Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse

Straipsniai / Articles 177 AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: semantyka, leksykologia, dialektologia. POWOJENNA LITWA PARTYZANT W DYSKURSIE PUBLICYSTYCZNYM Napisałem o partyzantach i wciąż chodzę z poczuciem, że nie powiedziałem czegoś niezwykle ważnego, może nawet najważniejszego. (Romualdas Ozolas. 2002-ieji. Lietuva: politinis metų portretas, p. 120) The Partisan of Postwar Lithuania in the Discourse of Opinion Journalism Napisałem o partyzantach i wciąż chodzę z poczuciem, że jest coś naprawdę ważnego, być może nawet najważniejszego, czego nie powiedziałem. (Romualdas Ozolas. 2002-ieji. Lietuva: politinis metų portretas, p. 120) ADNOTACJA Przedmiotem tego badania jest około 7500 zdań wybranych z tekstów publicystycznych Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, w których mowa jest o powojennych partyzantach litewskich. Stosując metody analizy konceptów lubelskiej szkoły etnolingwistyki, dąży się do wyjaśnienia, jak w dyskursie publicystycznym konceptualizowany i kategoryzowany jest partyzant litewski oraz jaka jest jego definicja kognitywna. Semantyczna analiza materiału wykazała, że tożsamość partyzanta w korpusie tekstów jest niejednorodna. W dyskursie publicystycznym partyzant postrzegany jest trojako: 1) jako konkretna, wyraźnie wskazana osoba; 2) jako abstrakcyjna, niezidentyfikowana postać; 3) jako fałszywa, sfabrykowana tożsamość. SŁOWA KLUCZOWE: etnolingwistyka kognitywna, semantyka, pojęcie powojennego partyzanta, definicja kognitywna. AURELIJA GRITĖNIENĖ 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX ADNOTACJA The article focuses on approximately 7,500 sentences on postwar Lithuanian partisans wybranych z tekstów publicystyki opiniotwórczej przechowywanych w Korpusie nian Language. Following the methodology of conceptual analysis elaborated by the Lublin ethnolinguistic school, the article attempts to find out how the Lithuanian partisan is conWspółczesnego Języka Litewskiego, konceptualizowanych i kategoryzowanych w dyskursie publicystyki opiniotwórczej oraz tego, jaka jest jej definicja kognitywna. Analiza san reflected in the corpus is not uniform. The perception of the partisan in the discourse semantyczna danych jasno wykazała, że tożsamość parti publicystyki opiniotwórczej jest trojaka: 1) jako konkretna, explicite określona osoba; 2) jako abstrakcyjna, KEYWORDS: cognitive ethnolinguistics, semantics, concept of postwar partisan, niezidentyfikowana postać; 3) jako nierealna, sfałszowana tożsamość. definicja kognitywna. WSTĘP W elektronicznej wersji Wielkiego słownika języka litewskiego (dalej – LKŽe) partyzant jest definiowany następująco: „uczestnik ochotniczych oddziałów zbrojnych miejscowej ludności, działających na tyłach wroga”. Podobną definicję tego słowa podaje również Słownik współczesnego języka litewskiego. Rzeczownik partyzant jest w nim definiowany podobnie jak w LKŽe, z tą tylko różnicą, że dodatkowo stwierdza się, iż oddziały partyzanckie mogą walczyć nie tylko na tyłach wroga, lecz także „przeciwko władzy państwowej”. W Słowniku ogólnego języka litewskiego definicja partyzanta jest bardziej konkretna: wyraźnie wskazuje się tu, że partyzanci działają „przeciwko okupantom”1. W niniejszym artykule analizowane jest nie uogólnione pojęcie partyzanta, odnotowane w źródłach leksykograficznych, lecz bardzo konkretna postać określona miejscem i czasem – litewski partyzant powojenny, tj. uczestnik walk partyzanckich przeciwko władzy Związku Radzieckiego, toczących się na Litwie w latach 1944–1953. Historycy twierdzą, że w zbrojnym powojennym oporze „aktywnie uczestniczyło lub aktywnie go wspierało około 100 tys. ludzi, czyli około 4 proc. wszystkich Litwinów”; ruch oporu był 10–15 razy intensywniejszy niż na Łotwie i 30–60 razy – niż w Estonii (Anušauskas 2004: 241, 252; Kuodytė, Tracevskis 2013: 34)2. Trwający niemal dziesięć lat antyradziecki opór jest jedną z największych i najdłuższych wojen partyzanckich w XX-wiecznej Europie (Kuodytė, Tracevskis 2013: 4). 1 Litera P w Słowniku ogólnego języka litewskiego nie została jeszcze w pełni zredagowana. Definicję zaczerpnięto z rękopisu słownika. Przykłady z korpusu pokazują, że obecnie znaczenie tego słowa się rozszerza, a słowo partizanas jest używane w nowym znaczeniu konotowanym. 2 O skali ruchu partyzanckiego, który miał miejsce na powojennej Litwie, świadczą również następujące ilustracje korpusowe: dla moskiewskich namiestników każdy Litwin kojarzył się z partyzantami i Kroniką Kościoła Katolickiego. Artykuły / Articles 179 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse W latach 1944–1953 na Litwie w szeregach partyzanckich znalazło się nie mniej niż 50 tys. osób (Gaškaitė, Kuodytė, Kašėta, Ulevičius 1996: 366). Tak więc tragiczna powojenna walka partyzancka dotknęła życia wielu Litwinów. Celem niniejszego artykułu jest – poprzez odwołanie się do publicystycznego dyskursu końca XX w.3 – przeanalizowanie, które cechy konceptu partyzanta4 są prototypowe5 oraz jaka apibrėžtis6. Toks kognityvinis tyrimas šiandienos kontekste yra aktualus: 2018 m. Seimas jest kognitywna zadanie partyzanta opublikowane w Roku Adolfasa sijų dėl partizanų veiklos vertinimo7. Taigi, straipsnyje keliamas konkretus užRamanauskasa-Vanagasa, w prasie wciąż pojawiają się różne dysku: badać, jak uczestnik trwającego dziesięć lat zbrojnego oporu – powojenny partyzant – jest dziś postrzegany przez świadomość zbiorową we współczesnym dyskursie publicystycznym oraz w jakim stopniu na kształtowanie się tego pojęcia wpływa kontekst historyczny, polityczny i ideologiczny. W artykule na te i inne pytania odpowiemy, opierając się na materiale z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (dalej – DLKT), ponieważ korpus „odzwierciedla życie, a życie jest nieustanną zmianą, która musi być właściwie, obiektywnie i niedogmatycznie odzwierciedlana i opisywana” (Čermák 2000: 296). Właśnie analiza korpusów dostarcza semantyce obiektywnych danych empirycznych o „odkrytych właściwościach semantycznych i prawidłowościach” (Marcinkevičienė 2000: 49); korpusy „obejmują liczone w dziesiątkach i setkach miliony autentycznie użytych słów. Nie są to przykłady specjalnie wymyślone, lecz żywe użycie języka, dlatego z punktu widzenia semantyki korpus jest szczególnie wartościowym źródłem badań leksyki” (Macijauskaitė 2000: 121). Lingwistyka kognitywna coraz częściej zwraca się ku korpusom jako jednemu ze źródeł służących ustalaniu różnic w znaczeniach słów (Gries 2006: 60), ponieważ tradycyjne słowniki nierzadko odzwierciedlają ideologię redaktorów (Williams 2013: 18). Po przeprowadzeniu rozszerzonego wyszukiwania tekstów publicystycznych w korpusie znaleziono 7990 przykładów, w których użyto leksemu partizanas. W ponad 400 zdaniach mowa jest o 3 Dyskurs rozumiany jest tu w szerokim znaczeniu, jako język, mówienie o określonych cechach (wielu giau apie plačiąją ir siaurąją diskurso sampratą žr. Marcinkevičienė 2008: 15). 4 Konceptas čia suvokiamas kaip mąstymo vienetas, visa informacija apie ką nors, esanti žmonių, mówiących danym językiem, w świadomości. Szerzej o terminie konceptu zob.: : Чернейко, Cho Son Te 2001: 51; Papaurėlytė 2003: 25; Papaurėlytė-Klovienė 2007: 15–17; Gudavičius 2011: 109–117. 5 Prototyp – najbardziej charakterystyczny członek kategorii, na podstawie którego rozpoznaje się samą kategorię. Szerzej o pojęciu prototypu zob.: : Geeraerts 2006: 327–355; Gudavičius 2009: 59–61; Jakaitienė 2010: 58–60; Ungerer, Schmid 2006: 10. 6 Definicja kognitywna opiera się na codziennym, osobistym poznawaniu świata i doświadczeniu; ukazuje ona, jakie skojarzenia powstają w świadomości mówiącego w określonej sytuacji językowej (Bartmiski 2007: 44; Gudavičius 2009: 70–72; Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017: 30). 7 Por. opinię pisarki Rūty Vanagaitė na temat dowódcy partyzantów A. Ramanauskasa-Vanagasa, dyskusje dotyczące pomnika przypominającego bunkier partyzancki na placu Łukiskim i in. AURELIJA GRITĖNIENĖ 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX nie o powojennych partyzantach litewskich. W latach 1942–1944 na Litwie działali czerwoni (inaczej: radzieccy, sowieccy, bolszewiccy) partyzanci8. Oprócz tych, Kauno Vytauto Dilinami. A džiojo universiteto sudarytame tekstyne minimi ir įvairių kitų šalių bei tautų partizanai: afganų, airių, albanų, čečėnų, gruzinų, jugoslavų, kurdų, lenkų, palestiniečių, rumunų, tadžikų, tamilų ir kt. Tokie sakiniai iš bendros imties pašazatem w artykule analizuje się około 7500 zdań, w których mowa jest wyłącznie o powojennych partyzantach litewskich9. W odróżnieniu partyzantów litewskich od innych pomaga nie tylko kontekst, lecz także pewne cechy formalne. Przestrzenną (miejscową) przynależność oznacza typowe połączenie atrybutywne Lietuvos (lietuvių) partizanas, np. : W okolicy pojawili się uzbrojeni litewscy partyzanci. Raczej mało prawdopodobne, by litewscy partyzanci szukali inspiracji w działalności swoich najzacieklejszych wrogów. Przynależność do określonego okresu oznacza połączenie atrybutywne pokario partizanas, np. : Do związku przyjmujemy tylko partyzantów powojennych, członków ruchu oporu i tych ochotników, którzy stali się nimi do konkretnej daty – do puczu w 1991 roku. Niekiedy przynależność czasowa i przestrzenna jest eksplikowana w jednym zdaniu, np. : Jego ojciec, farmaceuta, leczył, opatrywał i operował zarówno rosyjskich jeńców w latach okupacji niemieckiej, jak i litewskich partyzantów w pierwszych latach powojennych. W artykule analizowany jest wyłącznie rzeczownik rodzaju męskiego partizanas, przeprowadzana jest jego analiza semantyczna. Dane korpusowe pokazują, że leksem partizanė jest znacznie rzadsza10, ponieważ kobiety w okresie powojennym najczęściej pomagały partyzantom-mężczyznom jako łączniczki. Ilustrują to również zdania publicystyczne, np. : Partyzanci unikali przyjmowania kobiet w szeregi aktywnych bojowników. Leksem partizanas ma kilka synonimów. W LKŽe odnotowano następujące: mający znaczenie pejoratywne banditas11, oznaczające związek z lasem miškinis, žaliukas, działalności 8 Korpus również świadczy o tym, że partyzanci na Litwie występowali w różnych rodzajach, np. : W Adutiškis niewiele jest śladów historii: słynny las Antanų, w którym ukrywali się partyzanci różnych rodzajów, kaplica wzniesiona dla powstańców z 1863 r. i odrestaurowana ze środków gminy oraz jedno grodzisko. 9 Por. jak w samym korpusie „definiuje się” powojennego partyzanta litewskiego: Partyzantami nazywamy bojowników nieregularnej armii walczących o wolność Litwy; bolszewicy partyzantami nazywają desantników wysłanych na Litwę do walki z Niemcami. 10 W korpusie po przeprowadzeniu wyszukiwania z rzeczownikiem rodzaju żeńskiego partizanė znaleziono tylko 71 zdań. 11 Tak partyzantów najczęściej nazywała wrogo do nich nastawiona propaganda radziecka, chcąc umniejszyć znaczenie ruchu partyzanckiego i jego uczestników, jednak obraz partyzanta jako bandyty w podświadomości niektórych Litwinów pozostaje żywy do dziś. Artykuły / Articles 181 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse mający sem czasu nocny12. W korpusie najczęściej obok leksemu partizanas występował synonim banditas, nieco rzadziej – miškinis, žaliasis, žaliukas, miško brolis, np. : Powojennych partyzantów władze radzieckie nazywały bandytami, rezystencję kovą – banditizmu. Tada net žodžio „partizanai“ nebuvo. Žmonės vadino juos miškiniais, žaliukais. W DLKT podano niemało kontekstowych synonimów słowa partizanas13: brolis, disidentas, dzūkas, laisvės kovotojas, pogrindininkas, laisvės kovų dalyvis, laisvės gynėjas, miškų karys, rezistentas, buožės sūnelis, teroristas i in. Np. : Dzuk po wojnie był niemal synonimem partyzanta, ale ta wojownicza pasja, pasja śmierci i mchów pozostaje obok poetyckiej pasji, siła, śmierć i czułość jak nigdzie indziej u Dzuków idą w parze. Z inicjatywy Żmudzina od 1951 r. partyzanci zaczęli nazywać się braćmi. Leśni wojownicy i konspiratorzy – litewscy partyzanci, walczący przeciwko czerwonemu faszyzmowi, są przez tę ustawę całkowicie ignorowani, a zatem bolesna przeszłość jest wykorzystywana do dzielenia. Przeciwnicy ruchu oporu często lubią nazywać partyzantów synalkami kułaków, a ich sympatyków – wyzyskiwaczami ludzi pracy. Jak nazwano by dziś litewskich partyzantów, czy nie złagodzono by pojęcia „bandyta” do międzynarodowego – „terrorysta”? Kontekstowym antonimem tego słowa14 jest zazwyczaj pojęcie striba15 (zwanego także istrebokiem, skrebem, obrońcą ludu itp.), ideowo i politycznie przeciwstawne konceptowi partyzanta. Czasami kontekstowymi antonimami partyzanta mogą być także inne leksemy: kagiebista, komunista, np. : A stawianie dziś partyzantów i stribów w jednym szeregu jest katastrofalne. Prawdziwy absurd, gdy tym samym medalem odznacza się członka ruchu oporu lub partyzanta, który walczył o wolność Litwy, i funkcjonariusza KGB, który tę wolność dusił. 12 W literaturze pięknej odnotowano jeszcze więcej kontekstowych synonimów słowa partyzant: na przykład w powieści-miniaturze Justina Sajauskasa „Niezapomniane nazwiska Suwalszczyzny” (2014) partyzanci nazywani są także leśnikami (s. 72 i in.), ludźmi lasu (s. 52 i in.), braćmi leśnymi (s. 66) itd. 13 Synonimami kontekstowymi nazywa się słowa, których relacje synonimiczne są tymczasowe, tzn. stają się one synonimami tylko w określonym kontekście (Pikčilingis 1975: 209–210; Jakaitienė 2010: 130). 14 Słowa, których relacje antonimiczne są tymczasowe, tzn. stają się antonimami tylko w określonym spójnym kontekście, nazywa się antonimami kontekstowymi (Pikčilingis 1975: 228–229; Jakaitienė 2010: 138). 15 Stribas (por. ros. истребитель) – członek cywilnych uzbrojonych paramilitarnych oddziałów sowieckiej władzy, które w latach 1944–1954 pomagały okupantom przeprowadzać represje na Litwie. W powojennej Litwie z partyzantami walczyły dwie dywizje Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD), kilka pułków wojsk pogranicznych, około 7 tys. tak zwanych istrebiteli oraz drugie tyle sowieckich aktywistów partyjnych. W 1952 r. na jednego partyzanta przypadało 30 żołnierzy i stribów Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (MGB) (Starkauskas 2001: 77; Vėliūtė 2009: 7). AURELIJA GRITĖNIENĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Šiame straipsnyje partizano sinonimai ir antonimai plačiau neanalizuojami ir nie włączono do ogólnego zbioru przykładów. W artykule, stosując metody analizy konceptów Lubelskiej Szkoły Etnolingwistycznej, dąży się do ustalenia, w jaki sposób w dyskursie publicystycznym konceptualizowany i kategoryzowany jest litewski partyzant oraz jaka jest jego definicja kognitywna. Badacze kognitywnej etnolingwistyki postrzegają język jako integralną część kultury. Ich celem jest ukazanie, co zostaje pobudzone w świadomości mówiącego, gdy człowiek wypowiada lub słyszy słowo w określonym kontekście (Smetona 2018: 179). Treść przedstawiana w definicji kognitywnej ma charakter poznawczy; dąży się za jej pomocą do ustalenia, jak osoby mówiące rozumieją przedmiot, jak kategoryzowane są cechy i oceny tego przedmiotu. Definicja ta odzwierciedla vita, opierając się na danych trzech typów: sus reikšmės požymius – centrinius ir periferinius, denotacinius ir konotacinius. Griežtai laikantis nusistatytos metodologijos, koncepto analizė turėtų būti atliksystemie języka, kwestionariuszach i tekstach (więcej na temat metodologii kognitywnej etnolingwistyki zob. Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017: 29–35). W niniejszym artykule, jak już powiedziano, szerzej analizowane są jedynie dane pochodzące ze współczesnych tekstów publicystycznych. Należy zatem podkreślić, że przedstawiona tu kognitywna definicja partyzanta nie jest absolutna ani wyczerpująca; została sformułowana na podstawie analizy tylko jednego rodzaju tekstów. W przyszłości, po zbadaniu danych systemowych, literackich i kwestionariuszowych, definicję tę należałoby uzupełnić. Historycy zaczęli szczegółowo badać działalność powojennych partyzantów wraz z początkiem odrodzenia i odzyskaniem wolności16. W ciągu niemal 30 lat wolności na ten temat napisano wiele książek i artykułów, wydano wspomnienia partyzantów, albumy fotograficzne, zbiory pieśni itp. Szczególnie dużo i szczegółowo na ten temat piszą Arvydas Anušauskas, Nijolė Gaškaitė, Dalia Kuodytė, Algis Kašėta, Bonifacas Ulevičius, Rūta Gabrielė Vėliūtė oraz inni badacze z Litewskiego Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu17. Na ten temat obroniono kilka rozpraw doktorskich z dziedziny historii: Mindaugas Pocius (2005) badał zbrojny opór na Litwie oraz walkę z mieszkańcami oskarżanymi o kolaborację; Tematem badań Mingailė Jurkutė (2016) była pamięć o wojnie partyzanckiej na Litwie (2017) opisała miejsca wojny partyzanckiej, ich upamiętnienie i (remiantis sovietiniais, vietiniais ir išeivijos pasakojimais); Aistė Petrauskienė nadanie im statusu dziedzictwa w niepodległej Litwie. Wojną partyzancką i jej uczestnikami interesują się także literaturoznawcy oraz je, w pieśniach i wierszach) opisał antropolog antropologai. Pokario partizano vaizdinį lietuvių grožinėje literatūroje (prozoRomas Vaštokas (1966). Jak również uniwersytecki profesor i politolog Vytautas Stanley Vardys šiuolaikiniuose lietuvių autorių romanuose vaizduojami Lietuvos partizanai ir 16 Išeivijoje apie partizaninį judėjimą pokario Lietuvoje imta rašyti daug anksčiau, žr. Oklahomos (1969), publicysta Kazimieras Vidikas (1962), historycy Kęstutis Grinius (1990), Romualdas Misiūnas, Reino Taagepera (1992) i in. darbus. 17 Szczegółowe dane bibliograficzne zob. na końcu niniejszego artykułu, w wykazie literatury. Artykuły / Articles 183 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse Wojnę partyzancką, sposób aktualizowania w nich koncepcji pamięci zbiorowej oraz interpretowania historii analizował Nerijus Brazauskas (2015). Postać partyzanta w aspekcie kognitywnym nie była dotąd badana. Językoznawcy Uniwersytetu Wileńskiego, opierając się na zasadach kognitywnej etnolingwistyki sformułowanych przez Jerzego Bartmiskiego, zbadali już niemało konceptów: OGNIA, WODY, DOMU, RODZINY, PRACY, EUROPY, WOLNOŚCI, HONORU itd. ; W przyszłości planuje się zbadać koncepty ZDROWIA, SPRAWIEDLIWOŚCI, OJCZYZNY, DUSZY itd. (szerzej zob. Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017: 15–16). O obrazie partyzanta w języku litewskim dotąd nie pisano, zatem sformułowanie konceptu PARTYZANTA na podstawie analizy tekstów publicystycznych jest zasadne. Chociaż oczywiste jest, że w języku prawdziwy świat nigdy nie zostanie w pełni „wyrażony”, „odzwierciedlony”, „wypowiedziany”, że nigdy nie będzie on wiernie reprezentował świata, to z drugiej strony w języku można oczekiwać istnienia informacji o świecie, czego w nim nigdy nie było, nie ma i nie będzie (Ozolas 2003: 91). Takie badanie semantyczne jest aktualne w dzisiejszym kontekście; Podczas badania materiału starano się w miarę możliwości unikać uprzedzeń lub ukształtowanych w społeczeństwie stereotypów; po prostu analizowano, jaki koncept wyłania się semantycznie z pojedynczych przykładów, a następnie łączono je w całość i zmierzano ku szerszemu uogólnieniu. W przyszłości, jak już wspomniano, kognitywną definicję partyzanta można byłoby uzupełnić, badając dane ze słowników, tekstów literackich i ankiet. 1. TOŻSAMOŚĆ PARTYZANTA: KONKRETNA OSOBOWOŚĆ Ilustracje z DLKT pokazują, że pojęcie partyzanta w świadomości Litwina nie jest jednorodne. W naszej pamięci zbiorowej partyzant jest zwykle kojarzony albo z konkretną, wyraźnie nazwaną osobą, albo z abstrakcyjną, niezidentyfikowaną postacią. 1.1. Konkrečios asmenybės įvardijimas Ilustracje wskazujące konkretną osobowość można pod względem informacji semantycznej podzielić na kilka grup. 1) Ilustracje, w których partyzant zostaje określony trzema nazwami osobowymi: podane są jego imię, nazwisko i pseudonim. Pseudonim – obowiązkowy atrybut partyzanta, np. : AURELIJA GRITĖNIENĖ 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Każdy partyzant, wstępując do oddziału, musiał złożyć przysięgę, wybrać slapyvardį18. Pseudonim najczęściej zapisuje się po łączniku, po pełnym imieniu i nazwisku, np. : 6 lipca 1946 r. w lesie Pyragiai zginął partyzant Zjednoczonego Okręgu Kęstutisa Alfonsas Jokubauskas-Šuva. Zdarzają się przypadki, gdy pseudonim zapisuje się w cudzysłowie po pełnym imieniu i nazwisku, np. : Opowiada były partyzant oddziału „Trimitas”, Vincas Grinkus „Kariūnas”, obecnie mieszkający w Wilnie. W korpusie tekstów pseudonim czasami zapisuje się po pełnym imieniu i nazwisku, po łączniku i w cudzysłowie, np. : Partyzant Vytautas Čekaitis-„Mėnulis”, jednocześnie był także agentem NKWD „Relsas”, nigdy nie należał do oddziału „Vytenio”, ale wiedział o istnieniu tego oddziału. Rzadsze są przypadki, gdy pseudonim zapisuje się po nieskróconym imieniu i nazwisku w nawiasach lub w cudzysłowie i nawiasach, np. : I tego dnia 4 partyzantów Tomas Kondratas (Briedis), Adolfas Bilinskas (Jurginas), Navickas (Kardas) i Švalkus (Šernas) zaszło do Plutulevičiusów. Wspomnienia partyzanta Petrasa Grilauskasa („Giris”) spisał ks. Antanas Šimėnas. W rzadkich przypadkach najpierw podaje się pseudonim, a po nim prawdziwe, nieskrócone 2) W korpusie vardas ir pavardė, pvz.: Žuvo partizanas Jaunutis-Jonas Kuras. znaleziono kilkaset ilustracji, na których partyzant jest nazywany dwoma nazwami osobowymi: nieskróconym (znacznie rzadziej skróconym) imieniem i nazwiskiem, np. : Partyzant z naszej wsi Kazys Veršulis również zginął. Partyzant K. Gvergždys próbował zbliżyć się do obory i wypuścić konie, ale natychmiast go zastrzelono. 3) Niemało ilustracji, w których znajdujemy tylko nazwisko partyzanta, np. Jazakėnas był odważnym i dzielnym partyzantem. W 1953 r. partyzant Palubeckas przyprowadził czekistów do swojego bunkra. 4) Znaleziono kilka zdań, w których podane jest tylko imię partyzanta19, np. : Na saniach tylko jeden partyzant Paulius. 18 Kaip jau minėta, tyrimui visa empirinė medžiaga rinkta iš Dabartinės lietuvių kalbos tekstyno, todėl przy każdym przykładzie nie podaje się osobno konkretnej metryki. 19 Jak wiadomo, zwykłe imię osoby w okresie powojennym mogło być używane również jako pseudonim. Trudno powiedzieć, jaką funkcję pełni antroponim w tych zdaniach (oznacza imię czy pseudonim). Tam išsiaiškinti reikėtų platesnio konteksto, vien 300 ženklų tekstyno korkondanso neužtenka. Straipsniai / Articles 185 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse Balys Bislys, pseudonim – Lokys, Jonas i Augustas Medikiai, pseudonimy – Aidas i Tūzas, zginął również partyzant nazywany Juozem z Južynt, którego nazwiska nie udało się ustalić. 5) W licznych ilustracjach wymienia się jedynie pseudonim partyzanta. Jak już wspomniano, jest to obowiązkowy atrybut partyzanta, np. : Zginął jeden partyzant, którego pseudonim brzmiał Tankistas. Odnotowano kilka przypadków, gdy pseudonim zapisywano w cudzysłowie, np. : W tym samym miejscu napisano, że operacją dowodził „Jungas”, partyzant pochodzący z sąsiedniej wsi Pačiudiškės. Po omówieniu sposobu określania konkretnej osoby można przejść do analizy typowych cech konceptu partyzanta. Wybrane przykłady z DLKT pokazują, że opisując litewskiego partyzanta powojennego, należy mówić o: miejscu i czasie jego pochodzenia, przynależności do rodu, rodziny, regionu, wojskowej jednostki terytorialnej, zajmowanych stanowiskach, statusie społecznym, cechach charakteru (rzadziej – wyglądu zewnętrznego), czasie i miejscu walki oraz śmierci, działalności partyzanckiej (i jej ocenie), relacji z otoczeniem i bliskimi, śmierci, miejscu wiecznego spoczynku, relacji ze współczesnością. 1.2. Miejsce i czas urodzenia Tożsamość partyzanta niczym układanka składa się z wielu szczegółów. W korpusie odnotowano kilka zdań o miejscu pochodzenia partyzanta. Czasami wskazuje się rodzinną wieś, np. : Partyzant Gvozdas-Lapelis Lapelis pochodził ze wsi Žibučiai. W niektórych przypadkach wskazuje się przynależność partyzanta do wsi, gminy itp., ale nie zawsze jest jasne, czy jest to miejsce urodzenia, czy miejsce zamieszkania, czy tylko miejsce walki, np. : Powojnie, deportacje, słynny partyzant z Juodsodė Dirmeikis, którego poległego nikt nie widział. W bitwie zginął Stasys Jurkevičius i jeden partyzant z okolic Troškūn. W tekstach publicystycznych mowa o partyzantach, którzy rzeczywiście żyli (lub nadal żyją), dlatego nierzadko w tym samym zdaniu podaje się wiele konkretnych faktów biograficznych. Często obok miejsca urodzenia podaje się także dokładną datę urodzenia, np. : Partyzant Petras Kemeklis urodził się w 1923 r. we wsi Šarkiai, gminie Jūžintai, powiecie rokiskim. Opowiada Antanas Žibutis (ur. w 1937 r. we wsi Mariniškiai, w Greta gimimo datos tame pačiame sakinyje pateikiama ir kitokių išsamių gminie Taujėnai). danych osobowych (czas trwania działalności partyzanckiej, pełnione funkcje, miejsce, data i okoliczności śmierci itp.), np. : Na cmentarzu na Starym Mieście w Poniewieżu poszukiwano szczątków partyzanta Antanasa Barauskasa-Vėjavaikisa (1913–1945), który zginął podczas uwalniania J. Kučasa-Finki, lecz ich nie znaleziono. AURELIJA GRITĖNIENĖ 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Partyzant przypomina ten stan rycerski nawet pod względem ducha religijnego, który towarzyszył publicznemu i osobistemu życiu partyzantów. W takim kontekście religijność rozumiana jest nieco szerzej, nie tylko jako wiara, pobożność. Według Algirdasa Juliusa Greimasa „rezystentów łączy jedna wiara, a ruch rezystencyjny jest kongregacją religijną ze swoimi męczennikami, swoją ascezą” (Greimas 1991: 306); to pewna specyficzna atmosfera uczuciowa, w której rozwija się i przeżywa światopogląd25. Rzadziej wspominane są indywidualne cechy charakteru, np. : W zapiskach prorocze są słowa Balysa, że na Litwie przyszli panowie „przypiszą sobie nasze zasługi, pierwsi będą się chełpić, a tymczasem prawdziwy partyzant, skromny i cichy, może zostanie zapomniany“. Wszyscy partyzanci są gośćmi na tej ziemi, długo nie lubią gościć, dlatego nie są uciążliwi. Smutne, zmęczone oczy partyzanta Tomasa Vizbarasa-Lebedysa, kończącego ósmą dekadę życia. Najczęściej wymieniane są pozytywne cechy charakteru partyzantów, choć przyznaje się: Nie każdy partyzant lub uczestnik późniejszych organizacji podziemnych był człowiekiem prawym czy nieskazitelnym. Na sposób bycia i zachowanie partyzantów w niemałym stopniu wpływały także różne uregulowane statuty, zasady, instrukcje, akty normatywne czy najprostsze zakazy, np. : Partyzantom zabraniano zakochiwać się i pić. Partyzantom surowo zabraniano picia, aby nie tracili czujności, aby przemęczeni nie zasnęli snem wiecznym. Analizując ilustracje, wyłania się nieco wyidealizowany obraz partyzanta: to wyjątkowo odważni, religijni, wytrzymali, moralnie silni patrioci wierni swoim ideałom. Dziś nawet historycy przyznają, że w walce oporu dominowała „szczególna atmosfera uczuciowa, wiara, inne niż w normalnym życiu pojmowanie wartości” (Anušauskas 2004: 250). 1.9. Cechy zewnętrzne W korpusie tekstów jest bardzo mało zdań, w których wskazywano by cechy zewnętrzne partyzantów. Wygląd człowieka znajdującego się w obliczu nieustannej walki lub śmierci nie jest sprawą zasadniczą. Wspomina się o nim jedynie przy komentowaniu zdjęć, wspominając tę czy inną konkretną osobę, np. : 25 Rezystencja nie tylko utrudniała umocnienie się Sowietów. Dziś rozumiemy, że ruch partyzancki i jego światopogląd miały znaczenie dla początków Sąjūdisu (Landsbergis 1999: 257). Zdaniem historyków z ludobójstwa narodu narodził się ruch oporu, a Sąjūdis – „jego ocalałe dziecko, wyjęte z łona zamordowanej matki” (Gudavičius 1999: 670). Straipsniai / Articles 193 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse Šviesus jaunuolis, nuotraukoje stovintis tarp dvasiškių – partizanas Juozas Skurkis. Starszy partyzant był średniego wzrostu, z kępą wąsów pod nosem; wydawał mi się już niemłody i podobny do zwykłego chłopa. Głównym atrybutem partyzanta jest broń, np. : Nawet bronią odebraną poległym partyzantom uzbroił specjalny oddział. Kpiąc, funkcjonariusze bezpieczeństwa wręczyli aresztowanemu partyzantowi karabin. Partyzanci nie bali się miejscowych stribów: wówczas byli już dobrze uzbrojeni, mieli lotniczy karabin maszynowy, moździerz oraz niemało karabinów automatycznych. 1.10. Czas rozpoczęcia działalności partyzanckiej Dažniausiai nurodomas tikslus partizanavimo pradžios laikas: iliustracijose minimi konkretūs metai, metų laikas ar mėnuo, pvz.: Klajūnas rozpoczął partyzancką drogę w 1945 roku w powiecie uciańskim. Późną jesienią 1944 roku Šniuoliai zostali partyzantami. Na początku 1945 r. wstąpił do partyzantów i walczył do wiosny 1953 r., kiedy został aresztowany, a w 1954 roku rozstrzelany. W kwietniu 1945 r. wycofał się z legalnego życia i rozpoczął partyzancką drogę pod pseudonimem Vanagas. Przybliżony czas oznaczają zdania podrzędne przydawkowe, np. : Gdy i tutaj stało się niebezpiecznie, do partyzantów wyszedł, do Šimonių girią, Šarūnas i Rūgštymas. A gdy pod koniec wojny rodzice i siostra wycofali się na Zachód, Oleg dołączył do litewskich partyzantów. Bardzo częstymi leksemami mającymi sem przybliżonego czasu są wojna, okres powojenny, okupacja itp. Np. : W latach okupacji sowieckiej syn J. Aleksy już dołączył do partyzantów. W latach powojennych jeden z ich synów – Petras dołączył do partyzantów. Spotkała również kuzyna Jonasa Kazlauskasa, wspomniała innego kuzyna – Juozasa Kazlauskasa, który po wojnie dołączył do partyzantów i zginął z rąk stribów. 1.11. Partizanų veikla Mężczyźni zaczęli partyzantkę natychmiast po wojnie, jednak prawdziwa działalność partyzancka rozpoczynała się dopiero po złożeniu przysięgi: saiką, buvo surašomas pareigų ėjimo lapas, 1946 m. įvestos karinės uniformos, „wstępując w szeregi partyzantów, mężczyźni otrzymywali odznaki tekstyno pavyzdžiai: AURELIJA GRITĖNIENĖ 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX W sierpniu 1944 r. w lesie Platelių, w obozie partyzanckim, gen. por. MoJednak tiejus Pečiulionis, pakėlęs dešinę ranką, iškilmingai kartojo priesaikos žodžius. J. Žemaitis odrzuca propozycje obiecujące życie i pozostaje wierny przysiędze złożonej jako oficer i partyzant. Tekstyne rasta keletas sakinių, kuriuose partizaninė veikla apibūdinama przynależności i odznaki wyróżnienia” (Anušauskas 2004: 247). Świadczy o tym również bardzo ogólnie, np. : Partyzanci są zobowiązani do prowadzenia wśród ludzi pracy propagandowej, agitacyjnej i wyjaśniającej. Najczęściej działalność partyzancką wyznacza kilkadziesiąt czasowników aktywnego działania. Wyróżnia się kilka wyraźniejszych grup takich czasowników. Czasowniki oznaczające przemieszczanie się i ruch: przyjść, biec, dostać się, otaczać, jechać itp. Np. : Kiedy zobaczył, że wieś otaczają partyzanci, było już za późno. Czasowniki oznaczające walkę: ściąć, walczyć, zestrzelić, zająć, zlikwidować, zniszczyć, położyć, ostrzelać, strzelać (do siebie), rozstrzelać, zaatakować itp. Np. : Złapali ich na drodze niedaleko tego miejsca, gdzie partyzanci strzelali do siebie ze skrebami i żołnierzami. A partyzanci nadal walczyli, mając nadzieję, że wkrótce nastanie niepodległość. Różne inne czasowniki oznaczające aktywne działanie: karać, wydać, przekazać, kopać, niszczyć, stawiać opór, śledzić, skontaktować się, zagrodzić itp. Np.: W 1946 roku zaczęliśmy wydawać własną gazetkę „Partyzant litewski”26. Szczególnie szkodzili im informatorzy i agenci służb bezpieczeństwa oraz sowieccy aktywiści, dlatego partyzanci ostrzegali ich, karali i likwidowali. W ilustracjach rzadziej mówi się o stosunkowo pasywnej działalności partyzantów27 (nie jest ona wyrażona konkretnymi aktywnymi działaniami). Taką działalność przede wszystkim sygnalizują różne czasowniki mówienia: prabilo, kalbėjo, pasakojo, prisimena i tym podobne. Np. : A żyjący również dziś partyzant Juozas Jakavonis opowiedział, jak jeszcze jako dziecko złapał płynący po lodzie na rzece Merkis modlitewnik. Jak wspomina partyzant J. Kadžionis-Bėda, starcia ze stribami i kareiviais tuo metu vykdavo dažnai. 26 Od 1945 r. prasa podziemia była wydawana w całej Litwie – we wsiach, w lasach, w odległych podziemnych kryjówkach. Każdy okręg miał co najmniej jedno czasopismo. Wydawano ponad 70 tytułów gazet (Gaškaitė 1997: 96; Vėliūtė 2009: 110). 27 W kontekście ruchu partyzanckiego połączenia wyrazowe pasyvi veikla, pasyvus pasipriešinimas są używane umownie, ponieważ przymiotnik pasyvus w swoim podstawowym znaczeniu jest sprzeczny z pojęciem ruchu oporu. Zatem, pasyvi veikla čia suprantama kaip išoriškai neišreikšta, vykstanti žmogaus viduje (plg. Gaškaitė, Kuodytė, Kašėta, Ulevičius 1996: 9). Artykuły / Articles 195 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse W części zdań mowa jest o działaniach zachodzących wewnątrz partyzanta: manė, mąstė, svajojo, tikėjosi, vylėsi i in. Np. : Litwa, o której marzyli litewscy partyzanci. Partyzanci pielęgnowali ideę zjednoczenia całej Litwy do walki na śmierć i życie. Oczywiste jest, że w korpusie, mówiąc o działalności partyzanckiej, używa się znacznie więcej czasowników oznaczających aktywne działanie. Czasowników oznaczających stan, tj. nieaktywnego stosunku do działania, używa się stosunkowo niewiele. 1.12. Związek ze środowiskiem i bliskimi Najczęściej związek ze środowiskiem utrzymywany jest za pośrednictwem łączników, np. : Pomocnica partyzantów, łączniczka i sponsorka partyzantów Okręgu Tauro Ona Gogaitė-Marčiukė, która ukrywała partyzantów i grzebała poległych. W korpusie wymieniani są różni inni sponsorzy działalności partyzanckiej (pojedyncze osoby, Kościół itp.), np. : Przekonani, że partyzantów wspierają mieszkańcy Litwy, okupanci rozpoczęli masowe deportacje na Syberię. Kościół wspierał litewskich partyzantów, dlatego ruch był stosunkowo silniejszy. Zostało ofiarowanych 1700 dolarów na wsparcie litewskich partyzantów, z czego 1000 dolarów przekazała Rūta Sakienė, aby odwiedzić prisiminti. Iliustracijose kalbama apie partizanų paliktus artimuosius, kuriuos jie bando żywego lub przynajmniej w myślach poległego brata partyzanta jej zmarłego męża Petra: przede wszystkim matki, siostry, nieco rzadziej mówi się o ojcach, braciach, synach, córkach, żonach itp.28 Np. : Doświadczyła tego niejedna matka lub siostra partyzanta. Rodzice partyzanta, Jonas i Marijona, zostali zesłani na Syberię wraz z żoną syna Stasio, Gene. Druga, bodaj najważniejsza po matce osoba w życiu partyzanta – siostra. W ich ręce dostał się również brat partyzanta Katina (pseudonim), który wrócił z urlopu z wojska. Wychowałem syna partyzanta... W środę korzystne dla córki zabitego partyzanta orzeczenie ogłosił Litewski Sąd Apelacyjny. Vietoj savęs paprašė aprūpinti padirbtu pasu vieno partizano žmoną. Rzadziej wymieniani dalsi krewni: szwagier, wujek itp. Np.: 28 Interesujące jest to, że również w pieśniach partyzanckich najczęściej wymienia się matkę, siostrę i ukochaną: w 104 pieśniach partyzanckich matka została wymieniona 112 razy, ukochana – 50 razy, brat – 47 razy, siostra – 32 razy, tėvas – 17 kartų, o žmona neminima nė karto (Vaštokas 1969: 6). AURELIJA GRITĖNIENĖ 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Wnuk litewskiego ochotnika Jurgisa Naudžiusa Valdas Ščiglinskas z żoną Rimą i synkami Edgarasem i Evaldasem, szwagier partyzanta Dragūnasa Alfonsas Sapijanskas, inni uczestnicy należący do Związku Więźniów Politycznych i Zesłańców. Skrebowie nocą zawieźli go do wsi Daumantai, do wuja partyzanta, i pochowali w ogrodzie. 1.13. Czas i miejsce walki Najogólniejszym określeniem czasu jest rzeczownik powojnie, np. : Po rozpoczęciu odrodzenia pozostali przy życiu powojenni partyzanci zebrali, gdzie popadło, zakopane szczątki swoich towarzyszy i pochowali je na cmentarzu w Ariogali. Wymienia się również dokładne lata, miesiące i dni walki, np.: W latach 1944–1945 partyzanci okręgu przeprowadzili wiele operacji bojowych, zniszczyli sowieckie garnizony i instytucje administracyjne w mniejszych miasteczkach. Podczas pierwszego pogromu, w nocy z 25 na 26 czerwca, litewscy partyzanci zlikwidowali ponad 1500 Żydów, podpalili lub w inny sposób zniszczyli kilka synagog i spalili dzielnicę żydowską, w której było około 60 domów. Często podawana jest pora doby – rano, wieczorem, w nocy, np. : O świcie zobaczyli partyzantów biegnących od strony lasu. Wieczorem, gdy całkowicie się ściemni, zrzucamy mundury wojskowe, przebieramy się za partyzantów i wychodzimy do wsi. W nocy partyzanci, podkradłszy się, wysadzili w powietrze budynek „władzy”. Typowym geograficznym miejscem walki jest las. To miejsce walki oznaczają połączenia z przyimkiem į oraz różne formy przypadkowe rzeczowników miškas, giria. Miejsce walki może być abstrakcyjne (po prostu las lub puszcza), np. : Ojciec zaraz po pogrzebie odszedł do lasu do partyzantów. Obaj obserwowali, jak partyzanci spokojnie opuścili las. Dość często wskazuje się konkretny las, np. : Kiedy w 1949 roku partyzanci z okolic