M. Petkevičiaus katekizmo (1598) absoliutieji sinonimai kitų XVI–XVII a. lietuvių kalbos raštų fone

Straipsniai / Articles 235 ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunek badań naukowych: leksyka dawnych pism. ABSOLUTNE SYNONIMY KATECHIZMU M. PETKEVIČIUSA (1598) NA TLE INNYCH XVI–XVII-WIECZNYCH PISM JĘZYKA LITEWSKIEGO Absolute Synonyms in the Catechism of Petkevičius in the Context of Other Lithuanian Writings of the 16th–17th Centuries ADNOTACJA W niniejszym artykule analizowane są absolutne synonimy (dub­lety) Katechizmu Merkelisa Petkevičiusa, wydanego w 1598 r. (dalej – PK), z których jeden jest pochodzenia obcego, a drugi – rodzimym wyrazem języka litewskiego. Zazwyczaj uważa się, że język tego katechizmu jest dość ubogi, a przekład – w większości dosłowny, dlatego w artykule dąży się do ustalenia, czy odnotowane w PK absolutne synonimy stanowiły zwyczajną część leksyki XVI–XVII w. oraz co mogło zadecydować o użyciu rzadszych dubletów, spotykanych wyłącznie w PK. W tym celu z katechizmu M. Petkevičiusa wyodrębnia się wszystkie pary synonimów systemowych, a następnie wybiera się z nich synonimy absolutne. Litewski tekst PK porównuje się ze źródłem przekładu w języku polskim. Znaczenia synonimów sprawdza się w elektronicznym wydaniu Słownika języka litewskiego, lecz przedstawia się je przede wszystkim na podstawie katechizmu M. Petkevičiusa. SŁOWA KLUCZOWE: M. Petkevičius, synonim, slawizm, hybryda, zapożyczenie. ADNOTACJA Artykuł ten koncentruje się na synonimach absolutnych (dubletach) użytych w Katechizmie Merkelisa Petkevičiusa z 1598 roku (CP), w którym jeden element ma obce pochodzenie, podczas gdy drugie słowo jest rodzime. Uważa się, że język tego Katechizmu jest dość ubogi, a jego tłumaczenie postrzega się głównie jako literackie. Dlatego podjęto próbę ustalenia, czy synonimy absolutne użyte w Katechizmie stanowiły typową część leksyki w ANŽELIKA SMETONIENĖ 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX XVI–XVII wieku oraz co mogło zadecydować o użyciu rzadszych dubletów występujących wyłącznie w KPL. W tym celu z tekstu wyodrębniono wszystkie pary synonimów systemowych, a następnie wyselekcjonowano spośród nich synonimy absolutne. Następnie hasła litewskie sprawdzono w elektronicznym Słowniku języka an text of CP was compared to the Polish source of translation. The meanings of the synolitewskiego, ale są one first presented following the Catechism of Petkevičius. KEYWORDS: M. Petkevičius, synonym, Slavism, hybrid, loanword. ĮVADAS Katechizm Merkelisa Petkevičiusa (dalej – PK) jest drugą książką wydaną w języku litewskim w Wielkim Księstwie Litewskim. Ukazał się zaledwie po trzech jiems metams po pirmosios knygos lietuvių kalba išspausdinimo, bet jos kalba iki šiol mažai tyrinėta. Šis katekizmas yra tipiškas XVI–XVII a. reformatų kūrinys – jame pateikiama maldų, giesmių, nurodoma bažnytinių apeigų atlikimo tvarka, aptariami tikėjimo pamatai (žr. Kuźmina 2002: 17–18). Daugiausia PK yra tirtas kaip literatūros objektas (Meller 1984; Pociūtė 2000; Pociūtė-Abukevičienė 2005; Niedźwiedź 2008), o straipsnių apie jo kalbą parengta nedaug (Zinkevičius 1970; Maskuliūnas 2009). Bendresnio pobūdžio pastabų apie šio katechizmach leksykę przedstawiono w wydaniach chrestomatycznych (Palionis 1967; Zinkevičius 1988). Szczegółowo leksykę katechizmu M. Petkevičiusa badał Jonas Kruopas (1970). Nie tylko sporządził on słowniczek słów używanych w tym katechizmie, lecz także przedstawił uwagi dotyczące składu leksyki PK. Przedmiotem niniejszego artykułu są absolutne synonimy katechizmu M. Petkevičiusa (zwane także dubletami), z których jeden jest pochodzenia obcego, a drugi jest rodzimym słowem języka litewskiego. Panuje opinia, że język M. Petkevičiusa jest znacznie gorszy od języka Mikołaja Daukšy, a samo tłumaczenie jest dosłowne i obfituje w zapożyczenia; dąży się zatem do ustalenia, czy absolutne synonimy użyte w PK występowały w innych XVI–XVII-wiecznych pismach języka litewskiego i były typowym zjawiskiem tamtej epoki oraz co mogło wpłynąć na użycie rzadszych dubletów, spotykanych tylko w PK. W tym celu najpierw z PK wyodrębnia się pary synonimów systemowych (61), a spośród nich wyodrębnia się synonimy absolutne, następnie savakilmis, o kitas – svetimos kilmės žodis, t. y. į analizę neįtraukiami tokie atvejai kaip kornastis PK 20910 ir disciplina, pametavonė PK 288 ir pakūta PK 859, porównuje się litewski tekst PK i jego polski tekst źródłowy. Analizowane są tylko te synonimy, z których jeden jest nies oba człony pary są zapożyczeniami. Dodatkowo materiał zbierany jest z indeksów innych XVI– XVII-wiecznych pism oraz opublikowanych konkordancji, uzupełnia się go przykładami z Słownika języka litewskiego. Artykuły / Articles 237 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) absoliutieji sinonimai kitų XVI–XVII a. lietuvių kalbos raštų fone Definicja synonimów wydaje się elementarna – są to słowa o takim samym lub zbliżonym znaczeniu (LKE 2008: 488). Mimo to pojawia się pytanie, jak rozumieć owo podobieństwo. Synonimia jest określana jako jeden z najbardziej kontrowersyjnych problemów współczesnej semantyki leksykalnej (Jakaitienė 2010: 119–120), a podobieństwo proponuje się traktować jako coś niestabilnego i zmiennego, ponieważ nie istnieje jeden sposób zmierzenia, w jakim stopniu jeden przedmiot lub fenomen jest podobny do innego (Murphy 2003: 137). Lynne‘as Murphy podkreśla, że w odniesieniu do synonimów powstaje sprzeczność między identycznością a podobieństwem, chociaż jedna cecha wynika z drugiej (Murphy 2003: 139), oraz że konieczne jest zrozumienie, iż synonimia jest relacją między dwoma słowami, które oznaczają to samo znaczenie lub pojęcie, a nie relacją między znaczeniami dwóch słów (Murphy 2003: 145). Chociaż o synonimach języka litewskiego i ich rodzajach wiele już napisano (Župerka 1978, 2012; Jakaitienė 2010; Pikčilingis 1969, 1988; Miliūnaitė 2009; Vaskelienė 1999, 2000, 2004, 2013a, b; Vaskelienė, Kučinskienė 2012), problem synonimii pozostaje aktualny, ponieważ istnieją różne opinie dotyczące definicji i klasyfikacji (Vaskelienė, Kučinskienė 2012: 154), a synonimom absolutnym (np. karvelis / balandis) wciąż poświęca się niewiele uwagi, mimo że stanowią one część synonimów leksykalnych. Do synonimów leksykalnych zalicza się również synonimy różnicujące (np. arklys / kuinas). W języku litewskim, podobnie jak w innych językach indoeuropejskich, są one znacznie częstsze niż synonimy absolutne. Zjawisko to nietrudno wyjaśnić – w systemie językowym współistnienie kilku całkowicie daikto ar reiškinio pavadinimams neprasminga, o anot kai kurių mokslininidentycznych tego samego k, jest wręcz niemożliwe (Chafe 1971; Harris 1973). mintį, jog mėginant apibrėžti sinonimus daugumoje darbų dėmesys sutelkiamas į semantinius skirtumus, o ne į bendrumus. Kitaip tariant, žodžiai, kurių reikšmių spektras visiškai sutampa, yra vadinami leksiniais dubletais, variantais, o sinonimais laikomi tik tokie žodžiai, kurie turi tam tikrų reikšmės skirtumų (Апресян 1974: 217). Vis dėlto L. Murphy atkreipia dėmesį į tai, kad Johnas Jurij Apresjan wysunął tezę, a Lyons podkreślił, że wyrazy, których zarówno znaczenia, jak i właściwości się pokrywają, nazywa się synonimami absolutnymi (Murphy 2003: 151). W językoznawstwie litewskim synonimy absolutne (dub­lety), jednostki językowe o identycznym znaczeniu, lecz różnej formie, uważa się za część synonimów systemowych. Nazywanie ich wariantami, na podstawie praktyki zagranicznej, byłoby błędem, ponieważ w językoznawstwie litewskim za warianty uważa się jedynie odmiany tej samej jednostki językowej (Župerka 2012: 29); są one szczególnie charakterystyczne dla poziomu morfologicznego. Zdaniem niektórych badaczy kryterium wzajemnej zastępowalności, zgodnie z którym jeden wyraz może zastąpić drugi, wskutek czego sens zdania się nie zmienia, jest najważniejsze przy ustalaniu relacji synonimii (Jackson, Ze Amvela 2001: 91). Jeśli jednak synonimy mają komponenty różnicujące znaczenie, zupełnie nieistotne jest, że komponenty główne się pokrywają – mogą pojawić się zmiany znaczenia zdania. Czy zatem zdania Palenk galvą, nes nieko nematau i Palenk ANŽELIKA SMETONIENĖ 238 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX jednolite. Evalda Jakaitienė zwraca uwagę na to, że łączliwość synonimów jest różna, dlatego w zdaniu nie zawsze mogą one wzajemnie się zastępować (Jakaitienė 2010: 122). Rozumie się, że niezbędną cechą synonimów jest przynajmniej częściowa wymienność (Апресян 1974: 219), jednak tylko dublety mogą być używane w taki sposób, aby nie powodowało to żadnej zmiany znaczenia wypowiedzi. Niemniej jednak można również podać w wątpliwość ich, tj. absolutnych synonimów, istnienie. Niektórzy uczeni odróżniają dublety od synonimów (Апресян 1974: 217). Znaczenia słów mogą formalnie całkowicie się pokrywać, po zastąpieniu w zdaniu jednego dubletu innym znaczenie zdania nie ulega zmianie, jednak mimo to często w określonym kontekście używany jest tylko jeden z dubletów. Na przykład człowiek jadący bez biletu nazywany jest wyłącznie zuikiem i nigdy nie nazywa się go kiškiem; osoba wcześnie wstająca nazywana jest vyturiem, a nie vieversisem. Uwzględniając to, podejmuje się próbę rozróżnienia słów, które mają podobne znaczenia i są używane w tym samym kontekście (nazywa się je synonimami), oraz wariantów, tj. słów, którymi nazywa się to samo zjawisko, cechę lub przedmiot, ale słowa te są nacechowane stylistycznie i nigdy nie zastępują się wzajemnie (Murphy 2003: 151). Innymi słowy, jest mało prawdopodobne, aby dwa słowa były identyczne semantycznie, ale jako jednostki leksykalne mogą być identyczne, a przy izolowanym badaniu znaczeń słów obecności dubletów nie można zaprzeczyć, nawet jeśli niektórzy uczeni nie zaliczają ich do synonimów. Nors kalbose dubletai itin reti, reikia nepamiršti vieno iš sinonimų šaltinių – kitos kalbos. Ar žodžiai, kurių vienas yra savakilmis, o kitas – iš kitos kalbos makaulę, nes nieko nematau, nie są zapożyczeniem1, semantycznie całkowicie dublującym litewski wyraz, należy oceniać jako dublety? Tak, ponieważ wszystkie ich znaczenia są jednakowe (Murphy 2003: 146). Ta jednakowość jest szczególnie widoczna, gdy wyrazy są jednoznaczne. W dawnych pismach języka litewskiego zapożyczenie i rodzimy wyraz o takich samych znaczeniach są używane wymiennie i nie zauważa się, aby użycie któregoś z nich zależało od kontekstu. Wolfgang Hock, badając leksykę postylli Mikołaja Daukšy, wysuwa myśl, że dublety (nazywane także wyrazami równoważnymi) nie są wyłącznie cechą języka litewskiego, dawnych pism ani ogólnie tekstów tłumaczonych. Twierdzi on, że takie synonimy mogą być związane z obfitym stosowaniem tak zwanej interpretacji, parafrazy – jednej z zasadniczych figur stylu renesansowego – są oparte na rozumieniu i interpretacji tłumaczonego tekstu oraz powinny być pojmowane szerzej (Hock 2012: 28–29). Niemniej jednak należy odróżniać synonimię zdań od synonimii leksykalnej (Murphy 2003: 144). W niniejszej pracy dublety uznaje się zarówno za część leksyki, jak i synonimii, ponieważ podobnie jak inne synonimy charakteryzują się zmiennością (Vaskelienė 2013b: 208): dublety mogą tworzyć szeregi, a jeden z członów może zaniknąć, jeśli zmieni się jego znaczenie. 1 Nie bierze się pod uwagę zapożyczeń ze starej warstwy, które są jedynym sposobem nazwania jakiegoś przedmiotu, zjawiska lub właściwości. Artykuły / Articles 239 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) absoliutieji sinonimai kitų XVI–XVII a. lietuvių kalbos raštų fone Pojawia się także jeszcze jedno pytanie: do jakich synonimów należy zaliczyć wyrazy wieloznaczne, które pod względem kilku znaczeń są synonimiczne wobec jednego wyrazu, a pod względem innych znaczeń – wobec innego? Badając polisemię, spotykamy się również z zasadniczym pytaniem, które znaczenie wyrazu jest podstawowe. Chociaż niekiedy proponuje się kierowanie zasadą frekwencyjności, tj. uznawanie za typowe, podstawowe znaczenia używanego najczęściej (Glynn 2014: 14), wszystkie znaczenia wyrazu wieloznacznego jako jego części składowe tworzą strukturę i są ze sobą powiązane diachronicznie oraz synchronicznie (Jakaitienė 1988: 19– 20). L. Murphy proponuje w ogóle termin relacja znaczeń, ponieważ synonimy zazwyczaj obejmują jedno lub kilka znaczeń wyrazów, ale nie wszystkie jednocześnie (Murphy 2003: 143). Znaczenia wyrazów używanych w PK przedstawia się przede wszystkim z uwzględnieniem znaczeń wyrazów w tym katechizmie, abstrahując od całokształtu znaczeń wyrazu wieloznacznego. Na przykład užliecavoti, -avoja, -avojo, jak można wnioskować z innych starych pism oraz elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego (dalej – LKŽe), ma znaczenie ‘wstawić się za kimś’, jednak w PK wyraz ten używany jest wyłącznie w znaczeniu ‘zaproponować’, dlatego synonimów w PK poszukiwano, opierając się na tym znaczeniu. Jedno lub kilka znaczeń niektórych odnotowanych w PK nuo konteksto, ir tai tokius žodžius priartina prie kontekstinių sinonimų. wieloznacznych wyrazów rodzimych całkowicie pokrywa się ze znaczeniami slawizmu, dlatego związek takiego wyrazu rodzimego i wyrazu obcego pochodzenia niczym nie różni się od dubletów, chociaż użycie jednego z kilku znaczeń może zależeć również od ABSOLUTNE SYNONIMY (DUBLETY) Według J. Kruopasa 25 proc. całego słownictwa PK stanowią zapożyczenia, które czasami dublują leksykę litewską, na przykład statyti i budavoti, mokytojas i ministras, kerštas i pamsta, privalėti i musyti, sylvartas i smūtkas (Kruopas 1998: 164). J. Kruopas twierdzi, że „w porównaniu z leksyką Katechizmu miłośnika i krzewiciela języka litewskiego M. Daukšy w leksyce PK widoczny jest duży krok wstecz” (Kruopas 1998: 165). Język PK miejscami jest niepłynny, co wskazywałoby, że w dużej mierze opierano się na źródle przekładu – języku polskim. W PK występują rzadsze zapożyczenia, których nie ma nigdzie indziej (np. hadnastis PK 13214), i choć w pismach Konstantinasa Sirvydasa również niemało jest zapożyczeń oraz hybryd właściwych tylko im, Zigmas Zinkevičius nazywa M. Pietkiewicza prekursorem języka żargonu kościelnego (Zinkevičius 1988: 200). Slawizmy PK i ich synonimy można podzielić na dwie grupy. Pierwszą stanowią dublety, czyli absolutne synonimy. Nie mają one komponentów różnicujących znaczenie. W PK takie synonimy – zarówno slawizm, jak i rodzimy wyraz języka litewskiego – najczęściej mają tylko jedno znaczenie albo znaczenia slawizmu całkowicie pokrywają się z kilkoma znaczeniami wyrazu rodzimego: budavoti, -avoja, -avojo ‘budować’ PK 647 / statyti, -o, -ė PK 6926; blūdas ‘błądzenie, herezja’ PK 13321 / klaidėjimas ‘błąd, herezja’ PK 732; cielas ‘zdrowy; cały, zupełny’ PK 20519 / cały PK 6712; čertas ‘diabeł’ ANŽELIKA SMETONIENĖ 240 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX PK 1920 / velnias PK 13511; čiastis ‘garbė, pagarba’ PK 1919 / garba PK 3513, garbė PK 382; čiastavoti, -avoja, -avojo ‘czcić, sławić’ PK 58 / czcić, -ina, -ino PK 10821; dyvas ‘wspaniała rzecz, dziwactwo, cud’ PK 12218 / cud PK 1374; dūšia ‘duch, zjawa, dusza’ PK 67 / duch PK 9919; griešyti, -ija, -ijo ‘przekroczyć prawo, zgrzeszyć’ PK 1472 / grzeszyć, grzeszy, zgrzeszył PK 3521; hadina ‘godzina’ PK 16020 / godzina PK 25020; kocerystė ‘herezja’ PK 1342 / błądzenie ‘błąd, herezja’ PK 732; kožnas ‘każdy’ PK 1821 / każdy PK 4311; levas ‘lew’ čia PK 673; pakara ‘pokora, uniżenie’ PK PK 809 / liūtas PK 8010; liekorius ‘gydytojas’ PK 25117 / gydytojas PK 3127; loska ‘malonė’ PK 3822 / malonė PK 623; mečius ‘kardas, kalavijas’ PK 16011 / kalavijas PK 6012; mylista ‘malonė’ PK 496 / malonė PK 623; mūka ‘kančia’ PK 368 / kan1152 / uniżenie ‘pokora’ PK 1178; pakusa ‘pokusa’ PK 2024 / kuszenie PK 11826; pamačia ‘pomoc’ PK 23612 / pomoc PK 1757, pagalbė PK 915; pamsta ‘zemsta’ PK 2713 / zemsta PK 7415; patūroti, -oja, -ojo ‘przyzwolić’ PK 16413 / przyzwolić, -ia, -ė PK 698; pometis ‘pamięć’ PK 2471 / pamięć PK 9616; ponas ‘pan’ PK 910 / pan PK 883; ponavoti, -avoja, -avojo ‘panować, rządzić’ PK 23616 / panować, -auja, -avo PK 8517; rządzić, -o, -ė PK 23910; ponavonė ‘panowanie’ PK 11323 / panowanie PK 869; prajėvas ‘cud’ PK 14914 / cud PK 1374; pūstyti, -ija, -ijo ‘niszczyć’ PK 7218 / niszczyć, -ina, -ino PK 20822; ronyti, -ija, -ijo ‘ranić’ PK 25122 / ranić, rani, zranił PK 808; skorbas ‘majątek’ PK 4618 / majątek PK 6526; slūžyti, -ija, -ijo ‘służyć’ PK 189 / służyć, -auja, -avo PK 2275; stodas ‘stado, trzoda’ PK 15326 / stado PK 7024; strochas ‘strach, przerażenie’ PK 16018 / strach PK 23214; svietas ‘świat, ziemia; wszyscy ludzie’ PK 1514 / świat PK 869; šeforius ‘dozorca, opiekun, przewodnik’ PK 2013 / nadzorca PK 20614; toblyčia ‘tablica’ PK 62 / deska PK 10517; viera ‘wiara, wyznanie’ PK 23 / wiara PK 14113; zokanas ‘prawo’ PK 4314 / prawo PK 1917. Dublet może całkowicie zastąpić drugi w zdaniu — znaczenie zdania nie ulega zmianie. Jako przykład można przytoczyć kilka zdań z PK: Nes kadangi gi liga atlangiditoiu / ſilwartingu linkſmintoiu / ſuſpauſtu gialbetoiu […] PK 3127; Tęn pas vgni ſtowedams ſtroche buwo Petras […] PK 16018; […] ir wiſokios biauribes giwena baymey Diewa […] PK 23214; […] ʒmonems pißnomis tokias kiey / teykiſig gi Pone / liekoriau tikraſis / ißgidit […] PK 25117; Teikis but ligoniu biauris / bat Pona ʒokane dukſis / dieną nakti dumodamas PK 4314; Idantigi mes tada tikray pagal iſtatima słowiańskiego pochodzenia i rodzime słowa, znaczenie zdania nie uległoby zmianie, lecz nierzadko [występuje] hybryda o słowiańskim rdzeniu (zob. tabelę). ßwenta Pona Chriſtuſa / tą krikßtimą daritumbim PK 1917. Sukeitus vietomis vizmas pasirenkamas dažniau, o kartais, atvirkščiai, dažniau pasirenkamas savakilmis žodis arba abu žodžiai vartojami vienodu dažnumu. Vis dėlto PK matyti tendencija dažniau vartoti savakilmį sinonimų poros narį, o ne slavizmą ar sla- Artykuły / Articles 241 blūdas 3 budavoti, M. Petkevičiaus katekizmo (1598) absoliutieji sinonimai kitų XVI–XVII a. lietuvių kalbos raštų fone Dažniau pasirenkamas slavizmas Dažniau pasirenkamas savakilmis žodis Slavizmas ir savakilmis žodis vartojami vienodu dažnumu -avoja, -avojo 1 kocerystė 1 klaidėjimas 1 statyti, -o, -ė 2 klaidėjimas 1 griešyti, -ija, -ijo 4 cielas 1levas 1 nusidėti, nusideda, 1visas 35 liūtas 1 nusidėjo kožnas 56 čertas 9liekorius 1 čiastis 12 ponavonė 1 kančia 3 garba / garbė 55 / kiekvienas 13 velnias 19 gydytojas 1 mūka 7 16 viešpatavimas 1 pakara 6 čiastavoti, -avoja, -avojo 2stodas 1 nužemimas 1 garbinti, -ina, -ino 56 banda 1 pamsta 3 dyvas 1 kerštas 1stebuklas 2 pometis 2 dūšia 90 viešpats 28 valanda 6 pūstyti, -ija, -ijo 3 loska 11 naikinti, -ina, -ino 1 malonė 37 slūžyti, -ija, -ijo 7 mečius 1 pasaulis 3 malonė 37 toblyčia 3pakusa 2 lenta 2pagundymas 6 viera 64 pamačia 1 tikėjimas 2 pagalba / pagalbė 1 / 7 patūroti, -oja, -ojo 1 pritarti, -ia, -ė atmintis 1dvasia 97 ponas 567 hadina 3 3 ponavoti, -avoja, -avojo 1 viešpatauti, -auja, -avo /1 / 9 valdyti, -o, -ė prajėvas 1 stebuklas 2 ronyti, -ija, -ijo 2 žeisti, žeidžia, žeidė 3 skorbas 1 turtas 4 strochas 2 baimė 12 šeforius 1 tarnauti, -auja, -avo 3 kalavijas 3 svietas 67 mylista 2 priveizdėtojas 3 zokanas 3 įstatymas 11 ANŽELIKA SMETONIENĖ 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Dažniau pasirenkamas slavizmas Dažniau pasirenkamas savakilmis žodis Slavizmas ir savakilmis žodis vartojami vienodu dažnumu PK ABSOLIUTNE SYNONIMY (DUBLETY) W INNYCH DAWNYCH PISMACH Dublety używane w PK warto najpierw porównać z pismami M. Daukšy — katechizmem wydanym w 1595 r. (dalej — DK) i postyllą wydrukowaną w 1599 r. (dalej — DP). Źródła te pochodzą z tego samego okresu, leksyka używana przez M. Petkevičiusa jest często porównywana z leksyką pism M. Daukšy, dlatego DK i DP doskonale nadają się do ustalenia, czy w tym czasie w ogóle przeważała tendencja do używania takich absolutnych synonimów. Ponieważ dzieła M. Daukšy są dwa, a DP jest ponadto źródłem o znacznie większej objętości, można porównywać jedynie tendencje użycia wyrazów, a nie liczbę ich wystąpień. Niektóre wyrazy są w DP używane nawet setki razy (np. visas, velnias, viešpatis), natomiast w PK zaledwie pojedyncze synonimy są używane tak licznie. M. Daukša, pastatyti, -o, -ė DP 43219, lyginti su M. Petkevičiumi, dažniau rinkosi savakilmius lietuvių kalbos žodžius visas DK 397, DP 1541, velnias (velinas) DK 5312, DP 2325, garbė DK 4212, DP 389, garbinti, -ina, -ino DK 8021, DP 59742, dvasia DP 19522, nusidėti, nusideda, nusidėjo DK 12612, DP 22328, kiekvienas DK 9310, DP 10845, klaidėjimas DP 994, liūtas DP 7935, nužemimas (nužeminimas) DK 4912, DP 29051, kerštas DK 10717, DP 1422, viešpats (viešpatis) DK 416, DP 59444, viešpatauti, -auja, -avo DP 34113 / valdyti, -o, -ė DP 34814 / valdžioti, -ioja, -iojo DK 3111, DP 586, stebuklas DK 1619, DP 26425, naikinti, -ina, -ino DP 25522, žeisti, žeidžia, žeidė DP 61947, banda DP 34033, pasaulis DK 5312, DP 1447, tikėjimas DK 225, DP 26514, a nie ich dublety budavoti, -avoja, -avojo DP 43633, cielas DP 487, čertas DP 43732, čėstis DP 32135, čėstavoti, -avoja, -avojo DK 25717, DP 3417, dūšia DP 15534, griešyti, -ija, -ijo DP 4779, kožnas DP 49739, blūdas DP 51812, levas DP 319, pakara DP 31628, pamsta DP 9413, ponas DP 89, ponavoti, -avoja, -avojo DP 57725, prajėvas DP 18033, pūstyti, -ija, -ijo DP 57229, ronyti, -ija, -ijo DP 32437, stodas DP 29040, svietas DP 48621, viera DP 2287. W pismach M. Daukšy występuje tylko kilka synonimów, których człon obcego pochodzenia jest w tym samym źródle używany częściej niż wyraz rodzimy: hadyna (adyna) DP 17319 (51 razy) / valanda DP 23426 (42 razy), liekorius DP 51439 (4 razy) / gydytojas DP 51434 (1 raz), zokanas DP 3148 (188 razy) / įstatymas DP 7552 (41 razy), dūšia DK 9720 (41 razy) / dvasia DK 265 (31 razy). Natomiast synonimy wyrazów šeforius DP 30615 i toblyčia DP 46113 — priveizdėtojas i lenta, których używał M. Petkevičius, w pismach M. Daukšy w ogóle nie Artykuły / Articles 243 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) absoliutieji sinonimai kitų XVI–XVII a. lietuvių kalbos raštų fone występują. W pismach M. Daukšy 13 używanych w PK synonimów nie ma członu obcego pochodzenia. M. Daukša licznie używał atminimas ‘pamięć; rzecz do zapamiętania itd.’ DK 9910, DP 9522 (nie pamięć), strach DK 514, DP 625, miecz DP 1831, męka DP 17042, błądzenie DP 994, łaska DK 958, DP 25324, pomoc DK 13518, DP 8223, pokusa DK 469, DP 9733, cud DK 1619, DP 26425, służyć, -uje, -ował DK 8116, DP 54632, majątek DK 881, DP 34437, panowanie DP 415, a nie używane w PK ich dublety pometis PK 2471, strochas PK 16018, mečius PK 16011, mūka PK 368, kocerystė PK 1342, loska PK 3822 i mylista PK 496, pamačia PK 23612, pakusa PK 2024, dyvas PK 12218, slūžyti, -ija, -ijo PK 189, skorbas PK 4618, ponavonė PK 11323. Ponadto ani DP, ani DK nie zawierają slawizmu patūroti PK 16413, nie ma też jego rodzimego synonimu pritarti PK 698. Wybór M. Petkevičiusa, by spośród wspomnianych dubletów stosować slawizmy dyvas, loska, mečius, mylista, mūka, pakusa, pamačia, pometis, ponavonė, skorbas, slūžyti, -ija, -ijo, strochas oraz hybrydę kocerystė, zamiast rodzimych litewskich słów używanych przez M. Daukšę, wydaje się dziwny, ponieważ także w innych starych źródłach języka litewskiego2 te wyrazy obcego pochodzenia nie występują albo występują niezwykle rzadko w porównaniu z synonimicznymi wyrazami autochtonicznymi: dyvas został użyty jeszcze w BP I 57, KN SE 237, ChNT 286 (plg. stebuklas Mž 211, VlnE 121, BB 2Met 32, BP II 265, SD1 30, SD3 37, SG1 39, ChNT 4), pakusa – Q 33 (plg. pagundymas Mž 138, SP II 57), kocerystė – tylko PK (por. klaidėjimas MP 382, KN SE 261), pometis – SD1 118, Q 214 (por. atmintis MP 70, SD1 118, SD3 283, KN G 67), ponavonė – KN G 98 (por. viešpatavimas SD1 119, ChNT 3). Oznaczałoby to, że choć M. Daukša był krzewicielem języka litewskiego, wybór używania takich dubletów jak dyvas / stebuklas, pakusa / pagundymas, pometis / atmintis, ponavonė / viešpatavimas, kocerystė / klaidėjimas narius indigenius słów nie był wyłącznie jego świadomą decyzją – takie slawizmy nie były aż tak rozpowszechnione. Na podstawie źródła tekstu PK sporządzonego w języku polskim i jego przekładu na język litewski można stwierdzić, że slawizmy pakusa, pometis, ponavonė (z wyjątkiem dyvas) zostały użyte w PK z uwzględnieniem tekstu w języku polskim: le. […] ieś nas tey nocy przeßłey pokuſy chytrey ßatanſkiey […] // lie. nuog ſią nakti pereiuſią / pakuſos welnio kitroio […] PK 2024; le. […] od carta y od pokus chroni […] // lie. […] nuog welnia ir pakuſu dengia […] PK 11213; le. […] aby ſobie na pamięc przywiodł wßytkiego ʒycia ſwego na tym swiecie […] // lie. […] id saw ant pomieties priweſtu wiſą giwenimą ſawa ant swieta […] PK 2471; le. A nie odwłacay daley tewgo Panowania […] // lie. O ne attolink tolaus ſawos ponawonios […] PK 11323. Hibridas kocerystė yra atsiradęs kiek laisviau verčiant tekstą, bet matyti, kad tekste lenkų 2 Kai kurių šaltinių santrumpos (BP, VlnE, Q, MP, C) imamos iš LKŽe. ANŽELIKA SMETONIENĖ 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX SG – Salomon Slavočinskis. Giesmes tikieimvy katholickam pridiarancias, 1646. Dostęp przez Internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. SP – Punktai sakymų, I–II, oprac. F. Specht. Göttingen, 1929. WP – Postylla wolfenbüttelska, 1573. Dostęp przez Internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/ db.php. LITERATŪRA Chafe Wallace 1971: Directionality and paraphrase. – Language 47, 1–25. Glynn Dylan 2014: Polysemy and synonymy: Cognitive theory and Corpus method. – Corpus methods for semantics. Quantitative studies in polysemy and synonymy, 7–39. Harris Roy 1973: Synonymy and linguistic analysis. Oxford: Blackwell. Hock Wolfgang 2012: Untersuchungen zu Daukšas Postille – I. Doppelungen. – Archivum Lithuanicum 14, 9–98. Jackson Howard, Etienne Ze Amvela 2001: Words. Meaning and vocabulary: An introduction to modern english lexicology. London, New York: Continuum. Jakaitienė Evalda 1988: Leksinė semantika. Vilnius: Mokslas. Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija. Vilnius: Vilniaus universitetas. Kruopas Jonas 1970: 1598 m. Merkelio Petkevičiaus katekizmo leksika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 12, 83–154. Kruopas Jonas 1998: Rinktiniai raštai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Kuźmina Dariusz 2002: Katekizmy w Rzeczypospolitej XVI i początku XVII wieku. Warszawa. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2008. Maskuliūnas Bronius 2000: Savybiniai įvardžiai Merkelio Petkevičiaus „Katekizme“. – Baltu filoloģija 18, 113–120. Meller Katarzyna 1984: O pieśniowej twórczości Jakuba Lubelczyka. – Pamiętnik Literacki 75(4), 151–175. Miliūnaitė Rita 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Straipsniai / Articles 251 M. Petkevičiaus katekizmo (1598) absoliutieji sinonimai kitų XVI–XVII a. lietuvių kalbos raštų fone Murphy Lynne 2003: Semantic relations and the lexicon. Cambridge: Cambridge University Press. Niedźwiedź Jakub 2008: Jan Kochanowski, poeta Litewski. – Acta historica universitatis Klaipedensis 16, 179–187. Palionis Jonas 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVI–XVII a. Vilnius: Mintis. Pikčilingis Juozas 1969: Leksinė ir gramatinė sinonimika. Kaunas: Šviesa. Pikčilingis Juozas 1988: Sinonimika. Kalbos figūros. Kaunas: Šviesa. Pociūtė Dainora 2000: Prigimties pančiai ar įstatymų laisvė: kai kurie Mikalojaus Daukšos Postilės „Prakalbos į malonųjį skaitytoją“ aspektai protestantų minties kontekste. – Literatūra 38(1), 23–31. Pociūtė-Abukevičienė Dainora 2005: Psalmės Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės giesmynuose. XVI a.: nuo Nesvyžiaus katekizmo iki lietuviškųjų Merkelio Petkevičiaus vertimų. – Literatūra 47(1), 29–43. Vaskelienė Jolanta 1999: Darybiniai veiksmažodžių abstraktų sinonimai. – Linguistica Lettica 4, 110–143. Vaskelienė Jolanta 2000: Darybiniai sinonimai. Šiauliai. Vaskelienė Jolanta 2004: Darybinių sinonimų funkcionavimas tekstuose. – Filologija 9, 47–54. Vaskelienė Jolanta 2013a: Daiktavardžio kvapas ir būdvardžio kvapus, -i sinonimai. – Acta humanitarica universitatis Saulensis 17, 103–113. Vaskelienė Jolanta 2013b: Darybinių sinonimų, darybinių variantų ir paronimų panašumai bei skirtumai. – Žmogus ir žodis 15(1), 206–214. Vaskelienė Jolanta, Kučinskienė Ramunė 2012: Dabartinės lietuvių kalbos būdvardžių darybiniai sinonimai. – Žmogus ir žodis 14(1), 153–161. Zinkevičius Zigmas 1970: M. Petkevičiaus katekizmo (1598 m.) tarmė. – Baltistica 6(2), 227–243. Zinkevičius Zigmas 1988: Senųjų raštų kalba. Vilnius: Mokslas. Župerka Kazimieras 1978: Praktinė stilistika (sinonimai). Vilnius: Lietuvos TSR aukštojo ir specialiojo vidurinio mokslo ministerijos Leidybinė redakcinė taryba. Župerka Kazimieras 2012: Stilistika. Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Апресян Юрий Дереникович 1974: Лексическая семантика: синонимические средства языка. Москва: Наука. ANŽELIKA SMETONIENĖ 252 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Absolute Synonyms in the Catechism of Petkevičius in the Context of Other Lithuanian Writings of the 16th–17th Centuries STRESZCZENIE Katechizm Merkelisa Pietkiewicza (CP) został opublikowany trzy lata po publikkacji leksyki w cation of the Catechism by Mikalojus Daukša. Though the CP is the first Lithuanian book of the Reformers in the Grand Duchy of Lithuania, it has so far received little attention from scholars. The Catechism has been discussed mainly in the general context of Lithuanian writings of the 16th–17th centuries, and scholars have most frequently focused on the translations of psalms in the Catechism of Petkevičius from the Polish language. The grammatical, lexical and phonetic features of the language in the CP have been analysed in several articles only. This article focuses on absolute synonyms (doublets) as a segment Katechizmie Pietkiewicza, w którym jeden element jest pochodzenia słowiańskiego lub stanowi hybrydę ze słowiańskim rdzeniem, a drugi element jest słowem rodzimym. Celem artykułu jest ustalenie, czy synonimy absolutne znalezione w KPL były typowe dla leksyki XVI–XVII wieku oraz co mogło zadecydować o użyciu rzadszych dubletów występujących wyłącznie w KPL. W dążeniu do tego celu z Katechizmu Pietkiewicza wybrano wszystkie pary synonimów systemowych, a następnie wyodrębniono synonimy absolutne. Litewski tekst Katechizmu porównano z polskim źródłem tłumaczenia, aby ujawnić wpływ tekstu oryginalnego na przekład na język litewski. Choć synonimy absolutne z tego Katechizmu najczęściej występują w innych litewskich pismach XVI–XVII wieku, w niektórych przypadkach Katechizm ten traktuje się odmiennie, ponieważ można w nim znaleźć rzadsze synonimy, których nie poświadczają inne źródła. Przyczyny wyboru takiej leksyki przez Pietkiewicza nie zawsze są jasne, ponieważ w niektórych przypadkach tekst polski nie wydaje się mieć na to żadnego wpływu. Złożono 18 października 2018 r. ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa anzelika.smet[email protected]