Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje

Straipsniai / Articles 53 ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: antroponimika historyczna, toponimika historyczna. NAZWISK KĖDANIAŃCZYKÓW (LITWINÓW, POLAKÓW) TENDENCJE KSZTAŁTOWANIA SIĘ W XVII–XVIII WIEKU Tendencies of Formation of Surnames among Mieszkańcy Kiejdan (Litwini, Polacy) w XVII–XVIII wieku ADNOTACJA Do analizy artykułu wybrano około 2500 nazw mieszkańców Kiejdan z 24 ksiąg aktowych Kiejdan z XVII–XVIII w., inwentarzy Kiejdan z 1604, 1624 i 1666 r., inwentarza czynszowego probostwa kiejdańskiego z 1622 r. oraz innych dawnych rękopisów miejskich (uwzględniono nie tylko antroponimy różnych osób, lecz także różne warianty form ich nazw osobowych). Po ich przeanalizowaniu wyodrębniono istotniejsze tendencje kształtowania się i zapisywania nazwisk kiejdańczan (Litwinów, Polaków) w XVII–XVIII wieku. W istocie w drugiej połowie XVII wieku wszyscy kiejdańczanie należący do wymienionych grup etnicznych mieli nazwiska, a wolniej pojawiały się jedynie nazwiska przedstawicieli niższych warstw (służby itp.). W XVIII w. nadal ostatecznie ustalał się rodzaj ich nazwisk. Wnioski te porównano również z wynikami badań mieszkańców większych miast Litwy (Kowna w XVI–XVIII w., Wilna w XVI–XVII w.). SŁOWA KLUCZOWE: Kiejdany, XVII–XVIII wiek, księgi aktowe, kształtowanie się nazwisk. ADNOTACJA Do analizy zebrano około 2500 przypadków nazewnictwa (zarówno antroponimów różnych osób, jak i rozmaitych wariantów ich form imiennych) z 24 kiejdańskich ksiąg metrykalnych z XVII–XVIII wieku, inwentarzy Kiejdan z lat 1604, 1624 i 1666, inwentarza czynszu gruntowego probostwa kiejdańskiego z 1622 roku oraz innych dawnych rękopisów miejskich. Ich analiza doprowadziła do wyodrębnienia głównych tendencji w zakresie tworzenia i zapisu nazwisk ALMA RAGAUSKAITĖ 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII określających mieszkańców Kiejdan (Litwinów, Polaków) w XVII–XVIII wieku. W rzeczywistości w drugiej połowie XVII wieku wszyscy mieszkańcy Kiejdan należący do wyżej wymienionych grup etnicznych mieli nazwiska. Jedynie wykształcenie się nazwisk niższych warstw społecznych KEYWORDS: Kiejdany, (servants, etc.) to originate. The forms of their surnames finally settled in the 18th century. The conclusions are compared with the findings of the research on residents in larger Lithuanian cities (16th–18th century Kaunas, 16th–17th century Vilnius). XVII–XVIII wiek, księgi metrykalne, formowanie się nazwisk. 0. WPROWADZENIE Lietuvos miestiečių luomo pavardžių formavimosi procesas jau pradėtas tirti. Vilniaus Šv. Jono bažnyčios 1602−1615 m. santuokų ir 1611−1616 m. krikšto asmenvardžius ksiąg metrykalnych szczegółowo zbadał Zigmas Zinkevičius (Zinkevičius 1973: 17−19; 1974: 78−85; 1976: 125−131; 1977; 1977a: 93−101; 1977b: 151−156; Зинкявичюс 1974: 136−143; 1980: 151−156). W swojej monografii Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje podkreślił, że początek XVII wieku jest bardzo ważnym okresem dla poznania procesu kształtowania się litewskich nazwisk. Dlatego konieczne jest uważne zbadanie funkcjonowania ówczesnych dziedzicznych nazw osobowych w tych źródłach, które były sporządzane na obszarach najbardziej dotkniętych procesem polonizacji, w czasie, gdy proces ten się rozpoczął lub nasilił (Zinkevičius 1977: 4). W poświęconym temu rozdziale monografii Proces kształtowania się nazwisk (dz. cyt., 64−65) autor stwierdził, że na podstawie ksiąg metrykalnych „niełatwo dokładnie ustalić, które przydomki wpisywanych osób nie były już wówczas tymczasowe, obowiązujące tylko przez jedno pokolenie, lecz stałe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, a więc które pełniły funkcję nazwiska. Bezpośrednie dane wskazujące na wzajemną więź rodzinną wpisanych osób, na podstawie których można wnioskować o tymczasowości lub stałości przydomka, pojawiają się tylko w nielicznych wpisach” (dz. cyt., 64). Chociaż dalej wyraża się jednak myśl, że nazwiska w owym czasie prawdopodobnie miały już rodziny ludzi uprzywilejowanych, które dbały o swoje wysokie pochodzenie i genealogię (dz. cyt., 65). Zigmantas Kiaupa, opierając się na określeniach mieszkańców Szawli odnotowanych w rejestrach podatkowych miasta Szawle z lat 1662−1663 oraz w księdze sądu dworu szawelskiego z lat 1636−1738, próbował scharakteryzować tendencje kształtowania się ich nazwisk. Doszedł do wniosku, że w pierwszej połowie XVII w. można już obserwować zjawisko powstawania nazwisk mieszkańców Szawel (Kiaupa 1991: 3−4). Powstawanie nazwisk mieszkańców jednego z największych miast Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI−XVIII w. – Kowna – zbadała autorka niniejszego artykułu. W tym celu poświęciła temu rozdział monografii Antroponimy kowieńczyków w XVI−XVIII w. Straipsniai / Articles 55 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje „Formowanie się nazwisk” oraz kilka publikacji (Ragauskaitė 2001: 123−143; 2001a: 40−41; 2002: 31−40; 2005: 75–96; 2009: 226–232). W ciągu trzech stuleci omówiła wnioski imančių Kauno savivaldos institucijų dokumentų analizė leido pateikti pradidotyczące pojawienia się nazwisk mieszczan i zachodzącego ich rozwoju (Ragauskaitė 2005: 76–96). Ustalono, że najwcześniej ukształtowały się nazwiska miejskiej elity. Już w pierwszej połowie XVI wieku miejscowi mieszkańcy Kowna (Litwini, Polacy, Rusini) zajmujący wysoką pozycję w społeczeństwie stopniowo nabyli dziedziczne nazwisko. Nazwiska miały wówczas także osoby należące do zamieszkującej w Kownie niemieckiej wspólnoty luterańskiej. W drugiej połowie tego stulecia oraz w pierwszej połowie XVII wieku część osób ze średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego zapisywano za pomocą jednego, wspólnego antroponimu. Zapisy z drugiej połowy XVII wieku pokazują, że zasadniczo wszyscy mieszkańcy Kowna mieli już nazwiska. Jak się wydaje, wolniej kształtowały się nazwiska przedstawicieli marginalnych warstw Kowna (Ragauskaitė 2001: 140). W XVII−XVIII wieku nastąpiło ostateczne ustalenie rodzajowych form nazwisk mieszkańców Kowna. Świadczyła o tym mnogość wariantów nazwisk (Ragauskaitė 2002: 38; 2005: 91–95). Ogólne prawidłowości powstawania nazwisk mieszkańców Wilna w XVI–XVII wieku, Kiejdan w XVII–XVIII wieku oraz Janiszek w XVIII wieku omówiono na podstawie ponad 4 000 nazw osobowych zebranych z dokumentów dotyczących historii tych miast. Najwcześniej zaczęły kształtować się nazwiska wyższych warstw mieszczaństwa, później nabyli je przedstawiciele warstw średnich i niższych. Księgi akt niewielkiego miasta Joniškis, położonego na północy Litwy, zachowały się dopiero od 1722 r. Jednak i te dane wyraźnie poświadczyły, że nie tylko joniszczanie należący do elity miejskiej (burmistrzowie, wójt itp.), lecz także osoby z niższych warstw miały dziedziczne imiona osobowe. Ustalenie się rodzajów nazwisk mieszkańców wymienionych miast trwało ir XVIII a. (Ragauskaitė 2008: 36). Osoby pochodzenia szkockiego, które przybyły do Kiejdan około 1628–1629 r., miały już nazwiska, jednak sposób przekazywania ich dziedzicznych antroponimów (odnotowywania lub nieodnotowywania) w miejskich rękopisach był zróżnicowany. Wynikało to z braku jednolitego i obowiązującego wszystkich systemu nazywania, tradycji piśmienniczej posiadanej przez ówczesnych pisarzy miejskich itp. Ustalono jednak, że w XVII–XVIII w. dominują określenia wyraźnie poświadczające funkcjonowanie dziedzicznych imion osobowych pavardės – skirtinguose magistrato bylų įrašuose jos galėjo būti įvairiai modifikuotos. Taip susidarė kėdainiečių škotų (vyrų) pavardžių grafinių variantų (nazwisk) kiejdańskich Szkotów w źródłach dotyczących historii miasta Kiejdany. Zlatynizowane, zeslawizowane oraz osób tej narodowości (Ragauskaitė 2007: 63–64; 2016: 56–57). Nazwiska Niemców, którzy od końca trzeciego dziesięciolecia XVII w. przybywali do Kiejdan, były już ukształtowane, jednak modele ich zapisu w źródłach historycznych nie były ustalone. Jest to szczególnie oczywiste, gdy obok siebie zapisano nazwiska tych samych šeimos nariai (vyras ir žmona) ir kt. Pasitaikė, kad moters vardas ir mergautinė pavardė buvo praleidžiami. Kai kada magistrato bylose nurodoma tik bendra ALMA RAGAUSKAITĖ 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII małżonków prowadzących spór sądowy. Na zjawisko to wpłynęła specyfika badanych ksiąg aktowych oraz kontekst wpisów. Osoba wymieniona w jednym dokumencie (powód, pozwany itp.) w innym protokole rozprawy mogła być zapisywana pod nazwiskiem, a nazwiska brzmiały rašytas trumpiau, paprasčiau arba tiesiog kitaip. Tai, matyt, susiję ir su gyvąja kalba, ir su neoficialiu miestiečių apibūdinimu. Raštininkams šių kitataučių nietypowo, dlatego w dokumentach historycznych utrwalono warianty zapisu germańskich nazwisk mieszkańców Kiejdan. Zjawisko to było różnorodne i niesystematyczne (Ragauskaitė 2016a: 111–128). Jak widać, różne grupy etniczne zamieszkujące Kiejdany (Szkoci, Niemcy itp.) miały swoiste systemy nazywania osób, utrwalania i tworzenia nazwisk oraz inne cechy, dlatego w dalszym ciągu prowadzone są badania nad historyczną antroponimią mieszkańców Kiejdan w XVII–XVIII wieku. Celem niniejszego artykułu jest omówienie tendencji w zapisywaniu nazwisk lokalnej wspólnoty Kiejdan (Litwinów, Polaków) w XVII−XVIII wieku oraz przedstawienie szczegółowej analizy kształtowania się nazwisk mieszczan z różnych warstw. Ponadto zamierza się porównać chronologię kształtowania się nazwisk mieszkańców Kiejdan z wynikami badań nad kształtowaniem się nazwisk mieszkańców największych miast Litwy (Kowna w XVI–XVIII wieku, Wilna w XVI–XVII wieku). Materiał do artykułu zebrano głównie z 24 ksiąg aktów kiejdańskich, pisanych po łacinie i polsku. Są to jedne z najcenniejszych źródeł historycznej antroponimii mieszkańców Kiejdan (Ragauskaitė 2008: 29; 2014a: 323). Dokumenty tiniojo dešimtmečio įrašų esama 1690–1775 m. magistrato knygoje. Didžiąją dalį aktų knygų sudaro miestiečių turto pripažinimo, užrašymo, įkeitimo, skodotyczące paskuł z XVII w., orzeczenia sądowe i protokoły sesji magistratu. Księgi protokołów sesji lub posiedzeń magistratu oraz protokołów sądu ławników zachowały się od 1759 r. Omawiane protokoły pochodzą z lat 1759–1763, 1767–1773, 1777–1792 (Tyla 2000: 65; KDN 27). Badane księgi obejmują okres od XVII do początku XIX w. (1623–1806 m.1, 1690–1775 m., 1704–1720 m., 1721–1725 m., 1732–1740 m., 1732–1743 m., 1744–1750 m., 1750–1752 m., 1750–1761 m., 1750–1766 m., 1753–1755 m., 1756–1758 m., 1762–1763 m., 1763–1770 m., 1767–1770 m., 1771–1773 m., 1774–1777 m., 1777–1779 m., 1777–1780 m., 1779–1782 m., 1782–1791 m., 1783–1792 m., 1791–1806 m., 1794–1798 m.). Objętość tych dokumentów jest różna. Prawdopodobnie największą objętość ma księga z lat 1756–1758, którą tworzy 627 kart, natomiast najmniejszą objętość ma księga licząca 84 karty, której wpisy obejmują 1732–1740 m. Policzono co najmniej 17 skrybów, którzy napisali te księgi (Tyla 2000: 73–75). Twierdzi się, że skrybowie prowadzący księgi aktów miejskich mieli sporządzone zbiory formuł różnych aktów i nimi kierowali się przy zapisywaniu różnych osób, 1 W rzeczywistości nie jest to księga magistratu z lat 1623–1806, jak podano w opisie Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego, lecz pojedyncze dokumenty z okresu około dwustu lat oprawione w jeden zbiór. Artykuły / Articles 57 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje orzeczeń w sprawach sądowych itp. (Jablonskis 1979: 222). Starając się zrekompensować brak wpisów z pierwszej połowy XVII-wiecznych ksiąg aktów Kiejdan, opierano się również na innych odnalezionych dokumentach historycznych z tego stulecia. Są to inwentarze Kiejdan z 1604, 1624 i 1666 r., inwentarz czynszowy probostwa kiejdańskiego z 1622 r. itp., w większości sporządzone w języku polskim. Spośród wymienionych XVII–XVIII-wiecznych źródeł historycznych do analizy w niniejszym artykule wybrano około 2 500 (2 000 mężczyzn i 500 kobiet) nazw osobowych. Policzono nie tylko różne, lecz także powtarzające się zapisy tych samych osób (rodzajowe warianty ich antroponimów). 1. O SKŁADZIE ETNICZNYM I RELIGIJNYM MIESZKAŃCÓW KĖDAJN W XVII–XVIII WIEKU W XVII–XVIII w. Kiejdany były miastem wieloreligijnym i wielonarodowym (Žirgulis 2005: 179; 2005b: 35). Chcąc ożywić handel i rzemiosło oraz aktywnie wspierając reformację, Krzysztof Radziwiłł dążył do tego, aby w Kiejdanach osiedliło się jak najwięcej wyznawców tej religii (Tworek 1966: 193; Žirgulis 2005a: 226). W tym czasie w mieście Kiejdany mieszkali przede wszystkim Litwini, Polacy, Szkoci, Niemcy i Żydzi (zob. także Šinkūnas 1928: 21, 36; KDN 18; Žirgulis 2005: 179). W mieście tym osiedlili się katolicy, ewangelicy reformowani, ewangelicy luteranie, wyznawcy judaizmu oraz nieliczni prawosławni (Šinkūnas 1928: 21–22; KDN 18; Žirgulis 2005: 179; 2005a: 225–247; 2006: 234–235). Przypuszcza się, że około 1624 r. Żydzi rozpoczęli działalność gospodarczą w Kiejdanach, a w 1629 r. zaproszono niemieckich ewangelików luteranów (Žirgulis 2005a: 227). Twierdzi się, że Krzysztof Radziwiłł utrzymywał kontakty z elbląskim kościołem reformowanym, do którego należeli również Szkoci. Chociaż nie wiadomo, czy zostali oficjalnie zaproszeni, około 1628–1629 r. w Kiejdanach pojawili się także szkoccy reformaci (Žirgulis 2002: 236). W latach 1590–1795 (przez cały okres samorządu miejskiego) z różnych dokumentów miejskich (w tym także z badanych XVII–XVIII-wiecznych ksiąg akt Kiejdan) zebrano 225 nazwisk urzędników magistratu (Tyla 2000: 73–75). Okazało się, że spośród 225 urzędników miejskich w omawianym okresie aż 72,9 % osób zajmujących tak wysokie stanowiska stanowili miejscowi mieszkańcy — Litwini i Polacy (Žirgulis 2002: 25). W kontekście XVII–XVIII w. prawosławni mieszkańcy Kiejdan są w artykule nazywani także „Rusinami”. Jest to szersze pojęcie, odzwierciedlające ówczesną, ściśle nieokreśloną świadomość narodową tych osób (Ragauskas 2002: 284). Niewielka wspólnota prawosławna w Kiejdanach faktycznie zaczęła się formować w połowie XVII w., gdy Janusz Radziwiłł poślubił mołdawską księżniczkę Marię Lupul. Około 1652 r. ku jej czci wzniesiono cerkiew św. Andrzeja i założono klasztor obok placu Knypawskiego (Пашкевичъ 1908: 17–18; Laukaitytė 2001: 33; Žirgulis 2002a: 137). W tym klasztorze mieszkali przybyli z wileńskiego monasteru św. Kilku mnichów zaproszonych przez Jonusza Radziwiłła do klasztoru Ducha. Tak ALMA RAGAUSKAITĖ 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII XVII a. antrojoje pusėje prie cerkvės ir vienuolyno įsikūrė nedidelė tikinčiųjų wspólnota. W inwentarzu kiejdańskim z 1666 r. wspomniany jest klasztor prawosławny – Monostyr Ruski KI3 6v (zob. il. 1). Przypuszcza się, że Jonusz Radziwiłł zaprosił do przybycia i osiedlenia się w Kiejdanach również mieszczan ruskich (rzemieślników, kupców itp.) z Połocka (Пашкевичъ 1908: 21). W 1656 r. zmarł książę Jonusz Radziwiłł, a w 1660 r. w Słucku – opiekunka prawosławnych Kiejdan, Maria Radziwiłłowa (Пашкевичъ 1908: 23). W drugiej skundėsi dėl finansinių sunkumų. 1661 m. Kėdainių stačiatikių vienuolyne gypołowie XVII w. mieszkaniec tej parafii, pewien mnich, którego w źródłach historycznych wymieniono jako Феофанъ Елiашевичъ, zwrócił się do nowego właściciela Kiejdan, Bogusława Radziwiłła, z prośbą o wsparcie klasztoru. Klasztorem tym kierowała wówczas osoba zapisana jako Никаноръ Ленкевичъ. W 1666 r. w sądach reprezentował duchowny klasztoru Św. Ducha w Wilnie. wymieniony jako Данiилъ Дорофеевичъ (Пашкевичъ 1908: 23, 25, 29). W 1682 r. Rusinów w Kiejdanach było tak niewielu, że mieszkało tam tylko dwóch zakonników. Nowa właścicielka Kiejdan, Karolina Ludwika, od 1687 r. wspierała cerkiew prawosławną, a do miasta przybyło nieco wiernych. Jednak około 1704 r. w mieście pojawili się jezuici (Пашкевичъ 1908: 27). Po przybyciu jezuitów rozpoczęły się prześladowania prawosławnych i protestantów. Większość z nich po prostu opuściła miasto. W późniejszej księdze magistratu Kiejdan z lat 1750–1766 wspomniano o nadal działającej cerkwi: 1761 Xiądz Nikanor Liniewicz Zakonu […] Bazilianow Rytus Graeci Rezidencyi Kieydanskiey oswiadczył się w Kancellaryi Magdeburyi […] Iz plac pusty swoim Sumptem nabyty na Ulicy Iaswonskiey leżący bokiem do Funduszowego Placu Cerkwi2 […] KAK10 37. W 1718 r. i 1771 r. klasztor ucierpiał w wyniku pożaru, w 1798 r. zakonnicy powrócili do wileńskiego klasztoru św. Ducha, nie pozostała wspólnota prawosławna, dlatego klasztor został zamknięty, a w 1820 r. – zamknięto również cerkiew (Пашкевичъ 1908: 30–31; Laukaitytė 2001: 33; Žirgulis 2002a: 137–138). Zatem w XVII–XVIII w. społeczność ruska była niejako swoistym „ciałem obcym” w mieście Kiejdany. Z powodu tych okoliczności historycznych nazwiska tej miniaturowej społeczności, niemającej większego wpływu na życie publiczne Kiejdan, w tych. Dlatego właśnie w badanych formavimosi reiškinys nebuvo atspindėtas XVII–XVIII a. istorijos dokumenźródłach zostanie omówione reprezentatywne kształtowanie się nazwisk przedstawicieli innych kiejdańskich grup etnicznych (Litwinów, Polaków). 2 Wszystkie antroponimy przedstawione w artykule są poświadczone w księgach metrykalnych. Przy każdym z nich podano rok, w którym imię i nazwisko zostało odnotowane, skrót źródła historycznego oraz numer karty (strony). Straipsniai / Articles 59 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje 2. ZASADY DOBORU KIEJDAŃSKICH (LITEWSKICH, POLSKICH) ASIMION I NAZWISK Pochodzenie historycznego antroponimu nie zawsze wskazuje na narodowość za 2000: 18–45; Górny 2004: 18–27; Kowalik-Kaleta 2007: 25–56; Lipowski 2008: 24; Zinkevičius 2009: 12–50; Mytnik 2010: 14–55; Sarnowska-Giefing jego nosiciela (Bre2011: 14–33; Sudakiewicz 2011: 18–44; Woliński 2011: 14–34; Kucińska 2015: 33–40; Ragauskaitė 2016: 115). Nie jest to również celem niniejszego badania. Określenia mieszkańców Kiejdan (Litwinów, Polaków) z XVII–XVIII w. zostały odnotowane we wspomnianych dokumentach dotyczących historii Kiejdan (protokołach magistratu) i in. O kryteriach wyodrębniania antroponimów mieszczan już pisano (Ragauskaitė 1999: 146; 2000: 94; 2003: 82; 2004: 8–9; 2005: 18–23; 2006: 81–82; 2014: 9; 2015: 59– 61; 2016: 48–49; 2016a: 115–116; Рагаускайте 2012: 214). Członkowie lokalnej społeczności Kiejdan (Litwini, Polacy) w badanych źródłach zostali oznaczeni odsyłaczami le. mieszczanin, obywatel, np. : 1622 mieʃʒcʒanie […] Filip Bowoynowicʒ KKČI 3, 1622 mieʃʒcʒanie […] Maciey Girnius KKČI 3, 1624 Vrban Jomantyszkis Mieʃʒcʒanin KI2 13, 1624 Mieʃzczanin Kieydanski Adam Juchnowicʒ KI2 10v, 1622 mieʃʒcʒanie […] Mikołay Kalinski KKČI 3, 1622 mieʃʒcʒanie […] Tomaʃʒ Katiniʃʒkis KKČI 3, 1622 mieʃʒcʒanie […] Piotr Klimowicʒ KKČI 3, 1624 Woyciech Kotlarʒ Mieʃʒcʒanin Kieydanski KI2 10v, 1624 Abram Lubenowicʒ Mieſzcʒanin KI2 13, 1622 mieʃʒcʒanie […] Ionas Mikolaiunas KKČI 2v, 1622 mieʃʒcʒanie […] Mikołay Paʃʒkiewicʒ KKČI, 1622 mieʃʒcʒanie […] Stas Raynaitis KKČI 2v, 1691 Ja Adam Ziłowicz Mieſzczanin Miasta Kieydan(skiego)3 KAK2 45v; 1720 Jan Bałądziewicz Obywatel Miasta Kieydanskiego KAK3 98, 1761 Uczciwy Ierzy Chodaſewicz Ob(ywatel) Kieyd(anski) KAK10 61, 1770 Macieia Grygaluna Obywatela Kieydanskiego gen. KAK15 110, 1765 z uczciwem Szymonem Ilewiczem obyw(atelem) Kieydan(skim) […] abl. KAK10 139, 1770 Stanislawa Jankowskiego Obywatela Kieydanskiego gen. KAK15 110, 1770 Pan Jan Łukaſzewicz tudzieſz Marcin Jackiewicz Obywatele Kieydansci KAK15 100, 1762 Stanisława Matulonia Obyw(atela) Kieydan(skiego) gen. KAK10 70, 1722 Utſiwego Jana Mingayły obywatela Kieydanſkiego gen. KAK4 29v, 1777 Symona Rudzianskiego Mieszczanina Kieydanskiego gen. KAK18 26, 1798 Jerzy Stankiewicz Obyw(atel) Kieydan(ski) KAK23 103, 1766 Uczciwemu Janowi Szumskiemu Obywatelowi Kieydan(skiemu) dat. KAK10 102, 1762 Pan Sy3 W dokumentach historycznych odnotowane mon Witkowski Ob(ywatel) Kieyd(anski) KAK10 64, 1770 […] Marcin Ziemkiewicz Obywatele Kieydanscy KAK15 99 ir t. t. skróty są rozwijane. Dopisek podawany jest w nawiasach. Przy zapisywaniu nazw osobowych stara się zachować oryginalne formy, utrwalone w rękopisach. ALMA RAGAUSKAITĖ 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Część kiejdańczyków zidentyfikowano na podstawie różnych wzmianek określających wysokie stanowiska (rajcy, burmistrzowie, członkowie magistratu, skarbnicy itp.), np. : 1794 Sław(etn)y Bartłomiey Bacianowſki Ławnik M(iasta) K(ieydanskiego) KAK24 3, 1795 Jan Bortkiewicʒ Radny Magiſtratu Miaſta Kieydan(skiego) KAK24 17v, 1779 Szlachetn(ego) Pana Jerzego Dombrowʃkiego Radcy Maydeburyi Kieydanʃkiey gen. BKSS 1, 1758 Adamem Gradowskim Burmistrzem Magdeburyi Kieydanskiey abl. KAK7 606, 1714 Stephana Jamonta Ławnika Kieydan(skiego) gen. KAK3 38, 1704 Stephan Kozłowski Rayca Miasta Kieydanskiego KAK3 3v, 1770 P(ana) Michała Kwerowicza Lantwoyta Miasta Kieydan(skiego) gen. KAK15 101, 1704 Daniel Pacewicz Ławnik KAK3 13, 1767 Za Podskarbich obebrali […] P(ana) Jana Skirgayły […] gen. KAK1514, 1767 Sławetn(ego) Pana Macieja Tomkiewicƶa Ławnika gen. KAK15 31. W zapiskach niektórych kiejdanian zauważono zapis lo. decemvir. Związek magistratu kiejdańskiego ze wspólnotą miejską był dość silny, dlatego w posiedzeniach magistratu uczestniczyli decemwirowie i przedstawiciele cechów. Bywali oni również zatwierdzani przez magistrat. W celu kontroli działalności magistratu kiejdańskiego utworzono tak zwany Tertio ordo communitatis, czyli decemwirat, złożony z przedstawicieli wybranych przez wspólnotę mieszczan (Tyla 2000: 65, 68). Kontrolowali oni uchwały i decyzje podejmowane przez magistrat, zebrane dochody i wydatki, a także byli odpowiedzialni za przygotowanie wojskowe miasta Kiejdany (Tyla 2000: 64–76). bendruomenės atstovų įvardijimų užfiksuota ir XVII–XVIII a. šaltiniuose, pvz.: Następujące miejskie lokalne 1666 Kazimierz Augiewicz Decemwir KI3 7v, 1666 Dawid Jan Macaytis Decemvir KI3 12, 1666 Stefan Mackiewicz Decemwir KI3 3, 1666 Stanisław Palecki Decemvir KI3 16v, 1666 Jan Wysocki Decemwir KI3 14v; 1766 Panowie Diciemwirowy To iest […] Pan Ian Bacinowski […] Pan Jozef Iankowski KAK10 89, 1759 Sławetny […] Pan Kazimierz Jasułowicz Decemwir KAK10 1 ir kt. Niemało kiejdanian z XVIII wieku oznaczono zapisami określającymi rzemieślników i kupców, np.: 1762 Sław(etny) P(an) Symon Augutowicz Cechmistrz SzeKowalskiego z uczciwym Stefanem Romanowiczem wiecki KAK10 81, 1795 Szlachetnemu Janowi Dąmbrowſkiemu kupcowi y Obywatelowi Kieydan(skiemu) dat. KAK24 16, 1765 Uczciwego Adama Januſzkiewicza Maystra Maystrem Kunſztu Gancarskiego KAK10 137, 1762 Emelianowi Iuſzkiewiczowi Maystrowi Kunſztu Szews(kiego) Obyw(atelowi) Miaſta Kieyd(anskiego) dat. KAK10 78, 1767 Jan Kardaſzewicz Cechmistrz […] Garbarskiego KAK15 6, 1794 Tomasz Macianski Starszy Tkacki KAK24 1768 Utsciwego Tomaſza Michałowskiego maystra Kunſztu Szewskiego gen. KAK15 46, 1764 Uczciwy Szymon Rymszewicz Mayster Zarembacki KAK10 89, 1767 […] Stefan Symanowicz Maystrowie Kunſztu Tokarskiego KAK15 30, 1767 Utsciwy Jozef 142, Stankiewicƶ Mayster Kunſztu Ciesielskiego KAK15 13, 1768 Panu Antoniemu Szachniewiczowi Cechmistrzowi Szewieckiemu dat. KAK15 43, 1769 Iozefa Szyszkiewicza Maystra Kunsztu Mularskiego gen. KAK15 61. Artykuły / Articles 61 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Zgodnie ze wskazanymi zasadami identyfikacji wybrano określenia miejscowych chrześcijańskich mieszkańców miasta Kiejdany (Litwinów, Polaków) z XVII–XVIII wieku. Tak umowny podział wynikał z celów niniejszego artykułu, informatywności źródeł do historii Kiejdan oraz badań nad składem etnicznym społeczności kiejdańskiej. 3. TENDENCJE KSZTAŁTOWANIA SIĘ NAZWISK KIEJDANIAN (LITWINÓW, POLAKÓW) W XVII– XVIII WIEKU Każdy badacz antroponimii historycznej, mając konkretny cel analizy, stosuje wybraną metodologię badań (Citko 2001: 11–45; Skowronek 2001: 13-32; Szulowska 2004: 15–25; AP I–III; Kowalik-Kaleta, Dacewicz, Raszewska-Żurek 2007: 27–40; Wolnicz-Pawłowska 2010: 269–278; SNMP 10). W badaniu procesu kształtowania się nazwisk potrzebne są dokumenty historyczne obejmujące dłuższy okres, w których zapisano członków tych samych rodzin lub nawet kilka ich pokoleń. Analizując takie zapisy, można ustalić, czy antroponimy tych określeń nabyły najważniejsze cechy nazwisk. Właśnie asmenJaracz 2001: 496; Ragauskaitė 2001: vardžio paveldimumas bei priklausymas vienos šeimos nariams liudija jį virtus pavarde (Dubisz 1956: 97–107; Bubak 1986: 217; Maciejauskienė 1991: 51; 125; 2005: 75; 2008: 29–33; 2016: 57–60; 2016a: 113–116; Rudnicka-Fira 2004: 15; Pihan-Kijasowa 2011: 75–76; Pasterska 2013: 11–14; 2015: 179–185). Kiejdany w XVII–XVIII w. – to jedno z nielicznych prywatnych miast Litwy, któremu przywilejem króla Zygmunta Wazy z 15 kwietnia 1590 r. nadano prawo magdeburskie, które miało zachowane i pielęgnowane tradycje wielokulturowe, będące miastem Kiszków, a następnie, z przerwami, przedstawicieli birżańsko-dubińskiej gałęzi rodu Radziwiłłów (Tyla 2000: 66). Większość ksiąg magistratu kiejdańskiego z XVII w. spłonęła. Właśnie te wcześniejsze wpisy stanowiłyby ważną część historycznego materiału antroponimicznego (Žirgulis 2002: 24; 2005a: 229). Tylko seria ksiąg aktów instytucji samorządowych miasta Kowna zachowała się od trzeciego dziesięciolecia XVI w. Oryginalne źródła tego rodzaju dotyczące innych miast Litwy zachowały się od XVII w. (Kiaupa 2000: 69; 2010: 24). Zatem z powodu tych obiektywnych przyczyn ekstralingwistycznych bardzo brakuje wczesnych wpisów z XVI w., aby uzasadnić chronologię powstawania pierwszych nazwisk mieszczan kiejdańskich. W innych źródłach historycznych z XVI w. (na przykład w XVI-wiecznych księgach aktów kowieńskich) tylko niezwykle sporadycznie pojawia się pojedynczy zapis członków tej samej rodziny kiejdańskiej, np.: 1559 Bartholomeus Nauniskis Kyedaynensis conservat 1562 honesta Ursula, quondam Simonis Birutiskis, nunc vero Baltromei Nauniskis ALMA RAGAUSKAITĖ 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ukształtowały się wcześniej niż nazwiska chłopów, lecz później niż nazwiska szlachty. Jak się twierdzi, nazwiska tych ostatnich istniały już w XV w., następnie intensywnie kształtowały się w XVI w. i później. Nazwiska chłopów zaczęły pojawiać się sporadycznie dopiero pod koniec XVI w., następnie bardzo szybko kształtowały się w XVII w., a ostatecznie uformowały się w XVIII w. (Maciejauskienė 1991: 112). Statut Litewski, konstytucje sejmów państwa litewskiego i polskiego chroniły jedynie nazwiska szlacheckie. Szlachcice sami bronili swoich nazwisk, aby nie zostały przywłaszczone ani zniekształcone przez inne osoby. Posiadali szczególnie duży majątek, dlatego istotne było dla nich posiadanie jednolitego, dziedzicznego nazwiska oraz dbanie o genealogię swojej rodziny i rodu. Mieszczanie pod względem sytuacji majątkowej byli ubożsi niż szlachcice. Status ich nazwisk najczęściej utrwalały dokumenty konkretnego miasta. Mieszczanie nie mieli praw obywatelskich nawet do czasu Konstytucji 3 maja 1791 r. Konstytucja ta była wydarzeniem niezwykłym w historii miast, ponieważ nowe ustawy stworzyły powszechne prawo miejskie (Glemža 1998: 43−69; 2000: 211−214). Pokazuje to jedynie, że sprzyjające okoliczności historyczne, aby stan szlachecki posiadał stałe, dziedziczne nazwisko, ukształtowały się znacznie wcześniej. Przedstawione twierdzenia dotyczące powstania i rozwoju nazwisk mieszczan kiejdańskich w XVII−XVIII w. uzupełniają dotychczasowe badania procesu kształtowania się nazwisk mieszkańców innych miast (Wilna, Kowna, Joniškisu). Jak już omówiono, XVII w. in vigore testamentum uxoris suae demortuę KNAK 63v – w drugiej połowie wszyscy członkowie lokalnej wspólnoty kiejdańskiej mieli już nazwiska. Nie oznacza to jednak, że wówczas były już ostatecznie ustabilizowane. Wpływ na to miał przede wszystkim fakt, że dziedziczne litewskie imiona osobowe zapisywano w tekstach nielitewskich, a często także przez pisarzy obcego pochodzenia. Litewskie imiona osobowe mieszkańców Kiejdan z XVII−początku XVIII w. były polonizowane, toteż powstałe nazwisko mogło być różnie modyfikowane w poszczególnych zapisach księgi magistrackiej. Dlatego w dalszej części należałoby konsekwentnie omówić zjawiska stabilizowania się nazwisk mieszkańców Kiejdan (wariantywność form nazwisk itd.). 4. WNIOSKI 1. Po zbadaniu wpisów w dokumentach dotyczących historii Kiejdan z XVII−XVIII w. ustalono, że we wszystkich grupach miejscowej społeczności mieszczańskiej nazwiska ukształtowały się w różnym czasie. 2. W pierwszej połowie XVII w. kiejdańczycy (Litwini, Polacy) zajmujący wyższą pozycję w społeczeństwie zostali zapisani z dziedzicznymi imionami osobowymi. W drugiej połowie tego stulecia osoby ze średnich i niższych warstw stanu mieszczańskiego nabywają dziedziczne antroponimy. Zasadniczo w zapisach z drugiej połowy XVII w. członkowie stanu mieszczańskiego Kiejdan mają nazwiska. Wolniej pojawiały się jedynie nazwiska kiejdańczyków z niższych warstw (służby, najemników itp.). W księgach akt miejskich z XVIII w. wszyscy kiejdańczycy zostali odnotowani z nazwiskami. Straipsniai / Articles 69 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje 3. W lokalnych wspólnotach największych miast Litwy (Kowna, Wilna) już w pierwszej połowie XVI w. kształtowały się nazwiska elity, a w drugiej połowie XVII w. nazwiska uzyskali przedstawiciele średnich warstw tych miast. W XVIII w. bez wątpienia wszyscy kowieńczycy, wilnianie, kiejdańczycy zostali zapisani z nazwiskami. ANEKS RYS. 1 Fragment z 1666 r. z inwentarza kiejdańskiego z 1666 r. (k. 6v) ALMA RAGAUSKAITĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII ŹRÓDŁA4 Księga aktów kowieńskich z lat 1555–1564. Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (dalej – VUBRS). F. 7. B. 13843. (KNAK). Inwentarz Kiejdan z 1604 r. VUBRS. F. 4. A1723. B. 34308a. (KI1) Inwentarz czynszowy plebanii kiejdańskiej z 1622 r. VUBRS. F. 4. A207. B. 16292. (KKČI). Księga akt kiejdańskich z lat 1623–1806. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (dalej – LVIA). F. SA. B. 15360. (KAK1) Inwentarz kiejdański z 1624 r. [Inwentarz spiſanÿ ÿmyenia Kyeydanſkiego […]]. VUBRS. F. 4. A1724. B. 34308b. (KI2) Inwentarz Kiejdański z 1666 r. [Inwentarz miasta Kieydanskiego 1666]. VUBRS. F. 4. A215. B. 16891. (KI3) [Regestr Liquidatiey długow Miasta Kieydanskiego. 167… ]. VUBRS. F. 4. A216. B. 17021. (RLDMK) Księga aktów kiejdańskich z lat 1690–1775. LVIA. F. SA. B. 15357. (KAK2) Księga akt kiejdańskich z lat 1704–1720. LVIA. F. SA. B. 15358. (KAK3) Księga akt kiejdańskich z lat 1721–1725. LVIA. F. SA. B. 15359. (KAK4) Księga akt kiejdańskich z lat 1732–1740. LVIA. F. SA. B. 15361. (KAK5) Księga akt kiejdańskich z lat 1732–1743. LVIA. F. SA. B. 15362. (KAK6) Księga akt kiejdańskich z lat 1744–1750. LVIA. F. SA. B. 15363. (KAK7) Księga akt Kėdainių aktų 1750–1761 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15367. (KAK9) kiejdańskich z lat 1750–1752. LVIA. F. SA. B. 15364. (KAK8 ) Księga akt kiejdańskich z lat 1750–1766. LVIA. F. SA. B. 15368. (KAK10) Księga akt kiejdańskich z lat 1753–1755. LVIA. F. SA. B. 15365. (KAK11) Księga aktów kiejdańskich z lat 1756–1758. LVIA. Kėdainių aktų 1763–1770 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15370. (KAK14) Kėdainių aktų 1767–1770 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15371. (KAK15) Kėdainių aktų 1771–1773 m. knyga. LVIA. F. SA. B. 15372. (KAK16) F. SA. B. 15366. (KAK12) Księga aktów kiejdańskich z lat 1762–1763. LVIA. F. SA. B. 15369. (KAK13) Księga akt kiejdańskich z lat 1774–1777. LVIA. F. SA. B. 15373. (KAK17) 4 Wykaz źródeł historycznych sporządzony według chronologii. Artykuły / Articles 71 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Księga akt kiejdańskich z lat 1777–1779. LVIA. F. SA. B. 15374. (KAK18) Księga akt kiejdańskich z lat 1777–1780. LVIA. F. SA. B. 15375. (KAK19) [Sprawa pobicia ławnika kiejdańskiego. 1779]. VUBRS. F. 4. A224. B. 17667, 17669, 17670, 17671, 17674. (BKSS) Księga akt kiejdańskich z lat 1779–1782. LVIA. F. SA. B. 15376. (KAK20) Księga aktów kiejdańskich z lat 1782–1791. LVIA. F. SA. B. 15377. (KAK21) Księga aktów kiejdańskich z lat 1783–1792. LVIA. F. SA. B. 15378. (KAK22) Księga akt kiejdańskich z lat 1791–1806. LVIA. F. SA. B. 15379. (KAK23) Księga akt kiejdańskich z lat 1794–1798. LVIA. F. SA. B. 15380. (KAK24) LITERATŪRA AP I – Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku: wybór artykulów haslowych oraz wykazy nazwisk wraz z chronologią i geografią 1. A–G, red. Aleksandra Cieślikowa. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2007. AP II – Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku: wybór artykulów haslowych oraz wykazy nazwisk wraz z chronologią i geografią 2. H–Mą, red. Aleksandra Cieślikowa, Katarzyna Skowronek. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2009. AP III – Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku: wybór artykulów haslowych oraz wykazy nazwisk wraz z chronologią i geografią 3. Mc–Pl, red. Aleksandra Cieślikowa, Katarzyna Skowronek. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, 2011. Breza Edward 2000: Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Bubak Józef 1986: Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Citko Lilia 2001: Nazewnictwo osobowe północnego Podlasia w XVI w. Białystok: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku. Dubisz Stanisław 1956: O „nobilitacji“ nazwisk mieszczańskich na Mazowszu w XVII i XVIII wieku. – Prace Filologiczne 32, 97–107. Rudnicka-Fira Elżbieta 2004: Antroponimia Krakowa od XVI do XVIII wieku. Proces kształtowania się nazwiska. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Sarnowska-Giefing Irena 2011: Słownik nazwisk mieszkańców Poznania XVI− XVIII wieku. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. ALMA RAGAUSKAITĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Glemža Liudas 1998: Kaunas miestiečių sąjūdyje (1789−1791). − Kauno istorijos metraštis 1. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, 43−69. Glemža Liudas 2000: Geros tvarkos komisijos kūrimo Kaune 1786 m. dokumentai. − Kauno istorijos metraštis 2. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, 158−163. Górny Halszka 2004: Nazwiska mieszkańcow wybranych miejscowości dawnej ziemi sanockiej w świetle interferencji etniczno-językowej (XV–XIX w.). Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego. Jablonskis Konstantinas 1979: Istorija ir jos šaltiniai. Vilnius: Mokslas. Jaracz Małgorzata 2001: Nazwiska mieszkańców Kalisza od XVI do XVIII wieku. Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego. Kowalik-Kaleta Zofia 2007: Historia nazwisk polskich na tle społecznym i obyczajowym (XII–XV wiek). Warszawa: Sławistyczny Óśrodek Wydawniczy. Kowalik-Kaleta Zofia, Dacewicz Leonarda, Raszewska-Żurek Beata 2007: Słownik najstarszych nazwisk polskich: pochodzenie językowe nazwisk omówionych w „Historii nazwisk polskich“ 1. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. KDN – Lietuvos magdeburginių miestų privilegijos ir aktai 3: Kėdainiai, sud. Antanas Tyla. Par. Antanas Tyla, Romualdas Firkovičius, Darius Antanavičius. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2002. Kiaupa Zigmantas 1991: Šiaulių gyventojų kaita ir pastovumas XVII−XVIII a. – Šiaulių miesto savivaldai 200. Respublikinės istorikų mokslinės konferencijos tezės. 1991 m. lapkritis. Šiauliai: Titnagas, 3−4. Kiaupa Zigmantas 2000: Kauno vaito XVI a. vidurio knygos prabyla lietuviškai. – Kultūrų sankirtos. Vilnius: Diemedis, 66–92. Kiaupa Zigmantas 2010: Kauno istorija 1: Kauno istorija nuo seniausių laikų iki 1655 m. Vilnius: Versus aureus. Kucińska Małgorzata 2015: Nazwiska mieszkańcow dawnych powiatów mławskiego i szreńskiego równe nazwom zawodów (1660–1825). – Prace Językoznawcze 17(1), 33–40. Laukaitytė Regina 2001: Lietuvos stačiatikių bažnyčia 1918–1940 m.: kova dėl cerkvių. – Lituanistica 2(46), 15–53. Lipowski Jarosław 2008: Ewolucja nazwisk w południowej części Śląska Cieszyńskiego w czasach austriackich: analiza słowotwórczo-statystyczna i graficzna. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Straipsniai / Articles 73 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Maciejauskienė Vitalija 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas XIII−XVIII a. Vilnius: Mokslas. Mytnik Irena 2010: Antroponimia Wołynia w XVI–XVIII wieku. Warszawa: Uniwersytet Warszawski. Pasterska-Nowak Ewa 2013: Z problematyki kształtowania się polskich nazwisk. Model odmiejscowy na -ski w antroponimii poznańskiej XVII i XVIII wieku. – Kwartalnik Językoznawczy 3, 11–23. Pasterska-Nowak Ewa 2015: Odapelatywna antroponimia mieszczan poznańskich na przykładzie rejestrów czopowego z XVII i XVIII wieku. – Słowiańszczyzna dawniej i dziś – język, literatura, kultura. Monografia ze studiów sławistycznych II, red. Agnieszka Kołodziej, Magdalena Bańka-Kowalczyk, Małgorzata Budzińska. Ceverný Kostelec: Nakladatelství Pavel Mervart, 179–185. Wolnicz-Pawłowska Ewa 2010: Czy istnieje polskie nazwisko mieszczańskie? – Miasto w perspektywie onomastyki i historii, red. Irena Sarnowska-Giefing, Magdalena Graf. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk Redakcja Wydawnictw. Kijasowa-Pihan Alicja 2011: Nazwiska mieszczan wiłenskich (XVI–XVIII wiek). Zarys problematyki. – Poznańskie Spotkania Językoznawcze 22, 75–86. Ragauskaitė Alma 1999: XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės asmenvardžiai. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 145−158. Ragauskaitė Alma 2000: XVII a. pirmosios pusės Kauno miestiečių asmenvardžių kilmė. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 43, 93−110. Ragauskaitė Alma 2001: Kauno miestiečių pavardžių formavimasis XVI−XVIII a. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 45, 123−143. Ragauskaitė Alma 2001a: Kauno miestiečių pavardžių formavimosi tendencijos XVI−XVIII amžiuje. – Tarptautinė Kazimiero Būgos konferencija: etimologija ir onomastika. Vilnius, 2001 m. lapkričio 9 d. Vilnius: Vilniaus universiteto Baltistikos ir bendrosios kalbotyros katedra, 40−41. Ragauskaitė Alma 2002: XVII−XVIII amžių kauniečių (vyrų) pavardžių variantai. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 47, 31−40. Ragauskaitė Alma 2003: XVI−XVIII a. kauniečių moterų asmenvardžių daryba. – Vārds un tā pētīšanas aspekti. Rākstu krājums 7, Liepāja: Liepājas pedagoģijas akademija, 82−92. Ragauskaitė Alma 2004: XVI–XVII a. joniškiečių asmenvardžiai. – Istoriniai tekstai ir vietos kultūra. Šiauliai, Ryga: Lucilijus, 8–18. ALMA RAGAUSKAITĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Ragauskaitė Alma 2005: XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Ragauskaitė Alma 2006: Vietovardinės kilmės asmenvardžiai ir prievardžiai XVI a. Kauno aktų knygose. – Baltu filoloģija 15(1/2), 81−94. Ragauskaitė Alma 2007: Scottish Personal Names in the Act Books of the City of Kėdainiai in the Seventeenth and Eighteenth Centuries. − Tarptautinė Aleksandro Vanago konferencija „Vardas kalboje, istorijoje ir savimonėje“. 2007 m. spalio 24–26 d. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 63–64. Ragauskaitė Alma 2008: Tendencies in the Evolution of Hereditary Surnames of Townspeople in Lithuania from the Sixteenth to Eighteenth Centuries. – Zunamen / Surnames 3, 29–37. Ragauskaitė Alma 2009: Kada susidarė kauniečių pavardės? – Kalba ir žmonės. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 226–232. Ragauskaitė Alma 2014: Kauno moterų asmenvardžiai XVI–XVII a. lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Kauno istorijos metraštis 14. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas; Versus aureus, 7–17. Ragauskaitė Alma 2014a: Lietuvoje sudarytas rankraštinis tikrinių vardų registras (apie 1840–1843). – Archivum Lithuanicum 16, 323–340. Ragauskaitė Alma 2015: Seniausios Lietuvoje 1599–1621 metų Joniškio krikšto metrikų knygos joniškiečių moterų asmenvardžiai lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Acta Linguistica Lithuanica 73, 55–81. Ragauskaitė Alma 2016: Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 45–67. Ragauskaitė Alma 2016a: Germaniškos kilmės kėdainiečių antroponimai XVII– XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose. – Baltu filoloģija 25(2), 111–128. Ragauskas Aivas 2002: Vilniaus miesto valdantysis elitas XVII a. antroje pusėje (1662– 1702 m.). Vilnius: Diemedis. Sinkevičiūtė Daiva, Račickaja Veslava 2014: Lietuvių dvikamienių vardų kilmės asmenvardžiai ir jų kamienų užrašymo ypatybės Vilniaus naujųjų miestiečių ir laiduotojų 1661–1795 metų sąraše. – Archivum Lithuanicum 16, 295–322. Sinkevičiūtė Daiva, Račickaja Veslava 2014a: Jono vardas paveldimuose Vilniaus naujųjų miestiečių ir laiduotojų sąrašo 1661–1795 m. sąrašo asmenvardžiuose. – Baltistica 49(2), 331–344. Straipsniai / Articles 75 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje Sinkevičiūtė Daiva 2016: Lietuvių dvikamienių vardų trumpinių kilmės asmenvardžiai ir jų kamienų užrašymo ypatybės Vilniaus naujųjų miestiečių ir laiduotojų 1661–1795 metų sąraše. – Archivum Lithuanicum 18, 221–254. Skowronek Katarzyna 2001: Wspólczesne nazwisko polskie. Studium statystyczno-kognitywne. Kraków: Instytut Jęzka Polskiego PAN. SNMP – Słownik nazwisk mieszkańcow Poznania XVI–XVIII wieku 1. A–F. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2011. Sudakiewicz Lidia Bożena 2011: Słownik nazwisk mieszkańców Ziemi Zlotowskiej 1. Koszalin: Wydawnictwo Politechniki Koszalińskiej. Szulowska Wanda 2004: Dawna antroponimia Mazowsza (XV–XVII w.). Olsztyn: UW-M. Šinkūnas Peliksas 1928: Kėdainių miesto istorija. Kaunas: „Spindulio“ B-vės spaustuvė. Tyla Antanas 2000: Decemviratas arba Tertio ordo communitatis Kėdainių savivaldoje. – Lietuvos istorijos metraštis 1999. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 64–76. Tworek Stanisław 1966: Z dziejów kalwinizmu w Wielkim Księstwie Litewskim w XVIII w. – Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 21(8), 193–202. Woliński Marek 2011: Indeks nazwisk i przydomków do „Źródeł dziejowych“ i innych prac genealogicznych. Warszawa: Wydawnictwo Kastor. Zinkevičius Zigmas 1973: Kaip vadinosi vilniečiai? − Mokslas ir gyvenimas 4, 17−19. Zinkevičius Zigmas 1974: Vilniaus gyventojų vardai XVII a. pradžioje. − Žodžiai ir žmonės. Vilnius: Mintis, 78−85. Zinkevičius Zigmas 1976: W sprawie kontaktów językowych litewsko-polskich w Wilnie w XVII wieku. − Acta Baltico-Slavica 9, 125−131. Zinkevičius Zigmas 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje. Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Zigmas 1977a: Iš lituanizmų Vilniaus XVII a. pradžios lenkiškuose rankraščiuose. − Žmonės ir kalba. Vilnius: Mokslas, 93−101. Zinkevičius Zigmas 1977b: Tėvavardinė asmenvardžių sistema Lietuvoje. − Baltistica. II priedas, 151−156. Zinkevičius Zigmas 2009: Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ALMA RAGAUSKAITĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXVII Žirgulis Rimantas 2002: Škotų bendruomenė Kėdainiuose 1630–1750 m. – Lietuvos muziejų rinkiniai 1. Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus, 23–27. Žirgulis Rimantas 2002a: Three Hundred Years of Multiculturalism in Kėdainiai. – The Peoples of the Grand Duchy of Lithuania, ed. Grigorijus Potašenko. Vilnius: Aidai, 130–140. Žirgulis Rimantas 2005: Kėdainių žydų bendruomenė ir jos paveldas. – Žydų kultūros paveldas Lietuvoje, sud. Alfredas Jomantas. Vilnius: Savastis, 2005. Žirgulis Rimantas 2005a: The Scottish Community in Kėdainiai c. 1630 – c. 1750. – Scottish Communities Abroad in the Early Modern Period, ed. Alexia Grosjean and Steve Murdoch. Leiden–Boston: Brill, 225–247. Žirgulis Rimantas 2006: Kėdainiai Jewish Community and its heritage. – Jewish Cultural Heritage in Lithuania. Vilnius: Versus aureus, 234–245. Зинкявичюс Зигмас 1974: К вопросу о литовско-польских языковых контактах по данным антропонимии города Вильнюса начала XVII века. – Балто-славянские исследования. Москва: Наука, 136−143. Зинкявичюс Зигмас 1980: К истории литовских личных имен восточнославянского происхождения. − Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва: Наука, 151−156. Пашкевичъ М. 1908: Кейдайны, бывшiй Кейдансkiй Преображенсkiй монастырь, Кейдансkая гимназiя и типографiя. Вильна: Русскiй Починъ. Рагаускайте Алма 2012: О литовско-польских языковых контактах по данным фамилий жителей города Кедайняй в XVII–XVIII веках. – Студii з ономастики та етимологii. 2011–2012. Киiв: Iнститут украiнськоi мови НАН Украiни, 213–221. Tendencies of Formation of Surnames among Mieszkańcy Kėdainiai (Litwini, Polacy) w XVII–XVIII wieku STRESZCZENIE Artykuł omawia tendencje kształtowania się nazwisk mieszkańców Kėdainiai w XVII–XVIII wieku, koncentrując się na imionach osobowych mieszkańców Kėdainiai zebranych z 24 unikatowych ksiąg rejestrowych Kėdainiai z XVII–XVIII wieku. Inwentarze kiejdańskie z XVII wieku, a także inne Artykuły / Articles 77 Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII amžiuje dokumenty historyczne, są również wymienione w artykule jako pomocnicze źródła historyczne. Z wyżej wymienionych dawnych rękopisów miejskich zebrano około 2500 przypadków nazywania mieszkańców Kiejdan (zarówno antroponimów różnych osób, jak i różnych wariantów ich osobowych form imiennych). Analiza tych przypadków wykazała, że mieszkańcy Kiejdan (Litwini, naming made it clear that surnames originated in all the groups of the local community of city residents at different times. The surnames of the dominant and most influential residents of Kėdainiai were first to originate. In the first half of the 17th century the residents Polacy), którzy awansowali na wyższą pozycję społeczną, byli zapisywani przy użyciu dziedzicznych imion osobowych. W drugiej połowie stulecia osoby należące do średnich i niższych warstw mieszczan przyjęły jednolite, wspólne antroponimy. Zapisy z drugiej połowy XVII wieku pokazują, że mieszczanie Kiejdan w późniejszym okresie, tj. w XVIII wieku. Tymczasem w dainiai had surnames. Apparently, it took longer for the surnames of the city’s lower social classes to form. The stabilization of the surnames of Kėdainiai residents occurred during a przypadku lokalnych społeczności wielkich miast, takich jak Kowno i Wilno, nazwiska miejskiej elity zaczęły powstawać dopiero w pierwszej połowie XVI wieku. Mieszkańcy Kowna, Wilna i Kiejdan mieli już nazwiska w drugiej połowie XVII wieku. Ostateczne ukształtowanie nazwisk mieszkańców Kowna, Wilna, Kiejdan i Joniškis nastąpiło w XVIII wieku. Porównując chronologię powstania i ostatecznego ukształtowania się nazwisk litewskiej szlachty i chłopów oraz czas kształtowania się nazwisk mieszczan, stwierdzono, że ukształtowanie się nazwisk mieszczan trwało dłużej niż w przypadku szlachty, lecz nastąpiło wcześniej niż w przypadku chłopów. Dostępne badania litewskiej antroponimii historycznej świadczą o tym, że zjawisko kształtowania się nazwisk szlachty można obserwować już w XV wieku; proces ten nabrał tempa w XVI wieku i w późniejszym okresie. Nazwiska chłopów zaczęły stopniowo powstawać dopiero pod koniec XVI wieku, nabrały tempa w XVII wieku i ostatecznie ukształtowały się w XVIII wieku. Wpłynęło 10 sierpnia 2017 r. ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]