Geolinguistic and Sociolinguistic Situation of Northern Samogitians of Kretinga: Dialectal Area, Use of the Dialect, Linguistic Attitudes

Straipsniai / Articles 37 DALIA PAKALNIŠKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Dziedziny badań: historia języka litewskiego, językoznawstwo bałtyckie, geolingwistyka. JŪRATĖ LUBIENĖ Klaipėdos universitetas Dziedziny badań: leksykologia, dialektologia, geolingwistyka. GEOLINGWISTYCZNA I SOCIOLINGWISTYCZNA SYTUACJA PÓŁNOCNYCH ŻMUDZINÓW KRETYNGI: DIALEKTALNA OBSZAR, UŻYCIE DIALEKTU, POSTAWY JĘZYKOWE Północni Żmudzini kretyngianie w ujęciu geolingwistycznym i socjolingwistycznym: obszar, użycie dialektu, postawy językowe ADNOTACJA Celem niniejszego artykułu jest ukazanie parametrów określających poziom żywotności tożsamości językowej i kulturowej jednej wspólnoty dialektalnej (mianowicie północnych Żmudzinów Kretyngi) w warunkach postępującej globalizacji i dyglosji. Zgodnie z teoretyczną koncepcją geolingwistyki jako dynamicznej dialektologii przedstawiono klasyfikację domen zaproponowaną przez Antona M. Hagena oraz kwestie materiału empirycznego oznaczającego tożsamość społeczno-kulturową subdialektu. Żywotność i społeczno-kulturową odrębność obszaru dialektalnego podtrzymują różne czynniki, z których trzy odgrywają najważniejszą rolę: dostatecznie rozwinięta infrastruktura, używanie dialektu oraz postawy oparte na systemie wartości użytkowników dialektu. DALIA PAKALNIŠKIENĖ, JŪRATĖ LUBIENĖ 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX SŁOWA KLUCZOWE: dialekt żmudzki, północni Żmudzini z Kretyngi, język standardowy, geolingwistyka, socjolingwistyka, domena, postawa językowa. ADNOTACJA W artykule rozważa się, czy możliwe jest zachowanie ciągłości kulturowej i językowej tożsamości wspólnoty mówiącej jednym dialektem w warunkach globalizacji i dyglosji (dialektu i języka sąlygomis. Remiantis teorine geolingvistikos kaip dinamiškosios dialektologijos koncepcija, standardowego), na podstawie zaproponowanej przez Antona M. Hagena klasyfikacji domen oraz materiału empirycznego przedstawia się problematykę socjokulturowej tożsamości jednej podgwary – północnożmudzkich kretyngian. Żywotność grupy gwarowej i jej tożsamość socjokulturową determinują różne czynniki, ale szczególnie ważne są trzy – dostatecznie rozwinięta infrastruktura, używanie gwary oraz wartościujące postawy użytkowników gwary. ESMINIAI ŽODŽIAI: žemaičių tarmė, šiaurės žemaičiai kretingiškiai, bendrinė kalba, geo lingvistika, sociolingvistika, domenas, kalbinės nuostatos. 1. INTRODUCTION Mobilność geograficzna, urbanizacja i globalizacja nieuchronnie prowadzą do kontaktów między dialektami, powodując ich niwelację i zmiany. Co więcej, języki standardowe we współczesnym świecie są przedstawicielami terytorialnej integralności i całości państw. Są mocno ugruntowane na szczycie hierarchii odmian językowych i służą jako publicznie akceptowane języki administracji publicznej. Ideologia standaryzacji języka, dominująca w większości krajów europejskich, utrwala niższą wartość społeczną dialektów w porównaniu z językiem standardowym (Ramonienė (red.) 2013). Jednak przykłady z Norwegii i niektórych innych krajów, tolerujących dialekty w różnych przestrzeniach komunikacyjnych, pokazały, że możliwe jest przeciwstawienie się homogenizacji językowej i zachowanie różnorodności językowej poprzez świadome kultywowanie tolerancji językowej i wartości językowych (Jahr 1997, 2008). Pod koniec XX wieku i na początku XXI wieku na całym świecie znacznie wzrosła liczba badań nad zmiennością języka, oceniających parametry językowe, społeczne i geograficzne. Badano również różne aspekty relacji między językami dialektalnymi a standardowymi (Ferguson 1959; Haugen 1966; Labov 1972; Trugdill 1983; Hagen 1989; Auer, Hinskens 1996; Auer 2005, 2011; Edwards 2006, 2009, 2010). Straipsniai / Artykuły 39 Geolinguistic and Sociolinguistic Situation of Northern Samogitians of Kretinga: Dialectal Area, Use of the Dialect, Linguistic Attitudes Obecnie na Litwie poświęca się znaczną uwagę różnorodności językowej. Stosowanie języka dialektalnego i standardowego również wzbudziło zainteresowanie badaczy (Aliūkaitė 2008; Kliukienė 2013; Bakšienė 2015). Takie aspekty, jak świadomość dialektalna i świadome/nieświadome postawy językowe, jawny i ukryty prestiż dialektów/języka standardowego, cieszyły się szczególnym zainteresowaniem niektórych litewskich badaczy (Venskienė 2008a, b; Aliūkaitė 2011; Vaicekauskienė, Sausverde 2012; Kačiuškienė 2012; Vaicekauskienė, Aliūkaitė 2013; Kalėdienė 2013; Geržotaitė 2016; Vyniautaitė 2016).1 Niniejszy artykuł uzupełnia badania nad zróżnicowaniem językowym na Litwie, przedstawiając geosocjolingwistyczną sytuację jednego z poddialektów żmudzkich, mianowicie północnych Żmudzinów z Kretyngi (dalej w tekście – NSK). Celem niniejszego artykułu jest ukazanie parametrów określających poziom żywotności tożsamości językowej i kulturowej jednej wspólnoty dialektalnej. W tym celu uwzględniono następujące aspekty: 1) obszar, na którym używany jest dialekt, 2) używanie dialektu oraz 3) postawy językowe wobec języka rodzicular language. Przedstawione w niniejszym artykule badanie opiera się na projekcie Współczesne badania geolingwistyki na Litwie: optymalizacja sieci i interaktywne rozpowszechnianie informacji dialektalnych, realizowanym na Litwie w latach 2011–2013.2 W celu zbadania geolingwistycznych i socjolingwistycznych aspektów dialektu zastosowano metody wykorzystane w projekcie.3 Kwestionariusze4 zgodne z ogólnymi zasadami socjolingwistycznymi wykorzystano w celu ujawnienia i zarejestrowania parametrów socjodemograficznych. Wymiary geograficzny, społeczny i kulturowy opracowano na podstawie danych dotyczących miejsca zamieszkania, wieku, wykształcenia, narodowości, zawodu, używanych języków, postaw językowych oraz innych informacji o użytkowniku języka. Kwestionariusz punktu miejscowości dostarczył danych o dziedzictwie społeczno-kulturowym, które pozwoliły określić poziom żywotności regionu. 1 Kilka innowacyjnych projektów zostało już zrealizowanych na Litwie, np. Socjolingwistyczna mapa Litwy: miasta i miasteczka 2010–2012 (zob. wyniki w dwóch monografiach: Ramonienė (red.) 2010, 2013) oraz Nowoczesne badania geolingwistyki na Litwie: optymalizacja sieci i interaktywne rozpowszechnianie informacji dialektalnych 2011–2013 (zob. wyniki w monografii: Mikulėnienė, Meiliūnaitė (red.) 2014). 2 Projekt globalny nr VP1-3.1-ŠMM-07-K-01-028. Więcej informacji można znaleźć na stronie www.tarmes.lt. 3 Więcej informacji na temat zagadnień metodologicznych można znaleźć w: Mikulėnienė, Meiliūnaitė (red.) 2014: 25–47. 4 Więcej informacji na temat metodologii opracowywania kwestionariuszy można znaleźć w: Mikulėnienė, Meiliūnaitė (red.), 2014: 49–62. DALIA PAKALNIŠKIENĖ, JŪRATĖ LUBIENĖ 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 2. OBSZAR DIALEKTALNY Odwołując się do tradycyjnej klasyfikacji dialektów litewskich przedstawionej w Lietuvių kalbos atlasas (Atlasie języka litewskiego), na obszarze NSK wyróżniono 35 punktów dialektalnych. Punkt dialektalny uważa się za point with the largest population, greatest infrastructure, highest social prestige, and most pronounced dialectal features. A dialectal point is not a single village/ community/town/city. It is composed of both central and peripheral localities (Mikulėnienė 2013). Autorzy tego artykułu odwiedzili 35 punktów dialektalnych NSK. Po zebraniu danych za pomocą kwestionariusza, który wypełnili wszyscy informatorzy,5 podjęli próbę zbadania, czy respondenci ze wszystkich trzech grup wiekowych posługiwali się językiem dialektalnym w każdym z badanych punktów dialektalnych. Kwestionariusz dla użytkowników języka, opracowany zgodnie z ogólnymi zasadami socjolingwistyki, umożliwił autorom ujawnienie i odnotowanie parametrów socjodemograficznych przejawiających używanie dialektu przez wszystkie trzy grupy wiekowe we wszystkich punktach dialektalnych z wyjątkiem jednego, zwanego Serapnai, który fizycznie przestał istnieć. Jednakże, biorąc pod uwagę fakt, że wymarły punkt jest otoczony żywotnymi punktami dialektalnymi, można stwierdzić, że terytorium używania subdialektu nie zmieniło się znacząco w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat. Zgodnie z danymi pierwotnymi na Litwie zanikło prawie 11 procent punktów dialektalnych (Meiliūnaitė, Švambarytė-Valužienė 2014). Tymczasem na terytorium NSK wygasły zaledwie 3 procent punktów dialektalnych.6 Badanie każdego punktu dialektalnego oparto na socjolingwistycznym kwestionariuszu punktu7 (łącznie 35 kwestionariuszy), który pozwolił autorom potwierdzić rzeczywiste istnienie punktów dialektalnych oraz ustalić występujące między nimi różnice pod względem poziomu żywotności. Po zbadaniu punktów dialektalnych pod względem ich statusu administracyjnego, infrastruktury gospodarczej, społecznej i kulturalnej, a także ich lokalizacji w odniesieniu do powiązania z obszarami miejskimi, wyodrębniono następujących 5 grup punktów dialektalnych: Silne punkty dialektalne (łącznie 23) mają kilka (lub co najmniej jedną) instytucji edukacyjnych, ośrodek kultury, kościół, bibliotekę, sklepy/kawiarnie/targ, 5 Sociolinguistic speaker questionnaire No. 3 included 22 questions, see Mikulėnienė, Meiliūnaitė (red.) 2014: 381–384. 6 Consider the situation in 37 language points of Lietuvių kalbos atlasas (Atlas of the Lithuanian Language) reprezentujących różne dialekty Litwy z zachodniej i wschodniej Aukštaitiji (Wyżyny), a także południowej i północnej Žemaitiji (Niziny), w Švambarytė-Valužienė 2014. 7 Socjolingwistyczny kwestionariusz punktu nr 2, obejmujący zestaw trzynastu pytań, zob. Mikulėnienė, Meiliūnaitė (red.) 2014: 378–380. Artykuły / Articles 41 Geolinguistic and Sociolinguistic Situation of Northern Samogitians of Kretinga: Dialectal Area, Use of the Dialect, Linguistic Attitudes organizacje społeczne; punkt gwarowy ma status centrum administracyjnego (188 Akas/Daugėda, 91 Darbnai, 218 Endriejãvas, 216 Gargžda/ Vžaičiai, 94 Gintalškė/Plãteliai, 92 Grūšlaukė, 286 Judrėnai, 90 Kalgraũžiai/ Laũkžemė, 154 Kálniškiai, 155 Karklnai, 152 Kretingà, 185 Lapia, 189 Medingnai, 125 Mišnai/Šatekiai, 156 Plùngė, 219 Rietãvas, 93 Salanta, 250; Veivržėnai, 124 Stropẽliai/Klupėnai, 123 Ruginia/Katena, 39 Žemýtė/Lenkmai, 64 Vindekiai/Notnai, 122 Žibiniñkai/Rdaičiai8). Dialektalne punkty o średniej sile (łącznie 3) mają co najmniej jedną instytucję edukacyjną, bibliotekę i sklep, ale nie ma w nich centrum kultury – jego funkcje realizują instytucje edukacyjne, które konsolidują członków społeczności (126 Babrungnai/Ddvyčiai, 61 Įpilts, 252 Žadvaina). Słabe punkty dialektalne (łącznie 2): nie mają instytucji edukacyjnych, ale znajdują się w nich centra kultury, społeczności, sklepy i/lub targowisko (153 Budria, 186 Šakinia/Tilvika). Punkty dialektalne w zaniku (łącznie 6) nie mają instytucji edukacyjnych, centrów kultury, kościołów, sklepów ani organizacji społecznych (217 Ántkoptis, 251 Matáičiai, 187 Mižukiai, 151 Pryšmañčiai, 63 Šauklia, 220 žpeliai). Martwe punkty (łącznie 1): sam punkt już zanikł, pozostały po nim tylko pola (62 Serapnai). The research of the traditional dialectal points under investigation showed that the majority of dialectal points of the region in question (over 80 per cent) są niezwykle silne, żywotne, zachowując swoje tradycyjne (lub nieznacznie przesunięte) centra z geograficznego punktu widzenia. Głównym czynnikiem determinującym osobliwości dialektu są mined the vitality/gradual displacement/decay of NSK dialectal points and/or their centres is infrastructural changes. The main factors sustaining the sociotakie instytucje, jak szkoła, centrum kultury, status administracyjny miasta, biblioteka, kościół, organizacja społeczna, centrum handlowe, instytucje gastronomii zbiorowej, poczta itp. Reorganizacja administracyjna małych miasteczek, osad i wsi, przeprowadzona poprzez zamykanie mniejszych szkół, bibliotek, ośrodków kultury i instytucji opieki zdrowotnej oraz przenoszenie ich do większych ośrodków administracyjnych, miała bardzo negatywny wpływ na materialne i duchowe życie społeczności, stymulowała procesy migracyjne i inne zjawiska (psycho)społeczne – bezrobocie, utratę poczucia wspólnoty, alkoholizm, by wymienić tylko kilka. 8 Druga pozycja wskazuje, do którego centrum przesunął się punkt dialektalny. Numeracja miejscowości została podana w Lietuvių kalbos atlasas (Atlasie języka litewskiego). DALIA PAKALNIŠKIENĖ, JŪRATĖ LUBIENĖ 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 3. USE OF THE SUBDIALECT Kolejne analizowane pytanie brzmiało: Jak mówią mieszkańcy Kretyngi? Jaki jest związek między dialektem a językiem standardowym? starsze pokolenie (osoby w Three generational categories were investigated: the younger generation (people under the age of 30), the middle generation (people aged 31–49 years) and wieku 50 lat i starsze). Łączna liczba informatorów, których przepytano i nagrano w badaniu, wynosi 300: 69 procent z nich to kobiety (łącznie 209); mężczyźni stanowią 31 procent (łącznie 91). Informatorzy z pokolenia starszego stanowią 63 procent (188 respondentów); 20 procent (59) informatorów należy do pokolenia średniego; informatorzy z pokolenia młodszego stanowią 17 procent (52). W rezultacie wypełniono 300 kwestionariuszy dla mówców i zarejestrowano 350 godzin cyfrowych nagrań mowy z 34 punktów zamieszkania. W kwestionariuszu dla mówców nr 3 (pytania 9, 10, 15–18) każdego informatora zapytano, który język – dialektalny i/lub standardowy – wybiera do komunikowania się z członkami swojej rodziny (małżonkiem, dziećmi, wnukami, rodzicami, rodzeństwem i dziadkami) lub w miejscach publicznych (w sklepach, różnych instytucjach, na zebraniach, w kościele, ze znajomymi/nieznajomymi, sąsiadami itp.).9 W celu przeprowadzenia analizy języka standardowego i dialektalnego (dalej odpowiednio – JS i JD) teoria domen okazała się metodologicznie użytecznym schematem badawczym. Domena jest rozumiana jako kategoria pozajęzykowa, która odnosi się raczej do aktywności niż do miejsca, do sytuacji dyskursywnej niż do samego języka (bardziej wyczerpujący opis domeny zob. Aliūkaitė, Valikonė 2012). Różni badacze wyróżniają różne domeny; jednakże w niniejszym badaniu zastosowano klasyfikację Antona M. Hagena (1989). Autor distinguishes the following domains: 1) Instrumentalne domeny publiczne, takie jak instytucje publiczne, szkoła, religia, rozmowy z nieznajomymi. 2) Domeny solidarności, takie jak sąsiedzi, przyjaciele, koledzy. 3) Domeny odrębne (rodzina). Badacze twierdzą, że język domen stanowi bezpośrednie odniesienie do wskaźnika żywotności języka. Daiva Aliūkaitė podkreśla, że rozpatrywanie SL i DL z perspektywy domen, do których się odnoszą, jako zupełnie innej wartości niż używanie różnych języków w społecznościach dwulub wielojęzycznych, attributed to the category of domain loss. The distribution of language varieties, jest mniej prawdopodobne, by wyrządziło szkodę językowi jako jednostce komunikacyjnej 9 Należy zauważyć, że wszyscy informatorzy na stałe mieszkają w badanych punktach dialektalnych i znają swój dialekt rodzimy, z wyjątkiem kilku respondentów z młodszego pokolenia. Artykuły / Articles 43 Geolinguistic and Sociolinguistic Situation of Northern Samogitians of Kretinga: Dialectal Area, Use of the Dialect, Linguistic Attitudes ważne dla samorealizacji i tożsamości określonej wspólnoty etnicznej. Z drugiej strony, jeśli chodzi o utrzymanie języka dialektalnego, utrata, powiedzmy, domeny domowej jest odniesieniem do utraty dialektu. Ponadto schemat dystrybucji SL i DL ukazuje ideologiczną wartość SL i DL w kontekście społecznym i tym podobne (Aliūkaitė, Valikonė 2012: 9–10). W związku z tym, w odniesieniu do klasyfikacji domen zaproponowanej przez Antona Hagena, poniżej przedstawiono następujące wyniki dystrybucji DL i SL. Należy podkreślić, że na potrzeby tego badania przeanalizowano odpowiedzi respondentów odzwierciedlające ich opinie, natomiast nie zastosowano obserwacji obiektywnej. Kwestia tego, w jakim stopniu odpowiedzi te odzwierciedlają rzeczywistą sytuację używania dialektu, pozostaje otwarta. Wyraźnie pokazują one jednak świadome postawy wobec używania dialektu. 3.1. Odrębna domena (rodzina) Język dialektalny. Osiemdziesiąt jeden procent informatorów używa swojego dialektu w rozmowach ze wszystkimi członkami rodziny (łącznie 244 osoby). Spośród nich 85 procent należy do starszego pokolenia (159 informatorów); 80 procent należy do średniego pokolenia (47 informatorów), a 67 procent należy do młodszego pokolenia (35 respondentów) (zob. Diagram 1). Dialekt a język standardowy. Osiemnaście procent informatorów używa obu (10 standard language and the dialect to communicate with some of their family members (51 informants). Fourteen per cent of the respondents belong to the elderly generation (26 in total); 17 per cent belong to the middle generation respondentów), a 29 procent wszystkich informatorów to przedstawiciele młodszego pokolenia (15 informatorów). Na przykład przedstawiciele starszego i średniego pokolenia używają dialektu, komunikując się ze wszystkimi członkami swojej rodziny, podczas gdy język standardowy jest używany w komunikacji z dziećmi, zwłaszcza z wnukami. Przedstawiciele młodszego pokolenia używają swojego dialektu w komunikacji wyłącznie z dziadkami, matką lub ojcem. Tymczasem do komunikacji z rodzeństwem używają języka standardowego. Kilku informatorów ze średniego lub młodszego pokolenia zauważa, że rozmawiają ze swoimi dziećmi w języku standardowym, aby mogły one lepiej nauczyć się języka standardowego (w tym przypadku oboje małżonkowie w rodzinie są Żmudzinami). W innych przypadkach rodziny, których członkowie należą do różnych pokoleń, używają naprzemiennie SL i DL; w komunikacji z niektórymi członkami rodziny używany jest wyłącznie język standardowy, jeśli jeden z małżonków jest przedstawicielem innego dialektu/języka. DALIA PAKALNIŠKIENĖ, JŪRATĖ LUBIENĖ 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX DIAGRAM 1. Odrębna domena. Rozkład kodu językowego Język standardowy. Tylko 5 informantów (łącznie 1 procent) używa w domu języka standardowego, z czego 1 należy do pokolenia starszego (informant z wyższym wykształceniem); 2 informantów należy do pokolenia średniego, a 2 respondentów to przedstawiciele pokolenia młodszego (zob. Wykres 1). 3.2. Domena solidarności (sąsiedzi, przyjaciele, koledzy) Język dialektalny. Osiemdziesiąt procent wszystkich respondentów (łącznie 241) używa wyłącznie dialektu w komunikacji z sąsiadami, przyjaciółmi i kolegami. Osiemdziesiąt osiem procent respondentów należy do pokolenia starszego (łącznie 166); 75 procent informantów należy do pokolenia średniego (łącznie 44), a 54 procent respondentów to przedstawiciele pokolenia młodszego (28 informantów) (zob. Wykres 2). Dialekt a język standardowy. Zarówno język standardowy, jak i dialekt są używane przez 16 procent (łącznie 47) respondentów do porozumiewania się z sąsiadami. Język standardowy i dialekt są używane naprzemiennie przez 12 procent respondentów należących do starszego pokolenia (łącznie 19 osób); respondenci należący do średniego pokolenia stanowią 29 procent (15 respondentów), a 17 procent informatorów należy do młodszego pokolenia (łącznie 9 osób). Żmudzini z Kretyngi posługują się swoim dialektem w rozmowach z najstarszym pokoleniem oraz z młodszym pokoleniem. Najczęściej na wybór respondentów należących do derly generation, whereas the standard language is used for communication starszego i najstarszego pokolenia, by podczas rozmów z dziećmi sąsiadów i młodzieżą posługiwać się językiem standardowym, wpływają wykonywane przez nich zawody (takie jak nauczyciele, księża, bibliotekarze); jednakże w komunikacji z sąsiadami należącymi do najstarszego i młodszego pokolenia respondenci Straipsniai / Artykuły 45 Geolinguistic and Sociolinguistic Situation of Northern Samogitians of Kretinga: Dialectal Area, Use of the Dialect, Linguistic Attitudes posługują się językiem dialektalnym. Respondenci z nieco większych miejscowości (Kretynga, Gargżdaj, Darbienaj, Lenki mej) twierdzą, że w komunikacji z sąsiadami używają języka dialektalnego albo standardowego, zależnie od tego, jakim językiem lub dialektem wolą posługiwać się sąsiedzi. DIAGRAM 2. Domena solidarności. Rozkład kodu językowego Język standardowy. Tylko 4 procent respondentów (łącznie 11 osób) używa języka standardowego do komunikowania się z sąsiadami. Nie ma respondentów z pokolenia najstarszego, którzy mówiliby wyłącznie językiem standardowym. Język standardowy jest używany wyłącznie przez 3 procent przedstawicieli pokolenia średniego (łącznie 2 osoby) oraz 17 procent przedstawicieli pokolenia najmłodszego (łącznie 9 osób). 