Obeli wycofali się do lasów ignalińskich, Antanina utrzymywała kontakty przez leśniczego Aramina. Mieszkańcy, których pytano o partyzantów przebywających gdzieś w gęstwinie boru Lėno, wzruszali ramionami. Polecono spotkać się z partyzantami z boru Szymońskiego, z oddziałem Petra Masilionisa („Napoleona“). Pokario partizanai kovėsi ir uždarose erdvėse. Dažniausiai požeminės užmasKryjówki partyzantów nazywane są bunkrami, np. : W bunkrze razem z nimi byli także inni partyzanci: Juozas Žaržojus – Jaśmin, Adelė Talutytė, Kazys Kniazys. Artykuły / Articles 197 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse Yra žinoma iš pačių čekistų dokumentų ar net kai kurių sovietinės istoriografijos źródeł, że partyzanci czasami urządzali bunkry dwukondygnacyjne. Nieco rzadziej pomieszczenie urządzone pod ziemią, służące do ukrycia się, nazywane jest kryjówką, np. : Od samego początku partyzanci na bagnach Sudeikių, na pagórku (to miejsce nazywało się Savi kalnai), mieli wykopaną dużą, bardzo dobrze urządzoną kryjówkę z pryczami i pościelą. W części ilustracji miejsce bunkra nie jest wskazane, np. : Wydaje mi się, że najbardziej wolni byli litewscy partyzanci w bunkrach. W Raguvie wciąż żyją łączniczki, które widziały, jak istriebitiele torturowali partyzantów wywleczonych z bunkra. W niektórych zdaniach znajdujemy informacje, że bunkier urządza się w lesie, na bagnach itp.29. Np. : Bunkier, w którym Bronė Žemgulytė ukrywała się wraz z kilkoma innymi partyzantami, znajdował się w niewzbudzającym podejrzeń nisko położonym miejscu w lesie Aisėnai, kilka kilometrów od drogi Veiviržėnai–Priekulė. Z ilustracji dowiadujemy się, że bunkry urządzano także na terenie gospodarstwa (pod kuchnią, sauną, w piwnicy itp.), np. : Dokładnie taki sam bunkier urządzono pod sauną człowieka, który pomagał partyzantom. Czekiści przeprowadzili „operację”: próbowali wziąć żywcem partyzantów znajdujących się w bunkrze pod kuchnią. 1.14. Śmierć Partyzanci – ludzie o tragicznym losie. Według historyków w latach 1944–1953 na Litwie zginęło około 20 tys. partyzantów. Według statystyk z 1945 r. „codziennie na Litwie ginęło 27 bojowników o wolność” (Gaškaitė, Kuodytė, Kašėta, Ulevičius 1996: 352). W korpusie odnotowano wiele zdań, w których mowa jest o śmierci bojowników o wolność. Śmierć partyzanta może być różna. Większość partyzantów ginie w walce, np. : W walkach zginęli dowódca i 22 partyzantów. Zabity został partyzant oddziału ochrony Juozas Dirmeikis-Diemedis, a ranny partyzant Edvardas Barčas-Adzius został wzięty do niewoli. Inni umierają od ran, zostają otruci itp. Np. : Była świadkiem zarówno walk, jak i śmierci młodych mężczyzn oraz bezsilności, gdy ranni partyzanci, z rozszarpanymi płucami, umierali bez pomocy medycznej: rany trzeba było opatrywać bez jakiegokolwiek znieczulenia, bez leków przeciwbólowych, 29 Szczegółowo bunkry partyzanckie opisuje się w książce Nijolė Gaškaitė (Gaškaitė 1997: 74–81). AURELIJA GRITĖNIENĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Antai Kupreliškio (Kupiškio rajonas) kunigas Antanas Valantinas MGB nuropoczęstował partyzantów zatrutym napojem – dwóch z nich zginęło, pięciu zostało aresztowanych. Nie chcąc dostać się w ręce wrogów i wydać swoich, partyzanci często sami popełniali samobójstwo30, np. : Ludzie widzieli, jak partyzant, cały ociekający krwią, ukląkł, przeżegnał się i, przyłożywszy granat do głowy, wysadził się w powietrze. W okrążeniu zastrzelił się ostatni partyzant Okręgu Vytautasa Antanas Kraujelis „Siaubūnas”, zginął ostatni partyzant Okręgu Żemajtysa Pranas Končius „Adomas”. Ciężko ranni proszą, aby towarzysze walki ich zabili, np.: muszą zabijać Krauju užlietomis akimis merdintis partizanas pratarė: „Pribaik mane, broli“. Mirtis – nuolatinė partizanų palydovė. Jie regi savo bendražygių žūtis, kartais śmiertelnie rannych towarzyszy, walczą i wysyłają wrogów na tamten świat, silnie odczuwają własną tymczasowość, ponieważ każdego dnia patrzą śmierci w oczy. 1.15. Czas i miejsce śmierci W przykładach korpusowych bardzo często podaje się dokładny czas śmierci. Często wymienia się dokładny rok śmierci, np. : Uważa się, że ostatni partyzant w okręgu Vyčio zginął w 1959 roku. Tego samego dnia jego syn, partyzant Algirdas Varkala, który zginął w 1948 roku, został uhonorowany Orderem Krzyża Pogoni II stopnia. W części przykładów podaje się nie tylko rok śmierci, lecz także miesiąc i dzień, np.: w kwietniu 1952 roku zginęli ostatni partyzanci rejonu Granitas. Zginął on 13 listopada 1949 r. wraz z partyzantami Jonasem Dagelem-Gintarasem i Danutė Dovydėnaitė z Surdegis. Bardzo często czas śmierci wiąże się z konkretnym miejscem, np. : Ojciec Grażiny, partyzant Jonas Bunikis, zginął wczesnym sierpniowym rankiem 1947 roku przy zagrodzie mieszkańca wsi Pypliškė, Antanasa Šmuilisa. Ostatni partyzant oddziału, Pranas Jurkėnas-Eimutis z okolic Dabužiai, Rzadziej czas Kirkų kaimo žuvo 1954-aisiais Gabrėnų miške. śmierci podawany jest mniej konkretnie – po prostu wskazuje się porę roku, np. : Kitą vasarą Vešeikių miške buvo nušauti trys partizanai – Balys Putrimas, Sirutis ze wsi Bikūnai i Grigaliūnas z Dovainiai. 30 Morališkai tvirti partizanai, patekę į beviltišką padėtį, norėdami išvengti arešto ir kankinimų tardant, nedvejodami susisprogdindavo ar nusišaudavo. Žinoma daugiau kaip 500 tokių atvejų (LK 1996: 13; Anušauskas 2004: 251). Artykuły / Articles 199 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse W korpusie znajduje się wiele ilustracji, na których wskazano bardzo dokładne miejsce śmierci: konkretną wieś, gminę, okolicę, np. : we wsi Kitas mano bendramokslis partizanas Petras Pociūnas žuvo 1947 m. kovo 4 d. Masróniai (gmina Deltuva). Czy można zrozumieć, co dla jej umęczonej duszy oznaczała wiadomość o śmierci drugiego syna, partyzanta Jonasa, we wsi Raišupis. Okoliczności śmierci często są doprecyzowywane, np. : Tak czekając, otrzymałam wiadomość, że partyzant wraz z trzema towarzyszami broni zginął 13/14.06.1946 w Gediminaičiai (okolice Švėkšny), w zagrodzie gajowego Antanasa Norvilasa, zdradzeni. 17 marca 1965 r. podczas operacji wojskowej dowodzonej przez majora KGB Nachmana Dušanskisa w domu Antanasa i Onos Pinkevičiusów zastrzelił się ostatni partyzant litewski Antanas Kraujelis, uprzednio zniszczywszy dokumenty. Jak wynika z przykładów, niemal we wszystkich przypadkach, gdy mowa o śmierci partyzanta, widoczny jest związek konkretnego czasu i konkretnej przestrzeni. 