie przypadka” w zredukowanych pseudokleftach, które autor omawia na s. 123 i nast., wydaje się zjawiskiem domyślnym w językach o bogatym systemie przypadków. Jego analiza rzekomo przyciągniętych nominalnych elementów jako atrybutywnych jest przekonująca. W rozdziale 8 Mikulskas porusza kwestię podmiotowości w konstrukcjach specyfikacyjnych. Pomimo wyraźnych wzorców uzgodnienia dochodzi on do wniosku, że podmiotem jest element nominalny występujący przed czasownikiem. Do tej kwestii powrócimy poniżej. Trzecia i zarazem ostatnia część książki poświęcona jest aspektowi w konstrukcjach kopularnych. Poza zleksykalizowanymi formami, takimi jak būna, lub formami fleksyjnymi, takimi jak būdavo, aspekt jest na ogół wyrażany za pomocą prewerbów lub przyimków. GÖTZ KEYDANA 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII W rozdziale 11 stosuje model stratygraficzny Stassena do litewskich konstrukcji łącznikowych. Wyniki trudno uznać za zaskakujące. Por. następujące stwierdzenie: „[T]he nominal encoding strategy, particularly its variety with a non-verbal copula in identificational sentences, offers the least possibilities for the expression of aspect” (s. 212). To, że czasowniki o charakterze łącznikowym, takie jak np. tapti, oferują większy potencjał aspektowy niż būti, jest niemal truizmem. W rozdziale 12 przedstawiono różne możliwości aspektowe i temporalne związane z różnymi typami konstrukcji łącznikowych. Przegląd robi wrażenie. Nie rzuca on jednak wiele nowego światła na system TA języka litewskiego: zaobserwowane możliwości są, jak można było przypuszczać, zasadniczo związane z semantyką dopełnień. Książkę kończą „wnioski ogólne” oraz indeksy. Książka Mikulskasa stanowi istotny wkład w badania nad składnią litewską. Ma jednak poważne mankamenty, które ograniczają jej potencjalne oddziaływanie. Jeden z mniej istotnych dotyczy stosunku Mikulskasa do prac autorów reprezentujących to, co nazywa on „formalnym podejściem” (58,262). Autor omawia ujęcia formalne jako tło dla własnego podejścia. Jednak biorąc pod uwagę mnogość artykułów, spośród których mógł wybierać, jego wybór wydaje się kierowany przypadkiem. Co gorsza, Mikulskas nie oddaje sprawiedliwości omawianym pracom. Zarówno jego omówienie formalnych ujęć semantycznych, jak i podejść minimalistycznych (inne pomija) jest rażąco nieadekwatne. Najwyraźniej nie ma on pojęcia o teorii typów ani nie rozumie zawiłości analiz minimalistycznych. Jednak jego omówienie analiz formalnych ujawnia również bardziej fundamentalny problem: Jedną z cech charakterystycznych prac w tradycji generatywnej jest sposób, w jaki dane są wykorzystywane systematycznie do wyjaśniania wzorców. Weźmy na przykład następujące przykłady zaadaptowane z danych cytowanych przez Mikulskasa w jego omówieniu analiz „przedstawicieli nurtu formalnego” (s. 62): (1) Uważali alkohol za substancję pobudzającą. (2) Uważali alkohol za wodę. (3) Uważali Cycerona *(za) Tulliusza. Dane tego rodzaju pokazują jednoznacznie i niezależnie od jakiejkolwiek interpretacji czy przyjętych ram teoretycznych, że przynajmniej w języku angielskim istnieje różnica składniowa między zdaniami ekwatywnymi (przykład 3) a predykatywnymi (przykłady 1, 2). W konstrukcji z osadzeniem kopula jest w tych drugich obowiązkowa, podczas gdy w pierwszych może być bez większych problemów pominięta. Takie obserwacje są nieocenione z dwóch powodów: po pierwsze, są niezależne od przesłanek. Po drugie, aby być adekwatny opisowo, każdy model angielskich konstrukcji kopularnych powinien być w stanie je wyjaśnić. Mikulskas jednak niemal nigdy nie dostarcza podobnych obserwowalnych i testowalnych danych. Jeśli chodzi o przytoczony przykład, nawet nie trafia w sedno, ponieważ jego własna analiza przewiduje Rolandas Mikulskas, Copular constructions in Lithuanian. Valency, argument realization and grammatical relations in Baltic Recenzijos / Reviews 261 że konstrukcje kopularne z rzeczownikiem postwerbalnym zachowują się dokładnie tak samo – i wydaje się sugerować, że nie należy tego rozumieć jako osobliwości języka litewskiego. Zamiast analizować dane, Mikulskas ma tendencję do uciekania się do interpretacji kierowanych jego ramami kognitywnymi lub nawet do argumenta ab auctoritate (np. s.59). W nielicznych przypadkach, gdy dostosowuje ściśle opartą na danych metodologię, nie dostrzega znaczenia swoich obserwacji: zainspirowany danymi angielskimi, które przytoczył w recenzji analiz formalnych, wprowadza na s.130 dane litewskie dotyczące wiązania. Niezauważone przez niego, podważają jego analizę, pokazując, że konstrukcje rozszczepione w języku litewskim tworzą domenę wiązania. Tym samym traktowanie ich części jako niezależnych składniowo (s. 121) rodzi poważne pytania. W jednym z nielicznych przypadków, gdy sam autor rzeczywiście argumentuje na podstawie wzorców dystrybucyjnych, ponosi spektakularną porażkę: komentując przykład 149 na s. 67, twierdzi, że fraza yra dėžėje jest „nieciągła”, ponieważ „morfem przypadka lokatywnego reprezentujący LOC” nie sąsiaduje bezpośrednio z czasownikiem. Ponieważ nie ma żadnej możliwości, by oznaczenie przypadka mogło pojawić się na łączniku, obserwacja ta jest zdumiewająca. Jeszcze bardziej zaskakujący jest fakt, że Mikulskas kontynuuje ten tok rozumowania, zauważając, że „godne odnotowania” jest to, iż „lokatywna fraza przyimkowa [prie ežero w przykładzie 153] pozostaje niepodzielna” (s. 67). Pozostawianie przyimka bez dopełnienia jest w języku litewskim nieznane. Jak zatem ten wzorzec mógłby stanowić problem? Przykładem impresjonistycznej metodologii stosowanej przez Mikulskasa gdzie indziej jest jego omówienie podmiotów w konstrukcjach specyfikacyjnych. Zgodność w danych takich jak jego ex.289, s.136, Šios mokyklos direktorius esanti tokia Janina Petraitienė, wskazuje na podmiotowość składnika postwerbalnego. Autor ma oczywiście rację, twierdząc, że zgodność nie jest kryterium wystarczającym (choć z pewnością jest kryterium silnym). Od czasu przełomowych prac Andrews (1976) oraz Zaenen, Maling & Thráinsson (1985) opracowano różne testy podmiotowości, które wykraczają daleko poza prostą zgodność. Mikulskas jednak nie posługuje się żadnym z nich. Zamiast tego odwołuje się do prostej intuicji, że analiza oparta na zgodności koliduje ze strukturą informacyjną. Rozważając ten przykład, uznałem za godne uwagi, że niezależnie od poznawczej rutyny analiza autora ma tendencję do cofania się ku skrajnie konserwatywnym przesłankom, opartym zasadniczo na gramatyce tradycyjnej: Podmiot w konstrukcjach specyfikacyjnych jest składnikiem przedwerbalnym głównie dlatego, że autor odczuwa ogólny dyskomfort wobec pojęcia podmiotów postwerbalnych w języku litewskim. Konstrukcje ekwatywne i predykatywne z rzeczownikami przeciwstawia się konstrukcjom predykatywnym z przymiotnikami (według Mikulskasa konstrukcjom asprykcyjnym) po prostu ze względu na występujące części mowy. Ostatnią kwestią, o której chciałbym wspomnieć, jest brak formalnej eksplicytności w pracy Mikulskasa. Choć autor twierdzi, że przedstawia gramatykę konstrukcji GÖTZ KEYDANA 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII account of the data, we neither find an explicit lexical entry for būti, nor any opis interakcji tego hasła z konstrukcjami. Choć poziom analizy gramatycznej może być dla niektórych (w tym dla mnie) nieco rozczarowujący, książka ta oferuje jednak obecnie najbardziej szczegółowy opis konstrukcji kopularnych w języku litewskim. Czyni to z niej niezastąpione narzędzie dla każdego zainteresowanego składnią języka litewskiego. BIBLIOGRAFIA Andrews Avery 1976: Analiza dopełnienia VP we współczeskim języku islandzkim. – North Eastern Linguistic Society 6, 1–21. Goldberg Adele E. 1995: Konstrukcje. Podejście gramatyki konstrukcji do struktury argumentów. Chicago: University of Chicago Press. Zaenen Annie, Joan Maling, Höskuldur Thráinsson 1985: Przypadek i funkcje gramatyczne: strona bierna w języku islandzkim. – Natural Language and Linguistic Theory 3: Otrzymano 10 listopada 2017 r. 441–483. GÖTZ KEYDANA Georg-August-Universität Göttingen Seminarium językoznawcze Käte-Hamburger-Weg 3, 37073 Göttingen, Niemcy [email protected]