Heritage Language and Dialect Maintenance among Slovene Immigrants and their Descendants in North America

Straipsniai / Articles 219 NADA ŠABEC University of Maribor Dziedziny badań: dialektologia, socjolingwistyka, językoznawstwo kontaktu. MIHAELA KOLETNIK Uniwersytet w Maribo Dziedziny badań: dialektologia, socjolingwistyka, językoznawstwo kontaktu. JĘZYK DZIEDZICZONY I UTRZYMANIE DIALEKTU WŚRÓD SŁOWEŃSKICH IMIGRANTÓW I ICH POTOMKÓW NA PÓŁNOCY AMERYKA Zachowanie odziedziczonego języka i dialektów słoweńskich imigrantów oraz ich potomków w Ameryce Północnej ADNOTACJA Artykuł koncentruje się na kontakcie językowym słoweńsko-angielskim w Ameryce Północnej. Opisano ogólną sytuację językową w dwóch słoweńskich społecznościach amerykańsko-kanadyjskich (Cleveland, Vancouver), podkreślając z jednej strony zależność między stopniem zachowania języka ojczystego/języka dziedzictwa przez imigrantów i ich potomków a z drugiej strony ich poczuciem tożsamości etnicznej. Omówiono historyczne, społeczne i kulturowe aspekty imigracji Słoweńców do USA i Kanady. Następnie przedstawiono szczegółową analizę językową danych uzyskanych za pomocą nagranych na taśmie wywiadów z poszczególnymi informatorami należącymi do trzech pokoleń. Szczególnie interesują nas socjalne odmiany języka słoweńskiego używane przez informatorów (dialekt, regionalny język potoczny, standardowy język słoweński), a także obecność języka angielskiego w ich mowie (przejawiająca się albo NADA ŠABEC, MIHAELA KOLETNIK 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII w postaci zapożyczeń, przełączania kodów, albo w formie odstępstw od normy słoweńskiej na poziomie fonologicznym, morfologicznym i składniowym). Omówiono rolę dialektu jako czynnika identyfikacji etnicznej. SŁOWA KLUCZOWE: imigracja, język dziedzictwa, język ojczysty, dialekt, kontakt językowy słoweńsko-angielski ANOTACIJA W artykule analizowane są kontakty między językiem słoweńskim a angielskim w Ameryce Północnej. Opisano ogólną sytuację językową dwóch słoweńskich wspólnot w Ameryce i Kanadzie (Clevelandu i Vancouverze), podkreślając związek między zachowaniem języka ojczystego / odziedziczonego imigrantów i ich potomków a tożsamością narodową. niai slovėnų imigracijos į JAV ir Kanadą aspektai. Straipsnyje pateikiama išsami trijų kartų informantų į diktofoną įrašytų interviu duomenų lingvistinė analizė. Ypatingas dėmesys Omówiono historyczne, społeczne i kulturowe aspekty, a także społeczny wymiar odmian języka słoweńskiego używanych przez informatorów (dialektu, regionalnego języka mówionego, standardowego języka słoweńskiego) oraz użycie języka angielskiego w ich mowie (zapożyczenia, przełączanie kodów lub odstępstwa od normy języka słoweńskiego na poziomie fonologicznym, morfologicznym i składniowym). Omówiono rolę dialektu jako czynnika tożsamości narodowej. SŁOWA KLUCZOWE: imigracja, język odziedziczony, język ojczysty, dialekt, kontakty między językiem słoweńskim a angielskim. 1. WSTĘP Język jest istotną częścią tożsamości człowieka, dlatego relacja między nimi stanowi interesujący temat do badania zarówno na poziomie jednostkowym, jak i społecznym. Dotyczy to zwyczajnych okoliczności, ale tym bardziej szczególnych kontekstów, takich jak imigracja, w których oba te elementy mogą wchodzić w interakcje na stosunkowo złożone i intrygujące sposoby. Zgodnie z teorią akulturacji Berry’ego (1990) imigranci mogą przystosowywać się do nowego środowiska poprzez cztery alternatywne strategie: asymilację, marginalizację, separację i integrację. Pierwsze trzy wiążą się albo z całkowitym porzuceniem własnej pierwotnej kultury, albo z trwaniem przy niej do tego stopnia, że imigrant zostaje całkowicie odizolowany od społeczeństwa głównego nurtu. O wiele skuteczniejszą strategią, która najlepiej opisuje doświadczenie Słoweńców, jest jednak integracja, w ramach której imigranci robili wszystko, co w ich mocy, aby odnieść sukces w Nowym Świecie, przyjmując kulturę i język dominującego społeczeństwa, a jednocześnie zachowując elementy swojego dziedzictwa (lub przynajmniej pozytywny stosunek do niego). Artykuły / Articles 221 Heritage Language and Dialect Maintenance among Slovene Immigrants and their Descendants in North America Celem jest zatem zbadanie stopnia, w jakim język ojczysty został zachowany wśród pierwszych słoweńskich imigrantów (w przypadku młodszych pokoleń chodzi o język dziedziczony). Zależy to od szeregu czynników, od wielkości społeczności imigrantów po sposoby, w jakie zachodzi utrzymanie języka, is transmitted from generation to generation, resulting either in language mainzmiana języka, a nawet jego wymarcie. Z oczywistych względów przedstawiono również sposoby, w jakie język angielski wpływa na ich język. Analizie poddano zapożyczenia i przełączanie kodów jako dwa odrębne typy dyskursu bilingwalnego, typowo stosowane przez różne pokolenia, a także odchylenia od normy słoweńskiej pod wpływem języka angielskiego w słoweńskich częściach danych. Uwzględniono wszystkie odmiany języka słoweńskiego, lecz zgodnie z focus remains on the presence of various features of regional and local dialects tematem niniejszego artykułu naszym głównym przedmiotem zainteresowania jest język słoweński wykryty w mowie informatorów. 2. KRÓTKI ZARYS HISTORYCZNY I SPOŁECZNY ZARYS IMIGRACJI SŁOWEŃSKIEJ DO AMERYKI PÓŁNOCNEJ Z wyjątkiem niektórych osób większość Słoweńców wyemigrowała do USA w dwóch wielkich falach migracyjnych: pierwszej, między przełomem XIX wieku a rokiem 1924¹, jako imigranci ekonomiczni, oraz drugiej, po II wojnie światowej, jako imigranci polityczni. Osiedlali się w różnych częściach Stanów Zjednoczonych, przy czym największa społeczność powstała w Cleveland w stanie Ohio². Pod względem liczebności jej kanadyjskim odpowiednikiem jest Toronto³ w prowincji Ontario, gdzie osiedliła się większość imigrantów przybyłych po II wojnie światowej. W latach 60. i 70. do obu krajów przybyło więcej imigrantów ekonomicznych, jednak ich liczba była w dużej mierze nieznaczna. Pierwsi imigranci mieszkali w odizolowanych społecznościach, gdzie stworzyli sieć organizacji etnicznych pełniących zarówno funkcję instytucji wzajemnej pomocy, jak i ośrodków działalności kulturalnej. Poza pracą w większości byli w stanie funkcjonować po słoweńsku; ich dzieci natomiast, korzystając z amerykańskiego/kanadyjskiego systemu edukacji, nauczyły się angielskiego, awansowały społecznie i ekonomicznie, a następnie przeniosły się na przedmieścia. To 1 W 1924 roku USA uchwaliły ustawę imigracyjną, która znacznie ograniczyła liczbę nowych imigrantów. 2 Dane spisowe z 1910 roku wykazały 14 332 Słoweńców w Cleveland, co czyniło je wówczas trzecim co do wielkości słoweńskim miastem na świecie (po Lublanie i Trieście). Obecnie w Cleveland mieszka około 50 000 osób deklarujących słoweńskie pochodzenie. 3 W Toronto mieszka około 10 000 osób słoweńskiego pochodzenia. NADA ŠABEC, MIHAELA KOLETNIK 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII tendencja ta nasiliła się wśród młodszych pokoleń; z językowego punktu widzenia w konsekwencji zaobserwowaliśmy typowy trzygeneracyjny cykl, w trakcie którego język słoweński został w znacznej mierze wyparty przez dominujący język angielski. Jedynym pokoleniem, które nadal jest (przynajmniej częściowo) dwujęzyczne, jest zatem drugie pokolenie, podczas gdy młodsze pokolenia mają albo niezwykle słabą znajomość języka dziedzictwa, albo nie znają go wcale. Niezależnie od tego szeroko zakrojone badania przeprowadzone w Cleveland, Washington, DC, Laguna Niguel, CA, Toronto, ON, oraz Vanocuver BC (Šabec 1995, 1997, 2006, 2011, 2016; Šabec, Koletnik 2017) pokazują, że przynajmniej na poziomie symbolicznym język nadal odgrywa ważną rolę w ich identyfikacji etnicznej. To samo dotyczy kultury, ponieważ większość postrzega siebie jako Amerykanów/Kanadyjczyków, ale wyraża dumę ze swoich słoweńskich korzeni. 3. PROJEKT BADAWCZY Zgodnie z celem naszych badań postanowiliśmy porównać dyskurs mówiony informatorów pochodzących z różnych części Słowenii, czyli osób posługujących się różnymi dialektami. Język słoweński jest niezwykle heterogenicznyJęzyk słoweński (używany na poziomie guage (Toporišič 2000). It contains standard and non-standard varieties, the former including the codified formal literary variety referred to as Standard ogólnokrajowym, zwłaszcza w piśmie) oraz standardowy język potoczny, na który składają się regionalne odmiany potoczne i dialekty lokalne. W Słowenii używa się ponad pięćdziesięciu różnych dialektów i w idealnej sytuacji nasze badanie obejmowałoby je wszystkie. Jest to możliwe, choć mało prawdopodobne, że nasze trwające badania dostarczą tak wyczerpujących danych; jednak nasza strategia badawcza polegała na analizie dowolnego dialektu, którym posługiwali się losowo wybrani przez nas badani. Aby nie wykraczać poza zakres niniejszego artykułu, a zarazem przedstawić dialekty, które naszym zdaniem wykazują najbardziej wyraźne różnice, wybraliśmy te używane w Prekmurju, Styrii, Rovte, Notranjskiej oraz w Mariborze. Naszym celem było ustalenie, który z wybranych dialektów jest najlepiej zachowany, a dokładniej — które cechy dialektalne dominują w mowie informatorów. Chcieliśmy również uwzględnić przedstawicieli różnych pokoleń oraz przeprowadzić nasze badania w dwóch miejscach: w Cleveland, jako największej słoweńskiej społeczności amerykańskiej, oraz w Vancouver4, jako jednej z najmniejszych społeczności kanadyjskich. Celem było oszacowanie znaczenia wielkości/żywotności wspólnot dla zachowań językowych osób uczestniczących w tym badaniu oraz ustalenie, w jakim stopniu język tych 4 W Vancouver mieszka około 2000 Kanadyjczyków słoweńskiego pochodzenia, z których 400 jest aktywnymi członkami jedynej organizacji etnicznej – Slovenian Society of Vancouver. Artykuły / Articles 223 Heritage Language and Dialect Maintenance among Slovene Immigrants and their Descendants in North America osób odzwierciedla żywotność etnolingwistyczną wspólnot (Giles, Bourhis, Taylor 1977; Ehala 2009). Dane do naszej analizy uzyskano za pośrednictwem nagrywanych na taśmę wywiadów i narracji; ich interpretację wspiera obserwacja uczestnicząca podczas badań terenowych przeprowadzonych jesienią 2016 roku. Wywiady obejmowały pytania dotyczące imigracji badanych, ich wzorców socjalizacji i aktywności etnicznej, a także używania języka i postaw językowych (rozmowy na różne tematy, z różnymi rozmówcami oraz w sytuacjach formalnych i nieformalnych).5 Miały one charakter częściowo ustrukturyzowany, aby umożliwić badanym rozwinięcie poszczególnych tematów i swobodniejsze dzielenie się osobistymi doświadczeniami. Chociaż większa liczba badanych pozwoliłaby uzyskać pełniejszy socjolingwistyczny obraz analizowanych wspólnot6, w trosce o bardziej szczegółową analizę językową postanowiliśmy zbadać wyłącznie dane zebrane od siedmiu indywidualnych mówców (którzy jednak wydawali się dość reprezentatywni dla swoich wspólnot). Nagrano na taśmie dziewiętnaście godzin materiału, przy czym średnia długość wywiadu wynosiła 2,3 godziny. Wyniki przedstawiono według pokolenia (trzech) i dialektu. We wszystkich przypadkach sented alongside their Standard Slovene (SSl.) equivalents. The emphasis is on zidentyfikowane cechy dialektalne dotyczą przede wszystkim fonologii, częściowo morfologii i składni, a także różnych sposobów, w jakie język angielski wpływa na słoweński używany przez naszych informatorów. 4. ANALIZA LINGWISTYCZNA ZEBRANYCH DANYCH ZEBRANYCH 4.1. Imigranci pierwszego pokolenia Spośród czterech informatorów należących do pierwszego pokolenia jeden mieszka w Cleveland i mówi dialektem prekmurskim, podczas gdy pozostali trzej pochodzą z Vancouver: dwoje mówi dialektem rovtarskim, a jedno regionalnym językiem potocznym miasta Maribor. Wszyscy są imigrantami ekonomicznymi i przybyli do USA/Kanady pod koniec lat 50. i na początku lat 60. 5 Podobnie jak pytania z kwestionariusza wykorzystanego w badaniu w Cleveland (Šabec 1997). 6 Badanie w Cleveland (Šabec 1997) opierało się na przykład na danych zebranych od 200 osób. NADA ŠABEC, MIHAELA KOLETNIK 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 4.1.1. The Prekmurje dialect Nasza informatorka przybyła do Cleveland z bardzo niewielkim formalnym wykształceniem w języku słoweńskim (szkoła podstawowa), lecz High School Equivalency Diploma. She is now retired, but in the past worked kontynuowała naukę w Stanach, zdobywając pracę jako sekretarka w prywatnym przedsiębiorstwie. Nadal jest bardzo aktywna w życiu etnicznym społeczności i utrzymuje liczne kontakty towarzyskie z innymi Słoweńcami, przede wszystkim z osobami mówiącymi tym samym dialektem co ona. Dialekt prekmurski należy do grupy dialektów panońskich i jest używany w najbardziej na wschód wysuniętej części Słowenii. Ponadto używa się go także w niektórych wsiach na wschód i północ od Radgony w Austrii oraz wzdłuż rzeki Raby (w tak zwanym regionie Porabje) na Węgrzech. Ten dialekt, który w przeszłości pomagał zachować słoweński charakter regionu wzdłuż rzeki Mury, jest głęboko zakorzeniony wśród ludności i stanowi najbardziej wyrazisty symbol tożsamości Prekmurja7. Nie dziwi zatem, że jest to najlepiej zachowany dialekt wśród słoweńskich imigrantów w Cleveland. W wywiadzie z naszym informatorem zidentyfikowano następujące cechy dialektalne: (1) typowe dla dialektu rozmieszczenie akcentu wraz ze wszystkimi cofnięciami akcentu (np. zàčne ‘zaczyna się’, SSl. začnè) oraz krótkie samogłoski, które mogą występować w każdej sylabie wyrazu (np. ràzmiš ‘rozumiesz’, SSl. razúmeš); 8 (2) obecność wszystkich samogłosek typowych dla dialektu prekmurskiego, a także dyftongów dialektalnych [e] zamiast prasłowiańskiego jata (np. svet ‘świat’) oraz [o] zamiast prasłowiańskiego długiego /o/ (np. šola ‘szkoła’) i nosowego /ǫ/ (np. sosit ‘sąsiad’); dialektalne [ü] zamiast /u/ (np. drügi ‘inny’), [ö] zamiast /u, i/ w sąsiedztwie sonorantu /r/ (np. vöra ‘godzina’, šörki ‘szeroki’) oraz [u] powstałe z samogłoskowego /ɫ/ (np. puno ‘pełny’, vuk ‘wilk’), (3) prasłowiańskie długie /a/, które w dialekcie pozostaje otwarte (np. dva ‘dwa’), podczas gdy krótkie /a/ jest labializowane (np. bråt ‘brat’). Odejścia od dialektu w kierunku standardowego języka słoweńskiego są dość powszechne7 Po ly rare and include occasional use of the following: monophthongs instead of krótkim okresie niezależności pod rządami słoweńskiego księcia Kocelja Słoweńcy z Prekmurja żyli pod panowaniem węgierskim (874–1919). Byli również poddani wpływom chorwacko-kajkawskim. Mimo bardzo trudnych okoliczności historycznych zdołali zachować swoją tożsamość etniczną i językową, a dziś mają nawet literaturę pisaną w dialekcie prekmurskim. Traktat w Trianon (1920) przyznał większą część terytorium między rzekami Murą i Rabą Słowenii, podczas gdy 9 wsi wzdłuż Raby pozostało na Węgrzech. miejsce akcentu. Ponadto akcent ostry oznacza długość i zwartość 8 Standard diacritic marks are used: the acute ( ˊ), the breve ( ˋ) and the circumflex ( ˆ ) mark the e oraz o, krótka oznacza krótkość i otwartość e i o, a akcent cyrkumfleksowy — długość i otwartość e i o. Półsamogłoskę zapisuje się jako ǝ. Straipsniai / Artykuły 225 Heritage Language and Dialect Maintenance among Slovene Immigrants and their Descendants in North America dyftongi dialektalne (np. to ‘to’ zamiast dialektalnego to, snek ‘śnieg’ zamiast dialektalnego snek), niezaokrągloną zamiast zaokrąglonej wymowę u (np. tu ‘tutaj’ zamiast dialektalnego tü) oraz standardowe słoweńskie miejsce akcentu (np. lepó ‘ładny’, samó ‘tylko’ zamiast dialektalnych lépo, sàmo). Spółgłoski są z reguły wymawiane dialektalnie; jedyne wyjątki występują sporadycznie w przypadku /x/, /v/ i /m/. W dialekcie /x/ jest albo nieme, albo zastępowane przez /j/, lecz czasami wymawia się je tak jak w standardowym słoweńskim (np. xodili ‘oni chodzili’, strax ‘strach’ zamiast dialektalnych odili, straj). /v/ przed spółgłoską nienorantyczną traci dźwięczność, lecz w rzadkich przypadkach może pozostać sonorne, tak jak w standardowym słoweńskim (np. vküp ‘razem’ zamiast dialektalnego fküp). Jeśli chodzi o /m/, w dialekcie zastępowane jest ono przez /n/, lecz czasami wymawia się je tak samo jak w standardowym słoweńskim (np. tam ‘tam’ zamiast dialektalnego tan). We wszystkich przypadkach obserwujemy użycie dialektalnych wzorców fleksyjnych. Dotyczy to deklinacji, koniugacji oraz stopniowania przymiotników. Odchylenia występują w rodzaju męskim liczby pojedynczej rzeczowników w przypadku miejscownika, gdzie okazjonalnie używa się standardowosłoweńskiej końcówki -u zamiast dialektalnej -i (np. v domu ‘w domu’ zamiast dialektalnego v domi). To samo dotyczy rzeczowników rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej w przypadku narzędnika, gdzie dialektalna końcówka -of (< -ov) jest niekiedy zastępowana standardowosłoweńską końcówką -o (z materjo ‘z matką’ zamiast dialektalnego z materjof). Dialekt zachował wszystkie trzy rodzaje, a także użycie liczby podwójnej. Do typowych cech dialektalnych należą również konstrukcje z partykułami, zdania wykrzyknikowe, wykrzykniki, oryginalne dialektalne przysłówki (np. ednok „raz”, day’, nikaj ‘nothing’, prle ‘before’, rano ‘early’, sigdar ‘always’, zajtra ‘in the morning’), particles (e.g. šče ‘still’, ve(j) ‘but’), and conjunctions (e.g. ka ‘that’, dokič gnes „do- „aż do”, da „kiedy”). Podobnie spotykamy powtórzenia wszelkiego rodzaju oraz bogate słownictwo panońskie (np. belice „jajka”, betežen „chory”, deca „dzieci”, gučati „mówić”, iža „dom”, obit „obiad”, znati „wiedzieć”). Interesujące jest to, że niektóre leksemy standardowosłoweńskie, takie jak alectal equivalents, such as sumič, kukrca, eti, but occasionally also by Germankomar, koruza, tukaj, są zastępowane nie tylko przez ich diizmy. Zostały one zapożyczone do dialektu prekmurskiego już w okresie staroi średnio-wysoko-niemieckim (np. cuk „pociąg” ← niem. Zug, cuker „cukier” ← niem. Zucker, gvišno „(na pewno),” ← śwn. gewiss, janka „spódnica” ← niem. Janker „rodzaj odzieży dla mężczyzn lub kobiet”, kufer „walizka” ← niem. Koffer, lager ‘obóz’ ← niem. Lager, penezi ‘pieniądze’ ← st.wys.niem. pfenni(n)g ‘moneta’, probati ‘próbować’← niem. probieren, žlahta ‘krewni’ ← stwniem. slahta, śrwniem. slahte, slaht ‘plemię’. NADA ŠABEC, MIHAELA KOLETNIK 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII 4.1.2. Dialekt rovteński Dialektem rovteńskim mówi się na rozległym, pagórkowatym i zalesionym obszarze położonym na zachód od stolicy, Lublany. W okresie osadnictwa słowiańskiego był to stosunkowo słabo zaludniony obszar. Nasi dwaj informatorzy są mężem i żoną. Mówią lokalnym dialektem Vrhniki, który należy do dialektu horjulsko-wrhnickiego, jednego z sześciu nieco zróżnicowanych dialektów tworzących grupę dialektalną Rovte9. Dialekt horjulsko-wrhnicki zachował opozycje tonemiczne i jakościowe. Jest podobny do standardowego języka słoweńskiego pod tym względem, że jego system samogłoskowy składa się z monoftongów; jedynymi wyjątkami są dyftongi [je] i [va], używane zamiast długiego i otwartego /e/ w /o/. Oboje informatorzy posługują się środkowosłoweńską odmianą potoczną, przeplataną elementami ich rodzimego dialektu. Należało się tego spodziewać, ponieważ przed emigracją do Kanady jedno z nich ukończyło szkołę średnią, a drugie szkołę wyższą w Lublanie. Pracowali odpowiednio jako technik medyczny i dyplomowany księgowy, lecz obecnie są na emeryturze. Mają kilku słoweńskich przyjaciół, ale nie podejmują żadnych szczególnych starań, by angażować się w działalność etniczną. Choć utraciły dialektalne cechy tonemiczne, zachowały cechy jakościowe. W ich mowie nie występują dyftongi dialektalne; zamiast tego wymawiają monoftongi standardowego języka słoweńskiego, takie jak kosa ‘kosa’ (dialektalne kvasa) oraz sestra ‘siostra’ (dialektalne sjestra). Uproszczona składnia, a także redukcja akcentowanych samogłosek krótkich do półsamogłosek są typowe dla ich regionalnego języka potocznego (np. jəs < ‘ja’, təm ‘tam’, bəl ‘więcej’), podobnie jak manisms (e.g. familja ‘family’, penzija ‘retirement’, pajzel ‘a shabby room’). zanik samogłosek nieakcentowanych (zlo ‘bardzo’, tko ‘tak’, človk ‘człowiek/istota ludzka’) oraz użycie potocznego języka niemieckiego. Cechy potoczne informatorów mieszają się z cechami dialektalnymi. W ten sposób akcentowane krótkie /i/ i /u/ w sylabach zamkniętych oraz /i/ wymawiane są jako półsamogłoski (np. nəč ‘nic’, kəp ‘sterta’, (so) blə ‘(oni) byli’). Ponadto używają tak zwanego »akania«, tj. przejścia nieakcentowanego /o/ w /a/ (np. sašolci ‘koledzy szkolni’, z bratam ‘z bratem’). Do innych cech dialektalnych należą zanik wygłosowego /i/ w imiesłowach liczby mnogiej zakończonych na -l oraz w mianowniku liczby mnogiej przymiotników (np. začel ‘zaczęli’, poslal ‘wysłali’, dobər ‘dobry’), realizacja wygłosowych sylab -el, -il i -ev jako [u] (np. reku ‘powiedział’, kupu ‘kupił’, cerku ‘kościół’), redukcja nieakcentowanego /a/ po sylabie akcentowanej (np. bogət < bogat ‘bogaty’) oraz palatalizacja spółgłosek podniebiennych (np. pelala < peljala ‘prowadziła’, zamenal < zamenjali ‘zmienili’). W morfologii wpływ dialektu odpowiada za zmianę rodzaju nijakiego rzeczowników na męski (np. (vsak) let < (vsako) leto ‘(każdy) rok’), zanik liczby podwójnej (np. to sta ble obedve lepe punce ‘obie były ładnymi dziewczynami’) oraz użycie krótkich 9 Dialekty nazwano od niemieckiego słowa reuten, oznaczającego wycinać lasy. Straipsniai / Artykuły 227 Heritage Language and Dialect Maintenance among Slovene Immigrants and their Descendants in North America formy bezokolicznikowe (np. moram rečt ‘muszę powiedzieć’, smo hoteli ustvart ‘chcieliśmy stworzyć’). 4.1.3. Regionalny język potoczny Mariboru Należy zauważyć, że język używany w mieście Maribor nie jest dialektem, lecz raczej regionalnym północnostyryjskim językiem potocznym. Jest to w istocie odmiana ponad­dialektalna, pełniąca funkcje podobne do tych, które na poziomie ogólnokrajowym pełni standardowy język słoweński. Jest ona rezultatem bezpośredniego skrzyżowania grup dialektów styryjskich i panońskich, z których pierwsza pozostaje w kontakcie z Mariborem od południa i zachodu, a druga od północy i wschodu. Nasza informatorka urodziła się w Mariborze, gdzie ukończyła również szkołę średnią. W Kanadzie podjęła studia wyższe i przed przejściem na emeryturę pracowała jako niezależna projektantka wnętrz. Jest bardzo aktywna w życiu społecznym i etnicznym wspólnoty. Jej dane wykazują następujące cechy typowe dla mowy potocznej Mariboru: (1) niedawne (dialektalne) cofnięcia akcentu (np. láhko „łatwo”, prêveč „za dużo”, príšla „przyszła” zamiast SSl. lahkó, prevèč, prišlà) oraz akcent podwójny w wyrazach złożonych (np. obrátovódja „brygadzista”, SSl. obratovódja); (2) zanik kontrastów jakościowych i zróżnicowanie jakości samogłosek, przy czym akcentowane e i o, wymawiane jako fonemy otwarte w standardowym słoweńskim, vowels; (3) even though Standard Slovene and the Maribor speech contain only monophthongs, due to the influence of the dialects in close contact with Marwymawiane są jako bardzo zamknięte; nasz informator okazjonalnie używa dyftongów, a także zamiennie monoftongów i dyftongów (np. res – res „naprawdę”, šola – šola „szkoła”, leto – liẹto „rok”, dobro – duọbro „dobrze”). W przypadku samogłosek nieakcentowanych zauważamy pewną współczesną redukcję samogłosek, podczas gdy system spółgłoskowy wykazuje dialektalne realizacje w przypadku palatalnego /l‘/ (np. posla „łóżko”, prijatl „przyjaciel” zamiast SSl. postelja, prijatelj). Spółgłoska /nj/ nie jest w tym dialekcie palatalizowana, lecz wymawiana tak samo jak w standardowym słoweńskim (np. z njimi „z nimi”, živlenje „życie”). Sonant v przed spółgłoskami niesonornymi oraz w pozycji wygłosowej wymawia się jako [f], podobnie jak w dialektach północnosztajerskich i panońskich (np. fse „wszyscy”, fsaki „każdy”). To samo dotyczy dialektalnej wymowy nieakcentowanego -l w imiesłowach rodzaju męskiego (np.: reko „powiedział”, oženo „ożenił się” zamiast SSl. rekel, oženil). Rzeczowniki rodzaju nijakiego w liczbie mnogiej otrzymują formy rodzaju żeńskiego (np. jabolke „jabłka”, okne „okna” zamiast SSl. jabolka, okna). Obserwuje się również tendencję do używania żeńskiej końcówki -a w odmianie rzeczowników rodzaju męskiego, mimo że formy te są stosowane wymiennie z zakończeniami -i standardowego języka słoweńskiego (np. v bazenih „w basenach”, po domovah „w domach”). Podobnie obserwujemy współistnienie form dialektalnych i standardowych NADA ŠABEC, MIHAELA KOLETNIK 234 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII głoszone przez wszystkie pokolenia przekonanie, że język ojczysty/dziedziczony jest ważnym czynnikiem identyfikacji etnicznej. W rzeczywistości to kultura pełni tę rolę, a Słoweńcy w Ameryce i Kanadzie postrzegają ją jako wzbogacającą ich życie i wzmacniającą ich pozytywny obraz samych siebie. Badanie to dostarcza zatem fascynującego wglądu w postrzeganie siebie przez słoweńskich imigrantów i ich potomków, a także w złożoność relacji między podtrzymywaniem języka ojczystego a poczuciem tożsamości etnicznej. Podkreśla również znaczenie dialektu w przeciwieństwie do standardowego języka słoweńskiego, ponieważ wydaje się, że dla tych, którzy nadal mówią po słoweńsku, dialekt jest bardziej autentycznym sposobem wyrażania się. LITERATURA Berry John W. 1990: Psychologia akulturacji w Nebrasce. – John J. Bremen (red.) Nebraska Symposium on Motivation. Tom 37: Perspektywy międzykulturowe. Lincoln: University of Nebraska Press, 201–235. Ehala Martin 2009: Macierz oceny żywotności etnolingwistycznej. – Susanna Pertot, Tom Priestly, Colin Williams (red.) Prawa, promowanie i kwestie integracji dotyczące języków mniejszościowych w Europie. Houndmills: Palgrave Macmillan, 123–137. Giles Howard, Richard Y. Bourhis, David M. Taylor 1977: W kierunku teorii języka w relacjach międzygrupowych. – Howard Giles (red.) Język, etniczność i relacje międzygrupowe. Londyn: Academic Press, 307–348. Koletnik Mihaela 2005: Mariborski język potoczny. – Časopis za zgodovino in narodopisje 37, 245–254. Logar Tine 1996: Rozprawy dialektologiczne i językoznawczo-historyczne, red. Karmen Kenda Jež. Lublana: ZRC SAZU. Meško Katja 2004: Zachowanie dialektu prekmurskiego wśród słoweńskich emigrantów w Clevelandzie. Praca dyplomowa. Maribor: Wydział Pedagogiczny. Plut Silva 2008: 50 lat Słoweńskiego Towarzystwa Vancouver/50 years of the Slovenian Society of Vancouver. Vancouver: Słoweńskie Towarzystwo Vancouver. Poplack Shana 1980: Sometimes I‘ll start a sentence in English y termino en español: w kierunku typologii przełączania kodów. – Linguistics, 581–616. Rigler Jakob 1962: Dialekty południowonotranjski. Lublana: Słoweńska Akademia Nauk i Sztuk. Šabec Nada 1995: Half pa pu. Język Amerykanów słoweńskiego pochodzenia. Lublana: ŠKUC, Studia Humanitatis. Straipsniai / Articles 235 Heritage Language and Dialect Maintenance among Slovene Immigrants and their Descendants in North America Šabec Nada 1997: Kontakt językowy słoweńsko-angielski w USA. – International Journal of the Sociology of Language 124: Socjolingwistyka Šabec Nada 2006: Jezik, družba in kultura: slovenščina v stiku z angleščino. – języka słoweńskiego, 129–183. Slavistična revija 54/numer specjalny, 327–342. Šabec Nada 2009: Przełączanie kodów. – Vesna Muhvič, Lejla Sočanac (red.) Językoznawstwo, Oxford: EOLSS Publishers/UNESCO, 312–327. Šabec Nada 2011: Kontakt językowy słoweńsko-angielski: nauczanie i uczenie się języka słoweńskiego jako języka ojczystego w USA i Kanadzie. – Sonja Novak-Lukanovič, Vesna Mikolič (red.) Język słoweński w kontakcie: współczesne kierunki edukacji wielojęzycznej i mniejszościowej. Lublana: Društvo za uporabno jezikoslovje, 190–203. Šabec Nada 2016: Język, literatura i tożsamość etniczna: przypadek słoweńskiej społeczności w Vancouver. – Annales Series Historia et Sociologia, 26/1, 75–84. Šabec Nada, Koletnik Mihaela 2017: Rola dialektu w zachowaniu języka ojczystego przez Słoweńców kanadyjskich: studium przypadku. – DiG 25, 51–67. Štumberger Saška 2009: Kilka cech języka mówionego Słoweńców w Niemczech. – Vera Smole (red.), Dialekty słoweńskie między systemem a użyciem. Lublana: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Filozoficznego. Thernston Stephan 1980: Encyklopedia grup etnicznych Ameryki wydawnictwa Harvard. Cambridge, MA: Harvard University Press. Toporišič Jože 2000: Gramatyka słoweńska. Maribor: Wydawnictwo Obzorja. Zachowanie odziedziczonego języka i dialektów słoweńskich imigrantów oraz ich potomków w Ameryce Północnej PODSUMOWANIE W artykule analizowane są kontakty między językiem słoweńskim a angielskim w Ameryce Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem związku między zachowaniem języka ojczystego / Pateikiama istorinė, socialinė ir kultūrinė slovėnų imigracijos į JAV ir Kanadą apžvalodziedziczonego a tożsamością narodową. tak, zwracając największą uwagę na Cleveland jako największą społeczność słoweńską w Ameryce oraz Vancouver jako jedną z najmniejszych społeczności w Kanadzie. Szczegółowa analiza sytuacji językowej w obu społecznościach ujawniła proces przechodzenia od języka słoweńskiego do angielskiego. W większości przypadków zachodzi to w ciągu trzech pokoleń: imigranci pierwszego pokolenia nadal mówią po słoweńsku, ich dzieci są w większości dwujęzyczne, natomiast przedstawiciele trzeciego pokolenia już nie mówią po słoweńsku albo posługują się nim tylko w wyjątkowych sytuacjach. Jednakże język słoweński, jako NADA ŠABEC, MIHAELA KOLETNIK 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII język ojczysty / odziedziczony zajmuje bardzo ważne miejsce z punktu widzenia tożsamości narodowej (wyższe miejsce zajmuje jedynie kultura). Wysoka ocena języka ojczystego / odziedziczonego przez Słoweńców w Ameryce i Kanadzie, choć w niektórych przypadkach jedynie symboliczna, dowodzi ich udanej integracji ze visuomenę neapleidžiant savo tautinio identiteto. Lingvistinės analizės dalyje daugiausia dėmesio skiriama informantų vartojamoms społecznymi odmianami języka słoweńskiego. Z tego powodu wybrano przedstawicieli różnych gwar oraz regionalnego języka mówionego, aby ukazać relację między niestandardowymi odmianami języka a standardowym językiem słoweńskim. Dane zebrane podczas wywiadów nagranych na dyktafon wskazują, że imigranci pierwszego pokolenia płynnie mówią po słoweńsku i posługują się głównie gwarą. Gwary regionu Prekmurja zachowały się najlepiej, co stanowi najbardziej wyrazistą oznakę tożsamości tego regionu. Z drugiej strony dyskurs osób mówiących dialektem Rovte oraz językiem mówionym miasta Maribor nie jest czysty – występują w nim pewne cechy środkowosłoweńskiego języka mówionego, a nawet standardowego języka słoweńskiego. Informantka drugiego pokolenia nie mówi już wyłącznie po słoweńsku, lecz podczas mówienia przechodzi ze słoweńskiego na angielski. Jej język słoweński jest mieszaniną odziedziczonego po rodzicach dialektu Styrii oraz standardowego języka słoweńskiego wyuczonego na kursach językowych. Dwaj informanci trzeciego pokolenia uważają już język angielski za swój język ojczysty, natomiast język słoweński jest dla nich językiem odziedziczonym. Mówią więc po angielsku, jednak włączają do swojej narracji pewne słowa przejęte od mówiącej dialektem Notranjska babci oraz wyuczone na kursach językowych, na które uczęszczali w dzieciństwie. Porównanie przedstawicieli trzech pokoleń ukazuje szybki zanik znajomości języka słoweńskiego oraz wzrost wpływu języka angielskiego. W przypadku informantów urodzonych w Słowenii przejawia się to w postaci zapożyczeń, natomiast w przypadku uczestników badania urodzonych w Ameryce lub Kanadzie – jako zmiana kodów językowych. W ostatniej grupie widoczne są również wyraźne odstępstwa od normy języka słoweńskiego na poziomie fonologicznym, morfologicznym i syntaktycznym. Na podstawie stopnia zachowania języka ojczystego / odziedziczonego możemy stwierdzić, że dialekt jest podstawową odmianą języka dla tych uczestników badania, którzy mają najlepsze umiejętności posługiwania się językiem słoweńskim. Innymi słowy, dialekt jest społeczną odmianą języka, która stanowi najbardziej autentyczną formę ekspresji uczestników badania oraz silniejszy czynnik tożsamości etnicznej i kulturowej niż język ogólny. Įteikta 2017 m. rugpjūčio 29 d. NADA ŠABEC Katedra Języka Angielskiego i Studiów Amerykańskich Wydział Humanistyczny, Uniwersytet w Mariborze Koroška cesta 160, SI-2000 Maribor, Słowenia [email protected] MIHAELA KOLETNIK Katedra Języków i Literatur Słowiańskich Wydział Humanistyczny, Uniwersytet w Mariborze Koroška cesta 160, SI-2000 Maribor, Słowenia mihaela.kolet[email protected]