Jolita Urbanavičienė, Ritutė Petrokienė (sudarytojos). „Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai“

Straipsniai / Articles 289 EDMUNDAS TRUMPA Latvijos universitetas Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, dialektologia. Jolita Urbanavičienė, Ritutė Petrokienė (redaktorki) DIALEKT WSCHODNIOAUKSZTAJCKI: ZMIANY I PRZEOBRAŻENIA MONOGRAFIA ZBIOROWA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2018, s. 392. ISSN 2538-9211, ISBN 978-609-411-221-8 Wydany w 2018 r. przez Instytut Języka Litewskiego zbiór artykułów „Dialekt wschodnioauksztajcki: zmiany i przeobrażenia” (redaktorki J. Urbanavičienė i R. Petrokienė) to dwanaście badań przeprowadzonych przez trzynastu autorów, w których scharakteryzowano stan obecny i wcześniejszy jednego z trzech dialektów auksztajckich – dialektu wschodnioauksztajckiego – oraz kierunki jego zmian. Wszędzie, na ile pozwala przedmiot i materiał badań, starano się trzymać głównego tematu, na pewne systemowe zmiany spoglądano w szerszym lub węższym aspekcie diachronicznym, a doświadczenie badań synchronicznych próbowano wzbogacić nowszymi i głębszymi spostrzeżeniami, opartymi na faktach lub ich interpretacji. Artykuły są niejednorodne pod względem nowatorstwa metodologicznego: gdyby uwzględnić trzy możliwe i uszeregowane według nowości kierunki dialektologii, postulowane we wstępie – dialektologię tradycyjną, dialektologię strukturalną oraz geolingwistykę – reprezentują one przede wszystkim dwa pierwsze (w najszerszym zakresie pierwszy), natomiast elementy trzeciego występują tylko w poszczególnych artykułach. Jednakże ta niejednorodność nie przeszkadza w realizacji wyznaczonego celu – zapoznaniu z głębokimi procesami zachodzącymi w gwarach i ukazaniu nowego, XXI-wiecznego obrazu lokalnych odmian języka – regiolektów i geolektów. Książka ta jest cenna przede wszystkim dlatego, że artykuły napisali najlepsi specjaliści w określonych dziedzinach – fonetyki, fonologii, akcentologii, morfologii, leksykologii i dawnego piśmiennictwa – znawcy EDMUNDAS TRUMPA 290 Acta Linguistica Lithuanica LXXX poszczególnych obszarów, w wielu przypadkach urodzeni na tych terenach i znający gwary „od wewnątrz”. Możliwe, że gwara wschodniogórnoałtajska znajduje się obecnie pod tym względem w najkorzystniejszej sytuacji – badają ją najwybitniejsi językoznawcy reprezentujący wszystkie poziomy języka (jeszcze całkiem niedawno takie możliwości zbadania miała gwara żmudzka). Dlatego książka ta ma niezwykłe znaczenie dla rozwoju litewskich badań arealnych – byłaby swoistą reprezentacją także innych gwar oraz zachodzących w nich procesów: niewątpliwie większość zjawisk charakterystycznych dla gwar wschodniogórnoałtajskich można byłoby stwierdzić również na całym obszarze szybko zmieniających się gwar litewskich. Symetryczną i łatwą do ogarnięcia strukturę książki zapewnia podział artykułów na cztery podrozdziały według systemowych poziomów języka (fonetyka i fonologia, akcentologia, morfologia i składnia, leksykologia i semantyka) – każdemu z podrozdziałów poświęcono po trzy badania. Jednolitość monograficzną zapewnia wstęp jednej z redaktorek książki, J. Urbanavičienė, w którym uzasadniono cel zbioru – na podstawie najnowszego materiału empirycznego zweryfikować znane fakty dotyczące gwary wschodniogórnoałtajskiej, zarejestrowane w źródłach pisanych i mówionych, oraz ustalić systemowe zmiany lub przeobrażenia gwar wschodniogórnoałtajskich, zachodzące / które zaszły na poziomach fonetyki, akcentuacji, morfologii i leksyki. We wstępie, w którym omawiane są metody stosowane w pracach autorów, terminologia i struktura, znajdziemy ważne rozważania określające paradygmat przemian dialektów języka litewskiego i ich badań. Pozwalają one czytelnikowi uświadomić sobie, że ta praca zbiorowa w sposób symptomatyczny ukazuje sytuację naszych czasów i wytycza kierunek ku nowej dialektologii. Nieprzypadkowo w podrozdziale Zmiany konsonantyzmu i wokalizmu jako pierwszy przedstawiony został artykuł Vytautasa Kardelisa Perspektywy badań konsonantyzmu wschodnich gwar litewskich wileńskich – jest to niejako artykuł wprowadzający do całej książki, najszerzej podejmujący refleksję nad sytuacją dialektologii, wskazujący kierunek, w którym należałoby podążać, badając w przyszłości gwary metodami nowoczesnymi, gdyby systematycznie opisywano konsonantyzm podgwar języka litewskiego, proponowano ich opisy synchroniczne i analizy typologiczne. W artykule identyfikuje się inwentarz spółgłosek wschodnich gwar litewskich wileńskich, ustala się relewantne pozycje dystrybucyjne, przedstawia się uwagi o dystrybucji regularnej i nieregularnej, ustala się warianty fakultatywne oraz pozycje neutralizacji. Analiza systemu fonologicznego gwar wileńskich została przeprowadzona znakomicie. Być może należałoby jedynie zwrócić uwagę na to, że wyodrębniona pozycja dystrybucyjna spółgłosek na początku wyrazu przed samogłoską tylną ([#–Vu]) niczym nie różni się od analogicznej pozycji wewnątrz wyrazu ([–Vu]), dlatego nieścisłe byłoby twierdzenie, że przed pierwszą z nich kontrastują zasadniczo wszystkie głoski, a przed drugą – tylko spółgłoski twarde (s. 39–41). Taki opis pierwszej pozycji pasuje do klasy samogłosek, a nie spółgłosek. Autor bardzo trafnie interpretuje przypadki stwardnienia i niezmiękczania spółgłosek jako zjawiska różnej – fonetycznej lub fonologicznej – natury. Artykuł Jolity Urbanavičienė D dyftongizacja bałtyckich *ā, *ē w mowie wileńskiej wschodnich aukštaitów średniego i młodszego pokolenia jest pod względem metodologicznym być może najbliższy kanonom nowych kierunków geolingwistyki spośród wszystkich artykułów. Jolita Urbanavičienė, Ritutė Petrokienė (sudarytojos) Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai Recenzje / Reviews 291 Autorka stwierdziła bezpośrednią korelację między wiekiem informatorów a używaniem kilku odmian językowych: młodsze pokolenie czterokrotnie częściej wybiera warianty bliższe językowi ogólnemu i dwukrotnie rzadziej gwarę niż pokolenie średnie. Unika się dyftongizacji w pozycjach akcentowanych (rezygnuje się z wyrazistych cech gwarowych), jednak w pozycji nieakcentowanej zachowały się warianty zbliżone do bałtyckich samogłosek *ā, *ē (*ā > å., *ē > e.), które uznaje się za słabe cechy podgwary – pozwala to nadal identyfikować informatora mówiącego półgwarą jako przedstawiciela podgwary wileńskiej (ta słaba cecha pokrywa się na obszarze wileńskim i uciańskim, jednak z powodu pewnych okoliczności szeroki regiolekt wschodni wciąż nie może się ukształtować). W artykule Violetos Černė Adaptacja zapożyczeń w podgwarze kupiszeńskiej omówiono fonetyczną adaptację zapożyczeń. Językoznawczyni, pokazując na setkach przykładów całe szeregi głosek i ich kombinacje, stwierdziła, że warianty fonetyczne, częściej występujące w pozycji nieakcentowanej, zazwyczaj powstają wskutek trudnych do wymówienia głosek. Można przypuszczać, że większość spostrzeżeń autorki nadawałaby się również do scharakteryzowania zapożyczeń adaptowanych w innych podgwarach języka litewskiego. Drugi podrozdział książki, Zmiana akcentuacji, rozpoczyna artykuł Bonifacasa Stundžii Cyrkumfleksyjna metatonja form bezprzedrostkowych i złożeń z akcentowanym drugim członem pochodzących od przedrostka bew gwarach języka litewskiego i jej pochodzenie, w którym poprawnie przedstawiono argumenty diachroniczne, statystycznie uzasadnione danymi z badań terenowych przeprowadzonych przez autora pracy i studentów, pozwalające ustalić, w jaki sposób w gwarach języka litewskiego po prawie de Saussure’a zachodziły zjawiska metatonii cyrkumfleksyjnej, zasadniczo różne w zachodniej i wschodniej części Litwy: cyrkumfleks w sylabie przedostatniej wskutek procesów analogicznych ugruntował się w gwarze żmudzkiej, reprezentującej regularną metatonię cyrkumfleksyjną omawianych form, natomiast aukštaitis wschodni zachował tendencję do uogólniania w formach oksytonu w sylabie przedostatniej; metatonii cyrkumfleksyjnej ulega tu najczęściej tylko część form opartych na rzeczownikach odmienianych według 3. paradygmatu akcentowego. Autor szczegółowo ukazał bogactwo wariantów także w innych litewskich gwarach, które z punktu widzenia przedmiotu badań mają charakter przejściowy. Rūta Kazlauskaitė w artykule Akcentuacja przymiotników z przyrostkami -inis, -ė w gwarze wschodnioaukštaitskiej sklasyfikowała i omówiła bogaty materiał faktyczny – ponad tysiąc przykładów przymiotników z przyrostkiem -inis. Ustaliła, że najczęściej podstawą słowotwórczą jest rzeczownik, rzadziej – czasownik i przymiotnik, że większość derywatów pod względem formy celownika liczby mnogiej wyrazu podstawowego akcentuje się zgodnie z tymi samymi naturalnymi zasadami, które stosuje się w języku ogólnym, a także omówiła jedną dziesiątą przypadków niezgodnych z tą tendencją. Autorka udowodniła, że na miejsce akcentu istotny wpływ ma czynnik semantyczny, w rzadkich przypadkach ważna jest analogia, a w EDMUNDAS TRUMPA 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXX dek. – dek. 6–7 XX w., w którym udowodniono, że intensywniejsze prawo warunkowego cofania akcentu w gwarze kupiskiej ukształtowało się stosunkowo późno, nie wcześniej niż w drugiej połowie XX w., a ponadto nierównomiernie – od części północnej w kierunku wschodniego obrzeża. Autorka wskazała, że dominujący wcześniej w gwarze paradygmat akcentuacji barytonicznej wypierały z użycia formy akcentuacji oksytonicznej, zaczęły się uwidaczniać różnice w akcentuacji typów deklinacji żeńskiej i męskiej; z kolei formy akcentuacji barytonicznej pozostały bardziej rozpowszechnione na południowym i południowo-wschodnim obrzeżu obszaru. W trzecim podrozdziale Zmiany morfologiczne i syntaktyczne w artykule Gwara wschodnich Auksztotów utnieńskich: sytuacja na początku XXI wieku autorka Regina Rinkauskienė omówiła gwarową mowę średniego i młodego pokolenia, świadczącą o znacznym „wypłukaniu” wszystkich warstw systemowych. Zachowały się jedynie słabo wyraziste cechy (odpowiedniość nieakcentowanych samogłosek o, ė wobec a, e; odpowiedniość nieakcentowanego dwugłosu ie wobec e; zachowane miękkie spółgłoski na końcu wyrazu, formy celownika liczby podwójnej i dawna końcówka rzeczowników oraz przymiotników rodzaju męskiego -ys; nadal żywe przyrostki -okas i -otė; nadal używany mianownik obiektu). Te drugorzędne lub trzeciorzędne blade cechy tworzą podstawę regiolektu dominującego na obszarze Uteny, Onikszt i Kupiszek. Przedstawione w artykule tendencje przekształcania się gwar wschodnioaukštaitiskich w regiolekty są bez wątpienia symptomatyczne dla wielu innych gwar języka litewskiego. wyjątkowych przypadkach (w języku poetyckim) miejsce akcentu reguluje rytm. Interesujące i dobrze uzasadnione metodologicznie (oparte na źródłach ukazujących zmiany na przestrzeni stulecia, zilustrowane danymi kartograficznymi) jest badanie Viliji Ragaišienė Zmiana systemu akcentuacyjnego wschodnioaukštajskiej gwary kupiškėnów w XIX w. 7–9 Badanie Žanetty Markevičienė i Aurimasa Markevičiusa Przysłówki w słownikach Konstantinasa Sirvydasa i we współczesnej gwarze wschodnioaukštajskiej dowiodło, że w przykładach napisanych w gwarze wschodnioaukštajskiej w słownikach K. Sirvydasa występowały przypadki hiperkorekcji puntininkavimu, częściowego odzwierciedlenia pewnych cech (žalininkavimu i žadininkavimu) lub możliwego całkowitego ich nieodzwierciedlenia (rotininkavimu). Na podstawie szczegółowego opisu wykazano, że większość litewskich przysłówków zamieszczonych w słownikach zachowała się w gwarze wschodnioaukštajskiej do dziś – nadal wymawia się je w ten sposób, jednak część zanikła lub uległa zmianie. Niektóre przysłówki, które nie dotrwały do naszych czasów, były neologizmami stworzonymi przez Sirvydasa. W tamtych czasach przysłówków niepochodzenia litewskiego, w przeciwieństwie do współczesnej gwary wschodnioaukštajskiej, było niewiele. Autorzy szczegółowo sklasyfikowali typy przysłówków według pochodzenia i formantów słowotwórczych – pomaga to lepiej zrozumieć ich wieloraką różnorodność, a także ocenić zachodzący na przestrzeni wieków rozwój zasad słowotwórstwa. Innowacyjne badanie Daivy Kardelytė-Grinevičienė, oparte na teoriach interdyscyplinarnych, Relacje konstrukcji lokatywnych w gwarze wileńskiej wschodnich Auksztotów, pozwoliło znacznie skorygować wspominane dotąd w literaturze dialektologicznej twierdzenia, że na obszarze gwary wileńskiej występują jedynie pojedyncze przypadki interakcji miejscowników (inessywu i illatywu) – jest ich więcej i mają charakter regularny. Językoznawczyni wyodrębniła znaną litewskim badaczom i przywoływaną w interpretacjach neutralizację form lokatywów uwarunkowaną procesami morfologicznymi (skracaniem morfologicznym i systemowym), Jolita Urbanavičienė, Ritutė Petrokienė (sudarytojos) Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai Recenzijos / Reviews 293 gdy w konstrukcjach lokatywnych skrócone formy illatywu liczby mnogiej pokrywają się z inessywem liczby mnogiej, od konkurencji form lokatywów opartej na motywach semantycznych (jest to zasadniczo nowe podejście zaproponowane przez autorkę), której pojawieniu się mogła sprzyjać możliwość projektowania w języku przez lokatywne konstrukcje inessywu i illatywu niemal identycznych sytuacji przestrzennych. Bardzo interesująca i uzasadniona jest myśl autorki, że „lokatywne konstrukcje inessywne nazywają ruch w określonej przestrzeni, a cechy dynamiczności kodują jedynie użyte w nich czasowniki. Ponieważ [...] większy ładunek semantyczny mają nie przypadki, lecz czasowniki, w spontanicznych dyskursach przypadki inessywu i illatywu, jako drugorzędne wskaźniki statyczności lub dynamiczności sceny przestrzennej, mogły utracić dystynktywną funkcję tych cech” (s. 281). Autorka przekonująco wykazała, że oparta na motywach semantycznych konkurencja form miejscownika upodabnia gwarę wileńską do gwary południowoauksztockiej. Trzy ostatnie badania, związane z leksyką i semantyką wschodnioauksztocką, zamieszczono w czwartym rozdziale książki Zmiana leksyki. Birutė Jasiūnaitė w artykule Złożone pejoratywy w gwarze uciańskiej przekonująco potwierdziła, że odnotowywane na obszarze wschodnioauksztockim obrazowe nominacje nazw człowieka, zwłaszcza ze względu na negatywne cechy charakteru, pozostają żywe. Autorka, wykorzystując materiał Lietuvių kalbos žodynas, klasyfikuje znaczenia pejoratywów uciańskich według ich składników i charakteru przeniesienia znaczenia, akcentując cechy etnokulturowe. Pokazuje, że w gwarze dominują drobniej grupowane złożenia metonimiczne i metonimiczno-metaforyczne, których drugi człon motywuje nazwa części ciała. Większość pejoratywów stanowią nazwy człowieka ze względu na wady usposobienia i charakteru, nieco mniej wiąże się z brzydkim wyglądem i innymi defektami fizycznymi. Czytając zarówno wspomniany, jak i kontynuujący ten temat kolejny artykuł Aurelii Gritėnienė Vaizdingieji asmenų pavadinimai Šiaurės panevėžiškių, nie słabł zachwyt nad żywą pomysłowością użytkowników języka. W tym ostatnim, dobrze skomponowanym i spójnym badaniu omówiono 300 nazw osób według negatywnych cech charakteru człowieka. Autorka potwierdziła znaną prawdę, że podstawą nazw obrazowych jest czasownik; po jego wycofaniu się z użycia zapomina się także o utworzonym od niego obrazowym rzeczowniku. Stwierdzono również, że w gwarze slawizmy zachowują się lepiej niż germanizmy. Omówione przykłady pozwalają dostrzec także pewne aspekty narodowego obrazu świata i moralności – krytyczny, lecz niewulgarny stosunek prostego Litwina do wad innych ludzi – większość leksemów ma zabarwienie pejoratywne, ale tylko niewielka część – zabarwienie pogardliwe lub wulgarne. W artykule Rytutė Petrokienė Wpływ języka ogólnego na leksykę gwar wschodnioaŭksztockich omówiono materiał obejmujący słowniki i teksty gwar wschodnioaŭksztockich opublikowane w drugiej połowie XX w. – XXI w., a analiza przedstawionych faktów bez wątpienia nadawałaby się do scharakteryzowania sytuacji wszystkich gwar języka litewskiego. W tym artykule być może nieco brakuje bardziej szczegółowych interpretacji, jednak autorka słusznie zauważyła, że w gwarach EDMUNDAS TRUMPA 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXX tik retais atvejais konkuruoja vidinė (indigeni) leksika – dažniausiai antrasis ir Silniejszym członem konkurencji jest słowo języka ogólnego. Silniej wypierana jest leksyka zapożyczona, choć i w tej warstwie znajdują się słowa odporne na konkurencję. Artykuł wskazuje na konieczność dokładniejszego zbadania procesów i prawidłowości związanych ze zmniejszaniem się różnorodności leksykalnej w gwarach. Wiedzę o ogólnym obrazie współczesnej dialektologii dostarczają zamieszczone w aneksie działy Kartoteka uzupełnień Słownika języka litewskiego oraz Cyfrowa kartoteka gwarowa wraz ze zeskanowanymi przykładami fiszek i ankiet; uzupełnia je lista skrótów nazw miejscowości kartotek Słownika języka litewskiego. Leksykograficzny aneks książki nie jest przypadkowy. Idea książki narodziła się i dojrzała podczas realizacji różnych projektów uzupełnień Słownika języka litewskiego. Zbiór artykułów to doskonały przykład tego, jak badanie jednej dziedziny (leksykografii), prowadzone w celu ustalenia tendencji rozwoju językowego na jednym terytorium określonym arealnie, dzięki bogactwu faktów i idei przeradza się w wyczerpujące studium różnych poziomów systemu językowego, obejmujące zresztą diachronicznie bardzo długi okres – od XVII w. (okresu działalności K. Sirvydasa) po drugą dekadę naszego XXI w. W tym przypadku wszelką możliwą niespójność badań należałoby oceniać nie jako wadę, lecz jako zaletę, jako całość już osiągniętych i możliwych do osiągnięcia celów. Całkowicie słusznie we wstępie przyznała redaktorka J. Urbanavičienė, zauważając, że „różne punkty widzenia badaczy, zastosowane różnorodne metodologie, pozostawione «białe plamy» (niezbadane wszystkie poziomy wszystkich gwar) powinny wywoływać u czytelnika nie wrażenie pełnego obrazu gwar wschodnioaukštaitskich, lecz raczej przypominać mozaikę z brakującymi elementami. Mozaikę, która rozbudza ciekawość, rodzi nowe pytania i zachęca do podjęcia dalszych poszukiwań». Należy przyznać, że ten zbiór artykułów jako mozaika jest bardzo solidny, wiarygodny i godny uznania. Dzięki swoim programowym zamierzeniom ideowym, szerokiej tematyce, wyczerpującym analizom i wysokiej jakości badań książka jest ważna nie tylko dla teraźniejszości, lecz także dla przyszłości – pozwoli lepiej zrozumieć ogólny rozwój języka litewskiego i w ogóle gwar bałtyckich oraz sposoby jego opisywania. Nadesłano 12 czerwca 2019 r. EDMUNDAS TRUMPA Latvijos universitetas Visvalža 4a, Rīga, LV-1050, Łotwa etr[email protected]v