Rolandas Mikulskas. “Copular constructions in Lithuanian. Valency, argument realization and grammatical relations in Baltic”

GÖTZ KEYDANA Georg-August-Universität Göttingen Obszary badań: rekonstrukcja fonologiczna: rekonstrukcja gramatyk fonologicznych (akcentologia, sylabifikacja), fonetyczne ugruntowanie diachronicznych procesów fonologicznych; składnia historyczna, struktura argumentowa i przypadek, subordynacja (głównie wedyjski sanskryt). ROLANDAS MIKULSKAS KONSTRUKCJE KOPULARNE W JĘZYKU LITEWSKIM. WALENCJA, REALIZACJA ARGUMENTÓW I RELACJE GRAMATYCZNE W JĘZYKACH BAŁTYCKICH Amsterdam: Benjamins, 2017, xv, 280 pp. ISBN 9789027259127 Omawiana książka jest czwartą publikacją w serii poświęconej strukturze argumentowej w językach bałtyckich. Autor przedstawia wnikliwe badanie konstrukcji kopularnych w języku litewskim, tj. konstrukcji z czasownikiem būti oraz, w mniejszym stopniu, z innymi czasownikami podobnymi do kopularnych, takimi jak virti i tapti. Przedstawione analizy osadzono w ramach językoznawstwa kognitywnego. Konstrukcje kopularne były w ostatnich dziesięcioleciach szeroko badane zarówno z typologicznego, jak i teoretycznego punktu widzenia. Zainteresowanie nimi wynika po części z ogromnej różnorodności znaczeń obejmowanych przez konstrukcje kopularne (CC), od predykatywnych po ekwatywne, a także od egzystencjalnych po lokatywne i posesywne. Konstrukcje kopularne stanowią wyzwanie również z syntaktycznego punktu widzenia. Jak ująć ich strukturę? Czy występują w nich zdania małe? Jeśli tak, jaki jest ich dokładny status składniowy? Jak licencjonowane są przypadki takie jak celownik w konstrukcji mihi est lub dopełniacz w konstrukcjach takich jak Onutes žalios akys (s. 24)? Autor udziela zasadniczo synchronicznych odpowiedzi przynajmniej na niektóre z wymienionych pytań (zastrzeżenie „zasadniczo” wynika z faktu, że niekiedy Straipsniai / Articles 257 GÖTZ YEDANA Nie było dla mnie jasne, czy postulowane zależności między różnymi konstrukcjami należy rozumieć diachronicznie czy synchronicznie. Próby wyjaśnień diachronicznych pozostają raczej nieśmiałe. Na przykład scenariusz rozwoju pseudokleftów przedstawiony na s. 129 jest w dużej mierze nieistotny, ponieważ autor nie poszukuje żadnych dowodów na istnienie domniemanych prekursorów pseudokleftów w języku starolitewskim). Wbrew tendencji obserwowanej w lingwistyce funkcjonalnej w ostatnich latach, autor czerpie dane niemal wyłącznie z intuicji. Nie skonsultowano korpusów, które mogłyby rzucić światło na rozkład omawianych konstrukcji. Można to uznać za wadę, zwłaszcza w odniesieniu do pseudokleftów. Jako osoba, dla której litewski nie jest językiem ojczystym, mogę się mylić, ale odnoszę wrażenie, że ten typ jest co najwyżej marginalny. W pierwszej części książki Mikulskas przedstawia szczegółowy opis składni i semantyki konstrukcji kopularnych w języku litewskim. Pierwszy rozdział omawia problemy przypisywania ról i łączenia. Główna teza tego rozdziału jest przekonująca: próby wyprowadzenia poświadczonych konstrukcji z werbalnej subkategoryzacji napotykają poważne trudności w przypadku czasowników takich jak būti, których „zasoby semantyczne [...] są niewystarczające” (s. 26). W drugim rozdziale autor przygląda się dokładniej semantyce būti. Ilustruje nieadekwatność tego, co nazywa „modelem verbocentrycznym”, za pomocą alternacji spray/load. Mikulskas, podobnie jak Goldberg (1995), wiąże tę alternację z różnymi konstrukcjami, a tym samym ostatecznie z różnymi ramami semantycznymi. Przechodząc do būti, omawia wkład semantyczny czasownika w różnych konstrukcjach kopularnych. Dochodzi do wniosku, że kopula zasadniczo predykuje tożsamość; semantyka poszczególnych konstrukcji wynika zatem z ich predykatywnych dopełnień. Argumenty Mikulskasa na rzecz semantyki tożsamościowej