Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje

ALMA RAGAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: antroponomastyka historyczna, toponomastyka historyczna. TENDENCJE KSZTAŁTOWANIA SIĘ NAZWISK MIESZKAŃCÓW KĖDAINIAI (LITWINÓW, POLAKÓW) W XVII–XVIII WIEKU Tendencje kształtowania się nazwisk mieszkańców Kėdainiai (Litwinów, Polaków) w 17th–18th wieku STRESZCZENIE Do analizy w artykule wybrano około 2500 zapisów antroponimicznych mieszkańców Kėdainiai z 24 ksiąg aktów miejskich z XVII–XVIII wieku, inwentarzy Kėdainiai z lat 1604, 1624 i 1666, inwentarza czynszowego plebanii w Kėdainiai z 1622 roku oraz innych starych rękopisów miejskich (liczono nie tylko antroponimy różnych osób, lecz także rozmaite warianty form ich imion i nazwisk). Po ich zbadaniu wyodrębniono najważniejsze tendencje kształtowania się i zapisywania nazwisk mieszkańców Kėdainiai (Litwinów, Polaków) w XVII–XVIII wieku. W rzeczywistości w drugiej połowie XVII wieku wszyscy mieszkańcy Kėdainiai należący do wymienionych grup etnicznych mieli już nazwiska; wolniej pojawiały się jedynie nazwiska przedstawicieli niższych warstw (służby itp.). W XVIII wieku nadal następowało ostateczne ustalanie się form ich nazwisk. Wnioski te porównano także z wynikami badań mieszkańców większych miast Litwy (Kowna w XVI–XVII wieku, Wilna w XVI–XVII wieku). SŁOWA KLUCZOWE: Kėdainiai, XVII–XVIII wiek, księgi aktów, kształtowanie się nazwisk. ADNOTACJA Na potrzeby analizy zebrano około 2500 przypadków nazewniczych (zarówno antroponimów różnych osób, jak i rozmaitych wariantów form ich imion i nazwisk) z 24 ksiąg metrykalnych Kėdainiai z XVII–XVIIIth wieku, inwentarzy Kėdainiai z lat 1604, 1624 i 1666, inwentarza czynszu gruntowego plebanii w Kėdainiai z 1622 roku oraz innych dawnych rękopisów miejskich. Ich analiza pozwoliła wyróżnić główne tendencje w kształtowaniu się i zapisie nazwisk Str aipsniai / Articles 53 ALMA RAGAUSKAITĖ oznaczających mieszkańców Kėdainiai (Litwinów, Polaków) w XVII–XVIII wieku. W istocie w drugiej połowie XVII wieku wszyscy mieszkańcy Kėdainiai należący do wymienionych grup etnicznych mieli nazwiska. Później zaczęły powstawać nazwiska osób z niższych warstw społecznych (służby itp.). Ich formy ostatecznie ustaliły się w XVIII wieku. Wnioski porównano z wynikami badań nad mieszkańcami większych miast litewskich (Kaunas w XVI–XVIII wieku, Vilnius w XVI–XVII wieku). SŁOWA KLUCZOWE: Kėdainiai, XVII–XVIII wiek, księgi metrykalne, kształtowanie się nazwisk. 0. WPROWADZENIE Proces kształtowania się nazwisk mieszczan litewskich jest już przedmiotem badań. Antroponimy z ksiąg rejestracji małżeństw kościoła św. Jana w Vilnius z lat 1602–1615 oraz ksiąg rejestracji chrztów z lat 1611–1616 szczegółowo zbadał Zigmas Zinkevičius (Zinkevičius 1973: 17–19; 1974: 78–85; 1976: 125–131; 1977: 197a: 93–101; 1977b: 151–156; Zinkevičius 1974: 136–143; 1980: 151–156). W swojej monografii Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVI a. pradžioje podkreślił, że początek XVII wieku to bardzo ważny okres dla poznania procesu kształtowania się nazwisk litewskich. Dlatego konieczne jest dokładne zbadanie funkcjonowania ówczesnych dziedzicznych antroponimów w źródłach sporządzonych na obszarach najbardziej dotkniętych wówczas procesem polonizacji, w czasie, gdy proces ten się rozpoczął i nasilał (Zinkevičius 1977: 4). W ostatnim rozdziale monografii, zatytułowanym Pavardžių formavimosi procesas (dz. cyt., 64–65), autor stwierdza, że na podstawie ksiąg metrykalnych „niełatwo dokładnie ustalić, które przydomki wpisywane wówczas były nietymczasowe, obowiązujące tylko jeden raz, lecz stałe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, a więc które pełniły funkcję nazwiska. Bezpośrednie dane wskazujące na wzajemne pokrewieństwo rodzinne wpisanych osób, pozwalające wnioskować o tymczasowości lub stałości przydomka, pojawiają się zaledwie w pojedynczych wpisach” (dz. cyt., 64). Dalej jednak wyraża się pogląd, że nazwiska w tamtym okresie zapewne miały już rodziny uprzywilejowane, dbające o swoje wysokie pochodzenie i genealogię (dz. cyt., 65). Zigmantas Kiaupa, opierając się na nazwach mieszkańców Šiauliai zapisanych w wykazach podatkowych miasta z lat 1662–1663 oraz w księdze sądu dworskiego w Šiauliai z lat 1636–1738, podjął próbę scharakteryzowania tendencji w kształtowaniu się ich nazwisk. Doszedł do wniosku, że w pierwszej połowie XVII wieku można już obserwować zjawisko powstawania nazwisk mieszkańców Šiauliai (Kiaupa 1991: 3–4). Kształtowanie się nazwisk mieszkańców jednego z największych miast Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XVIII wieku – Kaunas – zbadała autorka niniejszego artykułu. Temu celowi poświęciła rozdział monografii XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainičių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje „Kształtowanie się nazwisk” oraz kilka publikacji (Ragauskaitė 2001: 123–143; 2001a: 40–41; 2002: 31–40; 2005: 75–96; 2009: 226–232). Analiza dokumentów instytucji samorządowych Kowna obejmujących trzy stulecia pozwoliła sformułować wstępne wnioski dotyczące rozwoju nazwisk mieszczan (Ragauskaitė 2005: 76–96). Ustalono, że najwcześniej ukształtowały się nazwiska elit mieszczańskich. Już w pierwszej połowie XVI w. miejscowi mieszkańcy Kowna (Litwini, Polacy, Rusini), zajmujący wysoką pozycję społeczną, stopniowo uzyskiwali dziedziczne nazwisko. W tym okresie nazwiska mieli również członkowie zamieszkującej Kowno niemieckiej wspólnoty luterańskiej. W drugiej połowie tego stulecia i pierwszej połowie XVII w. część osób ze średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego zapisywano z jednym, wspólnym antroponimem. Wpisy z drugiej połowy XVI w. wskazują, że zasadniczo wszyscy mieszkańcy Kowna mieli już nazwiska. Najwyraźniej wolniej kształtowały się nazwiska przedstawicieli marginalnych warstw Kowna (Ragauskaitė 2001: 140). W XVII–XVIII w. następowało ostateczne ustalenie form nazwisk mieszkańców Kowna. Świadczyła o tym znaczna liczba wariantów nazwisk (Ragauskaitė 2002: 38; 2005: 91–95). Ogólne prawidłowości rozwoju nazwisk mieszkańców Wilna w XVI–XVII w., Kiejdan w XVII–XVIII w. oraz Joniškisu w XVII w. omówiono na podstawie ponad 4 000 określeń osób zebranych w dokumentach historycznych tych miast. Najwcześniej zaczęły kształtować się nazwiska miejskich elit, później uzyskali je przedstawiciele warstw średnich i niższych. Księgi akt niewielkiego miasta Joniškis, położonego na północy Litwy, zachowały się dopiero od 1722 r. Jednak również te dane wyraźnie poświadczają, że dziedziczne nazwiska mieli nie tylko mieszkańcy Joniškisu należący do miejskiej elity (burmistrzowie, wójt itp.), lecz także osoby z niższych warstw. Ustalanie się form nazwisk mieszkańców wymienionych miast trwało również w XVIII w. (Ragauskaitė 2008: 36). Osoby szkockiego pochodzenia, które przybyły do Kiejdan około 1628–1629 r., miały już nazwiska, jednak sposób oddawania ich dziedzicznych antroponimów w miejskich rękopisach (ich odnotowywanie lub pomijanie) był różny. Wynikało to z braku jednolitego i obowiązującego wszystkich systemu nazywania, tradycji piśmienniczej, którą kierowali się ówcześni pisarze, i innych czynników. Ustalono jednak, że w XVII–XVIII w. pojawiały się określenia osób wyraźnie świadczące o funkcjonowaniu dziedzicznych antroponimów (nazwisk) kiejdańskich Szkotów w źródłach dotyczących historii miasta Kiejdany. Nazwiska osób tej narodowości zapisywano po łacinie lub w formach słowiańskich; w różnych wpisach do akt magistratu mogły być one modyfikowane na różne sposoby. W ten sposób powstały graficzne warianty nazwisk kiejdańskich Szkotów (mężczyzn) (Ragauskaitė 2007: 63–64; 2016: 56–57). Nazwiska Niemców, którzy od końca trzeciej dekady XVII w. przenosili się do Kiejdan, były już ukształtowane, jednak sposoby ich zapisywania w źródłach historycznych nie były ustalone. Szczególnie wyraźnie widać to wtedy, gdy obok siebie zapisano członków tej samej rodziny (męża i żonę itp.). Zdarzało się, że pomijano imię kobiety i jej nazwisko panieńskie. Niekiedy w aktach magistratu podawano jedynie wspólne nazwisko Straipsniai / Articles 55 ALMA RAGAUSKAITĖ małżonków występujących w sporze sądowym. Na zjawisko to wpływała specyfika badanych ksiąg akt i kontekst wpisów. Osobę wymienioną w jednym dokumencie (powoda, pozwanego itp.) w innym protokole postępowania w tej sprawie można było zapisać skrótowo, prościej lub po prostu inaczej. Wiązało się to zapewne zarówno z językiem mówionym, jak i nieoficjalnym sposobem określania mieszczan. Nazwiska tych cudzoziemców brzmiały dla pisarzy nietypowo, dlatego w dokumentach historycznych odnotowano warianty zapisu nazwisk mieszkańców Kiejdan pochodzenia niemieckiego. Zjawisko to było wielopostaciowe i niekonsekwentne (Ragauskaitė 2016a: 111–128). Jak widać, różne grupy etniczne zamieszkujące Kiejdany (Szkoci, Niemcy i inne) miały swoiste systemy nazywania osób, cechy charakterystyczne zapisu i tworzenia nazwisk itp.; dlatego kontynuowane są badania nad historyczną antroponimią Kiejdan w XVII–XVIII w. Celem niniejszego artykułu jest omówienie tendencji w zapisie nazwisk lokalnych wspólnot Kiejdan (litewskiej, polskiej) w XVII–XVIII w. oraz przedstawienie szczegółowej analizy kształtowania się nazwisk różnych warstw mieszczan. Ponadto chronologię powstawania nazwisk mieszkańców Kiejdan zamierza się porównać z wynikami badań nad powstawaniem nazwisk mieszkańców największych miast Litwy (Kowna w XVI–XVIII w. oraz Wilna w XVI–XVII w.). Materiał do artykułu zebrano przede wszystkim z 24 ksiąg akt Kiejdan, sporządzonych w języku łacińskim i polskim. Są to jedne z najcenniejszych źródeł dotyczących historycznej antroponimii mieszkańców Kiejdan (Ragauskaitė 2008: 29; 2014a: 23). Wpisy z ostatniej dekady XVII w. znajdują się w księdze magistratu z lat 1690–1775. Większość ksiąg akt stanowią dokumenty dotyczące potwierdzania, zapisywania i zastawiania majątku mieszczan, dokumenty dłużne, wyroki sądowe oraz protokoły sesji magistratu. Księgi protokołów sesji lub posiedzeń magistratu oraz protokołów sądu ławniczego zachowały się od 1759 r. Omawiane protokoły pochodzą z lat 1759–1763, 1767–1773 i 177–1792 (Tyla 2000: 65; KN 27). Badane księgi obejmują okres od XVII w. do początku XIX w. (1623–1806 m.1, 1690–1775 m., 1704–1720 m., 1721–1725 m., 1732–1740 m., 1732–1743 m., 1744–1750 m., 1750–1752 m., 1750–1761 m., 1750–1766 m., 1753–1755 m., 1756–1758 m., 1762–1763 m., 1763–1770 m., 1767–1770 m., 1771–1773 m., 1774–1777 m., 1777–1779 m., 1777–1780 m., 1779–1782 m., 1782–1791 m., 1783–1792 m., 1791–1806 m., 1794–1798 m.). Objętość tych dokumentów jest różna. Najobszerniejsza jest chyba księga z lat 1756–1758, licząca 627 kart, a najmniej obszerna — księga licząca 84 karty, której wpisy obejmują lata 1732–1740. Ustalono, że księgi te sporządzało co najmniej 17 pisarzy (Tyla 2000: 73–75). Uważa się, że pisarze prowadzący księgi akt miejskich posiadali zbiory formularzy różnych aktów, którymi kierowali się, zapisując różne osoby, 1 W rzeczywistości nie jest to księga magistratu z lat 1623–1806, jak podano w opisie Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego, lecz zbiór pojedynczych dokumentów z dwóch stuleci, oprawionych razem. 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje teismų bylų nutartis ir pan. (Jablonskis 1979: 222). Stengiantis kompensuoti XVII a. Kėdainių aktų knygų pirmosios pusės įrašų stygių, dar remiamasi kitais surastais šio šimtmečio istorijos dokumentais. Tai 1604 m., 1624 m., 1666 m. Kėdainių inventoriai, 1622 m. Kėdainių klebonijos činčo inventorius ir kt., daugiausia rašyti lenkų kalba. Iš minėtų XVII–XVIII a. istorijos šaltinių šio straipsnio analizei buvo atrinkta apie 2 500 (2 000 vyrų ir 500 moterų) įvardijimų. Skaičiuoti ne tik skirtingi, bet ir pasikartojantys tų pačių asmenų užrašymai (jų antroponimų lyčių variantai). 1. O SKŁADZIE ETNICZNYM I RELIGIJNYM KĖDAINIAI W XVII–XVIII WIEKU XVII–XVIII a. Kėdainiai buvo daugiar eliginis ir daugiatautis miestas (Žirgulis 2005: 179; 2005b: 35). Norėdamas pagyvinti prekybą, amatus ir aktyviai remdamas reformaciją, Kristupas Radvila siekė, kad Kėdainiuose įsikurtų kuo daugiau šios religijos šalininkų (Tworek 1966: 193; Žirgulis 2005a: 226). Tuo metu Kėdainių mieste daugiausiai gyveno lietuvių, lenkų, škotų, vokiečių, žydų (dar žr. Šinkūnas 1928: 21, 36; KN 18; Žirgulis 2005: 179). Šiame mieste buvo įsikūrusių katalikų, evangelikų reformatų, evangelikų liuteronų, judėjų ir šiek tiek stačiatikių (Šinkūnas 1928: 21–22; KN 18; Žirgulis 2005: 179; 2005a: 225–247; 2006: 234–235). Manoma, kad apie 1624 m. Kėdainiuose ekonominė veikla pradėjo žydai, o 1629 m. buvo pakviesti vokiečiai evangelikai liuteronai (Žirgulis 2005a: 227). Teigiama, kad Kristupas Radvila palaikė ryšius su Ebingo reformų bažnyčia, kuriai priklausė ir škotai. Nors nėra žinoma, ar jie buvo oficialiai pakviesti, tačiau apie 1628–1629 m. Kėdainiuose pasirodė ir škotai reformatų (Žirgulis 2002: 236). Per 1590–1795 m. (per visą miesto savivaldos laikotarpį) iš įvairių miesto dokumentų (taip pat ir iš tiriamų XVII–XVIII a. Kėdainių aktų knygų) buvo surinktos 225 magistrato pareigūnų pavardės (Tyla 2000: 73–75). Paaiškėjo, kad iš 225 miesto pareigūnų per kalbamąjį laikotarpį net 72,9% tokias aukštas pareigas užimantys buvo vietiniai gyventojai lietuviai bei lenkai (Žirgulis 2002: 25). W kontekście XVII–XVIII wieku prawosławni mieszkańcy Kėdainiai są w artykule nazywani także „Rusinami”. Jest to szersze pojęcie, odzwierciedlające nieściśle określoną wówczas świadomość narodową tych osób (Ragauskas 2002: 284). Niewielka wspólnota prawosławna w Kėdainiai zaczęła faktycznie powstawać w połowie XVII wieku, gdy Jonušas Radvila poślubił mołdawską księżniczkę Marię Lupul. Około 1652 r. ku jej czci wzniesiono cerkiew św. Andrzeja i założono klasztor obok placu Knyva (Пашкевич 1908: 17–18; Laukaitė 2001: 33; Žirgulis 2002a: 137). W klasztorze tym mieszkało kilku zakonników zaproszonych przez Jonuša Radvilę z wileńskiego klasztoru Świętego Ducha. Tak Straipsniai / Articles 57 ALMA RAGUSKAITĖ W drugiej połowie XVI wieku przy cerkwi i klasztorze osiedliła się niewielka wspólnota wiernych. W inwentarzu Kėdainiai z 1666 r. wymieniony jest klasztor prawosławny – Monstyr Ruski KI₃ 6v (zob. ryc. 1). Przypuszcza się, że Jonušas Radvila zaprosił do Kėdainiai także rosyjskich mieszczan (rzemieślników, kupców itp.) z Połocka, aby się tam osiedlili (Пашкевич 1908: 21). W 1656 r. zmarł książę Jonušas Radvila, a w 1660 r. w Słucku – opiekunka prawosławnych w Kėdainiai, Marija Radvienė (Пашкевич 1908: 23). W drugiej połowie XVII wieku mieszkańcy tej parafii skarżyli się już na trudności finansowe. W 1661 r. zakonnik mieszkający w prawosławnym klasztorze w Kėdainiai, wymieniony w źródłach historycznych jako Феофан Елиашевич, zwrócił się do nowego właściciela Kėdainiai, Bogusława Radziwiłła, z prośbą o wsparcie klasztoru. Klasztorem tym kierowała wówczas osoba zapisana jako Иллинаръ Ленкевичъ. W 166 r. w sądach reprezentował go diakon wileńskiego klasztoru Świętego Ducha, wymieniony jako Данилъ Дорофеевичъ (Пашкевич 1908: 23, 25, 29). W 1682 r. liczba Rusinów w Kėdainiai zmalała tak bardzo, że mieszkało tam tylko dwóch zakonników. Nowa właścicielka Kėdainiai, Karolina Ludwika, od 1687 r. wspierała cerkiew prawosławną, a do miasta przybyło nieco wiernych. Jednak około 1704 r. pojawili się w mieście jezuici (Пашкевич 1908: 27). Wraz z przybyciem jezuitów rozpoczęły się prześladowania prawosławnych i protestantów. Większość z nich po prostu opuściła miasto. W późniejszej księdze magistratu Kėdainiai z lat 1750–1766 wspomniana jest nadal działająca cerkiew: 1761 Xiądz Nikanor Liniewicz Zahon [...] Bazilano Rytus Graci Rezidency Kieydanskiej swiadczył się w Kancelaryi Magdebry [...] Iz plac pusty swoim Sumptem nabyty na Ulicy Łasowskiey leżący boiem do Funduszowego Placu Cerkwi [...] KAK₁₀ 37. W 1718 i 1771 r. klasztor ucierpiał wskutek pożaru; w 1798 r. zakonnicy wrócili do wileńskiego klasztoru Świętego Ducha. Wspólnota prawosławna przestała istnieć, dlatego klasztor zamknięto, a w 1820 r. zamknięto również cerkiew (Пашкевич 1908: 30–31; Laukaitė 2001: 33; Žirgulis 2002a: 137–138). A zatem w XVII–XVIII wieku wspólnota ruska była niejako swoistym „obcym ciałem” w mieście Kėdainiai. Z powodu tych uwarunkowań historycznych zjawisko kształtowania się nazwisk tej miniaturowej wspólnoty, która nie miała większego wpływu na życie publiczne Kėdainiai, nie zostało odzwierciedlone w dokumentach historycznych z XVII–XVIII wieku. Dlatego zostanie ono omówione na podstawie badanych źródeł, reprezentujących inne grupy etniczne mieszkańców Kėdainiai (Litwinów, Polaków). 2 Wszystkie antroponimy podane w artykule są zmetrykowane. Przy każdym z nich zaznaczono rok, w którym odnotowano nazwę osobową, skrót nazwy źródła historycznego oraz numer karty (strony). 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainičių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje 2. ZASADY DOBORU NAZW OSOBOWYCH MIESZKAŃCÓW KĖDAINIAI (LITWINÓW, POLAKÓW) Istorinio antroponimo kilmė ne visuomet parodyta jo turėtojo tautybe (Breza 2000: 18–45; Górny 2004: 18–27; Kowalik-Kaleta 2007: 25–56; Lipowski 2008: 24; Zinkevičius 2009: 12–50; Mytnik 2010: 14–55; Sarnowska-Giefing 2011: 14–33; Sudakiewicz 2011: 18–44; Woliński 2011: 14–34; Kucińska 2015: 33–40; Ragauskaitė 2016: 115). To ir nesiekiama šiame tyrime. XVII–XVIII a. kėdainičių (lietuvių, lenkų) įvardijimų buvo užfiksuota minėtose Kėdainių istorijos dokumentuose (magistrato protokoluose) ir kt. Apie miestiečių asmenvardžių išskyrimo kriterijus jau yra rašyta (Ragauskaitė 1999: 146; 2000: 94; 2003: 82; 2004: 8–9; 2005: 18–23; 2006: 81–82; 2014: 9; 2015: 59–61; 2016: 48–49; 2016a: 115–116; Paraycaitė 2012: 214). Kėdainių vietinės bendruomenės nariai (lietuviai, lenkai) tiriamuose šaltiniuose pažymėti nuorodomis le, mieszczanin, obywatel, pvz.: 1622 mieszczanie [...] Filip Bownowicz KKĊ 3, 1622 mieszczanie [...] Maciej Girnius KKĊ 3, 1624 Vrban Jomantyski Mieszczanin K₁₃, 1624 Mieszczanin Kieydanski Adam Juchnowicz K₁₀v, 1622 mieszczanie [...] Mikołay Kalinski KKĊ 3, 1622 mieszczanie [...] Tomaj Katinjśkis KKĊ 3, 1622 mieszczanie [...] Piotr Klimowicz KKĊ 3, 1624 Wojciech Kotlarz Mieszczanin Kieydanski K₁₀v, 1624 Abram Lubenowicz Mieszczanin K₁₃, 1622 mieszczanie [...] Ions Mikolunas KKĊ 2v, 1622 mieszczanie [...] Mikolay Paśkiewicz KKĊ, 1622 mieszczanie [...] Stas Raynatis KKĊ 2v, 1691 Ja Adam Ziłowicz Mieszczanin Miasta Kieydan(skiego)³ KAK₂ 45v, 1720 Jan Bałdziewicz Obywatel Miasta Kieydanskiego KAK₃ 98, 1761 Uczciwy Jerzy Chodawicz Oby(watel) Kied(anski) KAK₁₀ 61, 1770 Macieja Grygaluna Obywatela Kieydanskiego gen. KAK₁₅ 110, 1765 z uczuwem Szymonem Iłwiczem obyw(atelem) Kiedan(skim) [...] abl. KAK₁₀ 139, 1770 Stanisława Jankowskiego Obywatela Kieydanskiego gen. KAK₁₅ 110, 1770 Pan Jan Łukafiewicz tudzież Marcin Jawiczew Obywatele Kieydanski KAK₁₅ 100, 1762 Stanisława Mutonia Obyw(atel) Kieydan(skiego) gen. KAK₁₀ 70, 1722 Utiwego Jana Mingły obywatela Kieydanskiego gen. KAK₄ 29v, 1777 Symona Rudzińskiego Mieszczanina Kieydanskiego gen. KAK₁₈ 26, 1798 Jerzy Stankiewicz Obyw(atel) Kiedan(ski) KAK₂₃ 103, 1761 Uczciwemu Janowi Szumskiemu Obywatelowi Kieydan(skiemu) dat. KAK₁₀ 102, 1762 Pan Symon Witkowski Ob(ywatel) Kied(anski) KAK₁₀ 64, 1770 [...] Marcin Ziemkiewicz Obywatele Kieydanscy KAK₁₅ 99 ir t. t. 3 Skróty odnotowane w dokumentach historycznych rozwinięto. Domyślne uzupełnienia podano w nawiasach. Przy zapisie nazw osobowych starano się zachować oryginalne formy utrwalone w rękopisach. Straipsniai / Articles 59 ALMA RAGAUSKAITĖ Część mieszkańców Kėdainiai zidentyfikowano na podstawie wzmianek o wysokich urzędach, które sprawowali (m.in. burmistrzowie, członkowie magistratu, skarbnicy itp.), np.: 1794 Sław(ęt)ny Bartłomiej Bacinowski Ławnik M(iasta) K(ieydanskiego) KAK₂₄ 3, 1795 Jan Bartłowicz Radny Magistratu Miasta Kiedan(skiego) KAK₂₄ 17v, 1779 Szlachetn(ego) Pana Jerzego Dombrow(skiego) Radcy Maydebury Kiedan(skiey) gen. BKS 1, 1758 Adem Gradowskim Burmistrzem Madebury Kiedańskiey ab. KAK₇ 606, 1714 Stephana Janota Ławnika Kiedan(skiego) gen. KAK₃ 38, 1704 Stephan Kozłowski Rayca Miasta Kiedanskiego KAK₃ 3v, 1770 P(ana) Michała Kwerowicza Łantwolta Miasta Kiedan(skiego) gen. KAK₁₅ 101, 1704 Daniel Pacewicz Ławnik KAK₃ 13, 1767 Za Podsarbich obrali [...] P(ana) Jana Skirgaily [...] gen. KAK₁₅14, 1767 Sławen(ego) Pana Macieja Tomkiewicza Ławnika gen. KAK₁₅ 31. W zapisach dotyczących niektórych mieszkańców Kėdainiai odnotowano określenie lo. decemvir. Związek magistratu Kėdainiai ze wspólnotą miejską był dość silny, dlatego w posiedzeniach magistratu uczestniczyli decemwirowie, czyli przedstawiciele. Byli oni również zatwierdzani przez magistrat. Do kontrolowania działalności magistratu Kėdainiai powołano wybieranych spośród wspólnoty mieszczan przedstawicieli, określanych jako Tertio ordo communitatis, czyli decemwirowie (Tyla 2000: 65, 68). Kontrolowali oni uchwały i decyzje podejmowane przez magistrat, zebrane dochody i wydatki, a także odpowiadali za gotowość wojskową miasta Kėdainiai (Tyla 2000: 64–76). Określenia tych lokalnych przedstawicieli wspólnoty miejskiej odnotowano również w źródłach z XVII–XVIII wieku, np.: 1666 Kazimierz Augiewicz Decemvir KĮ₃ 7v, 1666 Dawid Jan Macaitis Decemvir KĮ₃ 12, 1666 Stefan Mackiewicz Decemvir KĮ₃ 3, 1666 Stanisław Palecki Decemvir KĮ₃ 16v, 1666 Jan Wysocki Decemvir KĮ₃ 14v; 176 Panowie Dicieworowy To jest [...] Pan Jan Bacinowski [...] Pan Jozef Jankowski KAK₁₀ 89, 1759 Sławeny [...] Pan Kazimierz Jasułowicz Decemvir KAK₁₀ 1 i in. Nemažai XVII a. kėdainiėčių pažymėti amatininkus, pirklius nusakančiomis nuorodomis, pvz.: 1762 Sław(ętny) P(an) Symon Augutowicz Cechmistrz Szewiecki KAK₁₀ 81, 1795 Szlachetnemu Janowi Dąbrowskiemu kupcowi y Obywatelowi Kiedan(skiemu) dat. KAK₂₄ 16, 1765 Uczciwego Adama Januszkiewicza Maystra Kowalskiego z uczciwym Stefanem Romanowiczem Maystrem Kunftu Gancarskiego KAK₁₀ 137, 1762 Emelianowi Iłufkiewiczowi Maystrowi Kunftu Szews(kiego) Obyw(atelowi) Miasta Kiedan(skiego) dat. KAK₁₀ 78, 1767 Jan Karafewicz Cechmistrz [...] Garbarskiego KAK₁₅ 6, 1794 Tomasz Macianski Starszy Tkacki KAK₂₄ 142, 1768 Uczciwego Tomasza Michalowskiego maystra Kunftu Szewskiego gen. KAK₁₅ 46, 1764 Uczciwy Szymon Rynszewicz Mayster Zarembacki KAK₁₀ 89, 1767 [...] Stefan Symanowicz Maystrowie Kunftu Tkarskiego KAK₁₅ 30, 1767 Uczciwy Jozef Stankiewicz Mayster Kunftu Ciesielskiego KAK₁₅ 13, 1768 Panu Antoniemu Sachniewiczowi Cechmistrzowi Szewieckiemu dat. KAK₁₅ 43, 1769 Iozefa Szyszkiewicza Maystra Kunsztu Mularskiego gen. KAK₁₅ 61. 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainičių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Zgodnie z podanymi zasadami identyfikacji wybrano XVII–XVIII-wieczne określenia kiejdańskich miejscowych mieszkańców wyznania chrześcijańskiego (Litwinów, Polaków). Taki umowny podział wynikał z celów niniejszego artykułu, stanu informacji w źródłach dotyczących historii Kiejdan oraz badań nad składem etnicznym społeczności kiejdańskiej. 3.TENDENCJE W TWORZENIU NAZWISK KIEDAŃCZYKÓW (LITWINÓW, POLAKÓW) W XVII–XVIII WIEKU Każdy badacz antroponimii historycznej, mając konkretny cel analizy, stosuje wybraną metodologię badawczą (Cito 2001: 11–45; Skowronek 2001: 13–32; Szulowska 2004: 15–25; AP I–II; Kowalik-Kaleta, Dacewicz, Raszewska-Żurek 2007: 27–40; Wolnicz-Pawłowska 2010: 269–278; SNP 10). Badanie procesu kształtowania się nazwisk wymaga dokumentów historycznych obejmujących dłuższy okres, w których wymienieni są członkowie tych samych rodzin, a nawet kilku ich pokoleń. Analiza takich zapisów pozwala ustalić, czy antroponimy w tych określeniach osób nabyły najważniejsze cechy nazwisk. O tym, że antroponim przekształcił się w nazwisko, świadczą właśnie jego dziedziczność oraz przynależność do członków jednej rodziny (Dubisz 1956: 97–107; Bubak 1986: 217; Maciejauskienė 1991: 51; Jaracz 2001: 496; Ragauskaitė 2001: 125; 2005: 75; 2008: 29–33; 2016: 57–60; 2016a: 113–116; Rudnicka-Fira 2004: 15; Pihan-Kijasowa 2011: 75–76; Pasterska 2013: 11–14; 2015: 179–185). XVII–XVIII w. Kiejdany to jedno z nielicznych prywatnych miast Litwy, któremu przywilejem króla Zygmunta Wazy z 15 kwietnia 1590 r. nadano prawo magdeburskie; miało ono chronione i pielęgnowane tradycje wielokulturowe oraz było miastem przedstawicieli rodu Kiszków, a następnie, z przerwami, birżańsko-dubińskiej linii Radziwiłłów (Tyla 2000: 66). Większość ksiąg magistratu kiejdańskiego z XVII w. spłonęła. Właśnie te wcześniejsze zapisy stanowiłyby ważną część historycznego materiału antroponimicznego (Žirgulis 2002: 24; 2005a: 229). Zachowała się jedynie seria ksiąg akt instytucji samorządowych miasta Kowna, począwszy od trzeciej dekady XVI w. Oryginalne źródła tego rodzaju z innych miast Litwy zachowały się dopiero od XVII w. (Kiupa 2000: 69; 2010: 24). Zatem z tych obiektywnych przyczyn ekstralingwistycznych bardzo brakuje wczesnych zapisów z XVI w., które pozwoliłyby uzasadnić chronologię pojawienia się pierwszych nazwisk mieszczan kiejdańskich. W innych źródłach historycznych z XVI w. (na przykład w XVI-wiecznych księgach akt kowieńskich) tylko sporadycznie trafiają się pojedyncze zapisy członków tej samej rodziny kiejdańskiej, np.: 1559 Bartholomeus Nauniskis Kyedaynenis conservat in vigore testamentum uxoris suae demortue KNAC 63v – 1562 honesta Ursula, quondam Simonis Birutiskis, nunc vero Baltromel Naunis Straipsniai / Articles 61 ALMA RAGUSKAITĖ Kedanenesis uore legitima KNAK 132 – 162 Brytuskowa [...] per maritum suum [...] Brytuskowam KNAK 132v. Jednak nawet takie pojedyncze przypadki świadczą o intensywnym procesie rozwoju dziedzicznego antroponimu wśród kiejdańskich mieszkańców w XVI w. Nieco danych na temat kształtowania się nazwisk mieszczan kiejdańskich odnotowano w inwentarzach Kiejdan z początku XVII w., sporządzonych w języku polskim. Podaje się, że w inwentarzach miejskich z 1604 i 1624 r. przeważały nazwiska litewskie, z wyjątkiem pojedynczych nazwisk polskich i niemieckich (Žirgulis 2005: 180). Niekiedy w tych źródłach historycznych z pierwszej połowy XVII w. nie podaje się wspólnego antroponimu, gdy obok siebie zapisani są członkowie jednej rodziny (małżonkowie, matka i syn, ojciec i córka albo syn, bracia), np.: 1604 Maciey od Brata Mikołai K1 12v, 1624 Jan Benkun z Mikołai bratem K1 7, 1624 Mikołay Andrzejewicz Dubowicz z bracią K1 6, 1604 Hanny Gelezowey syn gen. K1 4, 1604 Jusa jakowizkia Zona K1 13v, 1624 Matys Janowicz na Zacharyasza Syna swe(go) K2 2v, 1604 Macieia Januszewicza Corka K1 5, 1624 Jan Walentynowicz Krawiec z bratem Maciem K2 4 – 1624 Jan Walentynowicz Maciem bratem K2 10, 1624 Pawel Pafzkiewicz z Bracią K2 8, 1624 Adam Powesis z Mikołaiem bratem K2 8, 1624 Jarof Koncza Szwiec z Stanisławem Synem K2 6, 1604 Adam wergelowey syn K1 14. Tačiau buvo pastebėta nemažai tos pačios šeimos narių paveldimų asmenvardžių, pvz.: 1624 Jerzy y Mikołay Abdulowie K2 3v – 1624 Mikołay a Jerzy Abdulaciowie K2 10, 1624 Woyciech y Grÿ Gabrowie K2 10, 1624 Maciey a Abram Girnewiczowie K2 7, 1624 Stanislaw Baltromey Mikołay Lawrnkiewiczowie y potomkowie Niebożczyka brata K2 4, 1624 Maciey a Mikołay Miresaycie K2 8 – 1624 Maciey a Mikołay Miresewiczowie K2 11v, 1624 Jan a Matys Piklewiczę K2 6v, 1624 Andrey y Jan Szaulewiczowie K2 2, 1624 Wolczowe K2 8v. XVII a. antrosios pusės įrašų duomenys liudija du bendrus asmenvardžius sutuoktinių įvardijimuose, pvz.: 167[...] Macieowi Buzewiczowi dat. RLDMK 1v, jo žmona – 167 [...] Macieowey Buzewiczowey gen. RLDMK 1v, 1690 Ja Piotr Grudzina y Ja Mariana Jawleya Piotra Grudzinowa Malzonkowie Mieśczanie Miasta Kiedan(skiego) KAK2 10, 1691 Ja Baltromey Jusewicz y Ja Barbara Adamowna Baiorowiczowna Bartlomieia Jusewiczowa Malzonkowie Mieśczanie Miasta Kiedan(skiego) KAK2 36v, 1691 Panu Woyciechowi Mławiłowiczowi y Paniey Zofey Woyciechowey Mławiłowiczowey Malzom Obywatelom Miasta Kiedan(skiego) dat. KAK2 46v, 1690 P(an) Piotr Mardziewicz y Pani Zofia Plawżkaya Piotrowa Mardżewiczowa Malzonkowie Mieśczanie Miasta Kiedan(skiego) KAK2 13, 1690 Jan Pawłowicz y Ja Ewa Butkiewiczowna Janowa Pawłowiczowa Malzonkowie Mieśczanie Miasta Kiedan(skiego) KAK2 21, 1698 Ja Stephan Rakiewicz y ia Rozalia Wiszniewska Stephanowa Rakiewiczowa Malzonkowie obywatele Miasta Kiedanskiego KAK1 87, 1691 Ja Stanislaw Staginski y Ja Zophia Kurlinska Stanisławowa Staginska Malzonkowie Mieśczanie Miasta Kiedan(skiego) KAK2 26, 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje 168 Ja Bartłomiej Stephanowicz a Ja Elżbieta Grzegorzowa Bartłomiejowa Stepanowiczowa Małzonkowie Mieszczenie Miasta KAK₁ 67 ir kt. Du vienodi antroponimai užfiksuoti motinos ir jos palikuonių užrašymuose, pvz.: 1691 Ja Anna Kitizkowna Mikołajowa Adajowa y Ja Mikołaj Adajatis Matka z synem Mieszczenie Miasta Kiedan(skiego) KAK₂ 43v, 1690 Ja Ewa Krzyżtofowa Dziadowiczowa y Ja Wawrzniec Krzystofowicz Dziadowicz Matka z synem Mieszczenie Miasta Kiedan(skiego) KAK₂ 29. Dane źródłowe z XVII w. wyraźnie wskazują, że zasadniczo wszyscy kiejdańscy mieszkańcy mają nazwiska. Widać to szczególnie wyraźnie, gdy obok siebie zapisano męża i żonę, np.: 1798 Uczciwa Helena Giedeykowa wdowa Obywat(elka) [...] Bartłomieja Giedeyki Męża KAK₂₃ 78, 1732 Uczciwemu Adamowi Narmunskiemu Kunftu Szewskiego y samey Marynie Egirdownie Narmunskiey Małżkom Obywatelom Kied(an)skim dat. KAK₅ 1, 1714 Uczciwy Andrzej Pałukaytis y Magdalena Kiełczuowna Pałukayciowa Małzonkowie Obywatele Miasta Kiedan(skiego) KAK₃ 35, 1714 Kazimierzowi Rudzińskiemu Garbarzowi y Paniej Judtye Adajowie Rudzińskiey Małzkom Obywatelom Miasta Kiedan(skiego) dat. KAK₃ 36v, 1761 Uczciwy Jerzy Treys z Małzonką swą Heleną Tregową Obywat(ele) Kied(an)scy KAK₁₀ 50, 1736 Z Uciw(ym) Wawrzyncem Uscinwskim y Małzonką onego Barbarą Dyłacowną Uscinowską Obywatelami Kiedansk(iemi) abl. KAK₅ 64. Przy zapisie małżonków niekiedy wskazuje się, z jakiej rodziny lub rodu wywodzi się żona, np.: 1768 [...] Agaty z Gawdziewiczow Buywidową Józefowi Buywidowi mężowi Maystrowi Kunftu Szewieckiego KAK₁₅ 45, 1795 Ja Jan Skgayło Obywat Miasta Kiedan(skiego) [...] Zonie moje Panie Maryannie z Sajewiczow Skgayłowej KAK₄ 51. Oprócz określeń używanych osobno przy zapisie mężczyzn i kobiet odnotowano również wiele takich, w których małżonków zapisano razem i podano ich wspólne nazwisko, np.: 1768 Sławetni [...] Pano(wie) Michał y rozalia Borkiewiczowie Małżkowie Ławnicy KAK₁₅ 45, 1762 Uczciwy Maciey y Ana Cegiełowowie Małz(onko)wie Ob(ywatele) Kied(anscy) KAK₁₀ 69, 1760 Panom Antoniemu y Zoffiy Ciołkowiczom Małz(onk)om Obyw(atelom) Kied(anskim) dat. KAK₁₀ 14, 1761 Uczciwym Jakubowi y Katarzynie Dąmbrowskim Małz(onk)om Obyw(atelom) Kied(anskim) dat. KAK₄ 51, 1768 z uczciwei Antoni y Mariane Giedeykami małżkami [...] obyw(atelami) abl. KAK₁₅ 50, 1768 Uczciwych Franciszka y Doroty Karpowskich Małżków Maystrow Kunftu Zarębackiego y Obywatelow Kiedan(sk ich) gen. KAK₁₅ 47, 1762 Sławetnym Franciszkowi y Magdalenie Kupczynskim Małz(onk)om dat. KAK₄ 71, 1768 Uczciwych Antoniego y Felicyany Lewanowiczom Obyw(ate-lom) Kied(anskim) dat. KAK₁₅ 56, 1762 Uczciwym Bartłomiejowi y Ewie Lidakewiczom Małzon(kom) Ob(ywatelom) Kied(anskim) dat. KAK₁₀ 123, 1768 Uczciwych Michała y Katarzyny Pawłowskich Małżkom Maystrów Kunftu Ciesielskiego Obywa(telom) gen. KAK₁₅ 51, 1765 Uczciwym Jerzemu y Magdalenie Razulewiczom Str pains / Articles 63 ALMA RAGAUSKAITĖ M(a)ll(onkoni) Oby(watelom) Kied(anskim) dat. KAK₁₀ 142, 1762 Uczciwy Antoni y Anna Rymowiczowie Małżon(kowie) Ob(ywatele) Kiedy(anscy) KAK₁₀ 68, 1762 Uczciwym Stefanowi y Magdalenie Romanowiczom Małżon(kom) Obyw(ate-lom) Kiedań(skim) dat. KAK₁₀ 81, 1796 Kazimierza y Anny Rutkowskich M(a)ł(żon)ków Obyw(atelo)w Kiedan(skich) gen. KAK₂₄ 93, 1762 Uczciwym Stefanowi y Dorocie Synowiczom Małżon(kom) Obyw(atelom) Kiedanskim dat. KAK₁₀ 123, 1770 Uczciw Jan y Magdalena Saczkowscy [...] Obywatele Kiedanscy KAK₁₅ 99, 1762 Uczciwym Janowi y Barbarze Srandowskim Małżon(kom) Obyw(atelom) Kied(anskim) dat. KAK₁₀ 69, 1762 Uczciwym Jakubowi y Annie Stankiewiczom Małżon(kom) Obyw(atelom) Kied(anskim) dat. KAK₁₀ 73, 1762 Ucz(iwemu) Antoniemu y Katarzynie Stafzewskim Małżon(kom) Obywatelom Kiedan(skim) dat. KAK₁₀ 72, 1800 Tomasz y Magdalena Sachniewiczowie Małżonkowie Mąstrowie Kunsztu Szewskiego Obyw(atele) Kiedan(scy) KAK₂₃ 110, 1798 P(anowie) Michał y Maryanna Wabzdowscy Małżonkowie [...] Ławnicy y Kupcy Miasta Kiedan(skiego) KAK₂₃ 85, 1791 My Ian Krzysztof y Dorota Zacharzowie Małżonkowie Mąstrowie Kunsztu Zameckiego y Obywatele Miasta Kiedan(skiego) KAK₂₃ 8. Dźnai takie yro ir žmonos įvardijimai dar paplėčiami nuoroda, iš kokios šeimos ar giminės moteris yra kilusi, pvz.: 1800 Uczciwi Andrzej y Marianna z Rymowiczow Borysowiczowie Małżowie Kunsztu Słofarskiego Obywatele Kiedan(scy) KAK₂₃ 121, 1795 My Jozef y Krystyna z Úscinowkich Borkiewiczowie Małżowie Obywatele Miasta Kiedan(skiego) KAK₂₄ 17, 1796 Ucz(i)wi Jozef y Katarzyna z Mikszton Gudziewiczowie Obywatele Kiedańscy KAK₂₄ 76v, 1800 Jerzy y Marianna z Apanowiczow Gulbinowie Małżowie Kupcy y Obyw(atele) Miasta Kiedan(skiego) KAK₂₃ 122, 1800 Uczciwi Tomasz y Magdalena z Garszewskich Kowalewcy Małżowie Obyw(atele) Kiedańscy KAK₂₃ 114, 1767 Sławetnym Panom Franciszowi y Magdalenie z Mackiewiczow Kupczyskim dat. KAK₁₅ 6, 1765 Uczciwy Maciey y Konstancya Matukiewiczowie M(a)ł(żon)k(owie) Obyw(atele) Kiedan(cy) KAK₁₀ 117, 1797 Uczciwym Wawrńcowi y Katarzynie z Rymfewiczow Matusewiczom Mał(żon)kom Obyw(atelom) Miasta Kiedan(skiego) dat. KAK₂₄ 131, 1798 Uczciwym Wawrńcowi y Konstancy z Astasowiczow Sajewiczom Małżon(kom) Obyw(atelom) Miasta Kiedan(skiego) dat. KAK₂₃ 87, 1800 Piotrowi y Mariannie z Karpowskich Sawickim Małżonkom Obyw(atelom) Kiedan(skim) dat. KAK₂₃ 109, 1798 My Jakub y Anna z Lubnowi Stankiewiczowie Małżkowie Obywatele Miasta Kiedan(skiego) KAK₂₃ 103, 1796 Tomasza y Magdaleny z Rozysłowiczow Szachniewiczow Mał(żon)ków Obyw(atelom) Kiedan(skich) gen. KAK₂₄ 86v, 1796 Maciejowi y Maryannie z Januszkiewiczow Uscinowskim Mał(żon)kom Obyw(atelom) Kiedan(skim) dat. KAK₂₄ 76v. W niektórych przypadkach pomijano imię kobiety i jej nazwisko panieńskie, pozostawiając jedynie określenie sama, tj. sama, żona, np.: 1762 P(anu) lanowi Dąbrowskie-mu Burmistrzowi [...] y samey Małzon(kom) dat. KAK₁₀ 76, 1759 Uczciwy 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainičių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Franciška Karpoškiego y Samey Małzonkow Cechmistrow Rzeznickich gen. KAK₁₀ 7, 1762 Uczciwy Michał y Sama Nawikowie Obyw(atele) Kieydanscy KAK₁₀ 121, 1768 Panow Michałowi y Samey [...] Rufweskin Małżkom Ławnikom dat. KAK₁₅ 48, 1770 Maciey y Sama Stefanowiczowie Mał(żon)kowie Obyw(atele) Kiey(danscy) KAK₁₅ 85, 1762 Uczciwy Stanisław y Sama Wabzdowscy Małż(onkowie) Obywat(ele) Miasta Kieydan(skiego) KAK₁₀ 75, 1762 Uczciwy Andrzej y Sama Woyciechowiczowie Małż(onkowie) Obyw(atele) Kieyd(anscy) KAK₁₀ 76. Dowodzi to, że w XVII w. kobiety zapisywano w różny sposób, nie podając pełnych danych. Być może była to pewna tradycja kancelaryjna. Takie przypadki zapisu odnotowano również w źródłach dotyczących historii Kaunas z XVII w. (Ragauskaitė 2005: 53). Istnieją też inne sposoby identyfikowania, potwierdzające, że po ślubie (lub po kilku małżeństwach) kobieta przyjmowała nazwisko męża, np.: 1760 S(ławetna) P(ani) Anna z Łuraszewiczow primi viri Narnuska post modum Wabzdowska KAK₁₀ 23, 1760 Sławetna P(ani) Magdalena primi viri Iurafewiczowa ad praesens Lubenowa KAK₁₀ 23 – 1760 Magdaleny primi viri Iurafewiczowey ad praesens Lubenowey Ławnikowey gen. KAK₁₀ 23, 1770 Szlachetna Pani Zofia byws(a) Ciołkiewiczowa ad presens Szarlowska KAK₁₅ 99 – – 1770 Sławetnej Zofii Primi Voti Ciołkiewiczowey ad presens Michałowey Szarlowskiey gen. KAK₁₅ 99, 1764 Uczciwy Maciey Luben O(bywatel) Kieydan(ski) [...] Magdalenie primi {ori} Jarufowiczowey ad pres Lubenowey KAK₁₀ 97, 1770 Sławetna Krystyna z Wabzdowskich primi voti Michałowa Gaudzieiczowa in secundo thoro Kazimierzowa Skączkowska ad praesens Adamowa Szpakowska KAK₁₅ 113, 1784 Anna bywsza Mackiewiczowa, powtornie Giedekowa wdowa KAK₂₁ 17v, 1796 Ja Maryanna z Tomkiewiczow primo viri Kaspowska ad praesens Jackiewiczowa Obywatelka Miasta Kiedan(skiego) KAK₂₄ 94v, 1798 Pani Magdaleny Gaudzieiczowey ad praesens Rymowiczowey Obyw(atelki) Miasta Kiedan(skiego) gen. KAK₂₃ 62. XVII a. užrašymuose pastebėti du bendri suteiktinų asmenvardžiai, pvz.: 1716 Uczciwemu Janowi Augutowiczowi y Małżonce onego Uczciwey Jadwidze Dilewiczownie Janowey Augutowiczowey obywatelom tuteyszym dat. KAK₃ 76v, 1761 w Sprawie Uczciwego Wawrzynca Jasułowicza Obywat(ela) Kiedan(skiego) z Zona iego Heleny Wawrzyn(cowey) Jasułowiczowey KAK₁₀ 56, 1704 Ja Kazimierz Juchnie- wicz y ia Anna Waskiewiczowna Kazimierzowa Juchniewiczowa Małzonkowie KAK₃ 5, 1708 Ja Jakub Karposki [...] y Ja Katharzyna Kontona Jakuba Karposka Obywatele Miasta Kiedan(skiego) KAK₁₀ 14v, 1714 Ja Jerzy Mackiewicz y Ja Zofia Gieniona Jerzyna Mackiewiczowa Małzonowie y obywatele Miasta Kiedan(skiego) KAK₃ 30, 1720 Ja Jan Rymdeyko y Ja Regina Tylkinowiczowna Janowa Rymdeyowa Małzonkowie y Obywatele Miasta Kiedanskiego KAK₃ 99v, 1720 Panu Piotrowi Skirgale y Małżonce onego Pani Elizabiecie Dulcywnie Piotrowey Skirgaliney Małżonkom y Obywatelom Miasta Kiedanskiego dat. KAK₃ 109, 1704 Ja- kub Szymaitis ia Zofia Kordaszewiczowna Jakubowa Szymaicia Małzonkowie Straipsniai / Articles 65 ALMA RAGUSKAITĖ Mieszkanie Miasta Kiedan(skiego) KAK₃ 4, 1714 Uczciwemu Gerzemu Walen-tynowiczowi Obywatelowi Miasta Kiedanskiego y Uczciwey Katharzynie Woszkie-wiczownie Gerzey Walentynowiczowey dat. KAK₃ 58, 1705 Ja Piotr Wandzie-wski y Ja Magdalena Piotrowa Wandziweska Małzonkowe a Mieszkanie Kiedarsci KAK₃ 8v, 1716 Uczciwemu Kazimierzowi Wencewiczowi y Małzone onego Uczciwey Mariannie Lubeynowie Kazimierzowey Wencewiczowey Małzonkom y Obywatelom Miasta Kiedanskiego dat. KAK₃ 80v. Tuos pačius asmenvardžius turi šalia užrašyti tėvai ir vaikai, pvz.: 1760 Ucz-ciwa Agata Symonowa Amelewiczowa Maka, y Jakub Amelewicz Syn [...] KAK10 19, 1762 Barbara Maka y Syn Jerzy Ambrozewiczowe Ob(ywatele) Kied(anscy) KAK10 123, 1796 Ja Szymon Bacelunas Obywatel Kiedanski [...] Dzieciom moim Michalowi Bacelunowi KAK24 58v, 1765 Pani Zofia Ciołkiewiczowa Maka Franciszek, Adam, Jozef, Jerzy, Macie, Daniel, Ignacy, Synowie Teresa Anna, Corki Cioł-kiewiczowie Obywatele Kied(anscy) KAK10 115 – 168 [...] P(an) Jerzy Ciołkiewi-cz Patryta Miasta Kiedan(skiego) [...] Pani Zofi Ciołkiewiczowey Macie KAK15 53, 1767 przez w Bogu zeszłego Antoniego Ciołkiewicza [...] Jozef Ciołkiewicz Syn Niebosz-czyka KAK15 8, 1767 Sprawa Usciewy Anny Grygalunowey wdowy Matki z Usciewym Matęufzem Grygalem Synem KAK15 32, 1768 Szlachetna Pani Katarzyna Gulbinowa wdowa Obyw(atelka) Kied(anska) [...] Maka tudzież Kazimierz y Jerzy Synowie Gulbinowie Obyw(atele) Kiedan(scy) KAK15 43, 1765 Rodzice y Michałowi Synowi Karowskim Obywatelom Kied(anskim) dat. KAK10 143, 1761 Uczciwa Anna Kurolowiczowa Wdowa [...] Synu Kazimierzu Kurolowiczowi KAK10 52, 1767 Sławet-nym Panom Stanisławowi Synowi Katarzynie Macę Mąfendowiczom Radcom dat. KAK15 29, 1796 P(ano)wie Jozefi Mikstasz Teść Szymon y Maryanna z Mikstow Sznurewicowie [...] Zieć y Corka Obywatele Kiedanscy KAK24 80, 1768 z Szlache-tnemi Paniami Jozefem Ruszewskim Radcą Oycem, Michałem Ruszewskim Ławnikiem Synem ab. KAK15 47, 1762 Z Uczciwemi Jakubem y Jozefem Bracią Rodzonymi oraz y Małe onych Ewą Stankiewiczami Obyw(atelami) Miasta Kiedan(skiego) KAK10 80, 1765 Usciewy Barbarę Ucinowskiey Macę tudzież Jozefowi, Kazimierzowi Ucinow-skich Braciom rodzonym Obyw(atelom) Kied(anskim) dat. KAK10140. Paveldimą antroponimą turi ir kiti tos pačios šeimos nariai (broliai, seserys), pvz.: 1798 My Kazimierz y Jerzy Gulbinowie Bracia rodzeni Obywatele Miasta Kie-dan(skiego) KAK23 104, 1761 Uczciwego Bartłomieja Lidukiewicza [...] do Brata ro-dzonego Jakuba Lidukiewicza gen. KAK10 42, 1800 Uczciwym Bartłomiejowi y Jozefowi Markiewiczom Braciom Rodzonym Obywatelom dat. KAK23 114, 1762 Uczciwym Magdalene, Elżbiecie, Annie y Maryannie Siostrom Rodzonym Rudkowskim dat. KAK10 69, 1723 Ucfiwy Kazimierz Rudziński broni Bratu swemu Piotrowi Rudzi-ńskiemu KAK4 68, 1767 Uczciwey Macie Sielicki Soleniter Manifestował się na Brata Jana Sielickiego [...] KAK15 9, 1762 Uczciwy Stanisław Wabdoswski Ob(ywatel) M(ias-ta) Kied(anskiego) [...] Brata swego Rodzonego Jerzego Wabdoswskiego KAK10 65. 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Niekiedy tę samą osobę zapisywano w różny sposób – bez nazwisk rodowych i z nimi, np.: 1704 D(ominus) Francisco Matulaytys et D(omina) Mariana Szylinska Coniugibus et incolis Cajudensis KAK₃ 3v – 1704 P(anowi) Franciszkowi Matulatysowi y Mażonce jego [...] Mariannie Szyliszczence Franciszkowej Matulatysowej dat. KAK₃ 3v. Znaleziono tylko pojedyncze zapisy, w których nie występuje nazwisko wspólne, np.: 1760 Agata Dziewa Morkiela Obywatela tuėyfzego KAK₁₀ 16, 1770 Szlachetnym Katarzynie Mate tudzież Stanisławowi Synowi Masandowiczowi Radce dat. KAK₁₅ 100, 1762 Jozef Bosek a Mażonka swoją Obywatele Miasta Kiedan(skiego) KAK₁₀ 67. Przykłady te wyraźnie pokazują, że bez nazwiska zapisywano nie tylko przedstawicieli niższych warstw (na przykład służące itp.), lecz także osoby zajmujące wyższą pozycję społeczną. Okoliczność ta wskazuje, że najprawdopodobniej w przytoczonych zapisach dotyczących zamożniejszych mieszczan dziedziczne nazwiska po prostu nie zostały odnotowane. Wynikało to zapewne ze specyfiki tych dokumentów, niejednolitości nazewnictwa, kontekstu źródeł (osoby wymienione wcześniej na innej stronie dokumentu określano po prostu krócej i prościej) i innych czynników. Przedstawione dane wskazują, że w dokumentach historycznych z pierwszej połowy XVII w. znajduje się wiele przykładów świadczących o funkcjonowaniu dziedzicznych nazwisk mieszkańców Kėdainiai (Litwinów i Polaków). W drugiej połowie XVII w. faktycznie wszystkich mieszkańców Kėdainiai zapisywano z nazwiskami. Zapewne wolniej kształtowały się jedynie nazwiska przedstawicieli niższych warstw (służby, najemników itp.). Zachowało się dostatecznie dużo zapisów z XVIII stulecia wskazujących, że nie wszyscy mieszkańcy miasta Kėdainiai musieli mieć nazwiska. Tymczasem wpisy z pierwszej połowy XVI w. w księgach akt miasta Kaunas pozwalały już mówić o początkach kształtowania się dziedzicznych antroponimów elity miejskiej. W drugiej połowie XVI w. zaczęły pojawiać się nazwiska przedstawicieli średniej warstwy stanu mieszczańskiego (rzemieślników itp.), które intensywnie kształtowały się w pierwszej połowie XVII w. W drugiej połowie XVII w. faktycznie wszystkich mieszkańców Kaunas zapisywano z nazwiskami. W XVIII w. nazwiska mieli już zapewne także mieszkający w mieście słudzy i najemnicy (Ragauskaitė 2005: 85–86). Podobnie scharakteryzowano tendencje w kształtowaniu się nazwisk mieszkańców Vilnius w XVI–XVII w. (Ragauskaitė 2008: 35–37). W kontekście historycznej antroponimii drugiej połowy XVII w. wskazuje się, że mieszkańców Vilnius określano imionami i nazwiskami (Pihan-Kijasowa 2011: 75–86; Sinkevičiūtė, Račka 2014: 295–322; 2014a: 331–34; Sinkevičiūtė 2016: 221–254). Stabilizacja nazwisk mieszkańców wymienionych miast trwała także w XVII w. (Ragauskaitė 2008: 36). Na niewielkim obszarze miasta mieszkało wiele osób wolnych od poddaństwa, posiadających większy majątek (Ragauskaitė 2005: 86). Jednak czynnik urbanistyczny nie miał zasadniczego znaczenia dla chronologii kształtowania się nazwisk. Zestawienie danych dotyczących powstawania i stabilizacji nazwisk litewskiej szlachty oraz chłopstwa z okresem ukształtowania się nazwisk mieszczan pokazuje, że nazwiska mieszczan Straipsniai / Articles 67 ALMA RAGUSKAITĖ ukształtowały się wcześniej niż nazwiska chłopów, ale później niż nazwiska szlachty. Te ostatnie, jak się podaje, istniały już w XV w., a następnie intensywnie kształtowały się w XVI w. i później. Nazwiska chłopskie zaczęły pojawiać się sporadycznie dopiero pod koniec XVI w.; następnie bardzo szybko kształtowały się w XVII w., a proces ich powstawania zakończył się w XVIII w. (Maciejauskienė 1991: 112). Statuty Litwy oraz konstytucje sejmowe państwa polsko-litewskiego chroniły jedynie nazwiska szlacheckie. Szlachcice sami bronili swoich nazwisk, aby inni ich nie przywłaszczali ani nie zniekształcali. Posiadali szczególnie duże majątki, dlatego zależało im na posiadaniu jednolitego, dziedzicznego nazwiska oraz na pielęgnowaniu genealogii swojej rodziny i rodu. Mieszczanie byli ubożsi od szlachty. Status ich nazwisk utrwalały najczęściej dokumenty konkretnego miasta. Mieszczanie nie mieli praw obywatelskich aż do Konstytucji 3 maja 1791 r. Konstytucja ta była niezwykłym wydarzeniem w historii miast, ponieważ nowe ustawy ustanowiły powszechne prawo miejskie (Glemža 1998: 43–69; 2000: 211–214). Pokazuje to, że sprzyjające okoliczności historyczne, dzięki którym stan szlachecki mógł mieć stałe, dziedziczne nazwisko, ukształtowały się znacznie wcześniej. Przedstawione tezy dotyczące tworzenia i rozwoju nazwisk mieszczan Kėdainiai w XVII–XVIII w. uzupełniają dotychczasowe badania nad procesem kształtowania się nazwisk mieszkańców innych miast (Vilnius, Kaunas, Joniškis). Jak już wspomniano, w drugiej połowie XVII w. wszyscy członkowie lokalnej wspólnoty mieszkańców Kėdainiai mieli już nazwiska. Nie oznacza to jednak, że były one wówczas ostatecznie ustalone. Wpływał na to przede wszystkim fakt, że dziedziczne litewskie antroponimy zapisywano w tekstach nielitewskich, często przez skrybów innej narodowości. Litewskie antroponimy mieszkańców Kėdainiai z XVI–początku XVIII w. polonizowano, toteż powstałe nazwisko mogło być różnie modyfikowane w poszczególnych wpisach do księgi magistratu. Dlatego należy dalej systematycznie omówić zjawiska stabilizacji nazwisk mieszkańców Kėdainiai (wariantywność form nazwisk itp.). 4. WNIOSKI 1. Po zbadaniu zapisów w dokumentach dotyczących historii Kėdainiai z XVII–XVII wieku ustalono, że nazwiska w poszczególnych grupach lokalnej społeczności miejskiej powstały w różnym czasie. 2. W pierwszej połowie XVII wieku kėdainianie (Litwini, Polacy) zajmujący wysoką pozycję w społeczeństwie byli zapisywani z dziedzicznymi nazwami osobowymi. W drugiej połowie tego stulecia dziedziczne antroponimy zyskują osoby ze średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego. Zasadniczo w zapisach z drugiej połowy XVII wieku członkowie stanu mieszczańskiego w Kėdainiai mają już nazwiska. Pozostają do uformowania jedynie nazwiska kėdainian z niższych warstw (służby, najemników itp.). W XVIII wieku w księgach akt miejskich wszyscy kėdainianie zostali zapisani z nazwiskami. 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje 3. W lokalnych społecznościach największych miast Litwy (Kaunas, Vilnius) już w pierwszej połowie XVI wieku kształtowały się nazwiska elity, a w drugiej połowie XVII wieku dołączyli do niej przedstawiciele średnich warstw tych miast, noszący nazwiska. W XVII wieku bez wątpienia wszyscy mieszkańcy Kaunas, Vilnius i Kėdainiai byli zapisywani z nazwiskami. ANEKS Rys. 1. Fragment z 1666 r. inwentarza Kėdainiai z 1666 r. (1. 6v) Straipsniai / Articles 69 ALMA RAGUSKAITĖ ŹRÓDŁA4 Księga akt Kaunas z lat 155–164. Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (dalej – VUBS). F. 7. B. 1383. (KNAK). Inwentarz Kėdainiai z 1604 r. VUBS. F. 4. A1723. B. 3430a. (KĮ1). Inwentarz czynszów plebanii w Kėdainiai z 1622 r. VUBS. F. 4. A20. B. 1692. (KKČ). Księga akt Kėdainiai z lat 1623–1806. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (dalej – LVIA). F. SA. B. 1530. (KAK1). Inwentarz Kėdainiai z 1624 r. [Inventar spifanẏ ẏmenia K̃eydankiego [...]. VUBS. F. 4. A1724. B. 3430b. (KĮ2) Inwentarz Kėdainiai z 166 r. [Inventar miasta K̃eydanskiego 166]. VUBS. F. 4. A215. B. 1689. (KĮ3) [Rejestr likwidacji długów miasta K̃eydanskiego. 167...]. VUBS. F. 4. A216. B. 1701. (RLDK) Księga akt Kėdainiai z lat 1690–1775. LVIA. F. SA. B. 1537. (KAK2) Księga akt Kėdainiai z lat 1704–1720. LVIA. F. SA. B. 1538. (KAK3) Księga akt kiejdańskich z lat 1721–1725. LVIA. F. SA. B. 1539. (KAK4) Księga akt kiejdańskich z lat 1732–1740. LVIA. F. SA. B. 1561. (KAK5) Księga akt kiejdańskich z lat 1732–1743. LVIA. F. SA. B. 1562. (KAK6) Księga akt kiejdańskich z lat 1744–1750. LVIA. F. SA. B. 1563. (KAK7) Księga akt kiejdańskich z lat 1750–1752. LVIA. F. SA. B. 1564. (KAK8) Księga akt kiejdańskich z lat 1750–1761. LVIA. F. SA. B. 1567. (KAK9) Księga akt kiejdańskich z lat 1750–1766. LVIA. F. SA. B. 1568. (KAK10) Księga akt kiejdańskich z lat 1753–1755. LVIA. F. SA. B. 1565. (KAK11) Księga akt kiejdańskich z lat 1756–1758. LVIA. F. SA. B. 1566. (KAK12) Księga akt kiejdańskich z lat 1762–1763. LVIA. F. SA. B. 1569. (KAK13) Księga akt kiejdańskich z lat 1763–1770. LVIA. F. SA. B. 1570. (KAK14) Księga akt kiejdańskich z lat 1767–1770. LVIA. F. SA. B. 1571. (KAK15) Księga akt kiejdańskich z lat 1771–1773. LVIA. F. SA. B. 1572. (KAK16) Księga akt kiejdańskich z lat 1774–1777. LVIA. F. SA. B. 1573. (KAK17) 4 Wykaz źródeł historycznych sporządzono w porządku chronologicznym. 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainičių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Księga akt kiejdańskich z lat 1777–1779. LVIA. F. SA. B. 1534. (KAK18) Księga akt kiejdańskich z lat 1777–1780. LVIA. F. SA. B. 1535. (KAK19) [Sprawa dotycząca pobicia ławnika kiejdańskiego. 179]. VUBRS. F. 4. A224. B. 17667, 17669, 17670, 17671, 17674. (BKSS) Księga akt kiejdańskich z lat 1779–1782. LVIA. F. SA. B. 1536. (KAK20) Księga akt kiejdańskich z lat 1782–1791. LVIA. F. SA. B. 1537. (KAK21) Księga akt kiejdańskich z lat 1783–1792. LVIA. F. SA. B. 1538. (KAK22) Księga akt kiejdańskich z lat 1791–1806. LVIA. F. SA. B. 1539. (KAK23) Księga akt kiejdańskich z lat 1794–1798. LVIA. F. SA. B. 1530. (KAK24) LITERATŪRA AP I – Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku: wybór artykułów hasłowych oraz wykazy nazwisk wraz z chronologią i geografią 1. A–G, red. Aleksandra Cieślikowa. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2007. AP II – Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku: wybór artykułów hasłowych oraz wykazy nazwisk wraz z chronologią i geografią 2. H–Mą, red. Aleksandra Cieślikowa, Katarzyna Skowronek. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2009. AP III – Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku: wybór artykułów hasłowych oraz wykazy nazwisk wraz z chronologią i geografią 3. Mc–Pl, red. Aleksandra Cieślikowa, Katarzyna Skowronek. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2011. Breza Edward 2000: Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Bubak Józef 1986: Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Citko Lilia 2001: Nazewnictwo osobowe północnego Podlasia w XVI w. Białystok: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku. Dubisz Stanisław 1956: O „nobilitacji“ nazwisk mieszczańskich na Mazowszu w XVI i XVII wieku. – Prace Filologiczne 32, 97–107. Rudnicka-Fira Elżbieta 2004: Antroponimia Krakowa od XVI do XVIII wieku. Proces kształtowania się nazwiska. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Sarnowska-Giefing Irena 2011: Słownik nazwisk mieszkańców Poznania XVI–XVIII wieku. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Straipsniai / Articles 71 ALMA RAGAUSKAITĖ Glemža Liudas 1998: Kaunas miestiečių sąjūdyje (1789–1791). – Kauno istorijos metraštis 1. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, 43–69. Glemža Liudas 2000: Geros tvarkos komisijos kūrimo Kaune 1786 m. dokumentai. – Kauno istorijos metraštis 2. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, 158–163. Górny Halszka 2004: Nazwiska mieszkańców wybranych miejscowości dawnej ziemi sanockiej w świetle interferencji etniczno-językowej (XV–XIX w.). Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego. Jablonskis Konstantinas 1979: Istorija ir jos šaltiniai. Vilnius: Mokslas. Jaracz Małgorzata 2001: Nazwiska mieszkańców Kalisza od XVI do XVII wieku. Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego. Kowalik-Kaleta Zofia 2007: Historia nazw polskich na tle społecznym i obyczajowym (XII–XV wiek). Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. Kowalik-Kaleta Zofia, Dacewicz Leonarda, Rzeszewicz-Żurek Beata 2007: Słownik najstarszych nazwisk polskich: pochodzenie językowe nazwisk omówionych w „Historii nazwisk polskich“ 1. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. KN – Lietuvos magdeburginių miestų privilegijos ir aktai 3: Kėdainiai, sud. Antanas Tyla. Par. Antanas Tyla, Romualdas Firkovičius, Darius Antanavičius. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2002. Kiaupa Zigmas 1991: Šiaulių gyventojų kaita ir pastovumas XVII–XVIII a. – Šiaulių miesto savivaldai 200. Respublikinės istorikų mokslinės konferencijos tezės. 1991 m. lapkritis. Šiauliai: Titnagas, 3–4. Kiaupa Zigmas 2000: Kauno vaizto XVI a. vidurio knygos prabyla lietuviškai. – Kultūrų sankirtos. Vilnius: Dėmedis, 66–92. Kiaupa Zigmas 2010: Kauno istorija 1: Kauno istorija nuo seniausių laikų iki 1655 m. Vilnius: Versus aureus. Kucińska Małgorzata 2015: Nazwiska mieszkańców dawnych powiatów mławskiego i żuromskiego równe nazwom zawodów (1660–1825). – Prace Językoznawcze 17(1), 33–40. Lukaitė Regina 2001: Lietuvos stačiatikių bažnyčia 1918–1940 m.: kova dėl cerkvių. – Lituanistica 2(46), 15–53. Lipowski Jarosław 2008: Ewolucja nazwisk w południowej części Śląska Cieszyńskiego w czasach austriackich: analiza słowotwórczo-statyczna i graficzna. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainičių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Maciejauskienė Vitalija 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas XIII–XVIII a. Vilnius: Mokslas. Mytnik Irena 2010: Antroponimia Wołynia w XVI–XVIII wieku. Warszawa: Uniwersytet Warszawski. Paserska-Nowak Ewa 2013: Z problematyki kształtowania się polskich nazwisk. Model odmieńcowy na -ski w antroponimii poznańskiej XVII i XVIII wieku. – Kwartalnik Językoznawczy 3, 11–23. Paserska-Nowak Ewa 2015: Odapelatywna antroponimia mieszczan poznańskich na przykładzie rejestrów czopowego z XVII i XVIII wieku. – Słowiańszczyzna dawniej i dziś – język, literatura, kultura. Monografie ze studiów slawistycznych II, red. Agnieszka Kołodziej, Magdalena Bańka-Kowalczyk, Małgorzata Budińska. Czerńy Kostelec: Nakladatelství Pavel Mervart, 179–185. Wolnicz-Pawłowska Ewa 2010: Czy istnieje polskie nazwisko mieszczańskie? – Miasto w perspektywie onomastyki i historii, red. Irena Sarnowska-Giefing, Magdalena Graf. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk Redakcja Wydawnictw. Kijasowa-Pihan Alicja 2011: Nazwiska mieszczan wileńskich (XVI–XVIII wiek). Zarys problematyki. – Poznańskie Spotkania Językoznawcze 22, 75–86. Ragauskaitė Alma 1999: XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės asmenvardžiai. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 145–158. Ragauskaitė Alma 2000: XVII a. pirmosios pusės Kauno miestiečių asmenvardžių kilmė. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 43, 93–110. Ragauskaitė Alma 2001: Kauno miestiečių pavardžių formavimasis XVI–XVII a. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 45, 123–143. Ragauskaitė Alma 2001a: Kauno miestiečių pavardžių formavimosi tendencijos XVI–XVIII amžiuje. – Tarptautinė Kazimiero Būgos konferencija: etimologija ir onomastika. Vilnius, 2001 m. lapkričio 9 d. Vilnius: Vilniaus universiteto Baltistikos ir bendrosios kalbotyros katedra, 40–41. Ragauskaitė Alma 2002: XVII–XVIII amžių kauniečių (vyrų) pavardžių variantai. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 47, 31–40. Ragauskaitė Alma 2003: XVI–XVIII a. kauniečių moterų asmenvardžių daryba. – Vārds un tā pētišanas aspekti. Rākstu krājums 7, Liepāja: Liepājas pedagoģijas akademija, 82–92. Ragauskaitė Alma 2004: XVI–XVII a. joniškiečių asmenvardžiai. – Istoriniai tekstai ir vietos kultūra. Šiauliai, Ryga: Luciljus, 8–18. Straipsniai / Articles 73 ALMA RAGAUSKAITĖ Ragauskaitė Alma 2005: XVI–XVII a. kauniečių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Ragauskaitė Alma 2006: Vietovardinės kilmės asmenvardžiai ir pravardžiai XVI a. Kauno aktų knygose. – Baltu filoloģija 15(1/2), 81–94. Ragauskaitė Alma 2007: Scotish Personal Names in the Act Books of the City of Kėdainiai in the Seventeenth and Eighteenth Centuries. – Tarptautinė Aleksandro Vanago konferencija „Vardas kalboje, istorijoje ir savimonėje“. 2007 m. spalio 24–26 d. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 63–64. Ragauskaitė Alma 2008: Tendencies in the Evolution of Hereditary Surnames of Townspeople in Lithuania from the Sixteenth to Eighteenth Centuries. – Zunamen / Surnames 3, 29–37. Ragauskaitė Alma 2009: Kada susidarė kauniečių pavardės? – Kalba ir žmonės. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 226–232. Ragauskaitė Alma 2014: Kauno moterų asmenvardžiai XVI–XVII a. lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Kauno istorijos metraštis 14. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas; Versus aureus, 7–17. Ragauskaitė Alma 2014a: Lietuvoje sudarytas rankraštinis tikinių vardų registras (apie 1840–1843). – Archivum Lithuanicum 16, 323–340. Ragauskaitė Alma 2015: Seniausios Lietuvoje 1599–1621 metų Joniškio krikšto metrikų knygos joniškiečių moterų asmenvardžiai lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Acta Linguistica Lithuanica 73, 55–81. Ragauskaitė Alma 2016: Šotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 45–67. Ragauskaitė Alma 2016a: Germaniškos kilmės kėdainiečių antroponimai XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose. – Baltu filoloģija 25(2), 111–128. Raugas Aivas 2002: Vilniaus miesto valdantysis elitas XVII a. antroje pusėje (1662–1702 m.). Vilnius: Diemedis. Sinkevičiūtė Daiva, Račickaja Veslava 2014: Lietuvių dv kamienių vardų kilmės asmenvardžiai ir jų kamienų užrašymo ypatybės Vilniaus naujųjų miestiečių ir laiduotojų 1661–1795 metų sąraše. – Archivum Lithuanicum 16, 295–322. Sinkevičiūtė Daiva, Račickaja Veslava 2014a: Jo vardas paveldimuose Vilniaus naujųjų miestiečių ir laiduotojų sąrašo 1661–1795 m. sąrašo asmenvardžiuose. – Baltistica 49(2), 331–344. 74 Acta Linguistica Lithuanica xxvii Kėdainių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Sinkevičiūtė Dava 2016: Lietuvių dikaminių vardų trumpinių kilmės asmenvardžiai ir jų kamienų užrašymo ypatybės Vilniaus naujųjų miestiečių ir laidotojų 1661–1795 metų sąraše. – Archivum Lithuanicum 18, 221–254. Skowronek Katarzyna 2001: Współczesne nazwisko polskie. Studium statystyczno-kognitywne. Kraków: Instytut Jęka Polskiego PAN. SNP – Słownik nazwisk mieszkańców Poznania XVI–XVIII wieku 1. A–F. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2011. Sudakiewicz Lidija Bożena 201: Słownik nazwisk mieszkańców Ziemi Złotowskiej 1. Koszalin: Wydawnictwo Politechniki Koszalińskiej. Szulowsk Wanda 2004: Dawna antroponimia Mazowsza (XV–XVII w.). Olsztyn: UW-M. Šinkūnas Peliksas 1928: Kėdainių miesto istorija. Kaunas: „Spindulio“ B-vės spaustuvė. Tyla Antanas 2000: Decemvitas arba Tertio ordo comunitatis Kėdainių savivaldoje. – Lietuvos istorijos metraštis 1999. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 64–76. Tworek Stanisław 1966: Z dziejów kalwinizmu w Wielkim Księstwie Litewskim w XVIII w. – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 21(8), 193–202. Woliński Marek 2011: Indeks nazwisk i przydomków do „Źródeł dziejowych“ i innych prac genealogicznych. Warszawa: Wydawnictwo Kastor. Zinkevičius Zigmas 1973: Kaip vadinosi vilniečiai? – Mokslas ir gyvenimas 4, 17–19. Zinkevičius Zigmas 1974: Vilniaus gyventojų vardai XVII a. pradžioje. – Žodžiai ir žmonės. Vilnius: Mintis, 78–85. Zinkevičius Zigmas 1976: W sprawie kontaktów językowych litewsko-polskich w Wilnie w XVII wieku. – Acta Baltico-Slavica 9, 125–131. Zinkevičius Zigmas 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje. Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1977a: Iš lituanizmų Vilniaus XVII a. pradžios lenkiuose rankraščiuose. – Žmonės ir kalba. Vilnius: Mokslas, 93–101. Zinkevičius Zigmas 1977b: Tėvardinė asmenvardžių sistema Lietuvoje. – Baltistica. II priedas, 151–156. Zinkevičius Zigmas 2009: Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Straipsniai / Articles 75 ALMA RAGUSKAITĖ Žirgulis Rimantas 2002: Škotų bendruomenė Kėdainuose 1630–1750 m. – Lietuvos muziejų rinkiniai 1. Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus, 23–27. Žirgulis Rimantas 2002a: Three Hundred Years of Multiculturalism in Kėdainiai. – The Peoples of the Grand Duchy of Lithuania, ed. Grigorijus Potašenko. Vilnius: Aidai, 130–140. Žirgulis Rimantas 2005: Kėdainių žydų bendruomenė ir jos paveldas. – Žydų kultūros paveldas Lietuvoje, sud. Alfredas Jomantas. Vilnius: Savastis, 2005. Žirgulis Rimantas 2005a: The Scottish Community in Kėdainiai c. 1630 – c. 1750. – Scottish Communities Abroad in the Early Modern Period, ed. Alexia Grosjean and Steve Murdoch. Leiden–Boston: Brill, 225–247. Žirgulis Rimantas 2006: Kėdainiai Jewish Community and its heritage. – Jewish Cultural Heritage in Lithuania. Vilnius: Versus aureus, 234–245. Зинкявичюс Зигмас 1974: К вопросу о литовско-польских языковых контактах по данным антропонимии города Вильнюса начала XVII века. – Балто-славянские исследования. Москва: Наука, 136–143. Зинкявичюс Зигмас 1980: К истории литовских личных имен восточно-славянского происхождения. – Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва: Наука, 151–156. Пашкевич М. 1908: Kėdainys, бывшій Ке̇данскій Преображенскій монастырь, Ке̇данская гимназія и типографія. Вильна: Русскій Починъ. Параускайте Алма 2012: О литовско-польских языковых контактах по данным фамилий жителей города Кедайняй в XVII–XVIII веках. – Студії з ономастики та етимології. 2011–2012. Київ: Інститут української мови НАН України, 213–221. Tendencies of Formation of Surnames among Kėdainiai Residents (Lithuanians, Poles) in the 17th–18th Century SUMMARY The article discuses the tendencies of formation of surnames of Kėdainiai residents in the 17th–18th century with a focus on the personal names of Kėdainiai residents collected from 24 unique Kėdainiai registry books of the 17th–18th century. Kėdainiai inventories of 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kėdainių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje the 17th century as well as other historical documents are also mentioned in the article as auxiliary historical documents. Around 2,500 cases of naming Kėdainiai residents (both anthroponyms of different people and various versions of their personal name forms) were collected from the abovementioned old city manuscripts. The analysis of these cases of naming made it clear that surnames originated in all the groups of the local community of city residents at different times. The surnames of the dominant and most influential residents of Kėdainiai were first to originate. In the first half of the 17th century the residents of Kėdainiai (Lithuanians, Poles) taking up a higher social position were recorded using hereditary personal names. In the second half of the century the individuals belonging to the middle and lower class of the townspeople acquired uniform, common anthroponyms. The records of the second half of the 17th century show that the townspeople of Kėdainiai had surnames. Apparently, it took longer for the surnames of the city’s lower social classes to form. The stabilization of the surnames of Kėdainiai residents occurred during a later period, i.e. in the 18th century. Meanwhile, in the case of local communities of large cities, such as Kaunas and Vilnius, the surnames of the city elite first originated in the first half of the 16th century. The residents of Kaunas, Vilnius and Kėdainiai already had surnames in the second half of the 17th century. The final formation of the surnames of Kaunas, Vilnius, Kėdainiai, Joniškis residents took place in the 18th century. When comparing the chronology of the origin and final formation of surnames of the social classes of Lithuanian nobles and peasants and the time of formation of surnames of the townspeople, it turned out that it took longer for the surnames of the townspeople to form compared to the nobility but they formed earlier than those of peasants. The available research of Lithuanian historical anthroponomy testifies that the phenomenon of formation of surnames of the nobility can already be observed in the 15th century; the process gained momentum in the 16th century and during a later period. The surnames of peasants gradually originated at the end of the 16th century only, gathered pace in the 17th century and finally formed in the 18th century. Įteikta 2017 m. rugpjūčio 10 d. ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 77