3.3. Domena instrumentalna (obejmująca instytucje publiczne, religię, szkołę, rozmowy z nieznajomymi) Język gwarowy. W domenie instrumentalnej 42 procent respondentów używa języka gwarowego (zob. Diagram 3). Ponad połowa wszystkich informatorów (58 procent, 108 spośród 188), którzy należą do starszego pokolenia, używa języka gwarowego. Jedna piąta respondentów (20 procent, 12 spośród 59) należy do średniego pokolenia; tylko 6 procent to przedstawiciele młodszego pokolenia (3 spośród 52). Gw ara a język standardowy. Około połowa wszystkich informatorów NSK (52 procent, łącznie 156) ma tendencję do zmiany kodu językowego w domenie instrumentalnej. Ponad jedna trzecia (40 procent, łącznie 74) starszych informatorów z Kretyngi używa naprzemiennie zarówno JG, jak i JS, częściej preferując gwarę. Respondenci ze średniego pokolenia zazwyczaj używają obu DALIA PAKALNIŠKIENĖ, JŪRATĖ LUBIENĖ 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Na podstawie zaproponowanej przez Antona M. Hagena sąlygomis. Remiantis teorine geolingvistikos kaip dinamiškosios dialektologijos koncepcija, klasyfikacji domen oraz materiału empirycznego projektu Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne rozpowszechnianie informacji gwarowej (2011–2013) przedstawia się problematykę socjokulturowej tożsamości jednej podgwary – północnożmudzkich kretyngian. Żywotność grupy gwarowej i jej tożsamość socjokulturową determinują różne czynniki, a szczególnie ważne są trzy: dostatecznie tarmės vartojimas ir tarmės vartotojų vertybinės nuostatos. Dabartiniai šiaurės žemaičių kretingiškių tarminiai punktai infrastruktūros požiūriu yra nevienodi: vieni yra stiprūs, kiti vidutinio stiprumo, silpni arba nykstantys. Didžioji dalis rozwinięta infrastruktura, punkty gwarowe kretyngian (ponad 80 proc.) są silne i żywotne, a ich centra zachowały się w formie tradycyjnej lub nieco przesuniętej. Na osłabienie i zanikanie punktów największy wpływ miała centralizacja szkół, ośrodków kultury i bibliotek. Gwara jest używana we wszystkich dziedzinach, szczególnie często – w domenie izolowanej (domowej) i domenach solidarności: około 80 procent informatorów mówi gwarą z członkami rodziny, sąsiadami, przyjaciółmi i znajomymi. W domenie instrumentalnym, czyli publicznym, używanie gwary zmniejsza się o połowę – wynosi zaledwie 40 procent. Około jedna piąta informatorów zmienia kod językowy, tj. mówi językiem ogólnym w domenie izolowanej i solidarnościowej, natomiast w przestrzeni publicznej język ogólny wybiera aż połowa Żmudzinów, zwłaszcza przedstawiciele średniego i młodszego pokolenia (ponad 70 proc. w obu grupach wiekowych). Porozumiewanie się z członkami rodziny i bliskimi wyłącznie w języku ogólnym zdarza się rzadko. Około jedna piąta przedstawicieli młodszego pokolenia (około 20 proc.) mówi językiem ogólnym w domenie solidarnościowej i instrumentalnej. W trakcie badania ustalono, że we wszystkich grupach respondentów reprezentujących pokolenia północnożmudzkich Kretyngian dominują świadome postawy wobec mówienia gwarą (około 80 proc.): osoba mówiąca po żmudzku szanuje swoją gwarę, jest patriotą swojej ojczyzny regionalnej i człowiekiem wolnym. Pozytywna ocena gwary pisanej i jej używanie, zwłaszcza w przestrzeni internetowej, stwarzają nowe możliwości przetrwania i funkcjonowania gwary oraz tożsamości jej użytkowników. Złożono 8 października 2018 r. DALIA PAKALNIŠKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] JŪRATĖ LUBIENĖ Klaipėdos universitetas ul. Salomėjos Nėries 5, LT-92227 Kłajpeda, Litwa jurate[email protected]