czasownika są jednak raczej słabe. Wydają się opierać głównie na jego spostrzeżeniu, że „używamy tego tradycyjnego terminu [tj. kopula, G.K.], zapożyczywszy go z analizy zdania o tożsamości jako struktury logicznej” (s. 42). Poza tym petio principi znajdujemy twierdzenia, że „jego [tj. kopuli, G.K.] funkcja strukturalna w konstrukcjach tożsamościowych jest również oczywista i pozwala nam mówić o względnej niezależności takich czasowników od drugiego składnika złożonego predykatu oraz przypisywać im znaczenie «tożsamości»” (s. 43). Dla mnie nie jest to bynajmniej oczywiste i chciałbym zobaczyć dowody potwierdzające to założenie. A co zatem z poprawnymi zdaniami takimi jak ponas ne brolis, przykład 2 autora, s. 2, albo uosobieniem wypowiedzi o tożsamości: Maironis – tai Jonas Mačiulis, przykład 49 autora, s. 19? Rozdział 3 to obszerne studium różnych poświadczonych konstrukcji kopularnych w języku litewskim. Zwieńczeniem rozdziału jest nowa klasyfikacja, która odróżnia konstrukcje asertywne (z przymiotnikowymi dopełnieniami predykatywnymi) od konstrukcji ekwatywnych (z rzeczownikami), które „można dalej podzielić na identyfikujące przez opis 258 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Rolandas Mikulskas, Copular constructions in Lithuanian. Valency, argument realization and grammatical relations in Baltic i właściwie identyfikacyjne” (81). Klasyfikacja ta opiera się na wnikliwych interpretacjach, nie zaś na rozkładzie czy sądach o gramatyczności. Zob. uwagi poniżej na ten temat. Rozdział 4 dopełnia całościowy obraz. Mikulskas omawia bardziej marginalne typy konstrukcji kopularnych, po czym w rozdziale 5 dodaje „Uwagi końcowe” do pierwszej części książki. Autor ponownie zajmuje się tu konstrukcją egzystencjalną, która w jego przekonującej analizie stanowi podstawę konstrukcji lokatywnych i posesywnych. Zasadniczo zatem būti pełni dwie funkcje. Z jednej strony oznacza istnienie (umożliwiając konstrukcje lokatywne i posesywne); z drugiej pełni funkcję kopuli oznaczającej tożsamość (umożliwiając konstrukcje asertywne). Druga część książki poświęcona jest konstrukcjom specyfikacyjnym. Przykładem takiej konstrukcji jest przykład 21 Mikulskasa ze s. 98: Mūsų angly kalbos mokytojas yra Jonas Petraitis. Konstrukcje tego rodzaju wyróżniają się swoistą strukturą informacyjną: „[R]zeczownik z określonością rolową [tj. predykat na poziomie stadium, G.K.] jest zawsze tematem, natomiast rzeczownik z określonością indywidualną [tj. predykat na poziomie jednostki, G.K.] stanowi jego komentarz” (s. 97). Szyk w konstrukcjach specyfikacyjnych jest stały. Nie dziwi więc, że autor twierdzi, iż konstrukcje te opierają się na „znaczeniu tożsamości” (s. 110) i różnią się od tożsamości czy równania ze względu na „semantyczne i referencyjne właściwości ich rzeczowników” (tamże). Właściwości te nie zostały jednak wyraźnie określone. Rozdział 7 poświęcony jest pseudokleftom, takim jak Jeigu ko nemėgstu, tai cepelinų, przykład 255 Mikulskasa ze s. 120, lub Ką Marija padarė, tai bėgo maratoną. Ten drugi typ jest godny uwagi w porównaniu z angielskim What Maria did was run a marathon (s. 121), ze względu na czasownik finitywny w drugiej części. Autor nie wyjaśnia tej różnicy. Pace Mikulskasa trudno się dziwić, że „postwerbalny rzeczownik (podmiot) zawsze występuje w mianowniku” (s. 121). Wynika to po prostu z faktu, że narzędnik w konstrukcjach predykatywnych jest związany z odczytaniem na poziomie stadium — z pewnością nie z pozycją względem kopuli. Ponadto „atrakcja przypadka” w zredukowanych pseudokleftach, którą autor omawia na s. 123 i następnych, wydaje się zjawiskiem domyślnym w językach o rozbudowanym systemie przypadków. Jego analiza rzeczowników rzekomo podlegających atrakcji jako atrybutywnych jest przekonująca. W rozdziale 8 Mikulskas stawia pytanie o podmiotowość w konstrukcjach specyfikacyjnych. Mimo wyraźnych wzorców uzgodnienia dochodzi do wniosku, że podmiotem jest rzeczownik przedwerbalny. Do tej kwestii wrócę poniżej. Trzecia i ostatnia część książki poświęcona jest aspektowi w konstrukcjach kopularnych. Poza formami zleksykalizowanymi, takimi jak būna, lub formami fleksyjnymi, takimi jak būdavo, aspekt jest na ogół wyrażany za pomocą prewerbów lub adpozycji. Recenzijos / Reviews 259 GÖTZ KEYDANA W rozdziale 11 stosuje model stratyfikacyjny Stasena do litewskich konstrukcji kopularnych. Wyniki nie są zaskakujące. Por. następujące stwierdzenie: „„[T]he nominal encoding strategy, particularly its variety with a non-verbal copula in identificational sentences, offers the least possibilities for the expresion of aspect” (s. 212). To, że czasowniki zbliżone do kopuli, takie jak tapti, oferują większy potencjał aspektowy niż būti, jest niemal truizmem. W rozdziale 12 zilustrowano różne możliwości aspektowe i temporalne występujące w różnych typach konstrukcji kopularnych. Przegląd jest imponujący. Nie rzuca jednak nowego światła na litewski system TA: obserwowane możliwości są, jak można było przypuszczać, zasadniczo związane z semantyką dopełnień. Książkę zamykają „wnioski ogólne” i indeksy. Książka Mikulkasa stanowi istotny wkład w badania nad składnią litewską. Ma jednak poważne niedociągnięcia, które ograniczają jej potencjalny wpływ. Drobna uwaga dotyczy stosunku Mikulkasa do prac autorów reprezentujących to, co nazywa on „formalnym nastawieniem” (58, 62). Autor omawia ujęcia formalne jako tło dla własnego podejścia. Jednak wobec mnogości prac, spośród których mógł wybierać, dobór zdaje się być przypadkowy. Co gorsza, Mikulkas nie oddaje sprawiedliwości omawianym pracom. Zarówno jego omówienie semantyki formalnej, jak i podejść minimalistycznych (inne są pomijane) jest rażąco nieadekwatne. Najwyraźniej nie rozumie teorii typów ani zawiłości analiz minimalistycznych. Jego ujęcie analiz formalnych ujawnia jednak także bardziej fundamentalny problem: jednym ze znaków rozpoznawczych prac z tradycji generatywnej jest systematyczne wykorzystywanie danych do wyjaśniania wzorców. Rozważmy na przykład następujące przykłady, zaadaptowane z danych przytoczonych przez Mikulkasa w jego omówieniu analiz „przedstawicieli nurtu formalnego” (s. 62): (1) Uważali, że alkohol jest pobudzający. (2) Uważali, że alkohol jest wodą. (3) Uważali, że Cyceron to *Tullius. Dane takie jak te jednoznacznie, niezależnie od interpretacji czy przyjętych ram teoretycznych, pokazują, że przynajmniej w języku angielskim istnieje różnica składniowa między zdaniami ekwatywnymi (przykład 3) a predykatywnymi (przykłady 1, 2). W konstrukcjach z osadzeniem kopula jest obowiązkowa w tych drugich, podczas gdy w pierwszych można ją pominąć. Takie obserwacje są nieocenione z dwóch powodów: po pierwsze, nie zależą od żadnych założeń; po drugie, aby być adekwatnym opisowo, każdy model angielskich konstrukcji kopularnych powinien umieć je wyjaśnić. Mikulkas jednak niemal nigdy nie przedstawia takich obserwowalnych i testowalnych danych. Co się tyczy przytoczonego przykładu, nie dostrzega nawet sedna sprawy, ponieważ jego własna analiza przewiduje 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Rolandas Mikulskas, Copular constructions in Lithuanian. Valency, argument realization and grammatical relations in Baltic że konstrukcje łącznikowe z rzeczownikiem postwerbalnym zachowują się dokładnie tak samo — i zdaje się sugerować, że nie należy tego rozumieć jako osobliwości języka litewskiego. Zamiast porządkować dane, Mikulskas skłania się ku interpretacjom wynikającym z jego ram poznawczych, a nawet ku argumenta ab auctoritate (np. s. 59). W nielicznych przypadkach, gdy stosuje metodologię ściśle opartą na danych, nie dostrzega znaczenia swoich obserwacji: zainspirowany danymi angielskimi, które przytoczył w omówieniu analiz formalnych, przedstawia na s. 130 litewskie dane dotyczące wiązania. Nie zauważa, że podważają one jego analizę, pokazując, iż rozszczepione zdania litewskie tworzą domenę wiązania. Zatem traktowanie ich części jako składniowo niezależnych (s. 121) rodzi poważne wątpliwości. W jednym z rzadkich przypadków, gdy sam autor rzeczywiście odwołuje się do wzorców dystrybucyjnych, ponosi dość spektakularną porażkę: komentując przykład 149 na s. 67, twierdzi, że fraza yra dėžėje jest „nieciągła”, ponieważ „morfem przypadka miejscownika reprezentujący LOC” nie sąsiaduje bezpośrednio z czasownikiem. Ponieważ przypadka nie da się w żaden sposób oznaczyć na łączniku, obserwacja ta jest zdumiewająca. Jeszcze bardziej zaskakuje fakt, że Mikulskas kontynuuje ten tok rozumowania, zauważając, że „warte odnotowania” jest to, iż „przyimkowa fraza miejscownikowa [prie ežero w przykładzie 153] pozostaje niepodzielna” (s. 67). Pozostawianie przyimka bez dopełnienia nie występuje w języku litewskim. Jak zatem ten wzorzec mógłby stanowić problem? Przykładem impresjonistycznej metodologii stosowanej przez Mikulskasa w innych miejscach jest jego omówienie podmiotów w konstrukcjach specyfikacyjnych. Zgoda w danych takich jak przykład 289 na s. 136, Šios mokyklos direktorius esanti tokia Janina Petraitienė, wskazuje na podmiotowość składnika postwerbalnego. Autor ma oczywiście rację, twierdząc, że zgoda nie jest kryterium wystarczającym (choć z pewnością jest mocnym kryterium). Od przełomowych prac Andrews (1976) oraz Zaenen, Maling & Thráinsson (1985) opracowano różne testy podmiotowości, które znacznie wykraczają poza samą zgodę. Mikulskas jednak nie stosuje żadnego z nich. Zamiast tego odwołuje się do prostej intuicji, że analiza oparta na zgodzie koliduje ze strukturą informacyjną. Rozważając ten przykład, uznałem za znamienne, że niezależnie od poznawczego zgiełku analiza autora skłania się ku skrajnie konserwatywnym założeniom, opartym zasadniczo na gramatyce tradycyjnej. Podmiotem w konstrukcjach specyfikacyjnych jest składnik przedwerbalny, głównie dlatego, że autor odczuwa ogólny dyskomfort wobec pojęcia podmiotów postwerbalnych w języku litewskim. Konstrukcje ekwatywne i predykatywne z rzeczownikami przeciwstawia się konstrukcjom predykatywnym z przymiotnikami (które Mikulskas nazywa konstrukcjami askrptywnymi) wyłącznie ze względu na występujące części mowy. Ostatnią kwestią, którą chciałbym poruszyć, jest brak formalnej precyzji w pracy Mikulkasa. Choć autor twierdzi, że przedstawia gramatykę konstrukcyjną Recenzijos / Reviews 261 GÖTZ KEYDANA opisu danych, nie znajdujemy ani jawnego wpisu leksykalnego dla būi, ani żadnego opisu interakcji tego wpisu z konstrukcjami. Choć poziom analizy gramatycznej może nieco rozczarowywać niektórych czytelników (w tym mnie), książka ta oferuje jednak najbardziej szczegółowy jak dotąd opis konstrukcji łącznikowych w języku litewskim. Dzięki temu jest niezbędnym narzędziem dla każdego, kto interesuje się składnią języka litewskiego. REFERENCES Andrews, Avery 1976: The VP complement analysis in Modern Icelandic. – North Eastern Linguistic Society 6, 1–21. Goldberg, Adele E. 1995: Constructions. A Construction Grammar Approach to Argument Structure. Chicago: University of Chicago Press. Zaenen Annie, Joan Maling, Höskuldur Thráinsson 1985: Case and Grammatical Functions: The Icelandic Passive. – Natural Language and Linguistic Theory 3: 441–483. Įteikta 2017 m. lapkričio 10 d. GÖTZ KEYDANA Georg-August-Universität Göttingen Sprachwissenschaftliches Seminar Käte-Hamburger-Weg 3, 37073 Göttingen, Germany [email protected] 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI