Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė
Full text
76 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII DALIA KISELIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: porównawcza bałtystyka, geolingwistyka, etnolingwistyka. KARTA NIDY NR. 30084 MARBURSKIEGO FILIPA W ARCHIWUM NIEMIECKIEGO ATLASU JĘZYKOWEGO ANALIZA JĘZYKA Language Analysis of Nida Questionnaire № 30084 in the Archive of the Linguistic Atlas of Germany at the Phillips University, Marburg ADNOTACJA W artykule analizowany jest jeden z nielicznych pisemnych zabytków ginącego języka kurońskiego — tak zwana karta Wenkera nr 30084, która została włączona do kartoteki „Atlasu języka niemieckiego” (Deutscher Sprachatlas lub DSA), zapoczątkowanego przez Georga Wenkera. Sam rękopis tej karty, okoliczności jego powstania oraz system pisowni zostały już przedstawione przez autorkę wspólnie z Christiane Schiller w opublikowanym artykule. Jedyną kartę języka kurońskiego w kartotece sporządził nauczyciel z Nidy Otto Pohlman, opierając się na informacjach miejscowego informatora, rybaka Mikelisa Peleikisa. W niniejszym artykule na różnych poziomach (ortografii, fonetyki, morfologii, leksyki i składni) analizowany jest język tego rękopisu. Najwięcej uwagi poświęcono autentyczności języka — temu, w jakim stopniu zapisany tekst odzwierciedla rzeczywistą sytuację języka kurońskiego w tamtym czasie, a które fakty należy uznać za niedostatki metody dokumentowania (tłumaczenia). Zaobserwowane cechy językowe porównano z materiałem studium Adalberta Bezzenbergera, opublikowanego kilka lat później, oraz innego studium, Jurisa Plākisa, opublikowanego pół wieku później. Ponieważ w Niemczech prowadzony jest obecnie projekt digitalizacji DSA (DiWA), można przypuszczać, że szczegółowa analiza lingwistyczna każdej karty okaże się pomocna również w realizacji tego zadania. SŁOWA KLUCZOWE: Georg Wenker, „Atlas języka niemieckiego”, dokumentowanie języka, język zagrożony zanikiem, język kuroński, interakcja językowa, lingwistyczna analiza tekstu.
Artykuły / Articles 77 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė ADNOTACJA Artykuł analizuje jeden z nielicznych zabytków piśmiennictwa zagrożonego języka kurońskiego, kartę nr 30084 z Nidy/Nidden, która wraz z innymi analogicznymi kartami pod względem the 19th century German regions, was included in the file of the German language atlas (Deutsche Sprachatlas, or DSA) launched by Georg Wenker. The manuscript of this card, okoliczności jej powstania i systemu ortograficznego została już przedstawiona przez autora i współautorkę Christiane Schiller w artykule opublikowanym w 2015 roku. Jest to jedyna analiza Kursenieku language card in Wenker’s project was filled by Nida’s teacher Otto Pohlman. It was based on the information provided by local fisherman Mickel Peleikis. The article języka tego rękopisu na różnych poziomach (ortografii, fonetyki, morfologii, leksyki i składni). Autor koncentruje się na autentyczności języka — na tym, jak tekst pisany odzwierciedla rzeczywistą sytuację języka kurońskiego w owym czasie oraz które fakty należy uznać za słabości metody dokumentacji (tłumaczenia). Zaobserwowane osobliwości językowe porównano z badaniem Bezzenbergera opublikowanym kilka lat później oraz z innym badaniem, autorstwa Plakisa, opublikowanym pięćdziesiąt lat później. W Niemczech niedawno zrealizowano projekt digitalizacji DSA (DiWA), dlatego uważa się, że kompleksowa analiza lingwistyczna każdej karty również będzie służyć jego celom. SŁOWA KLUCZOWE: Georg Wenker, atlas języka niemieckiego, dokumentowanie języka, język zagrożony zanikiem, język kuroński, interakcja językowa, lingwistyczna analiza tekstu. WSTĘP Zabytki piśmiennictwa języka kurońskiego1 nie są bardzo stare. Zapisy pojedynczych leksemów wiążą się z nazwiskami Macieja Pretoriusza i Pawła Ruigysa (szerzej zob. Schiller, Kiseliūnaitė 2015: 444). Zgodnie z dostępnymi informacjami za pierwszy opublikowany zabytek języka kurońskiego uznaje się niewielki słowniczek w atlasie językowym Petera Simona Pallasa Linguarum totius orbis vocabularia comparativa (Pallas 1786: 89), który został przedstawiony w pracach Victora Diedericha (Diederichs 1883: 44–46), Dainy Zemzare (Zemzare 1961: 164–174), Vandy Kazanskienė (Казанскене 2013) i Ariny Ivanickiej (Ivanickaja 2017). W niniejszym artykule opublikowano najwcześniejszy znany zabytek piśmiennictwa w języku kurońskim – rękopiśmienny rejestr wspomnianego słownika P. S. Pallasa, datowany na około 1773 r. Kilka słów języka kurońskiego trafiło do tak zwanego słownika Richtera (Schiller 2014). 1 W niniejszym artykule przyjmuje się, że do języka kurońskiego mieszkańców Mierzei Kurońskiej należy stosować termin język, używając go w znaczeniu socjolingwistycznym, jednak w przypadkach, gdy jego cechy porównywane są ze standardowym językiem łotewskim lub jego dialektami, zgodnie z założeniem genealogicznym stosuje się termin dialekt kuroński.
DALIA KISELIŪNAITĖ 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII W niniejszym artykule omawianym źródłem jest tak zwana karta Wenkera – rękopiśmienna karta nr 30084 w archiwum „Atlasu języków Niemiec” (Sprachatlas des Deutschen Reiches) opracowywanego przez Georga Wenkera2, datowana na 1879 r., tj. kilka lat wcześniej niż studium Adalberta Bezzenbergera (Bezzenberger 1888). W tym ostatnim, oprócz pojedynczych przykładów ilustrujących opis cech języka kurońskiego, zamieszczono również kilka spójnych tekstów, które później [przełożono?] na standardowy język rašyba perpublikavo Juris Plakis studijoje Kursenieku valoda (Pl). Wenkerio nidiškių kortelės teksto faksimilė, jo sukūrimo aplinkybės bei rašybos ypatumai kartu su nuorašu pristatyti autorės kartu su Christiane Schiller straipsnyje (Schiller, Kiseliūnaitė 2015), tačiau ten beveik nebuvo analizuojama łotewski. W niniejszym artykule przedstawiono analizę najważniejszych cech języka kurońskiego odzwierciedlonych w nidyjskiej karcie kartoteki atlasu Wenkera. Jej celem jest ustalenie zarówno dawnych cech języka kurońskiego, przyniesionych z Kurlandii, jak i cech ukształtowanych w jego dalszym rozwoju, ujawnienie oznak i tendencji wzajemnego oddziaływania języków oraz wyodrębnienie cech właściwych tylko temu źródłu, które niekoniecznie odnoszą się do wszystkich mówiących. W aneksie, w zdaniach ponumerowanych, przedstawiono transkrypcję rękopisu, w drugim wierszu – tę samą transkrypcję zapisaną łotewskimi literami w unormowanym języku kurońskim3, w trzecim wierszu – przekład dosłowny na język łotewski4 wraz z redakcją tekstu w standardowym języku łotewskim w przypisach, w czwartym wierszu – transkrypcję niemieckiego zdania przedstawionego do tłumaczenia. Analiza języka źródła została podzielona według poziomów języka; zastosowano metody analizy tekstologicznej i porównawczej. Na karcie Wenkerowskiej nr 30084 ręką nauczyciela z Nid Otto Pohlmana5 zapisano tłumaczenia tak zwanych „40 zdań Wenkerowskich” na język kuroński, przy użyciu znaków niemieckich i litewskich. Na odwrocie arkusza wypełniono dane ankietowe; tam w 1. wierszu, w pytaniu „Geschah die Uebersetzung durch Schüler oder durch den Lehrer?“, część wiersza „durch Schüler“ została odręcznie skreślona, a dalej dopisano: „mit Hilfe eines Eingeborenen (Mickel Pelèikis)“ (ze znakiem grawis nad e w nazwisku, najprawdopodobniej wskazującym akcent). Trudno dziś powiedzieć, który Mikelis Peleikis pomógł nauczycielowi. Skreślony wiersz wskazuje, że wbrew zaleceniom Wenkera najprawdopodobniej nie był to 2 Więcej o litewskich materiałach tej kartoteki zob. Fleischer, Sommer 2012. 3 Niniejszy odpis przygotowała autorka, przestrzegając zasad rekonstrukcji relacji między pisownią a fonetyką, lecz nie poprawiając języka tekstu; w razie potrzeby (w przypadku wątpliwej realizacji fonetycznej) w nawiasach podawane są możliwe warianty, a w przypisach – uwagi. 4 Autorka dziękuje koleżance dr Liene Markus-Narvilai za pomoc w redagowaniu łotewskiej części odpisu. 5 Otto Pohlman, pochodzący z okręgu Pruskiej Iławy, pracował w szkole w Nidzie od 1878 do 1883 r. (Chronik 2013: 75, 137).
Artykuły / Articles 79 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė uczeń. W bazie danych genealogicznych6 odnotowano kilka osób jako Michel Peleikis, mieszkających w Nidzie lub mających tam dzieci w okresie wypełniania ankiety, jednak najbardziej prawdopodobne jest, że nauczyciel skorzystał z pomocy M. Peleikisa, który wynajmował mu mieszkanie7. Zapisane w języku kurońskim tłumaczenie zdań Wenkera odzwierciedla ówczesne cebos ypatybes. Tiek fonetinėmis, tiek morfologinėmis, tiek didžiąja dalimi leksinių ypatybių Nidos kuršininkų kalbą reikėtų laikyti Kuršo latviškų tarmių geolektu, susiformavusiu nerijoje iki XVII a.8, tačiau reikia pabrėžti, kad tai nėra vienos kurios latvių patarmės tęsinys, o įvairių dialektų sąveikos rezultatas su progresavusia lietuvių ir vokiečių kalbų įtaka. CECHY ORTOGRAFICZNE W zdaniach ankiety nidzkiej używane są niemieckie litery9, za pomocą których autor próbuje odzwierciedlić cechy fonetyki bałtyckiej, jednak konsekwentne dokonanie tego nie udaje się. Wokalizm. Często krótkość samogłoski odzwierciedlana jest przez geminaty spółgłoskowe: e, a + dd (is leddus ‘w lód, w lodzie’, pradda snikti ‘zaczyna padać śnieg’, praddim ‘nagle’10), i + tt (krittis ‘upadły’), a + nn (par manni ‘mnie’), i + bb (gribb 3 praes. ‘chce’), a + mm (nammus ‘domy’), u + rr (eß turru dikti saukti ‘muszę głośno krzyczeć’ 6 http://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=PELEIKIS&ofb=memelland&monors mogły również dus=&lang=de. 7 Pavardė Peleikis labai paplitusi Kuršių nerijoje, tačiau genealogų portalai nurodo ne visų gimimo ar palaidojimo vietą, galimų informantų dairytis vertėtų tik tarp tų, kurie tuo metu gyveno Nidoje, pochodzić z innej miejscowości. Trudno powiedzieć, co nauczyciel miał na myśli, pisząc „miejscowy”. W kronice szkoły w Nidzie w 1887 r. wśród członków rady kościelnej w N idzie wymieniany jest Michel Peleikis z Preili (Chronik 2012: 142). Najbardziej prawdopodobne jest jednak, że nauczyciel skorzystał z bliskiej znajomości z M. Peleikisem, który od 1878 r. wynajmował mu pomieszczenie mieszkalne w swoim domu (tamże, 137). Najprawdopodobniej ten sam Michel Peleikis, jako wynajmujący pomieszczenia dla szkoły, wskazywany jest w źródłach historycznych także później (tamże, 149). 8 Chociaż istnieją dane, że pierwsi przybysze z Kurlandii dotarli na Mierzeję już w XV w., w źródłach historycznych z pierwszego stulecia ich imiona osobowe są jeszcze nieliczne i trudno powiedzieć, czy to właśnie ci osadnicy położyli podwaliny pod język, który ukształtował się i utrwalił później. Obfitsza migracja z Kurońskiej mierzei sięgnęła XVI wieku i szczególnie nasiliła się od XVII wieku (szerzej zob. Elertas 2014). 9 Za wpływ litewskiej ortografii można uznać nie całkiem konsekwentne oznaczanie miękkości spółgłosek literą i; literą ź konsekwentnie oznaczano niemające niemieckiego odpowiednika ž; występowały ā i ū ze znakami diakrytycznymi, jednak, jak się zdaje, tylko w słowie bedschān ‘małpa’, niem. Affe) diakrytyk można wiarygodnie uznać za oznaczenie długości. 10 W sprawie znaczenia zob. „Cechy leksyki”.
DALIA KISELIŪNAITĖ 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII šaukti’) i in. Niekiedy takie oznaczanie krótkiej samogłoski świadczy o prawidłowych fonetycznych cechach dialektu, takich jak krótkość samogłosek w przyrostkach czasowników gaiobuoliais’, awennu (gen. pl. detti (la. b. k. gaidīt ‘laukti’), darette (la. b. k. darīt ‘daryti’), nedarres (la. b. k. nedarīs ‘nedarys’) ar žodžių darybos priesagų specifiką, pvz.: ar abolennis ‘su demin. od dial. ave, łot. b. k. aita, ‘owca’). Zdarza się także nieoznaczona długość (ściślej – krótkość): raduschi (łot. b. k. raduši ‘znalazłszy’), albo zapisane dwojako: es neparmanu jummies ‘nie rozumiem jūatvejų: na przykład, dwukrotnie zapisane sų’, bet wintsch numis11 neparmanne ‘jis mūsų nesupranta’. Esama ir abejotinų taddus, taddi (taddus niäkus ’takich niekus’; mußu kalni nau taddi diźi ‘mūsų kalnai nėra tokie dideli’), plg. la. b. k. tāds ‘toks’. Długość balsyjskiego ī w wyrazie wiers = vīrs ‘mężczyzna’ oznaczono po niemiecku za pomocą ie, jednak tylko jeden raz, gdzie indziej pisownia ī jest różna: czijsti = čīsti ‘czysto’, ziti = dzīti ‘gonić, pędzić’. Długość innych akcentowanych samogłosek odzwierciedlana jest rzadko: udingi = ūdiņa ‘wody’, jußu ‘wasz, wasza, wasze’, buri = būri ‘chłopi, gospodarze’, kajas = kājas ‘nogi’; jeden raz użyto znaku diakrytycznego bedschān = bedžāne ‘małpa’ (por. bezdžãnȩ ‘pērtiķis’ (Plāķis 1927: 50) i beždžāns, m. (Pietsch 1991: 36)) oraz ac. sg. būddelki12 ‘butelkę’. Nieakcentowane długie samogłoski języka łotewskiego, jak należało się spodziewać, nie są odzwierciedlane w tym dokumencie, ponieważ w języku kurońskim zwykle skraca się je do krótkich, w pewnych przypadkach do półdługich, rzadziej zachowuje się długie, na przykład w rdzeniach poprzedzonych przedrostkami iegāja ‘wszedł’, w końcówkach miejscownika (mežā ‘w lesie’), w przysłówkach pochodzenia miejscownikowego (pakaļā ‘z tyłu’), w formach zaimków w niektórych przypadkach (tā ‘ta’). Kirčiuotas dvibalsis ie dažniausiai rašomas iä: iäkritis = iekritis ‘įkritęs’, taip žymimi ir kirčiuoti ē ir : iäd= d ‘ėda, valgo’, ßiäź = sēž ‘sėdi’, miäs iäßam = mēs iesam ‘mes eisim’, tačiau esama yra kitaip: pi tas sewos = pie tās sievas ‘prie tos moters / pas tą moterį’. Pasitaiko net viename sakinyje dvejopų užrašymų toje pačioje pozicijoje: kur tu iëtti wa meß ar tewi eßam? (kur tu ieti, va mes ar tevi iesam? ‘kur tu eini, ar mes su tavim eisim?’). Apie galimą nekirčiuoto ie monoftongizaciją žr. skyrių „Fonetinės tarmės ypatybės“. Dvibalsis uo kirčiuotoje pozicijoje dažniau žymimas oa: doamajo = duomaju, la. b. k. domāju ‘galvoju’, koaki = kuoki, la. b. k. koki ‘medžiai’, goawes ac. pl. guoves, la. b. k. govis ‘karves’, soasis koasch (zuoses kuož, la. b. k. zosis kož ‘žąsys kanda’), kartais uo: uoglis, la. b. k. ogles ‘węgle’ albo o: kiozi = ķuoci ‘kosz’. 11 Błąd korektorski, powinno być mumis. 12 Sądząc po geminacie, najprawdopodobniej w ten sposób oznaczono w rękopisie ŭ.
Straipsniai / Articles 81 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė Konsonantyzm. Spółgłoski szczelinowe i afrykaty: łotewskie c najczęściej zapisywane jest jako tz (wetzaisch = vecaiš, łot. jęz. lit. vecais ‘stary’), zdarzało się ts (läts = lec ‘leci’) i jeden raz dz (dziäma = ciema ‘podwórza’); dz częściej zapisywane jest jako ds (isdserti = izdzerti ‘wypić’, paßadsis = pazadzis ‘ukradłszy’, kadauds = kā daudz ‘ile’13), lecz ziti = dzīti ‘gonić, pędzić’14; z – s (ar sirgu = zirgu ‘z koniem’), š – sch (sadeguschi = sadeguši ‘spalone’), ale zdarzało się też inaczej, np.: wirzchus = veršus (łot. jęz. lit. vēršus), č – cz (czijsti = čīsti, 3 praes. ‘sėdi’, laużi = ļauži, la. b. k. ļaudis ‘žmonės’), bet yra ir sch (koasch = kuož ‘kanda’). Raide ß žymimas s: isch kraßnis (= iš krāsnes, la. b. k. krāsnī ‘į krosnį, krosnyje’), ßaußas lapas (= sausas lapas ‘sausi lapai’), es eßu (= esu, łot. jęz. lit. tīri ‘czysto’), ž ‒ litewskie ź w piśmie (ßiäź = sēž łot. jęz. lit. esmu, ‘jestem’), jednakże niekonsekwentnie ‒ por. is gaisa (= iz gaisa, łot. jęz. lit. gaisā ‘w powietrzu’) i gaißas (gaisas, łot. jęz. lit. gaiss i laiks ‘powietrze’). Tak oznaczane bywało również z: paßadsis (pazadzis ‘ukradłszy’), uß15 to lauku (uz tuo lauku ‘na to pole’), jednak są to rzadkie przypadki. Historyczne połączenia spółgłoskowe z : połączenie *n odzwierciedlane jest po niemiecku jako ng: is ta udingi = iz tā ūdiņa ‘do wody’, winga = viņa ‘ona’; Pozostałe miękkie spółgłoski łotewskie zapisywane są jak we współczesnym języku litewskim, oznaczając miękkość literą i: niedelio = nediļu (Plāķis 1927: 69), łot. b. k. nedēļu ‘tygodni’, pliauti = pļauti, łot. b. k. pļaut ‘orać’, galliu = gaļu ‘mięso’, kiauschis = ķaušis, łot. b. k. ola, ‘jajko’, kiozi = ķuoci, łot. ķocis, grozs ‘koszyk’. W słowie wurschzu (= gen. pl. vuršķu, nom. vuršķis ‘kiełbasa’) na końcu rdzenia najprawdopodobniej wymawiane jest łotewskie ķ, ze słuchu podobne do c. W przypadku palatalizowanego l < l nie ma pełnej konsekwencji: na przykład tiä lauźi = tie ļauži ‘ci ludzie’; w następnym zdaniu występują trzy pozycje, w których prawdopodobne są palatalizowane ļ, lecz właśnie w słowie ļauži miękkość nie została oznaczona: Es eßu ar tes lauźis tiä pakallia par pliawam iß graudu iäjajiß. ‘Jestem z tymi ludźmi tam (?) jadący przez łąki ku żyłu’. Palatalizacja spółgłosek jest jednym z ciekawszych zagadnień rozwoju języka kurońskiego; szerzej na ten temat zob. rozdział „Cechy fonetyczne dialektu”. Spółgłoskę j zwykle zapisuje się jako j (jau, kajas = kājas ‘nogi’), jednak między samogłoskami występuje także g: satsegu = saciju, la. b. k. sacīju ‘powiedziałem’, mus, mandagus’, mazigis = mācijis, la. b. k. mācījis ‘mokęs’. Asimiliacijos atvejai dažniausiai rašomi fonetiškai: snikti = snigti, aukti = pakagings = pakajings ‘rosnąć’, laps = labs, jodisch = juo dižs i in. Zdarzają się jednak także przypadki pisowni morfologicznej, na przykład tads = tāds ‘taki’, oraz błędy: pudnenni = dem. putneni (la. b. k. putni ‘ptaki’). 13 Žr. „Leksikos ypatybės“. 14 Šis atvejis gali atspindėti fonetinę ypatybę, plg. ʃiedat ‘giedate’, ʃirdi 2 praes. ‘girdi’ (Bezzenberger 1888: 37). 15 Najprawdopodobniej należałoby uznać to za zapis fonetyczny, zob. dalej.
DALIA KISELIŪNAITĖ 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Proklityki bywają zapisywane łącznie: ista = is tā (la. iz tā), kadauds = kā daudz ‘ile (dużo)’, nußirdis = nu(o) sirdes, la. b. k. no sirds ‘z serca’, jodisch = juo dižs, la. b. k. lielāks ‘większy’. FONETYCZNE CECHY GWARY Na karcie atlasu Wenkeria dotyczącej gwary nidiškiej, wypełnionej niemieckimi zapisami niedostosowanymi do języków bałtyckich, widzimy wysiłki nauczyciela obcojęzycznego, by odzwierciedlić system dźwiękowy słyszanego tekstu, co pozwala rozpoznać niektóre (z pewnością nie wszystkie) cechy ówczesnego języka kuršininków. Część z nich odziedziczono po gwarach Kurlandii, jednak znajdujemy tu elementy różnych podgwar, dlatego tytuł rozdziału jest umowny i można go stosować do języka kuršininków jako geolektu języka łotewskiego. Redukcja końcówek. Współczesny język kuršininków charakteryzuje się daleko posuniętą redukcją końcówek. Jednak materiał tego źródła wskazuje, że w drugiej połowie XIX wieku większość końcówek była jeszcze stosunkowo dobrze rozróżnialna, choć długie prawdopodobnie już dawno uległy skróceniu. W wielu przypadkach pisownia końcówek nadal pozwala rozróżniać formy przypadków: Kas turr mane kiozi ar galliu paßadsis? = kas tur mana ķuoci ar gaļu pazadzis?, łot. por. kas tur (ir) manu ķoci (grozu) ar gaļu pazadzis?, „kto ukradł mój koszyk z mięsem, tj. kto [...] ukradł”; wingai16 turr tas dranas par sawa mati gatawas schuti = viņa tur tas drānas par sava māti gatavas šūti, łot. por. viņa tur tās drānas priekš savas mātes gatavas šūt (viņai ir jāuzšuj) „ona ma te ubrania uszyć dla swojej matki (gotowe)”; ar to werdamo = leppili (ar tuo verdamuo lepili), la. ar to vārāmo karoti ‘z gotującą łyżką’ itd. Odmienna pisownia tej samej końcówki wskazuje, że wskutek redukcji samogłoski nie zawsze są wyraźnie rozróżniane: ac. sg. mane kiozi (= mana ķuoci), por. la. b. k. manu grozu; ac. tewe / tewi (= tevi), prt. act. nom. pl. eßam pawargusch (= pavarguši) / (ir) sadaguschi, voc. sg. be(ž)džān (be(ž)džāne) / miälaisch waikili (= mielaiš vaikili). Tačiau tokių atvejų palyginti nedaug. Pasitaikantys galūnių užrašymo variantai tėra klaidos: kad tu winga but pasinnis (= kad tu viņu būt(u) pazinis) ‘jei tu jį būtum pažinęs / -usi’. susiję ir su kitais fonetiniais pokyčiais (balsių platinimu), o kartais yra gramaKuršininkų kalbos galūnių redukciją pastebėjo ir A. Bezzenbergeris, kuris teigia, kad nekirčiuotų a ir u vietoje girdėjęs redukuotą e, tačiau prieš jį priebalsiai nepalatalizuojami: galde ‘des Tisches’, mane meit‘ (mana meita) ir pan. (Bezzenberger 1888: 24–25). Apie trumpinamas galūnes kalba ir J. Plakis, sidaro 16 W końcówce najprawdopodobniej występuje błąd.
Straipsniai / Articles 83 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė (Plāķis 1927: 17). Kuršininkų kalboje galūnės balsis a neišmetamas, jeigu supriebalsių samplaikos s+s, z+s, sn+s ir pan. Kortelėje toks pavyzdys yra gaißas, la. b. k. gaiss ‘oras’, plg. svešas, la. b. k. svešs ‘obcy’, tîesnas‚ la. b. k. taisns ‘prosty’ i in. (Plāķis 1927: 83, 86). Pisane teksty kurońców z drugiej połowy XX w. wskazują, że redukcja końcówek jest bardzo wyraźna i powoduje niwelację form przypadków: Kad tie zvejes par labes saguvumes juoa dauge āspelnij, tap pīrages cêpte [...] (Pietsch 1983: 116) (= kad tie zveji par labis saguvumis juo daug āzpelnija, tapa pīragi cepti), łot. kad tie zveji par labiem saguvumiem (lomiem) vairāk nopelnīja, tika pīrāgi cepti ‘kiedy ci rybacy więcej zarobili za dobre połowy (zdobycze), pieczono placki (ciasta)’. Szerzej o niwelacji końcówek w języku kurońców i rozpadzie systemu deklinacyjnego w XX w. zob. Ivanickaja, Kiseliūnaitė 2015. Skracanie nieakcentowanych samogłosek. Skracanie nieakcentowanych samogłosek w morfemach nierdzennych zaobserwowali wszyscy badacze języka kurońskiego (Plāķis 1927: 17; Bezzenberger 1888: 24–26), jednak na karcie Wenkerowskiej tę cechę ilustrują tylko te przypadki, które przejawiają się w pisowni, tzn. geminaty spółgłoskowe. Szczególnie wyraźne jest skracanie samogłosek w przyrostkach czasowników: darette (= dareti / dariti, łot. jęz. ogóln. darīt ‘robić’), gaidetti (= gaideti / gaiditi łot. jęz. ogóln. gaidīt ‘czekać’). Rozszerzenie samogłosek. W języku kurońskim krótkie samogłoski i i u w pozycji nieakcentowanej ulegają rozszerzeniu, jednak na karcie odzwierciedlono to niekonsekwentnie: darette (= dariti, łot. jęz. ogóln. darīt ‘robić’), wiäno (= vienu ‘jeden’), nedarres (= nedaris, łot. jęz. ogóln. nedarīs ‘nie zrobi’), priäksch schiëscho niedelio miërres (= priekš šešu nediļu miris, łot. jęz. ogóln. pirms sešām nedēļām miris ‘zmarły przed sześcioma tygodniami’, iämegusch (= iemiguši ‘zasnęli’), ei und stawe (= ej un stāvi ‘idź i stój’), pulätzis17 (= palicis ‘pozostał’); winga [...] paschi (= viņi paši), jummies = jumes < jumis ‘was’, lecz snikti ‘śnieżyć’, eß turru dikti saukti (= es turu dikti saukti, łot. jęz. ogóln. man ir dikti jāssauc) ‘muszę głośno wołać’ itd. W innych pisanych źródłach kurońskich cecha ta (jeżeli nie uwzględnimy końcówek, w których znakiem e może być oznaczana redukcja końcówki) przejawia się tylko w pewnych przypadkach, na przykład w formach partykuły si / se, w przyrostku czasownika -inat (łot. jęz. ogóln. -ināt): nati, la. b. k. iemācīt ‘išmokyti’) (Pietsch 1983: 82). Pastebėtina, kad iki šiol kuršininkų kalbos tyrinėtojai, išskyrus Christliebe El Mogharbel (Mogharbel 1993: ziema saserinkas (= ziemā sasirinkās, łot. jęz. ogóln. ziemā salasījās ‘zimą zbierali się’); iemacenate (= iemāci66, 68), tej cesze poświęcono niewiele uwagi i wymaga ona odrębnej analizy18. Zwężenie samogłosek. Inną wyraźną cechę zaobserwowano niemal u wszystkich: wąskie e w pozycjach nieakcentowanych, zwłaszcza po sonantach, zbliża się do i (Bezzenberger 1888: 33, 17 Błąd w przedrostku. 18 W studium J. Plākisa przejście przyrostków -īt i -ināt w -ēt i -enāt wspomniano w rozdziale 1927: 33).
DALIA KISELIŪNAITĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII 34; Plāķis 1927: 16; Endzelīns 1931: 574). Wenkerio kortelėje tokie atvejai neretai užrašomi raide i: ak. sg. uoglis = uogles, isch kraßnis = iš krāsnes, la. b. k. gramatycznym (Plāķis krāsnī, ta ugni (= tā ugne); być może z powodu tej cechy przyrostek *-el(a)s / -ele przeszedł w -ils: merģils, vaikils, stukils, por. także stiģiles < niem. Ziegel, mentilis < niem. Mantel (Bezzenberger 1888: 33–34). Dyftongizacja w dialekcie kurońskim nie jest regularna i pod wpływem dialektów litewskich częściej występuje we wspólnych słowach: vielu, łot. b. k. vēlu ‘vėlai’; viel ‘vėl’ ir kt. (Plāķis 1927: 16). Na karcie Wenkera taka cecha poświadczona jest tylko w słowie tie, la. te ‘ten’ (Plāķis, tamże), jednak wel = vēl ‘vėl’. Odpowiedniki dyftongów. Monoftongizacja. Znaleziono tylko kilka przypadków z nieakcentowanym ie, które zapisano jako i (schoadin = šuodien ‘šiandien’, ti < tie (ar tes laužis = ar ties ļaužis, plg. la. b. k. ar tiem ļaudīm, kur įvardžio tie instr. ties (Plāķis 1927: 27), žr. „Morfologinės ypatybės“). Tačiau tiek nepakanka nustatyti, ar tokia monoftongizacija buvo reguliari. Vėliau dokumentuotoje tar- ‘ten’), a także e, w których monoftongizacja nieakcentowanego ie występuje dość często (Mogharbel 1993: 85)19. Podobnie jak w innych dialektach łotewskich, w sposób naturalny monoftongizują się proklityczne przyimki: nußirdis = nuo sirdes, la. b. k. no sirds ‘z serca’. Innym odnotowanym w gwarze przypadkiem monoftongizacji jest zbliżanie się ei do wąskiego ē20, które współcześnie bywa niekiedy zapisywane litewską literą ė: grėt < greit < greitai, mėte < meita ‘dziewczyna’, vėds < veidas ‘twarz’, rėz< reiz ‘raz’ itd. (Pietsch 1991: 126, 142, 261; Mogharbel 1991: 72), jednak na karcie Wenkera tej cechy nie widzimy: graiti ‘szybko’. Zachował się charakterystyczny dla gwar kurońskich związek uv w wyrazie dui (łot. lit. divi) ‘dwa’, lecz takich ilustratywnych wyrazów jak ‘ryba’ i ‘dno’ w tym źródle nie ma, por.: zuve (łot. lit. zivs ‘ryba’), dubens (łot. lit. dibens ‘dno’), suvȩns (łot. lit. sivēns ‘prosię’) (Plāķis 1927: 16; Ābele 1927: 119). Palatalizacja spółgłosek. Badacze języka kurońskiego podkreślają, że palatalizacja spółgłoski l jest nieregularna ‒ w wyrazie ļauži, jak twierdzą, często wymawiano również niepalatalizowane l (Bezzenberger 1888: 38; Plāķis 1927: 17), a zatem w naszym przypadku nie ma błędu. Janis Endzelīns zauważył to w okresie międzywojennym (Endzelīns 1931: 574), a autorka, zbadawszy język pastebėtas „rašybos nenuoseklumas“ ar tes lauźis Wenkerio kortelėje tikriausiai współczesnych informatorów, może potwierdzić, że w późnym okresie języka opozycja l i ļ we wszystkich pozycjach neutralizuje się do alveolarnego (greipastebėti, kad XIX a. priebalsio l palatalizacija pozicijose prieš istorinį vis dėlto 19 Prielinksnio pi < pie su dėsninga monoftongizacija čiausiai dėl vokiečių kalbos įtakos); iš klausos atskirti palatalizacijos lygį tokiais atvejais kaip valuoda, lēkt ir ļauži yra sunku. Wenkerio kortelės medžiaga leidžia sieti nevertėtų, nes tokia forma jis vartojamas daugelyje latvių tarmių, kur reguliarios monoftongizacijos nėra (Endzelīns 1951: 679). 20 Ši ypatybė būdinga Ventspilio apylinkių tarmėms (Šmite 1928: 116).
Artykuły / Articles 91 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė formy, jednak z czasownikiem posiłkowym być. Ile jest tu wpływu języka niemieckiego i jak jest on dawny – to inna kwestia. Wydaje się, że przypadków, w których imiesłów zostałby użyty w formie złożonej zgodnie z tradycją języków bałtyckich, tj. gdy zachowana jest korelacja czasów lub modalności czasownika posiłkowego i głównego, jest niewiele: but pasinnis = būtu pazinis ‘byłbyś poznał’, butu dräschali pastellajusch = būtu drešeli pastelajuši ‘byliby zatrudnili młocarza’, eßam pawargusch = esam pavarguši ‘jesteśmy zmęczeni’, bija [...] iämegusch= bija [...] iemiguši ‘byli pogrążeni we śnie’. Znaleziono jedyną formę imiesłowową pełniącą funkcję atrybutu ‒ prt. praes. act. instr. sg. ar werdamo leppili ‘(z) gotującą łyżką’ . Przysłówki. Część przysłówków użyta jest zwyczajnie: apkarti (Plāķis 1927: 47 apkăt) ‘dookoła’, bischki = bišķi, la. dial. bišķi, bišķiņ ‘trochę’, zitadi = citādi ‘inaczej’, labi ‘dobrze’, wacker ‘wczoraj’, scho rit = šuorīt, la. m. in. šorīt ‘dziś rano’ itd. Odnotowano leksemy i ich formy gwarowe, charakterystyczne dla Kurlandii: ne magg = nemaģ, la. b. k. nemaz ‘nėmaž’, nu ‘dabar’32, gana ‘gana’, dikti ‘smarkiai’ < vo. dicht, la. b. k. ļoti, stipri, aukschum = augšum, la. b. k. augšā ‘aukštai’ (ME I 218). Na fiszce można znaleźć przysłówki („īpatnējus veidojumus“ – Plāķis 1927: 38), które Kuršynowie utworzyli w swoisty sposób: sämui = zemui ‘nisko’ (zob. „Cechy leksyki“). Formy przysłówka daug / daudz w zdaniach na fiszce są różne (EH I 310): pardaug ‘za dużo’, wißu daugumu ‘najwięcej’, lecz kadauds = kā daudz ‘ile’ (zob. „Cechy leksyki“). W języku kurońskim w formach stopniowania przysłówka daug nie występuje typowy dla Łotyszy leksem vairāk, visvairāk; tutaj, podobnie jak w przymiotnikach, używane są formy analityczne z juo i visu. J. Plakis uważa za łotewską również formę przysłówka ciek ‘ile’ (Plāķis 1927: 38; ME I 392 tylko z piśmiennictwa). Istnieją przysłówki i ich konstrukcje zapożyczone z litewskiego (zob. „Cechy leksykalne”). Pewnego razu wystąpił germanizm fasti, który należałoby uznać za przypadkowy, ponieważ nie znaleziono odpowiednika dla połączenia wyrazowego fest am schlafen ‘głęboko, mocno spać’, chociaż w języku kurońskim ciets z wyrazem miegs jest używane do dziś. Użycie przyimków tylko częściowo pokrywa się ze współczesnym językiem łotewskim lub tradycyjnym użyciem w dialektach: ar sirgu = ar zirgu ‘z koniem’; bi ßales = be sāles, łot. b. k. bez sāls ‘bez soli’; pi tas sewos = pi tas siewas, łot. b. k. pie tās sievas ‘prie (tos) moters’; pi smerritshes = pi smerče(s), la. b. k. līdz nāvei, ‘iki mirties, mirtinai’; ar tewi (= ar tevi) ‘su tavim’, par [...] mati = par māti, la. b. k. mātei ‘motinai’; par mani, la. b. k. man ‘man’ ir kt. Ryškiausias pastebimas skirtumas – jau minėtas prielinksnio is / iš (la. tarm. iz) vartojimas inesyvo funkcija: is mußu darza = is mūsu darza, la. b. k. w naszym ogrodzie jest pan. Może to być forma kontaminowana: por. la. dial. iekš krāsns = krāsnī jest la. iz (z gen. ME I 712), możliwe również litewskie iš 32 Betontes nu ‘teraz’ – ME II 752, 753.
DALIA KISELIŪNAITĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII įtaka. Esama ir daugiau skirtybių: latvių aiz ‘už’ kuršininkų monoftongizuojamas ze skróconym a < āz (as namma = az nama, la. b. k. aiz nama)33; przyimek uz z acc. pełni funkcję inessywu (i [...] uß to lauku, la. b. k. uz tā lauka, laukā. pżd. ‘na polu’, tj. ‘w polu’; us to murenns, la. b. k. uz tā mūrena ‘na murku, kamienne ogrodzenie’; us manna galdu, la. b. k. uz mana galda ‘na moim stole’); przyimek pic < pēc najprawdopodobniej pod wpływem języka niemieckiego używany jest do określania kierunku ruchu (pits maju iät = pic māju iet, la. b. k. majās iet) (Endzelīns 1951: 677). W odróżnieniu od współczesnego języka łotewskiego vartojami su įvairiais daugiskaitos linksniais: pits maju = pic māju (gen. pl.), la. b. k. mājās greta ac. sg. uz māju; priäksch schiëscho niedelio miërres = priekš šešu nedeļu miris (gen. pl.), pi mußu (= pi mūsu, la. b. k. pie mums), uz mumis (ac. pl.) przyimki (szerzej Plāķis 1927: 40; Ivanickaja, Kiseliūnaitė 2015: 217). Jedyny przypadek, gdy przyimek w liczbie mnogiej został użyty z narzędnikiem (we współczesnym języku w liczbie pojedynczej z biernikiem), to gar außim (niem. ac. um die Ohren)34. CECHY LEKSYKALNE Większość słów tekstu jest znana w ogólnym języku łotewskim lub w jego gwarach. Osobno warto zwrócić uwagę na kilka ciekawszych przykładów leksyki charakterystycznej dla gwar kurońskich: archaiczne formy wyrazów, dialektyzmy właściwe i semantyczne, a także germanizmy charakterystyczne dla zachodnich gwar łotewskich. Są to leksemy używane lub odnotowywane w tych gwarach: magg (= maģ), łot. jęz. ogóln. maz ‘mało’ (ME II 548); par didžu = par dižu, łot. jęz. ogóln. par lielu ‘zbyt duży’, jodisch = juo dižs, łot. b. k. większy „większy” (ME I 475)35; dikti, łot. b. k. bardzo, mocno, głośno „smarkiai, garsiai” (ME I 466); dranas = drānas, łot. b. k. ubrania „drabužiai“ (ME I 494 drãna = drẽbes bibl. i w Kurl. „Kleider”); kiozi = ķuoci, mian. ķuocis z wo. dial. kö(t)z „Korb” „kosz” (ME II 393; por. lit. żmudz. kiõcis „kreżis, kosz”); uz murenns = mūrena / mūrenes ‘na płocie’ (muris, murenieks – Plāķis 1927: 68) < vo. gw. mur. Na karcie odnotowano derywaty utworzone za pomocą sufiksów deminutywnych: el > il (waikili, ‘dziecinko’, stukkila ‘kawałeczka’), które są używane w znaczeniu deminutywnym bez odcienia pejoratywnego, podobnie jak jest to charakterystyczne dla dialektów kurońskich (Markus-Narvila 2011: 98); chociaż przytoczone przykłady są lituanizmami, w języku kurońskim jest również wiele autentycznych derywatów z sufiksem el > il (puišilis ‘chłopaczek’, laivilis ‘łódeczka’, ruoķile 35 W języku kurońskim mieszkańców Mierzei Kurońskiej słowo liels jest nieznane, leksema dižs, -a 33 Priešdėlis āzir prielinksnis az (Plāķis 1927: 39, ME I 233). 34 gar ausīm duot ‘einen um die Ohren krauen’ (ME I 601). przyszła z Kurlandii (Ābele 1928: 142).
Artykuły / Articles 93 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė ‘rączka’ i in. – Plāķis 1927: 14). Inną ulubioną przez Kuronów sufiksacją deminutywną jest en, w odróżnieniu od łotewskiego języka literackiego, z siu (Plāķis 1927: 19): ar abolennis = ar ābuolenis ‘su obuoliais’; awennu = aveņu ‘avelių, ėriukų’ (iš tarm. ave, la. b. k. aita ‘avis’), pudnenni = putneni ‘paukšteliai’; krótkim baluz murenns = mūrena / mūrenes ‘na płocie’. Godna uwagi jest skłonność Kuronów do używania w słowotwórstwie abstraktów (o znaczeniu stanu wynikającego z właściwości, rezultatu itp.) przyrostka -ums: slapumu = slāpumu, la. jęz. lit. slāpes ‘pragnienie’, por. situms, la. jęz. lit. sitiens ‘cios’; nuorunajums, la. jęz. lit. noruna ‘porozumienie’ (Plāķis 1927: 19, 69) itd. Wydaje się, że ten formant słowotwórczy posłużył do utworzenia formy przysłówka w najwyższym stopniu daug daugumu ‘najwięcej’. Należy także zwrócić uwagę na wspomniane już swoiste słowotwórstwo przysłówków, które jest częściowo podobne do gwar kurońskich: aukschum = augšum, łot. b. k. augšā ‘wysoko’ (Paula 1926: 56); sämui = zemui, la. b. k. apakšā ‘nisko, na dole’ (por. viêrsuõj Paula, tamże) obok apakscha= apakšā ‘t. s.‘. Już inni badacze zauważyli, że Kuronianie w znaczeniu ‘bardzo’ używają różnych leksemów: dikti, tā, tā daug, par daug i nie znają łotewskiego ļoti (Plāķis 1927: 38); na fiszce niemieckiemu sehr ‘bardzo’ odpowiada pardaug = par daug, taddi diźi = tādi diži. Niemiecki przysłówek to(d)t ‘śmiertelnie’ jest tu przetłumaczony konstrukcją przyimkową pi smerritshes = pi smerča por. la. b. k. līdz nāvei. Cechy semantyczne wskazują, że znaczenia niektórych słów są mniej zróżnicowane, jednak w tym przypadku niekoniecznie jest to właściwość samego języka, lecz raczej wybór tłumacza: na przykład vo. erzehlen ‘opowiadać’ we współczesnym języku kurońców odpowiada rākuot (łot. jęz. lit. stāstīt), w karcie paßaziga = pasacija (łot. jęz. lit. pasacīja); również nie jest całkiem jasne, czy słowo pasakas (niem. Geschichte) zostało użyte neutralnie stylistycznie, czy też zamierzano nadać mu odcień pejoratywny ‘nieprawdziwa, zmyślona opowieść’. Chociaż kurońcy mają słowo tupeti ‘kucać’ (Plāķis 1927: 86), najprawdopodobniej pod wpływem niemieckiego oryginału o ptakach mówi się tutaj ßiäž = sēž ‘siedzi’. Istnieją jednak również różnice znaczeniowe niewątpliwie przypisywane językowi kurońskiemu, odnotowywane w różnych źródłach aż do naszych czasów, jak na przykład: iäjajiß = iejājis ‘gefahren’ ‘wjechawszy’ (jâti łot. braukt, ‘jechać’ – Plāķis 1927: 60), nammus = namus, łot. jęz. k. māja ‘namas’36. W leksyce zdań z kart widzimy znaczny wpływ języka litewskiego, zwłaszcza sąsiednich dialektów. Przejmowane są zarówno leksemy litewskie, jak i te, które za pośrednictwem języka litewskiego przybyły z innych języków; są one różnorako adaptowane fonetycznie i morfologicznie: graiti = greiti < lit. szybko, łot. b. k. szybko 36 W języku kurońskim wyraz māja w liczbie pojedynczej jest najczęściej używany w formie lokatywu mā(jā), która uległa adwerbializacji, ‘w domu, do domu’, lub w liczbie mnogiej mājās ‘w domu’. W znaczeniu ‘dom, chata, budynek’ używa się nams.
DALIA KISELIŪNAITĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII kiauschis = ķauš’us < lie. kiaušis, la. b. k. ola waikili = vaikilis < lie. vaikelis, la. b. k. bērniņš pradda = prada, inf. pradēt < lit. zacząć, łot. b. k. sākt wis praddim < lit. dial. pradėm ‘nuolat’, łot. b. k. vienmēr dewilika < lit. dvylika, łot. b. k. divpadsmit miels < mielas (Plāķis 1927: 68 – mĩlš), łot. b. k. mīļš schischi = šiš(i) < lit. dial. šiš ‘čia’, łot. b. k. te, še tujau < żmudz. tujau ‘wkrótce’, la. b. k. tūlīt jeszcze < lit. dar, la. b. k. vēl albo < lit. albo (Plāķis 1927: 41 –va), la. b. k. vai. Słowo pradēt ‘zacząć’ w języku kurońskim dostosowało się do odmiany typu mieszanego: pradēt, prada, pradija (Kiseliūnaitė 1998: 128). Niektóre cechy leksyki wyglądającej „litewsko” przez innych badaczy być może nie zawsze zasadnie przypisywano zapożyczeniom, na przykład läts = lec ‘lata, fruwa’, la. b. k. lido było używane w gwarach Kurlandii (ME II 458). Tradycyjnie do lituanizmów zalicza się słowa, które mogą być kuronizmami, na przykład puiki ‘wspaniali, piękni’, rozpowszechnione na obszarze litewskich gwar żmudzkich, znane również w gwarach Kurlandii (ME 3: 403). Slawizmy weszły do języka kurońców głównie za pośrednictwem litewskiego języka mówionego i religijnego. Ze starych, jeszcze przyniesionych z Kurlandii (baznīca, cil(v)ēks i in.), jest zaledwie kilka; na karcie Wenkera zalicza się do nich doamajo = duomaju, łot. b. k. domāt ‘myśleć’. Więcej było slawizmów, które powstały za pośrednictwem języka litewskiego37: pakagings = pakajings < hyb. pakajingas ‘spokojny’, łot. b. k. mierīgs; czijsti = čīsti < lie. sl. čysta, la. b. k. tīri ‘švariai’; smerritshes = smerča / smertes < lie. sl. smetis, la. b. k. nāve ‘mirtis’; būddelki = budelki (budiļķȩ ‘butelka’ Plāķis 1927: 51) < lit. sł. butélka ‘butelka’; budawati = budavati < lit. sł. budavóti ‘budować’, łac. b. k. celt, būvēt; bedschān = bezdžāne < lit. małpa / beždžionė < brus. aбязьянa, la. b. k. pērtiķis. Przez dialekty litewskie przybyły także niektóre germanizmy: stukkila (= stuķeļa, por. vak. żem. stukẽlis ‘kawałeczek’ < vo. dial. stuk; būri ‘būrai, valstiečiai’ < vo. dial. buhr; slekti, plg. lie. tarm. šlẽktas < vo. schlecht, la. b. k. slikts ‘zły’ (Plāķis 1927: 81); wurschzu (= vuršķu, nom. vuršķis) < lit. gwar. vurškis / tas < vo. Wurst, plg. la. b. k. desa ‘dešra’; pastellajusch = pasteļajuši < lie. tarm. steliúoti ‘kviesti’, vo. stellen; ar bärschtu ‘su šepečiu’ (bĕštas la. birste, sukas – vuršPlāķis 1927: 50) < lit. gwar. bérštas < niem. Bürste ‘szczotka, grzebień’. Ciekawe słowo ac. sg. dräschali = *drēšel(i)s < vo. Drescher ‘kūlėjas’, neužfiksuotas kuršininkų žodynuose, o vo. dreschen verčiamas kulte ‘kulti’ (Pietsch 1991: 88). Kuršininkų leksiką, susijusią su žemės ūkiu, daugiau veikė lietuvių, 37 Plačiau žr. Hinze 1993.
Straipsniai / Articles 95 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė sunku pasakyti, ar žodis *drēšelis kuršininkams apskritai buvo pažįstamas. Nepavyko aptikti jo ir Prūsijos lietuvių kalbos šaltiniuose, tačiau fonetiškai jis ato ne vokiečių kalba, ir rodo kaip lietuvių kalboje adaptuotas germanizmas, plg. skrybėl < vo. tarm. skriver ir pan. Istnieje również więcej niuansów użycia słów, które skłaniają do myślenia o wzajemnym oddziaływaniu języków litewskiego i kurońskiego: słowo vel = vēl w zdaniach z kart używane jest nie w łotewskim znaczeniu „jeszcze”, lecz jako litewskie vėl; lauku < żmudz. laũku, por. łot. b. k. laukā, ārā „na zewnątrz, na zewnątrz” (lauku J. Plāķis zaliczył do szczególnych derywatów kurońskich (Plāķis 1927: 38), jednak mógł mu być nieznany żmudzki wyraz); satirpis38, łot. b. k. izkusis „rozpuszczony”; scha = šā, niem. sonst, por. lit. spój. šiaip ‘w przeciwnym razie, inaczej, w odmienny (bi ßales ir bi pipparu = be sāles ir be piparu ‘be druskos ir be pipirų’) yra lietuvių kalbos įtaka, nors latvių tarmėse jis taip pat fiksuojamas (ME I 708). Tiesiai iš vokiečių kalbos atėjusios leksikos šiame tekste palyginti nedaug: sposób’; Możliwe, że także użycie spójnika ir obok un(d) und < vo. und ‘i’, ganz < vo. ganz ‘dość znacznie, całkiem’, fasti < vo. fest ‘mocny, twardy’, w innych źródłach kurońskich używane la. ciets, -a > adv. cieti; lepilȩ „łyżka” z niem. Löffel, por. łot. b. k. karote „łyżka”; brunaisch = brūnaiš „brązowy”, ten ostatni mógł zostać przyniesiony jeszcze z Kurlandii (ME I 341). Być może należy do nich zaliczyć także koki „ciastka”, por. łot. dial. koka < niem. dial. koke (ME II, 342). Mówiąc o użyciu leksyki, należy zwrócić uwagę na to, że teksty te są tłumaczeniem, zatem nie powinniśmy odnosić wszystkich „dziwactw” użycia leksyki do ówczesnej społeczności kurońskiej. Oczywiste jest, że tłumacz często trzymał się nie tylko niemieckiej struktury zdania, lecz także dosłownego tłumaczenia leksemów, nie zawsze dobierając autentyczny odpowiednik semantyczny. W ten sposób w tekście pojawiły się kalki semantyczne zarówno w luźnych połączeniach, jak i we frazeologii. Szczególnie rzuca się w oczy artroidalne użycie zaimków tas, ta i viens, -a: wieno bischki= vienu bišķi ‘ein Bischen’; wintsch iäd tos kiauschis = viņš ēd tuos ķiauš’us, por. er ißt die Eier; tas kajas man pardaug ßap = tās kājas man pardaug sāp, por. die Füße plg. das Feuer war zu stark / heiß, die Kuchen sind [...] gebrannt; Mußu kalni nau thun mir sehr weh; ta ugni bi par karsta, tiä koki ir [...] sadaguschi = ta ugne bi(ja) par karsta, tie kuoki ir [...] sadeguši, taddi diži tiä jußu daug jo diži = mūsu kalni nav tādi diži, tie jūsu daug juo diži, por. Nasze góry nie są bardzo wysokie, wasze są znacznie czijsti pataisit = čīsti pataisit ‘išvalyti’; fertig nähen: gatawas schuti = gatavas šūti ‘pasiūti’; recht von ihnen: labi no winga = labi nuo viņu ‘jie gerai padarė, pasielgė’. wyższe ir kt. Kai kurie vokiečių kalbos žodžių junginiai verčiami pažodžiui: rein machen: Panašiai elgiamasi ir pastoviųjų vokiškų junginių atveju: wieviel: kadauds = kā daudz ‘kiek’, haben Durst (žr. toliau). 38 tirpt „zerfliessen, schmelzen” z literatury (ME 4: 197), zob. też Endzelīns 1931: 575.
DALIA KISELIŪNAITĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Ne visada atidžiai paisoma žodžių reikšmių. Pavyzdžiui, vo. durch´s Eis gebrochen verčiama is leddus iäkritis = is ledus iekritis ‘į ledą įkritęs, po ledu įkritęs, „įlūžęs”, chociaż w języku kurońskim używane jest słowo ielūzt „įlūžti” . Istnieją również nieporozumienia dotyczące tłumaczenia. Na przykład, vo. durchgelaufen (o nogach), najwyraźniej zostało niezrozumiane przez tłumacza („podczas chodzenia obetrzeć, zranić”) i przetłumaczone jako parsiskrejis = parsiskrējis, przez co zniekształcony został cały sens zdania. Podobnie w zdaniu Es hört gleich auf zu schneien tłumaczowi trudność sprawiło połączenie es hört [...] auf ‘przestanie, skończy się, ustanie (śnieżyć)’ i zostało przetłumaczone odwrotnie: wel jau pradda snikti = vēl jau prada snigti ‘znowu zaczyna padać śnieg’. Ciekawe jest prześledzenie użycia czasownika tureti. W języku kurońskim jest on zwykle używany tak jak litewskie turėti, vo. haben. Takie znaczenie nie jest rzadkością również w zachodnich dialektach łotewskich (Ozola 2007: 396–398). Wygląda na to, że dla niemieckiego czasownika (ihr) dürft (nicht) trudno znaleźć w języku kurońskim odpowiednik (por. łot. b. k. (ne)drīkstat), niemieckie dürfen tłumaczy się jako varêt ‘móc’ (Pietsch 1991), w tym tekście ‒ (ne)tureti ‘(nie) mieć’. Ponadto czasownik tureti jest używany w tłumaczeniu tam, gdzie w języku łotewskim gramatycznie stosuje się nius müssen, sollen (žr. „Morfologinės ypatybės“), jis modaline reikšme tarnauja ir tikslo raiškai kad tas piäns graiti saswirti turr = kad tas piens greiti sas(i)virti debityw, tzn. odpowiada niemieckiemu modalitur ‘aby (to) mleko szybciej się zagotowało’. Czasownik tureti został użyty również do określenia stanu: turram slapumu = turam slāpumu (dosł. ‘mamy pragnienie’); chociaż J. Plakis odnotowuje czasownik slâpti (Plāķis 1927: 81), jednak współczesne pokolenie Kuršininków częściej używa właśnie konstrukcji analitycznej, a slāpti ‘pragnąć’ pojawia się w sytuacjach, w których mowa o rybach ‘zuves slāpst’. Oprócz wszystkich tych przypadków czasownik tureti pełni funkcję łącznika w złożonych formach dokonanych, które należy uznać za kalkę z języka niemieckiego (zob. „Cechy morfologiczne”). Niektóre niemieckie słowa użyte w znaczeniach przenośnych są tłumaczone dosłownie (np.: Das war recht von ihnen), jednak zdarzają się również przypadki, gdy tłumacz oddaje znaczenie w sposób bardziej naturalny: Augenblickchen: bišķi ‘krótko, trochę, chwilkę’. Czasami nie jest całkiem jasne, czy pojawiające się zbieżności z konstrukcjami języka niemieckiego są cechą tego tłumacza, cechą języka całej wspólnoty Kuršininków, czy też wynikiem wpływu języka niemieckiego na język łotewski. Na przykład frazeologiczne użycie słowa stāvēt w znaczeniu ‘zgadzać się, żyć w zgodzie’ (es thäte besser um ihn stehen: but stawejis ar winga labi = būtu stāvejis ar viņa (viņu) labi): por. niem. stehen mit [...] ‘żyć w zgodzie, zgadzać się’ ir ar vieniem radiem saietas, ar citiem – stāv naidā (EH II 574). Niekiedy, jak się zdaje, nawet przesadzono, ponieważ niemiecki oryginał „nie domaga się” słowa stāvēt (sei so gut): stawe tads laps = stāvi (esi) tāds labs ‘bądź taki dobry’. Wpływ języka niemieckiego na frazeologię również należy oceniać niejednoznacznie. Przykład: ihr dürft nicht solche Kindereien treiben! : ius ne turret taddus niäkus ziti = jūs neturat tādus niekus dzīti ‘mówić bzdury, głupio mówić’ użycie słowa dzīt jest zbliżone do frazeologii łotewskiej,
Straipsniai / Articles 97 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė por. łot. b. k. jokus dzīt ‘żartować’, jednak tłumacz niemieckiego Kindereien nie oddał dosłownie, lecz znalazł odpowiednik w słowie niekus. CECHY SKŁADNIOWE Trudno ocenić cechy składniowe tekstu na fiszce nie tylko dlatego, że składnia kurończyków jest słabo zbadana, lecz także dlatego, że w źródle krótkie zdania tłumaczono z języka niemieckiego i zdecydowanie nie każdy użytkownik języka potrafi lub rozumie, jak przekazać myśl obcego języka własnymi, zwyczajowymi konstrukcjami składniowymi— monėmis. Vertimui buvo pasinaudota tik vieno pateikėjo informacija, todėl ne kiekvieną čia esantį neįprastą sintaksės reiškinį reikėtų vertinti kaip autentišką visos bendruomenės kalbos ypatybę. Z drugiej strony w drugiej połowie XIX wieku w całych Niemczech przechodzono na nauczany język niemiecki, Kurończycy uczyli się z niemieckich podręczników i innych książek, dlatego można przypuszczać, że niektóre cechy składni języka niemieckiego już wówczas przeniknęły także do ich języka mówionego. Nie pretendując do ostatecznych ocen ani wyczerpującego badania, zwróci się tu uwagę na kilka wyraźniejszych cech składniowych tego tekstu. Konstruowanie zdania. Wiele tłumaczonych zdań pod względem konstrukcji niewiele różni się od niemieckiego oryginału, tzn. zachowuje się zarówno niemiecki szyk zdania pojedynczego, jak i złożonego. Najbardziej rzuca się w oczy niemiecka zasada dotycząca miejsca orzeczenia, widoczna po przeczytaniu zaledwie kilku zdań, jednak szczególnie zauważalna tam, gdzie narusza naturalny logiczny szyk własnego języka: Was sitzen da für Vögelchen oben auf dem Mäuerchen? kas ßiäž ti par pudnenni aukschum us to murenns = Kas sēž tie par putneni aukšum uz to (tā?) muren(e)s?, por. łot. b. k. kas par putniņiem sēž tur augšā uz mūrīša?, lit. kas per paukšteliai tupi ten aukštai ant mūrelio? W tym przypadku kas par putnenni jest niepodzielnym podmiotem, który w tłumaczeniu został rozdzielony przez orzeczenie i okolicznik. W zdaniach pojedynczych utworzonych za pomocą form złożonych łącznik i imienna część orzeczenia „słuchają się” zasad języka niemieckiego39: 15. eßi pakagings bijis = esi pakajings bijis (podobnie 5, 28, 32, 33, 40); nawet w przypadkach, gdy niemiecka forma złożona jest tłumaczona jako forma prosta, orzeczenie nadal pozostaje na końcu zdania: Wem hat er die neue Geschichte erzählt?: Kam wintsch tas jaunas paßakes paßaziga?, la. Kam viņš tās jaunas pasakas (pa)sacīja? W zdaniach złożonych podrzędnie orzeczenie niemal we wszystkich przypadkach pozostawia się na końcu zdania podrzędnego (3, 9, 16, 17). W takich zdaniach przeszkadza również 39 Tu i dalej podawane są numery zdań, na ich podstawie można znaleźć przykłady w załączniku.
DALIA KISELIŪNAITĖ 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII to, że zdanie podrzędne zostaje przyłączone bez spójnika: [...] sag Deiner Schwester, sie sollte [...] nähen: [...] saki tawa maßai, wingai turr [...] schuti = saki viņai (viņa) tur [...] šūti; ich glaube, ich habe sie durchgelaufen: es doamajo es eßu par daug parsiskrejis = es domāju, es esu par daug parsiskrējis. tava māsai, Zdania współrzędne i zdania złożone typu mieszanego również słowo w słowo odtwarzają szyk zdania niemieckiego (4, 6, 14, 20, 31). Odnotowano również przypadki wstawiania spójników: 20. [...] ale zrobili to sami: winga ale paschi darrië = viņa (viņi) ale paši darija. To, że w wielu przypadkach szyk wyrazów w zdaniu nie jest naturalny, pokazuje również tłumaczenie zdań na współczesny język łotewski (zob. załącznik, tłum. Liene Markus-Narvila), gdzie szyk wyrazów jest często inny. Niemieckie konstrukcje przyimkowe również wpłynęły na połączenia zdań podlegających tłumaczeniu. Za taki wpływ można uznać te przypadki, w których odpowiedniki konstrukcji przyimkowych w językach bałtyckich, zwłaszcza łotewskim, są inne: gar außim = łot. b. k. pa ausīm, für mich: par manni = par mani, la. dial. dla mnie, la. b. k. mnie; für eure Mutter: par sawa mati = par sava māti, la. swojej matce; jau wspomniane użycie przyimka pic: pits maju = pic māju (łot. jęz. lit. majās). Kolejną przeszkodą dla tłumacza stanowiły przeczenia, które w języku niemieckim wyrażane są partykułami nicht i kein, natomiast w językach bałtyckich są obowiązkowe w przedrostku czasownika. Na karcie w dwóch z trzech przypadków przetłumaczono je zgodnie z własnymi zasadami, natomiast w jednym zdaniu brakuje przedrostka przeczenia przy czasowniku: habt ihr kein Stückchen [...]: wa jus neturrat newiena stukkila = va jūs neturat neviena stukiļa; Hund thut Dir nichts: suns tewi niëka nedarres = suns tevi nieka nedaris; bet: Nie chcę już więcej tego czynić! : Nie chcę tego robić = Nie chcę tego robić. Można stwierdzić, że składnia niemiecka znacznie skrępowała naturalny tok zdania w językach bałtyckich, a na karcie znajdziemy zaledwie jedno czy dwa zdania przetłumaczone w swobodniejszym szyku, z własnymi odpowiednikami gramatycznymi: 12. Wo gehst Du hin? Sollen wir mit Dir gehn? Kur tu iëtti wa meß ar tewi eßam? = Kur tu ieti, va mes ar tevi iesam? (nie przestrzega się niemieckiego szyku orzeczenia). 29. Nasze góry nie są bardzo wysokie, wasze są znacznie wyższe: Mußu kalni nau taddi diži tiä jußu daug jo diži = Mūsu kalni nav tādi diži, tie jūsu daug juo diži (nekartojama tarinio jungtis). 30. [...] ile chleba chcecie mieć? : kadauds maifes jus gribat = kā daudz maizes jūs gribat? (słowo haben pozostaje nieprzetłumaczone). 7. bez soli i pieprzu: bi ßales ir bi pipparu = be sales ir be piparu (przyimek jest powtórzony). Bardziej naturalne tłumaczenia znajdujemy w przypadkach, gdy gramatyczne wyrażenie w językach niemieckim i bałtyckich całkowicie się różni: 18. Hättest Du ihn gekannt! : Kad tu winga but pasinnis = kad tu viņa (viņu) būt(u) pazinis. Podobnie vokiečių beasmenis sakinys keičiamas asmeniniu: 22. Man muß laut schreien: eß
Straipsniai / Articles 99 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė „wychodzi się z sytuacji”, gdy turru dikti saukti = es turu dikti saukti. Wygląda na to, że tłumacz „uprościł” także niemiecką konstrukcję liegen geblieben w zdaniu: 25. Der Schnee ist [...] bei uns liegen geblieben = Tas sniäks ir [...] pi mußu pulätzis = Tas sniegs ir [...] pi mūsu palicis. Nie całkiem jasne jest, dlaczego w zdaniu 38. jeden z jednorodnych orzeczeń został zastąpiony okolicznikiem celu: sind [...] draußen auf dem Felde und mähen / hauen: Tä laużi ir schoadinni wißu lauku uß to lauku pliauti = Tie ļauži ir šuodien visi lauku uz to lauku pļauti. Zatem składnia będzie zapewne najbardziej poszkodowaną przez wybór metody warstwą języka tekstu kurońskiego, jednak dopiero bardziej szczegółowa analiza języka innych źródeł, a zwłaszcza nagrań dźwiękowych, mogłaby odpowiedzieć na pytanie, jak w rzeczywistości codzienny język kuroński został ukształtowany przez dwujęzyczność. WNIOSKI Karta nr 30084 atlasu Wenkerowskiego jest cennym pisanym dokumentem języka kurońskiego. Dzięki niej język kuroński trafił do wielkiego europejskiego projektu lingwistycznego. Język na kartach został udokumentowany w miarę dobrze, dzięki twórczemu dostosowaniu niemieckich i litewskich znaków do języka pozbawionego własnego pisma. Po przestudiowaniu zasad pisowni i przeprowadzeniu analizy lingwistycznej tekstu można stwierdzić, że karta nidzka została sporządzona starannie, a zawarte w niej informacje lingwistyczne w wielu przypadkach odzwierciedlają autentyczny język swojej epoki. Porównanie z badaniami języka kurończyków przeprowadzonymi przez profesjonalnych lingwistów (A. Bezzenbergera i J. Plakisa) wykazało, że w drugiej połowie XIX wieku język kurończyków z punktu widzenia dialektologii łotewskiej był jeszcze systematycznym geolekt em, świadczącym o niejednorodnej podstawie gwarowej. Na karcie odzwierciedla się również wzajemne oddziaływanie języków na Mierzei Kurońskiej. W fonetyce widoczne są cechy dawnych gwar kurońskich oraz rezultaty kontaktów z sąsiednimi gwarami litewskimi w morfonologii (zmiany fonetyczne w określonych morfemach), natomiast wpływ języka niemieckiego jest stosunkowo niewielki (na przykład nadal widoczne są łotewskie różnice w palatalizacji spółgłoski l, a proces redukcji końcówek nie jest jeszcze zaawansowany). W morfologii również obecne jest archaiczne dziedzictwo gwar kurońskich (stosunkowo wyraźne paradygmaty deklinacyjne, zachowane dawne kos formos, paliudyta veiksmažodžio būtojo laiko ēkamieno formų, prielinksniai vartojami su įvairiais daugiskaitos linksniais); tuo pat metu pastebėtinas formy przypadków rzeczowników i stopniowania przymiotników, jeszcze nielitewski wpływ języka południowolitewskiego w trybie przypuszczającym (końcówki zaimków, użycie czasownika tureti + inf. itp.) oraz rozpoczynający się wpływ języka niemieckiego, przejawiający się w użyciu połączeń przyimkowych i złożonych form czasownikowych. Jednak nie we wszystkich przypadkach wpływ
DALIA KISELIŪNAITĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII vertintinas kaip vertimo trūkumas. Leksikoje greta senų Kuržemės žodžių ir darybos būdų konstatuotina ryški lietuvių kalbos įtaka, ypač kaimyninių žemaičių tarmių, iš kurių kuršininkai perėmė ne tik lietuviškos, bet ir vokiškos bei języka niemieckiego należy uznawać za cechę gwary — na przykład użycie zaimków rodzajnikowych tas, ta lub czasownika tureti w formach złożonych leksemów pochodzenia słowiańskiego, podczas gdy niektóre wspólne wyrazy bałtyckie zaczęto stosować w znaczeniach litewskich. Bezpośredni wpływ języka niemieckiego na leksykę nie we wszystkich przypadkach należy uznawać za autentyczną cechę języka kurończyków, ponieważ późniejsze źródła nie potwierdzają niektórych wyrazów ani ich znaczeń. Prawdopodobne jest, że część leksykalnych i semantycznych germanizmów w tym tekście powstała w wyniku przekładu dosłownego. Niektóre powiązania z niemieckimi odpowiednikami nie są łatwe do zinterpretowania, ponieważ podobne zjawiska występują również w języku łotewskim. Dotyczy to zwłaszcza składni. Większość przetłumaczonych zdań dosłownie powtarza konstrukcję zdania niemieckiego oryginału, która nierzadko jest obca językom bałtyckim, a czasami sprawia, że zdanie staje się trudne do zrozumienia. Tačiau esama ir išimčių ‒ surandama įprastų, natūralių sintaksinių atitikmenų, laisviau persakoma mintis. Dėl pasirinkto apklausos metodo (vertimo) būtent vokiečių kalbos poveikis W odniesieniu do języka kurońskiego w tym źródle należy zachować ostrożność, ponieważ przy zastosowaniu tej metody dosłowne podążanie za oryginałem jest niemal nieuniknione. LITERATURA Ābele Anna 1927: Rucavas izloksne. ‒ Filologu biedrības raksti 7, 112–128. Ābele Anna 1928: Rucavas izloksne. ‒ Pisma Towarzystwa Filologów 8, 135–144. Bezzenberger Adalbert 1888: O języku pruskich Łotyszy. Getynga: Vandenhoeck und Ruprecht. Chronik 2013: Kronika szkoły w Nidzie, sud. Gitanas Nausėda, Vilija Gerulaitienė. Wilno: Petro ofsetas. Diederichs Victor 1883: Mierzeja Kurońska i Kurończycy w Prusach. – Czasopismo wydawane przez Łotewskie Towarzystwo Literackie. 17. Tom 1. Zeszyt. Mitawa, 1–97. EH I–II ‒ Endzelīns Jānis, Hauzenberga-Šturma Edīte. Papildinājumi un labojumi K. Mülenbacha latviešu valodas vardnīcai 1–2. Prieiga internetu: www.tezaurs.lv/mev. Elertas Dainius 2014: XVI a. visuomenės siluetas šiaurinėje Kuršių nerijos dalyje. ‒ Res humanitariae 15, 17‒67. Endzelīns Jānis 1931 (1979): Par kurseniekiem un viņu valodu. ‒ Darbu izlase 3(1). Rīga: Zinātne, 571–578. Endzelīns Jānis 1951: Latviešu valodas gramatika. Rīga: Latvijas valsts izdevniecība.
Artykuły / Articles 107 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė 18. Gdybyś go znał! wtedy potoczyłoby się inaczej i lepiej by z nim było. 19. Kto ukradł mój koszyk z mięsem albo go zabrał? Kas tur mana ķuoci ar gaļu pazadzis? Kto ukradł mój koszyk (kosz) z mięsem?26 19. Wer hat mir meinen Korb mit Fleisch gestohlen? 20. Wintsch darië ta jaunas paßakes paßaziga27 kad wingi butu dräschali pastellajusch, winga ale paschi darrië. Zrobił tak, żeby oni sami wykonali to, co mieli wykonać, ale oni sami to zrobili. Zrobił tak, żeby oni sami zamówili (zlecili) koszenie, ale oni sami to zrobili. 20 Udawał, jakoby zamówili go do młócenia; ale oni sami to zrobili. 21. Komu ten młody opowiedział tę nowinę. Komu on opowiedział te nowe bajki? Komu on opowiedział te nowe bajki (opowiadał)?28 21 Komu opowiedział tę nową historię? 22. Muszę bardzo głośno krzyczeć, inaczej on nas nie rozumie.29 Muszę bardzo głośno krzyczeć, inaczej on nas nie rozumie. Muszę (powinienem) bardzo (głośno) krzyczeć, inaczej on nas (nas) nie rozumie.30 22 Trzeba krzyczeć głośno, bo inaczej on nas nie rozumie. 23. Meß eßam pa wargusch und turram slapumu. Mes esam pavarguš(i) un turam slāpumu. Jesteśmy zmęczeni i chce nam się pić31. 23. Jesteśmy zmęczeni i chce nam się pić. 26 Kto ukradł mój kosz z mięsem? 27 W rękopisie skreślone; najwyraźniej przez pomyłkę wpisano fragment z innego zdania, zob. niżej. 28 Komu opowiadał te nowe bajki? 29 Błąd, powinno być mumis (Plāķis 1927: 26). 30 Muszę bardzo głośno wołać, bo inaczej on nas nie rozumie. 31 Jesteśmy zmęczeni i spragnieni.
DALIA KISELIŪNAITĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII 24. Kad mäß wacker wacker pargajem, ta gullejo ta zitti jau gulta und bija fasti iämegusch. Kiedy wczoraj wieczorem wróciliśmy, to ci (?) inni już leżeli w łóżku und bija fasti (twardo) zasnął(-ęła). Kiedy wczoraj wieczorem przechodziliśmy, tamci inni już leżeli w łóżku i twardo spali.32 24 Kiedy wczoraj wieczorem wróciliśmy, inni już leżeli w łóżkach i mocno spali. 25. Tas sniäks ir scho nakti pi mußu pulätzis33 ale scho rit ir wintsch satirpis. Tas sniegs ir šuo nakti pi mūsu palicis, ale šuorīt ir viņš satirpis. Tas sniegs ir šo nakti pie mūsu (pie mums) palicis, bet šorīt viņš ir satirpis (roztopiony).34 25. Śnieg pozostał u nas tej nocy na ziemi, ale dziś rano stopniał. 26. Przed naszym domem stoją trzy piękne jabłonie z czerwonymi jabłkami. Przed naszym domem stoją trzy piękne jabłonie z czerwonymi jabłkami. Przed naszym domem stoją trzy piękne jabłonie z czerwonymi jabłkami (z czerwonymi jabłkami).35 26. Za naszym domem stoją trzy piękne jabłonki z czerwonymi Jabłuszka. 27. Jeśli nie możecie chwilę poczekać, wtedy pójdziemy z wami. Czy nie możecie na nas trochę poczekać, wtedy pójdziemy z wami. Czy nie możecie trochę na nas (nas) (po)czekać, wtedy pójdziemy z wami. 27. Nie możecie zaczekać na nas jeszcze chwilkę, wtedy pójdziemy z wami. 28. Ius ne turret taddus36 niäkus ziti. 32 Kiedy wczoraj wieczorem wróciliśmy, ci inni już byli w łóżku i mocno spali. 33 Priešdėlyje greičiausiai korektūros klaida. 34 Śnieg utrzymał się u nas tej nocy, ale rano stopniał. 35 Za naszym domem stoją trzy piękne jabłonie z czerwonymi jabłuszkami. 36 Mažai tikėtina, kad tāds būtų su trumpuoju, tačiau du kartus parašyta geminata dd (žr. Nr. 29), pozwala przypuszczać, że może to również nie być błąd.
Artykuły / Articles 109 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė Nie powinniście wygłaszać takich głupstw. Nie wolno wam wygłaszać takich głupstw. 28. Nie wolno wam wyprawiać takich dziecinad! 29. Nasze góry nie są takie duże, wasze są o wiele większe. Nasze góry nie są takie duże, wasze są od nich o wiele większe. Nasze góry nie są takie wysokie, wasze są znacznie większe. 29. Nasze góry nie są bardzo wysokie, wasze są o wiele wyższe. 30. Ile funtów kiełbasy i ile chleba chcecie? Ile funtów (szwaru?) kiełbasy i ile chleba chcecie? Ile funtów kiełbasy i ile (dużo) chleba chcecie? 30. Ile funtów kiełbasy i ile chleba chcecie mieć? 31. Nie rozumiem was, musicie mówić trochę głośniej. Nie rozumiem was, musicie powiedzieć trochę głośniej. Nie rozumiem was, musicie mówić trochę (nieco) głośniej.37 31. Nie rozumiem was, musicie mówić trochę głośniej. 32. Czy nie znaleźliście dla mnie na moim stole ani jednego kawałka białego mydła. Czy nie trzymacie (nie znaleźliście) żadnego kawałka białego mydła dla mnie na moim stole (stole?) znaleźliście? Czy nie znaleźliście dla mnie na moim stole ani kawałka białego mydła?38 32. Czy nie znaleźliście dla mnie na moim stole kawałka białego mydła? 33. Jego brat chce zbudować dwa nowe, piękne domy w naszym ogrodzie39. Jego brat chce zbudować dwa piękne nowe domy w naszym ogrodzie. Jego brat chce zbudować dwa (dwa) piękne (ładne) nowe domy w naszym ogrodzie. 33. Jego brat chce zbudować sobie dwa piękne nowe domy w waszym ogrodzie. 34. Tas warts nazi wingam nußirdis. To słowo przyszło do niego z serca. 37 Nie rozumiem państwa, trzeba mówić trochę głośniej. 38 Czy nie znaleźli państwo dla mnie ani jednego kawałka białego mydła na moim stole? 39 Najprawdopodobniej ź jest błędem ortograficznym, ponieważ kurońscy Łotysze używają łotewskiego darzs do dziś.
DALIA KISELIŪNAITĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII Tas vārds nāca viņam no sirds. 34. Das Wort kam ihm von Herzen! 35. To było dobrze od niego. To było dobrze od nich40. To było z ich strony dobre41. 35. To było z ich strony słuszne! 36. Co to za ptaki siedzą tam wysoko na murze. Jakie to ptaki siedzą wysoko na tym murze42? Jakie to ptaszki siedzą tam wysoko (na górze) na murze?43 36. Jakie to ptaszki siedzą tam na górze na murku? 37. Ci chłopi mieli zamiar sprzedać cztery prosięta, dziewięć krów i dwanaście cieląt, które przyprowadzili przed wieś. Ci chłopi przyprowadzili przed tę wieś pięć wołów, dziewięć krów i dwanaście owiec; chcieli je sprzedać. Ci chłopi przyprowadzili przed tę wieś pięć wołów, dziewięć krów i dwanaście owieczek; chcieli je sprzedać.45 37. Chłopi przyprowadzili przed wieś pięć wołów, dziewięć krów i dwanaście owieczek; chcieli je sprzedać. 38. Ci chłopi są dzisiaj na całym polu, aby orać to pole46. Ci ludzie (ludzie) są dziś wszyscy na polu, aby kosić to pole. Ci ludzie (ludzie) są dziś wszyscy na zewnątrz, aby kosić na polu47. 38. Ludzie są dziś wszyscy na zewnątrz, na polu, i koszą/ścianają. 39. No, ten brązowy pies nic ci nie zrobi. No, ten brązowy pies nic ci nie zrobi. 40 Zdanie niemieckie wskazuje na liczbę mnogą. 41 Z ich strony było to dobrze / sprawiedliwie (uczynione). 42 Su -ennuo muris (Plāķis 1927: 68), łot. b. k. mūris, jednak niejasny typ odmiany derywatu. 43 Jakie ptaszki siedzą tam na górze, na murku? 44 Greičiausiai klaida, turėtų būti atveduši. 45 Chłopi przywieźli do wsi pięć wołów i dziewięć krów oraz dwanaście owieczek; chcieli je sprzedać. 46 Być może błąd: powinno być wszyscy (ludzie). 47 Tie ļaudis ir šodien visi ārā uz lauka pļaut.
Straipsniai / Articles 111 Nidos kortelė Nr. 30084 Marburgo Pilypo universiteto vokiečių kalbos atlaso archyve: kalbos analizė Daj spokój, ten brązowy pies nic ci nie zrobi. 39. Idź tylko, ten brązowy pies nic ci nie zrobi. 40. Es eßu ar tes lauźis tiä pakallia par pliawam iß graudu iäjajiß. Jestem z tymi ludźmi (ludźmi) tam z tyłu, przez łąki, wjechałem w zboże. Jestem z tymi ludźmi (z tymi ludźmi) tam z tyłu, przez łąki, wjechałem w zboże (wjechał?).48 40. Pojechałem z ludźmi tam z tyłu przez łąkę w zboże. 48 Wjechałem z tymi ludźmi przez łąki na pole zbożowe. Language Analysis of Nida Questionnaire № 30084 in the Archive of the Linguistic Atlas of Germany at the Phillips University, Marburg STRESZCZENIE Artykuł przedstawia źródło pisane języka kurońskiego — Kartę nr 30084 (Nida/Nidden) z Deutscher Sprachatlas (DSA), zapoczątkowanego przez Georga Wenkera. Analiza lingwistyczna doprowadziła do następujących wniosków: karta z Nidy jest starannie napisana, a zawarte w niej informacje językowe w wielu przypadkach odzwierciedlają autentyczność języka. Porównanie z badaniami profesjonalnych językoznawców (Bezzenbergera i Plakisa) wykazało, że w XIX wieku język kuroński był nadal systematycznym geolektem wywodzącym się z heterogenicznej podstawy dialektalnej. Karta odzwierciedla również wzajemne oddziaływanie języków na Mierzei Kurońskiej. Cechy fonetyczne odzwierciedlają dialekty Kurlandii oraz rezultaty interakcji z sąsiednimi dialektami litewskimi pod względem fonomorfologii, a także stosunkowo nieznaczny wpływ języka niemieckiego. Morfologia zawiera również archaiczne cechy dialektów Kurlandii (ujawnione paradygmaty deklinacyjne, dawne fleksje rzeczowników i stopnie przymiotników, zachowane
DALIA KISELIŪNAITĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII formy preterytalne czasowników, przyimki z formami liczby mnogiej). Jednocześnie wpływ języka litewskiego (fleksja zaimków, czasownik tureti + bezokolicznik itd.) oraz początek sposobów uznawania za cechę dialektalną — na przykład często the influence of the German language, which manifests itself in the use of prepositions and compound verb forms, is observed. However, the effect of the German language cannot alpowtarzające się użycie tas lub czasownika tureti w złożonych formach czasownikowych — wygląda raczej na błąd tłumaczenia. W leksyce widoczny jest silny wpływ litewski, zwłaszcza sąsiadujących z nim leksemów niemieckich i słowiańskich z zachodnich dialektów litewskich, a Samogitian dialects, next to the lexis inherited from Courland. The Kursenieki also adoptniektóre wspólne bałtyckie słowa lub ich znaczenia nie znajdują potwierdzenia w późniejszych words absorbed the Lithuanian meaning. The direct influence of the German language on lexis is not always considered to be an authentic feature of the Kursenieku language, since źródłach; część leksykalnych i semantycznych germanizmów w tekście powstała wskutek tłumaczenia dosłownego. Niektóre podobieństwa do odpowiedników w języku niemieckim niełatwo zinterpretować, ponieważ analogiczne cechy można znaleźć w języku łotewskim. Utrudnia to ustalenie czasu ich pojawienia się w kurońskim Trudne do wymówienia. To ma największe zastosowanie w składni. Większość przetłumaczonych zdań dosłownie powtarza konstrukcję niemieckiego zdania oryginalnego, co często nie jest typowe dla języków bałtyckich i czasami utrudnia zrozumienie zdania. Istnieją jednak wyjątki ‒ można znaleźć pewne naturalne, kreatywne odpowiedniki składniowe. Ze względu na wybraną metodę dokumentowania języka (tłumaczenie) w niniejszym źródle należy starannie rozważyć wpływ języka niemieckiego na język kuroński w XIX wieku, ponieważ zastosowanie tej metody sprawia, że dosłowne przeniesienie oryginału jest niemal nieuniknione. Złożono 8 czerwca 2018 r. DALIA KISELIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa dalia.kise[email protected]