1.16. Miejsce wiecznego spoczynku Zabitych w latach 1944–1945 najczęściej pozostawiano w miejscach śmierci, dzięki czemu bliskim udawało się potajemnie ich pochować (Gaškaitė 1997: 49). W korpusie znaleziono niejeden przykład dotyczący potajemnego grzebania partyzantów, np. W nierównej walce obaj partyzanci zginęli i potajemnie zostali pochowani przez łączników na cmentarzyku w Putiliszkach. Partyzanci polegli w tej walce zostali potajemnie pochowani na cmentarzu parafii Lėnas. Jednak nieporównanie więcej jest zdań, w których wspomina się, że zamordowane ciała partyzantów zrzucano na rynkach miasteczek, na bruk, opierano o ściany budynków itp. Np. : Zabitych partyzantów wówczas przywieziono do Oran i wyrzucono na bruk przed siedzibą NKWD. Polegli partyzanci zostali przez nich wywiezieni do Kavarskasu, ustawieni przy murze, fotografowani, tyčiojosi, spardė. Wiosną 1945 roku na rynku miasteczka zobaczyłem pierwszych zamordowanych partyzantów. Były to okrutne, ale dość typowe obrazy tamtych czasów. Aby zastraszyć mieszkańców, enkawudziści często wywozili zabitych do miasteczek i składali ich w miejscach publicznych. Tego rodzaju akcje oficjalnie nazywano „rozpoznaniem”, jednak w rzeczywistości ich celem było poniżenie poległych i pasirinkusių kovos kelią (Gaškaitė 1997: 50). AURELIJA GRITĖNIENĖ 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Rasta pavyzdžių, kuriuose kalbama, kad lavonai paliekami pūti atvirose erdpokazanie żyjącym, jaki los czeka wszystkich, w rowach, a chowano ich gdzie popadnie (w rowach, żwirowniach, na bagnach, przy zagrodach, w lasach itp.), np. : Zrozum, no i co z tego, że setki tysięcy deportowano, uwięziono, zabito, no i co z tego, że rowy są pełne ciał partyzantów... Ciała poległych partyzantów wywieziono i porzucono na rynku w Rakiszkach, a później – wrzucono do rowu za miasteczkiem. Nie tylko przybyło krzyży na cmentarzach po ponownym pochówku szczątków partyzantów ze żwirowni, rowów i studni, lecz także na litewskiej ziemi, która przyjęła najwięcej ciał. Dziś miejsca zbroczone krwią partyzantów oznacza się krzyżami, tablicami pamiątkowymi, pomnikami itp., jednak zbezczeszczone zwłoki wciąż żyją w pamięci starszego pokolenia. 1.17. Ocena działalności partyzanckiej i jej związek z teraźniejszością W korpusie znajdujemy niejeden przykład, w którym próbuje się oceniać ówczesną działalność partyzantów, ich walki, zdrady itp. Np. : Różnie o nas, partyzantach, mówiono. W szeregach partyzantów zdarzali się przestępcy, ale partyzanci nie byli przestępcami. A wtedy można już mówić o konkretnych partyzantach, nus, nelabai gerus partizanus ir visai blogus partizanus. Kai kas jau anksčiau mūsų partizanus buvo sugrupavęs į kelias kategoripartyzantach i niepartyzantkach. Jedni – idealiści, inni – zmuszeni przez okoliczności do wyjścia do lasu, a jeszcze inni – przyczepieni. W większości ilustracji mowa o pozytywnej ocenie partyzantów: nazywa się ich bohaterami narodu, herosami31, legendami, ich krew uważa się za honorową, świętą itp. Np. : Nic więc dziwnego, że partyzanci nazywani są bohaterami narodu, herosami itp. Walka litewskich partyzantów była heroiczna, ponieważ walczyć ze świadomością, że się nie zwycięży i zginie – to oznaka największego bohaterstwa. W pieśniach powojennych partyzanci są dobitnie przedstawiani jako patrioci swojej ojczyzny, obrońcy jej mieszkańców. Nawet to miejsce naznaczone jest krwią partyzanta, żywą i świętą. jawnie utożsamiani są z 31 Ypač ryškus partizano kaip tautos didvyrio įvaizdis partizaninėse dainose ir poezijoje. Čia partizatradycyjnymi bohaterami litewskiego folkloru lub historii: walczą i umierają jak olbrzymy z podań czy męczennicy Kościoła katolickiego (Vaštokas 1969: 2–3). Artykuły / Articles 201 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse Tačiau užsimenama, kad kartais partizanų veikla pervertinama arba tinkamai, objektyviai neįvertinama, pvz.: W artykule z prymitywnym patriotyzmem wiązani są ludzie, którzy mają skłonność do idealizowania i mitologizowania walk powojennych partyzantów. Widocznie komuś było i nadal jest na rękę kompromitowanie partyzantów i oskarżanie ich o rzeczy, których nie popełnili. Znów wbija się nam do głowy mroczny wizerunek partyzanta – powiedział Vytautas Kubilius. Trzeba było uciec się do szantażu i zdrad, trzeba było za wszelką cenę skompromitować partyzantów w oczach ludzi. Podkreśla się, że walkę partyzancką popierało wielu ludzi, np. Dlaczego o stribach żaden przyzwoity człowiek nie powiedział ani jednego dobrego słowa; dlaczego niemal wszyscy mieszkańcy Litwy, wiedząc, co im za to grozi, kochali, wspierali, ukrywali i leczyli partyzantów. Mieszkańcy wsi kochali i szanowali partyzantów, wspierali ich i otaczali opieką. Żyliśmy z partyzantami jak jedna rodzina. Znaleziono kilka zdań, w których działalność partyzantów oceniana jest negatywnie, np. : Wynosicie do wyżyn tak zwanych partyzantów, a należałoby ich nazywać bandytami... I ci, którzy pretendują do miana „wybitnych pisarzy”, w swoich „dokumentalnych” szkicach lub innych artykułach i książkach, jakby się zmówili, wszyscy przedstawiają partyzantów jako szakale żywiące się padliną albo, jeszcze piękniej – jako spragnione krwi ludzi radzieckich wampiry, znikające o świcie. Znaleziono ilustracje, w których mówi się o osobach zabitych przez partyzantów, represjach, nieprzemilczanym okrucieństwie niektórych partyzantów, nieuzasadnionej przemocy itp., a więc nie przemilcza się również nieprzyjemnych faktów, chociaż niektórych czynów dokonywali nie sami partyzanci, lecz osoby podszywające się pod nich, np. Egzekucje przeprowadzane przez partyzantów wobec osób należących do tej kategorii były oceniane kontrowersyjnie przez samych partyzantów. Mniej więcej od 1950 r. również partyzanci zabijali cywilów, krewnych stribów, zdrajców lub funkcjonariuszy bezpieczeństwa, strzelali do całych rodzin. Dziś mamy jeszcze żyjących partyzantów. Z perspektywy teraźniejszości nazywa się ich byłymi. Życie tych ludzi łączy przeszłość i teraźniejszość, np. : Wczoraj na dziedzińcu Ministerstwa Obrony Kraju przywódca państwa Valdas Adamkus wręczył byłym partyzantom ordery i medale. W tym roku siwowłosy partyzant w Dniu Wojska powiedział: „Ufaj NATO, ale proch trzymaj suchy“. Iš praeities į šiandieną tiltas tiesiamas per partizanų vaikus ir vaikaičius; taip związek przeszłości i teraźniejszości podtrzymują również marzenia partyzantów, pozostawione wspomnienia, np. : S. Nefas mówił o walkach partyzantów, podkreślając, że „najważniejsze, co mamy dziś – to wolna Litwa, o której marzyli litewscy partyzanci“. Ir šituos partizanų atsiminimus ar labai skaitys jaunimas, šiandieniniai mokiniai? AURELIJA GRITĖNIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Geeraerts Dirk 1989: Perspektywy i problemy teorii prototypów. – Językoznawstwo 27(4), 141–165. Gries Th. Stefan 2006: Metody korpusowe i semantyka kognitywna: wiele znaczeń czasownika to run. – Korpusy w językoznawstwie kognitywnym. Podejścia korpusowe do składni i leksyki, red. Stefan Th. Gries, Anatol Stefanowitsch. Berlin. New York: Mouton de Gruyter, 57–99. Gudavičius Edvardas 1999: Litewski mesjanizm. – Niszczenie Litwy i walka narodu 1940–1998, red. Izidorius Ignatavičius. Wilno: Vaga, 667–671. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingwistyka (Naród w języku). Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Jurkutė Mingailė 2016: Pamięć o litewskiej wojnie partyzanckiej: narracje sowieckie, niesowieckie i diaspory. Streszczenie rozprawy doktorskiej. Uniwersytet Wileński, Litewski Instytut Historii. LK 1996: Walki o wolność w latach 1944–1953. Zbiór dokumentów, oprac. Dalia Kuodytė, Algis Kašėta. Wilno: Związek Litewskich Więźniów Politycznych i Zesłańców, 1996. Kašėta Algis 1995: Skala antyradzieckiego oporu na Litwie w latach 1944–1953 – Archiwum walk o wolność 14, 65–70. Kuodytė Dalia, Tracevskis Rokas 2013: Nieznana wojna. Zbrojny opór antysowiecki na Litwie w latach 1944–1953. Wilno: Centrum Badań nad Ludobójstwem i Oporu Litwy. Landsbergis Vytautas 1999: Znaczenie ruchu oporu. – Zniszczenie Litwy i walka narodu 1940–1998, red. Izidorius Ignatavičius. Wilnius: Vaga, 255–259. Macijauskaitė Irma 2000: Dwie pary antonimów: śmierć–narodziny, śmierć–życie. – Darbai ir dni 24, 121–142. Marcinkevičienė Rūta 2008: Granice gatunku i pogranicza. Doświadczenia prasy. Wilno: Versus aureus. Marcinkevičienė Rūta 2000: Lingwistyka korpusowa (teoria i praktyka). – Darbai ir dni 24, 7–64. Misiūnas Romualdas, Taagepera Reinas 1992: Państwa bałtyckie: lata zależności, 1940–1980. Wilno: Mintis. Papaurėlytė Silvija 2003: Metafory żałoby w języku litewskim i rosyjskim. – Filologia 8, 25–31. Straipsniai / Articles 209 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2007: Lingvistinės kultūrologijos bruožai. Šiauliai: VšĮ Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Petrauskienė Aistė 2017: Miejsca wojny partyzanckiej: upamiętnianie i dziedzictwizacja w niepodległej Litwie. Streszczenie rozprawy doktorskiej. Uniwersytet Wileński, The Litewski Instytut Historii. Pikčilingis Juozas 1975: Stylistyka języka litewskiego 2. Wilno: Nauka. Pocius Mindaugas 2005: Opór partyzancki na Litwie w latach 1944–1953: Walka z mieszkańcami oskarżanymi o kolaborację. Streszczenie rozprawy doktorskiej. Uniwersytet Kłajpedzki, Litewski Instytut Historii. Ozolas Romualdas 2003: Rok 2002. Litwa: portret polityczny roku. Wilno: Myśl. Starkauskas Juozas 2001: Stribai. Ginkluotieji kolaborantai Lietuvoje partizaninio karo laikotarpiu (1944–1953). Vilnius: Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tycentrum rymu. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Wartości w litewskim obrazie świata. Wilno: Wydawnictwo Akademickie. Smetona Marius 2018: Rozszerzenia pojęć „język”, „naród”, „państwo” w świadomości młodzieży. – Logos 95, 177–184. Štromas Aleksandras 2001: Horyzonty wolności. Wilno: Baltos lankos. Ungerer Friefrich, Schmid Hans-Jörg 2006: Wprowadzenie do lingwistyki kognitywnej. 2. wydanie. Londyn: Longman. Vardys Vytautas Stanley 1969: Ruch partyzancki na powojennej Litwie. – Lituanus. Kwartalnik litewski sztuki i nauk 15(1), 1–12. Vaštokas Romas 1966: Image of the partisan. – Lituanus. Kwartalnik litewski sztuki i nauk 12(4), 1–12. Vėliūtė Rūta Gabrielė 2009: Partizanai [N 16]. Wilno: Centrum Badań nad Ludobójstwem i Ruchem Oporu Mieszkańców Litwy. Vidikas Kazimieras 1962: Wojna partyzancka na bursztynowym wybrzeżu. Nowy Jork: Voyages Press. Williams Raymond 2013: A vocabulary of culture and society. London: Routledge. Чернейко Людмила, Хо Сон Тэ 2001: Концепты жизнь и смерть как фрагменты русской языковой картины мира. – Филологические науки 5, 50–58. AURELIJA GRITĖNIENĖ 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX The Partisan of Postwar Lithuania in the Discourse of Opinion Journalism STRESZCZENIE Zgodnie z metodologią analizy konceptualnej opracowaną przez lubelskich etnolingwistów i guistic school, the article attempts to find out how the Lithuanian partisan is conceptualised skategoryzowaną w dyskursie publicystyki opiniotwórczej oraz tym, czym jest jej definicja kognitywna. Wyszukiwanie zaawansowane w tekstach publicystyki opiniotwórczej Korpusu uanian Language found approximately 7,500 sentences on postwar Lithuanian partisans. By Współczesnego Języka Litewskiego, ściśle zgodnie z wybraną metodologią, analiza konceptualna powinna być przeprowadzana na podstawie trzech rodzajów danych: systemu językowego, kwestionariuszy i tekstów. Niniejszy artykuł koncentruje się wyłącznie na danych ze współczesnych tekstów publicystyki opiniotwórczej. Dlatego należy podkreślić, że przedstawiona w artykule definicja kognitywna partyzanta nie jest absolutna ani ostateczna; opiera się ona wyłącznie na wynikach analizy tekstualnej jednego rodzaju danych. Definicję tę należy w przyszłości uzupełnić po zbadaniu danych systemowych, literackich i opartych na kwestionariuszach. Uczeni nie podjęli jeszcze badań nad obrazem partyzanta w języku litewskim i w naszych światopoglądach; dlatego też zasadne jest sformułowanie pojęcia PARTYZANTA na podstawie analizy tekstów publicystyki opiniotwórczej; interesujące jest obserwowanie, jak nasza świadomość postrzega dziś powojennego partyzanta i w jakim stopniu kształtowanie tego pojęcia determinowane jest przez kontekst historyczny, polityczny i ideologiczny. Analiza semantyczna danych wykazała, że tożsamość partyzanta w korpusie nie jest jednolita. Postrzeganie partyzanta w dyskursie publicystyki opiniotwórczej jest trojakie: 1) jako konkretnej, wyraźnie i dokładnie określonej osoby; 2) jako abstrakcyjna, niezidentyfikowana postać; 3) jako nierealnej, sfałszowanej tożsamości. Jeśli chodzi o konkretną, wyraźnie określoną tożsamość, można zaproponować następującą definicję kognitywną partyzanta: Litewski partyzant to uczestnik wojny partyzanckiej przeciwko reżimowi Związku Radzieckiego, która miała miejsce na powojennej Litwie w latach 1944–1953, o znanym imieniu, nazwisku i pseudonimie, roku urodzenia (wieku) i miejscu urodzenia, okresie udziału w wojnie partyzanckiej, miejscu, czasie i okolicznościach walki, śmierci i pochówku, stanie cywilnym i statusie społecznym, zajmowanych stanowiskach, przynależności do określonego okręgu wojskowego, plutonu, kompanii, brygady lub regionu etnograficznego, gminy wiejskiej, rejonu wiejskiego, powiatu, miasta lub wsi; partyzant jest zazwyczaj uzbrojony, umundurowany, złożył przysięgę, charakteryzuje się określonymi cechami ment through supporters. The connection between the past and the present is maintained charakteru i wyglądu zewnętrznego oraz zwykle utrzymuje kontakt z otoczeniem poprzez ocalałych partyzantów lub poprzez sny partyzantów, wspomnienia, a także dzieci i wnuki poległych partyzantów. Dziś ich pamięć jest czczona za pośrednictwem pomników, krzyży, kamieni pamiątkowych, filmów, książek, audycji telewizyjnych o partyzantach itd. Ocena ich Artykuły / Articles 211 Pokario Lietuvos partizanas publicistiniame diskurse speak about their positive evaluation: they are referred to as the heroes and legends of the działalności jest dość niejednoznaczna. Większość ilustracji narodu; ich krew jest uważana speak about the murders, atrocities, etc. committed by partisans. za świętą itd. ; jednakże również niemała liczba zdań Niezidentyfikowany partyzant oznacza nieznaną, obcą, nierozpoznaną, zapomnianą lub ukrytą osobę bez konkretnego imienia i nazwiska. Nierealny partyzant oznacza osobę, która: 1) znajduje się w stanie przedpartyzanckim (nie jest jeszcze partyzantem, niemal partyzantem, jest jak partyzant); 2) jest częściowo partyzantem (tożsamość nie została w pełni uświadomiona); 3) jest rzekomym partyzantem (udawanym, przebranym, zakamuflowanym, nazywającym siebie partyzantem, przedstawiającym się jako partyzant itd.). Materiał korpusu przeanalizowany w badaniu prowadzi do wniosku, że pod koniec XX wieku powojenny partyzant często przybiera postać romantyzowanej, wyidealizowanej, a nawet zmitologizowanej postaci, będącej pewnym wzorem do naśladowania, idealnym obywatelem (wojownikiem) o tragicznym losie w litewskiej świadomości. W dzisiejszym kontekście postać partyzanta jawi się jako swoiste źródło inspiracji dla budowniczych państwa i jego zwykłych obywateli. Niemniej jednak należy zauważyć, że taki obraz partyzanta wynika wyłącznie z tekstów publicystyki opiniotwórczej końca XX wieku. Analiza publicystyki opiniotwórczej z lat 50.–70. XX wieku przyniosłaby zupełnie inną definicję partyzanta, ponieważ ocena i obraz tej postaci w świadomości ludzi są w dużym stopniu zależne od kontekstu politycznego i historycznego. Otrzymano 19 września 2018 r. AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa aurelija.genelyt[email protected]