Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis

Straipsniai / Articles 113 NIJOLĖ TUOMIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia gwar, leksyka, socjolingwistyka, interakcja językowa. NIEKONTROLOWANE ZAPOŻYCZANIE KAIP KALBOS NYKIMO POŽYMIS Uncontrolled Borrowing as a Sign of Language Loss ADNOTACJA W artykule, na podstawie współczesnego – z końca XX i początku XXI wieku – materiału dialektologicznego z należących do południowoaukštaitskiej gwary litewskich wysp na Białorusi (rejon werenowski, obwód grodzieński), analizuje się obecny stan języka litewskiego i jego zmiany. Przedmiotem pracy są zapożyczenia leksykalne z języków białoruskiego, polskiego i rosyjskiego. Celem jest ustalenie, czy bogactwo slawizmów jest skutkiem naturalnej zmiany języka, czy też jego zaniku (śmierci). Procesy językowe są tu analizowane w czasie obserwowanym: bada się i porównuje współczesny język informatorów z kilku pokoleń. W pracy charakteryzuje się również czynniki zmieniające język i kulturę narodu. Przedstawiono najważniejsze aspekty, które doprowadziły do zaniku języka litewskiego i go przyspieszyły. W niniejszym badaniu ukazano asymetrię zapożyczania: słowa łatwo przechodzą z jednego języka do drugiego, elementy jednego języka są w coraz mniejszym stopniu adaptowane, a w tym samym dyskursie naprzemiennie używany jest cały fragment innego języka. W artykule szczegółowo analizuje się problem adekwatności semantycznego wyrażania kalk i zapożyczeń w gwarach litewskich zamieszkujących aktywną strefę kontaktów; dąży się do uchwycenia kierunków przesunięć semantycznych. SŁOWA KLUCZOWE: Auksztota południowa, wyspy języka litewskiego, czas pozorny, śmierć języka, zanik języka, niekontrolowane zapożyczanie, wyrażanie semantyczne. ADNOTACJA Na podstawie współczesnego – z końca XX i początku XXI wieku – materiału dialektologicznego z litewskich wysp na Białorusi, przypisywanych podgwarze południowoauksztockiej (rejon werenowski, obwód grodzieński), w artykule analizuje się obecną sytuację litewanian language and its change. The research centres on lexical loanwords from Belarusian, Polish and Russian languages. It attempts to determine whether the abundance of Slavic NIJOLĖ TUOMIENĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII zapożyczenia są wynikiem naturalnej zmiany językowej lub jej zaniku (śmierci). W badaniu analizowane są procesy językowe w czasie pozornym: bada się współczesny język informatorów z kilku pokoleń i porównuje go. W badaniu opisano również czynniki zmieniające język litewski, które doprowadziły do jego zaniku. Badanie ukazuje tion’s language and culture. It points out the major aspects which determined and accelerasymetrię zapożyczania: słowa łatwo przechodzą z jednego języka do drugiego; elementy językowe są coraz mniej adaptowane; cały fragment innego języka jest używany naprzemiennie w tym samym dyskursie. Artykuł przedstawia pogłębione studium problemu adekwatności wyrażenia semantycznego strefy kontaktu; jego celem jest uchwycenie loan translations and loanwords used in the subdialects of Lithuanians residing in the active kierunków zmian semantycznych. SŁOWA KLUCZOWE: Auksztota południowa, wyspy języka litewskiego, czas pozorny, śmierć języka, zanik języka, niekontrolowane zapożyczanie, wyrażanie semantyczne. 1. WPROWADZENIE 1.1. Wszystkie języki zmieniają się wraz z życiem społeczeństwa. Skutkiem tych zmian jest szybsze lub wolniejsze rozpowszechnianie się nowych słów, form gramatycznych, stylów mówienia, odmian regionalnych lub społecznych, korelujące z gwałtowniejszym lub bardziej równomiernym zanikaniem dawnych form wyrazu. To, jakie formy zastąpią dotychczasowe, zależy również od przemian w życiu społecznym: w społeczeństwie jednorodnym pod względem używania języka zmiany językowe są bardziej umiarkowane, natomiast kardynalne zmiany społeczne mogą wywołać wielkie, a nawet kardynalne zmiany językowe, na przykład wtedy, gdy w tej samej przestrzeni społecznej osiedlą się użytkownicy innych języków i w rezultacie pojawią się mieszkańcy dwu- (a nawet trójjęzyczni). Właśnie dlatego w języku jednocześnie i nieuchronnie współistnieją obok siebie nowe i stare formy, jednak nie całkowicie chaotycznie i nieprzewidywalnie, ponieważ w społeczeństwie są one rozłożone według wieku, płci, sytuacji społecznej i zawodu użytkowników. 1.2. Celem niniejszego badania jest przeanalizowanie obecnego stanu języka litewskiego i jego zmian na przygranicznych wyspach, na których był lub nadal jest używany nie tylko język litewski. Ustalenie, czy obfitość elementów języków obcych – zapożyczeń – jest skutkiem naturalnego rozwoju języka, czy też jego zaniku (śmierci). W badaniu oparto się na współczesnym materiale dialektologicznym z końca XX – początku XXI wieku, pochodzącym z kilku litewskich wysp1 na Białorusi, należących do gwary południowoauksztockiej (PA): Varanãvo – (br. 1 W artykule używane są terminy dotyczące przygranicznych wysp południowych auksztotów, gwar wysp Varanãvo, które nie są jeszcze ustalone, jednak zdaniem badaczy lepiej nadają się do opisu obszarów języka litewskiego, które z pewnych względów znalazły się poza terytorium Litwy. Vytautas Kardelis w artykule „Wyspy językowe języka litewskiego: aspekty problemowe” (2014) bardzo precyzyjnie sformułował definicję terminu wyspa językowa: „całkowicie oddzielona geograficznie od głównego obszaru językowego, konkretne geograficzne Artykuły / Articles 115 Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis Вóроново, centrum rejonu); Ramaškoni (br. Рамашкáнцы); Nevãšių (br. Нявóшы), Ródūnios (br. Рáдунь), Plkių (br. Плкi), Žirmnų (br. Жырмны), według danych atlasu językowego są to punkty VI (Varanãvas, Nočiõs (br. Нáча), Pãaradnės (br. Пагарóдна), Asavõs (br. Асавá)2. Lietuvių Nevãšiai), VII (Nočià) i VIII (Ródūnia, Plkiai). Zgodnie z najnowszą metodologią ustalania stopni żywotności punktów te trzy punkty należy uznać za nieżywotne oraz częściowo lub całkowicie wymarłe (szerzej zob. Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 124–128). W badaniach wykorzystano nagrania dźwiękowe o różnej długości i treści, przechowywane w bazie danych Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego, a także nagrania z osobistej fonoteki autorki (głównie teksty w miejscowych odmianach języków słowiańskich), publi1.3. „To, że w systemach językowych wysp występują pewne swoiste cechy, które nie są właściwe kontynentalnemu obszarowi gwar, jest rzeczą zrozumiałą; kuotų tarminių tekstų rinkinių (žr. literatūros sąrašą). można powiedzieć, że wspólnota językowa o określonych granicach, żyjąca na znacznie większym terytorium innego kraju i stanowiąca tam mniejszość językową, otoczona przez obcą wspólnotę językową oraz izolowana fizycznie, językowo i kulturowo od głównego obszaru, poddawana asymilacji językowej i społeczno-kulturowej, mająca unikalny wewnętrzny rozwój języka, a także związana dynamicznymi kontaktami językowymi z otaczającym językiem” (szerzej zob. Kardelis 2014, 2015; Tuomienė 2014: 84–85). Kryterium klasyfikacyjne wysp języka litewskiego – żywotności jednostki dialektologicznej – zostało jasno sformułowane w najnowszym dziele litewskiej dialektologii XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas. Žemėlapiai ir jų komentarai (2014). Tutaj stosuje się je do całego obszaru języka litewskiego, jednak wyspy językowe – jako specyficzną jednostkę językową i terytorialną – również można klasyfikować, opierając się na kryterium żywotności (zob. Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 124–128). Za centra gwar wysp Varanãvo należy uznać większe osady, miasteczka lub wsie, do których terytorialnie należałyby wsie lub zaścianki, w których pod koniec XX i na początku XXI wieku mieszkali Litwini, na przykład wyspę Ramaškoni tworzyłyby następujące wsie: Bilia (br. Бiл), Bielinai (br. Бялнцы), Dainavà (br. Дайнавá), Laškai (br. Лашак), Navasõdai / Naujãsodis (br. Навасды), Pãrubiškės (br. Пáрубiшкi), Tùsamonys (br. Тусамáнцы), Stanšiai (br. Станiш), Stilgnai (br. Сцiлгýны), Šeška (br. Шашк); wyspa Rdūnios (trafniej – wyspy, ponieważ pozostałe litewskie wsie są od siebie dość znacznie oddalone): Asavà (br. Асавá), Dubniai (br. Дубнцы), Kargauda (br. Каргoд), Klaišia (br. Клайш), Kemešiai (br. Кемéйшы), Magnai (br. Магýны), Pliakalnis (br. Гарадзшчa), Plkiai (br. Плкi), Sklodnys (br. Складáнцы), Smilgniai (br. Смiльгнi), Žirmnai (br. Жырмýны), Žąsina (br. Жусiн). Nazwy tych miejscowości zapisano i zaakcentowano po litewsku na podstawie publikacji Lietuviški tradiciniai vietovardžiai Gudijos, Karaliaučiaus krašto, Latvijos ir Lenkijos (2002), a po białorusku – na podstawie oficjalnych wykazów nazw wsi okolic rejonu waranowskiego, opublikowanych w internecie. 2 Pod względem geolingwistycznym te silnie podupadłe gwary należące do podgwary būtų tikslinga jungti į vieną Varanãvo šnektą. Dar ir dėl to, kad pagal šnektoms būdingas ypatybes, południowoauksztockiej są szczególnie podobne pod względem cech słownikowych, natomiast nieco bardziej różnią się cechami fonetycznymi tych gwar. Ponadto obecnie gwary są znacznie ograniczone pod względem terytorialnym – z niektórych pozostała zaledwie 1 lub 2 wsie, w których całkiem dobrze po litewsku mówi zaledwie dwóch, trzech albo tylko jeden człowiek. Istnieje kategoria osób rozumiejących, lecz niemówiących – w różnych wsiach może ich być od 3 do 8 osób z najstarszego pokolenia. NIJOLĖ TUOMIENĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII niemal obowiązkowa cecha wyspy językowej” – stwierdza Vytautas Kardelis w jednej ze swoich prac naukowych. Naukowiec ubolewa, że „aby uzyskać pełny synchroniczny obraz [wysp języka litewskiego na Białorusi – doprecyzowanie N. T.], potrzebna jest bardziej szczegółowa analiza oparta na aktualnych danych z dnia dzisiejszego” delis 2015). Taigi šiuo darbu, taikant atitinkamą metodiką, siekiama (už)pildyti (Karsinchronicznych struktur wysp języka litewskiego, w tym przypadku – leksykalnych, lukę badawczą, porównując niektóre przypadki z systemami językowymi gwar wielkoobszarowych i gwar mniejszych obszarów. Opisane w artykule procesy językowe badano w czasie obserwowanym3, tzn. analizowano i porównywano współczesny język informatorów z kilku pokoleń: na podstawie mowy wyróżnia się umownie pokolenie najstarsze (80 lat i więcej) oraz średnie (powyżej 60 lat) (więcej o wyróżnianych pokoleniach użytkowników gwar Varanãvo zob. Tuomienė 2008: 38–45; 2010: 17–20; por. Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 125; Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė, Judžentytė, Leskauskaitė i in. 2014: 159– 163; 168–173). Umownie młodszych mieszkańców miejscowych (około 50 lat), mówiących po litewsku w rodzinach lub w środowisku publicznym, w ostatnim czasie nie ma już w tych okolicach. Najstarszych miejscowych mieszkańców rodzimą litewską mową najczęściej przemawiają odwiedzające ich dzieci i wnuki z Litwy. Takie badanie pozwala obserwować przemiany i zmiany języka, czyli zanikanie języka i śmierć języka, tu i teraz. Badając język tą metodą socjolingwistyczną, uwzględnia się również okoliczności rozmów z informatorami, ocenia się także inne czynniki pozajęzykowe (na przykład to, czy mówiący dostosowuje się do badacza i próbuje mówić „poprawnie“). Analizowane są wszystkie zebrane dane – wszystkie warianty zróżnicowania języka wraz z „wyjątkami“ i faktami „niezgodnymi z systemem“. Badając materiał, przyjmuje się takie stanowisko socjolingwistyczne, że ciągłe zróżnicowanie języka pobudza zmiany językowe, dlatego język nieustannie zmienia swój system (Kalėdienė 2015: 213–214). Przede wszystkim zmiany uwidaczniają się w najmniej stabilnych częściach systemu językowego – w fonetyce, leksyce. Ponadto wybrana metoda analizy języka pozwala je scharakteryzować i przewidzieć możliwy dalszy przebieg zmian. skleisti per ilgesnį laikotarpį vykusio kalbos kitimo proceso rezultato priežastis, 3 Hipotezę czasu obserwowanego (an. apparent time) jako pierwszy sformułował William Labov (1963: 207– 309; 1975: 199–228 i in.): aby zmiana językowa została uchwycona w trakcie jej zachodzenia, należy obserwować język kilku żyjących w tym samym czasie pokoleń. Z zastosowaniem metody czasu obserwowanego przeprowadzono już niejedno badanie gwar języka litewskiego. Tą metodą od 2001 r. autorka bada litewskie gwary znajdujące się w rejonie Varėny (większość z nich już nie istnieje) (szerzej na temat metody zob. Kalėdienė 2015: 213–214; Tuomienė 2014: 84–85). Artykuły / Articles 117 Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis 2. CZYNNIKI ZMIENIAJĄCE JĘZYK I KULTURĘ WYSPY 2.1. Zanik języka, a w końcu jego śmierć, zależy od wielu wzajemnie powiązanych okoliczności i warunków. Najważniejsze i decydujące warunki związane są z użytkownikami: na odizolowanej wyspie język umiera, gdy wymrze całe pokolenie użytkowników swojego języka. Zatem na badanych ja kalbėjusiems žmonėms, dėl vienų ar kitų aplinkybių neperdavusiems ateiobszarach śmierć języka jest bezpośrednio związana z ludźmi, ze zmianami w ich życiu i zachowaniu. O losie samych użytkowników i ich języka decydują zmienne i niekorzystne okoliczności historyczne i kulturowe, od których zależy sytuacja ekonomiczna, a czasem nawet przerysowanie politycznych i geograficznych granic państwa, zaś zmieniona polityka i ideologia nieuchronnie wpływają na prestiż języka. Mieszkając w niewielkich społecznościach wiejskich, Litwini z okolic Varanãvo nie byli w stanie oprzeć się ogromnej i długotrwałej presji większości posługującej się innym językiem. Zanik języka litewskiego przyspieszyło tu zerwanie więzi z większymi lokalnymi społecznościami – Pelesõs, Gervčių (rej. Ãstravo, biał. Астравéц)4. W końcu przez dziesięciolecia nikt tu nie wspiera ani nie broni interesów mniejszości. Z czasem pozostają tylko pojedynczy entuzjaści. W literaturze naukowej opisano niemało przypadków, gdy zanik języka dokonał się dość szybko, nie przechodząc nawet przez wszystkie etapy zaniku języka wyróżniane przez badaczy (szerzej zob. Dressleris 1994: 84–90; Crystal 2005: 83–84). Tak szybkie zanikanie jest charakterystyczne zarówno dla gwar litewskich białoruskich wysp należących do badanego w tej pracy dialektu południowo-wysokolitewskiego – Nočiõs, Asavõs, Nevãšių, Ródūnios, Plkių, Armõniškių, Ramaškoni, jak i dla innych, zwłaszcza izolowanych i najbardziej oddalonych od głównego obszaru języka litewskiego: Ãpso, Brèslaujos, Laznų, Zetelos5. Tu 4 Pelesà – największa na Białorusi, zachowana w rejonie waranowskim zamieszkana przez Litwinów wyspa pogranicza dialektu południowo-wysokolitewskiego. W okolicznych wsiach nadal jest niemało rodzin, które także współcześnie w domu porozumiewają się po litewsku. Publicznie po litewsku mówi się przede wszystkim w samej Pelesojè. Od 1992 r. działa tu szkoła litewska. Jest to pierwsza na Białorusi litewska szkoła podstawowa – centrum kultury i oświaty regionu Pelesõs. Lokalna wspólnota litewska i stowarzyszenie społeczne Gimtinė są utrzymywane i wspierane przez państwo litewskie. Rozwój gwar litewskich w okolicach wsi Pelesõs wyraźnie różni się od rozwoju innych gwar litewskich istniejących i istniejących dawniej w rejonie waranowskim oraz w całym regionie lidzkim (br. Лдa). W niniejszym artykule uwaga koncentruje się bardziej na mniejszych, zanikających lub całkowicie wymarłych gwarach, które geograficznie znajdują się na obszarze dzisiejszego rejonu waranawskiego. Gierwiaty – miasteczko na Białorusi, w rejonie ostrowieckim (około 65 km na wschód od Wilna), gdzie obecnie mieszka niemało Litwinów – to najbardziej żywotna i największa wyspowa enklawa pograniczna poddialektu wileńskiego gwar wschodniolitewskich (zob. Kardelis 2015; Vaitkevičius 2011: 17–34). 5 Gwary litewskich wysp Brasławia i Opsy na Białorusi badał i opisał przede wszystkim Kazimieras Garšva (2005: 171–180). Już wymarłe gwary Zeteli (zaliczana do poddialektu zachodniolitewskiego) i Łaznów (wschodni NIJOLĖ TUOMIENĖ 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII lietuvių kalba ir apskritai kultūrinis savitumas, bendruomenės charakteris, perprzekazywany za pośrednictwem języka, z powodu braku perspektywy naturalnej kontynuacji6 urwał się stosunkowo nagle (szerzej zob. Garšva 2005: 24–34; Tuomienė 2008: 25–41; Vidugiris 2004: 37–47; 2014: 40–47). Bez wątpienia wraz z tym dėtos žinios: nebeteikiami ir gyvojoje kalboje nebevartojami savi vardai, nyksta kalbos įvairovė ir belieka vienas kalbos stilius – buitinis. Dar vienas aspektas, paspartinantis kalbos nykimą, šiame straipsnyje minimose vietovėse Baltarusijoje – lietuvių kalba ten nebuvo jokios oficialios raštvedybos. tracone są istotne elementy dziedzic2.2. W małych, odizolowanych społecznościach badanych okolic od początku XX w. zaczęła się rozpowszechniać i ostatecznie ugruntowała się pełnowartościowa dwujęzyczność litewsko-białoruska, później zaczęła stopniowo słabnąć. Przede wszystkim dlatego, że przyczyny i funkcje istnienia dwóch języków były całkowicie różne. Dominującym codziennym językiem komunikacji ludzi w różnym wieku stała się miejscowa gwara lub odmiana białoruska, a w pewnych przypadkach zaczęto używać kilku języków: na wsiach – białoruskiego, w miastach i miasteczkach – rosyjskiego oraz częściowo polskiego (stał się on językiem obrzędów religijnych i Kościoła). Ułatwiło to możliwości przemieszczania się i porozumiewania miejscowej społeczności przynajmniej w granicach parafii Woranowo, Bieniakonie, Kauleszczyzna, Armoniszki, Raduń, Osowa, Parandówka. Ogólnie uprościło życie zgodnie z przyjętymi standardami, ponieważ dominujący język białoruski (w tym przypadku – języki białoruski i polski lub/i rosyjski) stał się pomostem wzajemnego porozumienia i zrozumienia. Wówczas rola innego, niedominującego języka lub dialektu – litewskiego – stała się zupełnie inna: bardzo wcześnie utracił on wszystkie najważniejsze i żywotnie istotne funkcje samodzielnego rozwoju, dlatego pozostawiono go własnemu losowi i zaczął po prostu ubożeć. Taki język zaczął nawet nie pasować do pewnych sytuacji komunikacyjnych (bardziej publicznych, uroczystych, ponieważ właśnie w tych okolicznościach zaczęto go najpierw całkowicie zarzucać). Z powodu używania różnych języków w różnych aptarnauti kai kurių visuomenės gyvenimo sričių, todėl nebegalėjo atlikti kai kurių funkcijų. Kaip minėta, aprašomose teritorijose lietuvių kalba daug metų gyvavo tik sakytine forma, ji niekada nebuvo turėjusi oficialiosios rašto kalbos sytuacjach i stopniowego wycofywania się z przestrzeni publicznej język litewski nie był już w stanie pełnić swoich praw. Gwarę pograniczną wilniuków aukszockich) gwary litewskie na Białorusi przez wiele lat badał i szczegółowo opisywał Aloyzas Vidugiris (2004; 2014). 6 Faktyczną liczbę i procentowy udział istniejących i byłych litewskich, mniej lub bardziej salos buvo aplankytos 2011–2013 m., išsamesnė informacija dėl natūralios tarmių tąsos nebuvimo, oddalonych od głównego obszaru Litwy, nieżywotnych i zanikłych punktów przedstawiono w publikacji podsumowującej pierwsze badania XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (red. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė), 2014. Artykuły / Articles 119 Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis W drugiej połowie XX w. język litewski wyrażał już jedynie tożsamość miejscowych mieszkańców, był jednym ze środków podtrzymywania relacji między krewnymi (mieszkającymi w różnych regionach obu państw) i rodzinnych. Język litewski do dziś pomaga mieszkańcom wysp języka litewskiego na Białorusi zachować historyczne więzi z Litwą, ponieważ daje ludziom poczucie własnego „pochodzenia”. Na tym właśnie polega psychologiczna i społeczna wartość języka, ponieważ sam język jest utrzymywany tak długo, jak długo daje ludziom znak tożsamości (por. Russel 1992: 82; Dressleris 1994: 86–87; Crystal 2005: 41–43). Jednak zarówno Litwini z badanych okolic Varanãvo, jak i z innych regionów Białorusi w ostatnim czasie coraz trudniej uświadamiają sobie własną tożsamość, ponieważ tracą język. 2.3. Wyspy języka litewskiego w okolicach Varanãvo od końca XX w. charakteryzuje tak zwany trzeci etap zaniku języka, który zdaniem większości badaczy rozpoczyna się wtedy, gdy młodsze pokolenie znacznie lepiej zna nowy język, a najmłodsi używają go zasadniczo we wszystkich dziedzinach i bardziej się z nim utożsamiają, a nawet uważają, że pierwszy język coraz mniej odpowiada ich nowym potrzebom. W życiu znacznej części przedstawicieli badanych wysp nastąpiło to około 50–70 lat temu. Ponadto część mieszkańców uległa asymilacji wskutek małżeństw mieszanych. A zatem, chociaż członkowie wspólnoty nadal mieszkali na swoim zwyczajowym terytorium, przyrodzony dla wielu z nich – rodziców, dziadków – język litewski mimo wszystko zanikał i ostatecznie zanikł. Na przykład w Ramaškoniach stało się to w ciągu ostatnich 50 lat. Ponadto zarówno tutaj, jak i w dalszych litewskich wsiach okolic Ródūnii było wiele rodzin, w których w ciągu jednego pokolenia, a czasami nawet dziesięciolecia, „wahająca się” dwujęzyczność przeszła w świadomą półjęzyczność7, a następnie – w jednojęzyczność (sytuację w gwarze wschodnioaukštackiej (RA) wileńskiej opisuje V. Kardelis (2013)). 2.4. Zmiana i zanik języka są silnie związane z asymilacją kulturową, tj. jedna kultura znajduje się pod wpływem innej, potężniejszej kultury, dlatego pierwsza zaczyna tracić swoje cechy, ponieważ jej członkowie coraz bardziej przystosowują się do nowych zachowań i, jak wspomniano, przechodzą od dwujęzyczności, a w rzadszych przypadkach – nawet trójjęzyczności, do jednojęzyczności. W Ramaškoniach i na innych wyspach przede wszystkim odbywało się to „z góry” vietinės valdžios spaudimą, per švietimą ir bažnyčią. Sovietiniais laikais vietiniai – ponieważ Litwini tutaj w ogóle nie mogli posyłać swoich dzieci do litewskich szkół (ostatnie zamknięto jeszcze w 1936 r.). Nie pozostała możliwość odtworzenia litewskich szkół; organizowano tyklas-bibliotekas, sekmadienines mokyklas, kuriose anksčiau lietuviai organiróżne wydarzenia kulturalne, uroczystości upamiętniające i spotkania. Zwykle gromadziło się tam całe miasteczko (na przykład Varanãvas, Ródūnia), mieszkańcy jednej osady, 7 Termin ten opisuje sytuację, gdy rodzice zaczynają mówić ze swoimi dziećmi w swoim pierwszym (ojczystym) języku wyłącznie w domowym, rodzinnym środowisku prywatnym. W sąsiedztwie, a ogólnie także w społeczeństwie, pojawia się coraz mniej ludzi (rodzin), z którymi można by publicznie porozumiewać się w tym pierwszym języku. Wówczas używanie pierwszego języka przez średnie pokolenie (rodziców) staje się introwertyczne i ekskluzywne. Do scharakteryzowania tej sytuacji zasadniczo nadaje się również inny termin – pasywne używanie języka (por. Crystal 2005: 80–85). NIJOLĖ TUOMIENĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII wiejska (lub kilku sąsiednich wsi) wspólnota. Na litewskie imprezy przychodzili również ludzie posługujący się innymi językami. W katolickich kościołach tych miejsc nabożeństwa odbywały się wyłącznie w języku polskim, lecz większość z nich również została zamknięta w okresie powojennym. Proces zamykania kościołów trwał także później, do około 1986 r. W związku z tak zwaną polityką odwilży kościół w Armõniškiai został „otwarty” dla parafian w 1987 r.; nabożeństwa ponownie odbywały się wyłącznie w języku polskim, obecnie już naprzemiennie – lecz nie z językiem litewskim, a z białoruskim. Języka polskiego jako konfesyjnego lepiej lub gorzej nauczyli się niemal wszyscy mieszkańcy (zob. Čekmonas 1988: 37–54; Tuomienė 2008: 26–35). Ponadto miejscowa administracja w okresie kolektywizacji, a także późniejsze struktury władzy w ogóle negowały obecność Litwinów. Niektórzy miejscowi starcy w swoich opowieściach twierdzili, że z powodu swojego pochodzenia aż do późnej starości odczuwali społeczne wykluczenie, presję, a nawet prześladowanie. W wydawanych od około 1976 r. dokumentach tożsamości (paszportach Związku Radzieckiego) większość Litwinów, zwłaszcza mieszkańców wsi, zapisywano jako osoby narodowości polskiej (szczególnie tych, w których aktach urodzenia nie było adnotacji o narodowości rodziców – aby nie trzeba było wpisywać narodowości litewskiej, po prostu stawiano w nich kreskę). Jak twierdzą sami mieszkańcy, po prostu ich spisano i nikt nie pytał o narodowość. W skali państwowej prowadzono zorganizowaną i konsekwentną slawizację ludności (szerzej zob. Čekmonas, Grumadienė 1993: 132–137; Gaučas 2004: 95–99; Zinkevičius 1993; por. sytuację w Zieteli i Lazūnach: Vidugiris 2004: 37–38; 2014: 41–42). W niniejszym badaniu omawia się lingwistyczne rezultaty tego procesu. 2.5. Zatem proces asymilacji niezwykle przyspiesza także umocnienie się innego języka i nauka języka, który stał się dominujący. W przypadku okolic Varanãvo jest to rozprzestrzenianie się i laikų iki dabar. Galutinai įsitvirtina šnekamoji tos kalbos atmaina – vietinė balumacnianie języka rosyjskiego (częściowo także białoruskiego) od czasów sowieckich oraz posługiwanie się mową – poprostu. Umocniły się tylko te dwa języki słowiańskie. Oficjalna odmiana języka rosyjskiego stała się głównym językiem i środkiem porozumiewania się w mieście, instytucjach publicznych, lokalnej administracji, telewizji i radiu oraz w całej dokumentacji. Wariant języka ba pakeičia, todėl yra visiems suprantamos. Vis mažėjančios lietuvių bendruobiałoruskiego, nazywany poprostu, stał się nieoficjalnym językiem ulicy, zwłaszcza ludności wiejskiej. Częściowo rozdzielone funkcjonalnie, wzajemnie się uzupełniają, potrzeby Ormian są ignorowane, a bodaj trzy języki słowiańskie stopniowo przenikają wszędzie, nawet do sfery religijnej i obrzędów wiary (na przykład książeczki do modlitwy i katechizmy dla dzieci drukuje się po polsku, ale cyrylicą), a także do środowiska domowego i rodzinnego. Ich pozycja bez wątpienia stale się umacnia. Artykuły / Articles 121 Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis 3. LINGWISTYCZNE REZULTATY INTERAKCJI JĘZYKÓW 3.1. W językach ginących, do których w tym przypadku należą również gwary litewskie wysp Varanãvo, zmiany zachodziły i zachodzą szybciej oraz w jednym kierunku, ponieważ rozprzestrzenia się i utrwala coraz więcej cech językowych wywierających na nie wpływ. Intensywność zapożyczeń zależy od intensywności kontaktów językowych, która w okolicach Woranowa nie była jednakowa ani jednorodna we wszystkich omawianych okresach. Kiedy kontakty językowe nie są intensywne, zapożycza się najczęściej tylko na poziomie leksykalnym, a zapożyczenia są z konieczności adaptowane, tłumaczy się całe słowo lub jego część (por. Birgelienė 2015: 28–32; DvŽ I 18–22). Ustalono już (por. Tuomienė 2006: 427–438; 2014: 98–99), że we wszystkich wymienionych gwarach woranowskich wraz z nasilaniem się kontaktów językowych przybywało zapożyczeń leksykalnych, były one w mniejszym stopniu adaptowane, dlatego zaczęto zapożyczać także elementy innych poziomów języka, najczęściej słowotwórstwa i fleksji. Niektóre kategorie morfologiczne, zwłaszcza archaiczne, po prostu zanikły, na przykład kategoria określoności: przestano używać przymiotników określonych i zaimków określonych. Całkowicie zaburzony został inny archaiczny system – liczebników: zaczęły zanikać liczebniki zbiorowe i mnożne. Liczba podwójna niemal zanikła w całym współczesnym języku litewskim, dlatego nie dziwi, że stało się tak również w gwarach woranowskich. Zamiast konstrukcji imiesłowowych i imiesłowowych zależnych utrwalają się zdania podrzędne. Szczególnie przybywa zapożyczeń semantycznych i frazeologicznych. 3.2. Bez wątpienia zmiany w strukturze języka są zauważalne w mowie tych ludzi, którzy sami podlegają różnym zmianom. Na przykład sami mówiący unikają viemi, šumoje vartoti savo pirmąją (gimtąją) kalbą, bijo būti nesuprasti ar kritikuojasą nawet potępiani. Poczucie niepewności skłania do świadomego rezygnowania z rzeczy ograniczających i komplikujących życie, zmusza do przystosowania się. Podczas ekspedycji przyszło rozmawiać z niemałą liczbą miejscowych osób starszego pokolenia, które mówiąc po prostu, wplatają do swojej mowy pojedyncze litewskie słowa, połączenia wyrazowe, cytaty, i odwrotnie – do litewskich zdań wplatają białoruskie słowa, np.: bažn·čọn gedαm pα psku / p.cærы tòža pα psku kα.bαm ‘w kościele śpiewamy po polsku, pacierze również odmawiamy po polskuʼ; pàskeȓdẹm åũ.lы. / rag kọ slanna / na tr pá.cы nai); næm·ku an / mlekijα maji. / j. vá.m l.pe pαpròstu raskaž. / vsku. ‘zarżnęliśmy świnię, zobacz, jakie słonina, na trzy palce (takiej grubości)ʼ (Bielipazamiršåũ. ka(b) b.s li.t.viškαi ‘niczego nie umiem, moi drodzy, lepiej opowiem wam po prostu (po białorusku), wszystko zapomniałem, jak to będzie po litewskuʼ (Ramaškónys); su s. m·cinu. cik li.t.viškαi ũ·tarыjåu / tki pα lito.sku. / a su sasedαis tki pαpròstu ‘ze swoją matką rozmawiałem tylko po litewsku, tylko po litewsku, a z sąsiadami tylko po prostu (po białorusku)ʼ (Navasdai); unũ·kαi m. næm·ka / NIJOLĖ TUOMIENĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII kot’, рабóя лiцó ‘pstrażdżona (pokryta piegami) twarz’. Pod wpływem miejscowego języka białoruskiego w gwarach litewskich używany jest uogólniający kalkowany czasownik prũ.sti(s) zamiast wypartych z gwary czasowników mazg·ti(s), plá.utis(s), ska.bti(s), np.: sæsuvà gá.lvu. pråũ.sæ ‘siostra myje (pierze) głowę’ (por. biał. памла галав); .k rαŋkàs nupråũ.sk ‘idź, umyj ręce (umyj się)’ (por. biał. трба памць ркi); czyste. špråu.åu púodu.}']} ngah. 彩神争霸有? Wait malformed JSON due typo. Need correct. ? ‘švariai išprausiau (išploviau) puodą’ (plg br. памй vùpẹn кастрлю); skaràs pråuù ‘upėn (upėje) skaras plaunu (mazgoju)’ (plg. br. бду мць адзéня). 5.4. W białoruskiej gwarze dłoń i wnętrze dłoni nazywa się jednym słowem – ладóнь (СБГ II 608) ‘wnętrze dłoni’, dlatego także w litewskiej gwarze na określenie dłoni używa się słowa délnas, np.: lašыne pær dé.lnu. (por. białor. сланiна на ладoнь). To samo można powiedzieć o utożsamianych tutaj czasownikach kándžioti(s) i kramtýti(s) oraz przymiotnikach tištas, -a i tankùs -i, na przykład można powiedzieć: gile m·u krα.tọsi ‘ślepo w lesie gryzą się (żądlą)’ i pktas šuvà krα.tọsi ‘zły pies gryzie się (kąsa się)’, por. białor. гiл кусáюцца ‘ślepe kąsają (żądlą)’, сабáка кусáяцца ‘pies kąsa się’; густ тумáн ‘gęsta mgła’, густ лéс ‘gęsty las’. Takimi i podobnymi powiedzeniami w sposób oczywisty szkodzi się żywotności języka litewskiego, trafności słów oraz poprawności. W tych przypadkach litewska odmiana językowa traci czasownik kandžioti(s) i przymiotnik tirštas. 5.5. W gwarach waranowskich odnotowuje się niemało kalk, których każda morfema zależy od odpowiedniej białoruskiej. Do takich należy wiele czasowników przedrostkowych, których znaczenie leksykalne jest czysto białoruskie. Aby stworzyć takie znaczenie, użyto charakterystycznego dla języka białoruskiego, zazwyczaj białoruskiego lub zbieżnego z białoruskim litewskiego przedrostka oraz różnych, najczęściej litewskich, przyrostków, np. : αpmudin· ‘okantować’: nã·mu. lαnt·lm apmužin·jα (plg. br. хáту дóшкамi аббiвáя); razåugdin· ‘dygti’: bùbọs gr.ta razåugin·jα (br. бльба бстра разрастáя); razvein· ‘skiesti’: p·nu. vá.deu razvein·jα (br. малакó вадóй развóдзяць); (pa)prыrыžin· ‘raišioti’: pamidõ·rus paprыrыžin·jau (br. памiдóры Šie vertiniai neabejotinai rodo, kad baltarusių įtakai iš lietuvių morfologijos kiek папрывзую). lengviau pasiduoda priešdėliai, mažiau – priesagos, mažiausiai ir vangiausiai – šaknis, kuri dažnai išlieka visiškai nepakitusi. 5.6. Ramaškoni, Ródūnios, Žirmnų, Plkių šnektose užrašyta nemažai tokių vertinių, kuriuose lietuviškos raiškos priemonės yra pakeistos baltarusiškomis. Tokiu būdu sukuriama dviprasmiška ir visai neaiški mintis, sudaranti Straipsniai / Articles 129 Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis įspūdį, kad taip tuos žodžius vartojantis žmogus nelabai moka lietuviškai. Tokius vertinius dėl didelio jų nutolimo nuo lietuvių kalbos raiškos būdų atpažinti, ko gero, lengviausia, pvz.: minkštα. ‘smulkiai’ sùmalåu m.ltus (br. мук мхка змалóў); ude.k ‘uždaryti’ αde.ge lietùvišku. mọk·klu. (br. закрлi virble. kã·la ‘lesa’ grú·dus (br. вараб’ кусь зярнó) ir kt. Vertiniais laikytini ir įvairūs tiriamų šnektų nelietuviška reikšme pavartoti žodžiai. Daugiausia užrašyta svetima reikšme pavartotų veiksmažodžių, pvz.: apstó·ti ‘apnikti, apspisti’ mùses man apstó·jọ (plg. br. мхi аступлi); лiтóскую шкóлу); i.sidúo ‘pavykti’ bú.lkọs grã·ọs i.sdavẹ (br. блкi лáдныя удался); prыsidúo ‘vaidentis’ ten prыsidúoda (br. тáм прыдаéцца); rave. ‘išsiskirti’ ã·ni.s gr.tα rav·jọ (br. ян бстра разышлся); p·ȓsimαini. ‘pavirsti’ ã·nas p·rsimαinẹ in v·lanọ (br. ён пяравярнся у чартá); dast· ‘otrzymać’ dast·jåu gærùs batùs (br. дастá дóбрыя бóты); vèstis ‘powodzić się’ j.m su gi·vule.s nesvædẹ (br. ям нявялóся з жывлай). Zauważono, że aby wyrazić pożądaną myśl, warunkowo czołowi przedstawiciele gwar czasami mówią obok siebie dwojako – jak wcześniej, czysto litewskim słowem o własnym znaczeniu, oraz kalką o obcym znaczeniu z białoruskiego, np.: l·nas prdægẹ / prыsvlọ (por. br. блн прыпался), dast·jåu / gavåũ. gær·s vlnọs (br. дастá дóбрай вóны) i in. Fakt ten pokazuje, że używanie kalk językowych nie jest tu jeszcze powszechne, jednak zbliża się do granicy zwyczajowego użycia. 6. PODSUMOWANIE 6.1. Na litewskich wyspach językowych w rejonie Woranowa na Białorusi język litewski jeszcze istnieje, ale nie funkcjonuje. Granice między językami litewskim i białoruskim zatarły się, a słowa łatwo przechodzą z jednego języka do drugiego. Słowa leksyki bytowej najczęściej mają bliskie odpowiedniki słowiańskie. W būdai, pastebimai kinta atskirų žodžių semantika – iškyla semantinės raiškos adekvatumo problema. 6.2. Daugelį atitinkamų vertinių galima rasti gretimose pakraštinėse lietuvių gwarach intensywnie slawizuje się język wyrażania myśli, jednak w gwarach tych mogły one powstać również niezależnie, wskutek podobnych warunków i kontaktów z językami słowiańskimi. Rozpoznanie niektórych kalk językowych używanych w gwarach jest trudne. Porównując systemy obu języków – litewskiego i białoruskiego – a także różne i identyczne sposoby ich wyrażania, dość skutecznie ujawniają się tendencje i drogi kształtowania się oraz powstawania takich kalk językowych NIJOLĖ TUOMIENĖ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII. 6.3. Chociaż umownie najstarsze pokolenie zachowało i używa najwięcej dawnych viškų žodžių, tačiau akivaizdu, kad jų kalba jau nėra tokia išraiškinga, nes su- [form] w używanym na badanym obszarze języku białoruskim. Widoczne jest w nim zawężenie sfer funkcjonowania poszczególnych elementów języka litewskiego. Najpierw zaczynają zanikać te zjawiska, których nie ma w kontaktującym się języku białoruskim. 6.4. Analiza ilościowa leksyki potocznej pokazuje, że wpływ języka białoruskiego na litewskie gwary stale wzrasta. Z zebranych obszernych materiałów wynika, że kalki z języka białoruskiego to sztucznie sklejone słowa z dwóch części, z których pierwsza ma formę litewską, pod którą ukryta jest treść białoruska – znaczenie charakterystyczne dla języka białoruskiego. Jest to stałe źródło białoruszczenia się litewskich gwar. W obecnych warunkach nie ma niemal żadnych możliwości porządkowania i lituanizowania izolowanych litewskich gwar na Białorusi. 6.5. Analiza geolingwistyczna potwierdza wniosek analizy fonetycznej i morfologicznej, że gwary okolic Varanãvo są kontynuacją dialektu południowoauksztockiego na Białorusi. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingwistyka: ideologia, teoria i metodologia. Podstawowe pojęcia. – Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne, 39–41. Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita, Judžentytė Gintarė, Leskauskaitė Asta, Lubienė Jūratė, Meiliūnaitė Violeta, Pakalniškienė Dalia, Ragaišienė Vilija, Rinkauskienė Regina, Švambarytė-Valužienė Janina, Urbanavičienė Jolita, Vaišnienė Daiva 2014: Gęstość siatki punktów z punktu widzenia geolingwistycznego rozróżnienia między Auksztotą a Żmudzią. – Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne, 39, 159–163, 168–173. Birgelienė Nijolė 2015: Współczesny wpływ języka polskiego na język punskian. – Problemy historii języka i dialektologii 3, 27–39. Čekmonas Valerijus [Чекмонас В.] 1988: Функционирование языков и билингвизм (На материале ромашканских говоров). – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego voje. − Wschód Litwy. Wilno: Państwowe Centrum Wydawnicze, 132–137. 27, 37–54. Čekmonas Valerijus, Grumadienė Laima 1993: Kalbų paplitimas Rytų Lietu- Artykuły / Articles 131 Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis Crystal David 2005: Śmierć języka. Wilno: Tyto alba (z języka angielskiego przetłumaczyły Edita Šidlauskaitė, Gabrielė Gailiūtė). Dressler U. Wolfgang 1994: Śmierć języka (tłum. R. Marcinkevičienė). – Socjolingwistyka i kultura języka. Wilno: Gimtoji kalba, 84–90. DvŽ I–II – Słownik gwary dieveniškiskiej 1. Autorzy Laima Grumadienė, Danguolė Mikulėnienė, Kazys Morkūnas, Aloyzas Vidugiris. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005; 2. Autorzy Danguolė Mikulėnienė, Kazys Morkūnas, Aloyzas Vidugiris. Wilno: Lietuvių kalbos institutas, 2010. Garšva Kazimieras 2005: Gwary pogranicza języka litewskiego (fonologia). Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Gaučas Petras 2004: Rozwój etnolingwistyczny mieszkańców Litwy Wschodniej w drugiej połowie XVII w. – 1939 r. Wilno: UAB „Inforastras“. Grinaveckienė Elena 1994: Teksty gwar litewskich 1. Balatna (Waranawa). Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Grinaveckienė Elena 1997: Kalki odizolowanych gwar litewskich na etnicznych ziemiach Litwy na Białorusi. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 37, 185–195. Grumadienė Laima 2005: Zmiana kodów w gwarach litewskich. – Valoda–2006. Język w kontekście różnych kultur. Zbiór artykułów naukowych XVI. Dyneburg: Saule, 42–48. Jaroslavienė Jurgita, Tuomienė Nijolė 2013: Teksty gwary lazūńskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kalėdienė Laima 2015: Język miasta Wilna: hipoteza czasu obserwowanego. Dialekty – dziedzictwo kulturowe narodów Europy / Dialects – Cultural Heritage of European Nations. Wilno: MRU, 211–244. Kardelis Vytautas 2013: Użycie języków w gwarze wschodnioauksztackiej wileńskiej. – Język litewski 7. Dostęp internetowy: www.lietuviukalba.lt. Kardelis Vytautas 2014: Wyspa języka litewskiego: aspekty problemowe. – Język litewski 8. Dostęp internetowy: www.lietuviukalba.lt. Kardelis Vytautas 2015: Perspektywy badań nad wyspami języka litewskiego. – Język litewski 9. Dostęp do Internetu: www.lietuviukalba.lt. Leskauskaitė Asta 2006: Teksty gwary okolic Kučiūnai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2009: Teksty gwary okolic Marcinkonys. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2016: Teksty gwary okolic Seirijai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. NIJOLĖ TUOMIENĖ 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Labov William 1963: Społeczna motywacja zmiany dźwiękowej. – Word 19, 207–309. Лабов Уильям 1975: О механизме языковых изменений. – Новое в лингвистике 7. Москва: Прогресс, 199–228. LKA I – Atlas języka litewskiego 1. Leksyka, red. odp. Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas, 1977. LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna. Kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. nacz.), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp przez internet: http://www.lkz.lt. LKŽ XIV – Słownik języka litewskiego 14. Wilno: Mokslas, 1986. model: stopnie Meiliūnaitė Violeta, Mikulėnienė Danguolė 2014: Trinaris optimizacijos żywotności punktów. – Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne, 124–128. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta [red.] 2014: Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne. Mapy i komentarze. Wilno: Briedis. Mikulėnienė Danguolė, Morkūnas Kazys 1997: Teksty gwary dieveniškiejskiej. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Petrauskas Jonas, Vidugiris Aloyzas 1985: Słownik gwary lazūńskiej. Wilno: Nauka. Razmukaitė Marija, Pangonytė Aistė [oprac.] 2002: Litewskie tradycyjne nazwy miejscowości Białorusi, Obwodu Królewieckiego, Łotwy i Polski. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Romančiuk Ona 1987: O interferencji leksykalnej na wyspach języka litewskiego. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 26, 140–149. Wilno: Mokslas. Rudaitienė Vida 2011: Język litewski i czynniki społeczno-kulturowe. – Człowiek i słowo 3, 40–49. Russel Bernard H. 1992: Zachowanie różnorodności językowej. – Human 82–91. Organization 51, СБГ II – Слоўнiк беларускiх гаворак паўночна–заходняй Беларусi i яе пагранiчча 2. Mińsk: Nauka i technika, 1980. СБГ IV – Слоўнiк беларускiх гаворак паўночна–заходняй Беларусi i яе пагранiчча 4. Mińsk: Nauka i technika, 1984. Artykuły / Articles 133 Nevaldomas skolinimasis kaip kalbos nykimo požymis Tuomienė Nijolė 2005: Archaiczność i nowości współczesnych izolowanych gwar litewskich. Valoda – 2005. Zbiór artykułów naukowych XV. Dyneburg: Uniwersytet w Dyneburgu, 88–94. Tuomienė Nijolė 2005a: Odmiana rzeczownika w gwarze Ramaškonių: badanie socjolingwistyczne (Rękopis rozprawy doktorskiej). Wilno. Tuomienė Nijolė 2006: Zmiana kodów w mowie mieszkańców Ramaškonių. – Kultura języka 79. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 161–172. Tuomienė Nijolė 2006a: Kalki peryferyjnych gwar litewskich. – Język – 2006. loda dažādu kultūru kontekstā. Zinātnisko rakstu krājums XVI. Daugavpils Universitātes Wydawnictwo akademickie „Saule“, 2006, 80–86. Tuomienė Nijolė 2008: Teksty gwary Ramaškonių. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Tuomienė Nijolė 2010: Rzeczownik w gwarze Ramaškonių: badanie socjolingwistyczne. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 232 s.: ilustr. map. (= Opera linguistica Lithuanica 13). Tuomienė Nijolė 2010a: Tendencje monoftongizacji dyftongów ie, uo w peryferyjnych gwarach waranawskich. – Žmogus ir žodis 2(1). Vilnius: Uniwersytet Pedagogiczny w 62–67. Wilnie, Tuomienė Nijolė 2010b: Gwary południowoauksztockie na Białorusi: skutki kontaktów językowych. – Respectus Philologicus 18(23), 223–234. Tuomienė Nijolė 2014: Archaiczne i innowacyjne właściwości czasownika w dialekcie południowoauksztockim na Białorusi. – Acta Linguistica Lithuanica 70, 82–105. Urnėžiūtė Rita 1998: Zmiana kodów w języku mówionym mieszkańców rejonu Janiszki. – Językoznawstwo 47(1), 131–140. Vaitkevičius Vykintas 2011: Wyspa Gierwiacka w nurcie historii. – Kultura ludowa 5(140), 17–34. Vidugiris Aloyzas 1972: Z semantycznych dialektyzmów gwary gierwiackiej. – Kwestie językoznawstwa litewskiego 13, 19–29. Vidugiris Aloyzas 1998: Słownik gwary zde­telskiej. Wilno: Instytut Wydawniczy Literatury Naukowej i Encyklopedycznej. Vidugiris Aloyzas 2004: Gwara zdetelska. Wilno: Presvika. Vidugiris Aloyzas 2014: Gwary łazuńskie. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska. Wilno: Mintis. NIJOLĖ TUOMIENĖ 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Zinkevičius Zigmas 1993: Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Vilnius: Mokslo ir enciWydawnictwo encyklopedii. ZtT I–II – Vidugiris Aloyzas, Mikulėnienė Danguolė. Teksty gwary zietelskiej 1–2. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005–2010. Uncontrolled Borrowing as a Sign of Language Loss SUMMARY The article is based on the contemporary (the end of the 20th and beginning of the 21st stuleci) dane dialektologiczne i socjolingwistyczne koncentrujące się na obecnym stanie języka litewskiego i jego zmianach. Materiał zebrano w niektórych izolowanych peryferyjnych dialektach litewskich Ramaškonys, Rodūnia, Žirmūnai i Plikiai znajdujących się w rejonie Woranawa na Białorusi. Mechanizm procesów zapożyczania i adaptacji jest analizowany ze szczególnym uwzględnieniem problemu adekwatności semantycznej. W ostatnich latach zaobserwowano wzrost użycia kalk z języków słowiańskich w dialektach peryferyjnych. Dwujęzyczność przekształca mechanizm myślenia ludzi, wskutek czego z łatwością przyjmują oni jako własne zapożyczone słowa i grupy wyrazowe, konstrukcje składniowe oraz frazeologię. Z punktu widzenia znaczenia i słowotwórstwa kalki są analogiczne do odpowiadających im słów białoruskich. Dlatego rozróżnienie między kalkami a niezależnymi słowami, które rozwinęły się w wyniku historycznie uwarunkowanych prawidłowości systemowych języków słowiańskich i bałtyckich, a zatem mają podobne podstawy derywacyjne, jest zadaniem dość złożonym. Większość kalk językowych stanowią kalki lub dosłowne tłumaczenia z języka białoruskiego, które dodają litewskiemu słowu białoruskie, sztucznie ukute znaczenie. Znaczenie to jest obce, często zaczerpnięte z innego litewskiego słowa, które nie jest semantycznym odpowiednikiem pierwotnego słowa białoruskiego. Proces ten prowadzi do zubożenia leksyki dialektalnej, zniszczenia semantyki, pogorszenia narodowego ducha litewskiego oraz rozwoju dość jednostronnej dwujęzyczności. Nadesłano 13 marca 2018 r. NIJOLĖ TUOMIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected]