Jolita Urbanavičienė, Ritutė Petrokienė (sudarytojos). „Rytų aukštaičių tarmė: kaita ir pokyčiai“

S aipsniai / A icles 289 EDMUNDAS TRUMPA La ijos uni e si e as Les di ec ions de eche ches scien i iques: géoling is ique, dialec ologie. Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė U bana ičienė U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė U bana ičienė U bana ičienė (suda y oises) EYT AUKŠTAIČI TARM: KAITA IR POKYČIAI COLLYTVIN MONOGRAPHIE Vilnius: Li uiniens langue ins i u , 2018, p. 392. ISSN 2538-9211, ISBN 978-609-411-221-8 2018 m. Ins i u de la langue Li uanienne éluis es ecueil d'a icles Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai (suda y ojos J. U bana ičienė e R. Pe okienė) ce son elikos au eu s e ec ue douzeika eche ches, dans lesquelles es déc i ée de l'une des ois aukš ai iškų pa a mių y ų aukš aičių pa a mės condi ion passée e de ces jou s, di ec ions de changemen . Pa ou , au an que pe me l'obje de l'é ude e le ma é iel, s'e o ce se eni de la hème p incipale, dans ce ains changemen s sys émiques je e on un ega d plus la ge ou plus é oi diach onisé, e l'expé ience des synch onines en e on p o i ie des nou eau és e de pilesnées insigh s, basem pa des ai s ou leu in e p é a ion. Les a icles du poin de ue inno a i i é de la mé hodologie dispa alyčiai: si nous p enons en comp e à l'en ée pos ulée ois possibles e selon nou eau é ikiée di ec ion de ansmė y os adi ionnelle dialec ologie, s uc u ée dialek ologie e geoling is iką ils ep ésen en p incipalemen les p emie s deux (pi majai plačiausiai), oisième élémen s de la p ésen e seulemen dans des a icles isolés. Tou e ois, ce e dispa odi é n'empêche pas de pou sui e l'objec i asso i […] in odui e a ec des p ocessus de p o ondeu e mon e une nou elle XXI. à langue locale a maines egiolek ų e geolek ų image. Ce li e es p écieux, ou d'abo d, en aison du ai que des a icles éc i en les meilleu s d'un ce ain domaine phoné ique, phonologie, accen ologie, mo phologie, lexicologie, ancienne éc s ije spécialis es, sépa és des e i oi es connao ai, dans de nomb eux cas joseu nées e connaissan ys šnek as EDMUNDAS TRUMPA 290 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX in é ieu . Il peu ê e que eas e n hau š aičių pa a mė de ce poin de ue elle é udie ous les ni eaux de langue ep ésen és pa les puissan issims pa la eu s se soi main enan e ou ée en a ou ancie si ua ion (jusqu'à ou écemmen de elles possibili és ê e é endues a aien e esaičių a mė). Pa conséquen , le li e es ex êmemen impo an pou le dé eloppemen des eche ches a ealines Li uaniennes ce se ai sa o iška e au es ada mių ainsi que les p ocessus qui y on lieu ep ésen a ion: ne l'abejo ina, que la plupa des phénomènes ca ac é is iques des a ê es o ien ales pou aien ê e cons a és e dans ou e la zone des a mens Li uaniens qui changen apidemen . La s uc u e du li e syme ique, acilemen su isageable en ai ce que les a icles mis me e en qua e posky ius selon sys éma iques ni eaux du langage (phoné ique e phonologie, accen ologie, mo phologie e syn axe, lexicologie e séman ique) es des inée à chacun des posky ius po ois eche ches. L'uni é monog aphique donne une de l'ou age suda y oys J. U bana ičienė in oduc ion, dans lequel jus i ié l'objec i de l'ensemble su la base la plus écen e ma é iel empi ine é i ie les ai s exis an s y ų aukš aičių pa a mės, зафиксированные письменных и саятных источниках, ainsi é abli y ų aukš aičių pa a mės sys éma iques au es é énemen s ou changemen s, qui on lieu au ni eau de la phone ica, du ki čia imo, de la mo ologie e du lexic. Į ade, dans lequel son abo dés les a aux des au eu s appliqués mé hodes, e minologie, s uc u e, asime impo an s samp o a imų, lesquels dé inie se les a ismes de la langue Li uanien e ses eche ches ki imo pa adigme. Ils pe me en au lec eu de se end e comp e que ce a ail collec i mon e symp omiquemen no e emps des plaî e b èžia di ec ion e s nou elle in e p mė y os. Nea si ik inai pos ky ie Konsonan izme e ocalisme al is p emie es p ésen é l'a icle de Vy au as Ka delio Ry ų aukš aičių ilniškių konsonan izmo y imų pe spek y os ce es comme ou e le li e edamasis, plus la gemen é lés an is a mė y os si ua ion, mon an di ec ionį, pa laquelle de ai ê e menée mode nes mé hodes en é udian a mes, si les p oposés consonan izmes des langues li ou es, leu s desc ip ions synch onis iques e analyses é aien sys éma iquemen dans le u u . L'a iclenyje iden i ie l'in en ai e d'a is o ics ilniškių p iebalsių, é abli les posi ions de dis ibu ion ele an es, ou ni des ema ques su la éguliè e e l'i éguliè e dis ibu ion, é abli les op ions acul a i es ainsi que les posi ions de neu alisa ion. Vilniškių onologinės sis emos analizė e ec uée puikiai. Il aud ai seulemen a i e l'a en ion su le ai que dis inguée p iebalsių dis ibucinė posi ion au débu du mo a an zazakaliną okalizmą ([#Vu]) ne di è e en ien de la posi ion analogique au milieu du mo ([Vu]), donc inexac se ai di e que de an la p emiè e con as en essen iellemen ous les sons, e de an la seconde seulemen les sie s p iebalsiai (3941 p.). Tel déc i issemen de la p emiè e posi ion con ien balsies, e non p iebalsies classe. L'au eu p iebalsiés du e issemen e nonso š issemen cas son ès ap lemen in e p è e comme di é en s phone ines ou phonologines phénomènes de na u e. Joli os U bana ičienės a icle Bal ų *ā, *ē di ongisa ion de la géné a ion médiu ine e jaune de l'es aukš aičių ilniškių kalboje de ous les a icles es peu -ê e le plus p oche nou ellemen aux canons de la di ec ion géoling is ique. Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos) Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai Re iews Re iews 291 / Au o ée cons a a a une co éla ion di ec e en e in o man es âge e plusieu s linguis iques a maines de consomma ion: la plus jeune ca e qua e ois plus sou en choisi commune à la langue a imesnius a ian s e deux ois moinsčiau a mę que idu inė ka a. É i ée des posi ions c oiscies di ongiza ions (a sisakoma des yškių a minių ypa ybių), mais neki čiuo oje pozicijoje su isé bal ų balsiams *ā, *ē a imi a ian es (*ā > å., *ē > e.), qui egy ini blankiosiami pa a mės ypa ybėmis, cela pe me semi- e miquemen pa lan in o man à oujou s iden i ie comme ilniškių a mės a s oma ji (ši blankioški i eniški plo e u ma ija, mais due à ce aines ci cons ances ne peu pas enco e se o me un isolek ). Viole os Če nės a icle Skolinių adap a imas kupiškėnų pa a mėje abo de la one inė skolinių adap acija. Kalbininkė, pa cen aines d'exemples mon an é yles en ie s de sons e leu s combinaisons, on a i mé que les phe iniai a ian es, plus équemmen passen ikan s neki čiuo oje posi ion, géné alemen on asi pou des di icilemen dé a ian s sons. Considè e, que la plupa au o ée insj alg de ike aien déc i an e dans d'au es le es de langue li uaniennes ada mées adap ués p ê s. Le deuxième pos ky is du li e Ki čia imo kai a commence pa Boni aco S undžios a icle A an dėlio be edinių i dū inių su ki čiuo u an iniuose dėmeniu ci kum leksinė me a onija lie u ių kalbos a mėse i jos kilmė, dans lequel co ek iškai pa eikiami diach oniniai a gumen ai, s a is iquemen ondés le a ail au eu e les é udian s e ec ués des eche ches su le e ain du langage, pe me an de dé e mine , commen les phénomènes de ci kum leksiniai me a onija yko po po po poussu eo dėsė Lie u os žemės i y ųse: penul imos ci kum eguliai dėl analogų p ocesai įsigėjo aka ėje a mėje, he e he uppe hal o he ci cums leksional me a oniją, he e he uppe hal o he ci cums leksija da, he e i is desc ibed. L'au eu a dé aillé é élé a ian es gausą e dans d'au es Li uiniens ada mėse, don l'obje de l'é ude poin de ue son ansi ionnelles. Rū a Kazlauskai ė dans l'a icle P iesagos -inis, -ė būd a džių ki čia imas y ų aukš aičių a mėje suklasi ika o i ap a ė gausią ak inę ma e ia plus que mille mille būd a džių pa yzdžių su p iesaga -inis. Elle é abli que le plus sou en ondamen al mo em a daik a a dis, ečiau eiksmažodis e būd a dis, que la plupa edinių selon ondamen al mo em beaucoupiskai os naudininko o mą ki čiuojami enan des mêmes na u ales p incipes, qui appliquées communine langue, aussi bien se iė dešim adalį endencijos nea i inkančių a ejų. Au o ė a p ou é que le lieu du ki čio impo an acnis séman ique, a es cas impo an s analogija, excep ionnels cas (poe inėje kalboje) lieu du ki čio égule le y hme. Une é ude in é essan e e bien mé hodologiquemen ondée ( emiamasi sou ces, mon an des changemen s au cou s du siècle, illus ée données de la ca e-mapea) de Vilija Ragaišienė su le changemen du sys ème d'accen ua ion des kupiškėnų Ry ų aukš aičių XIX a. 79 Au ane os Ma ke ičienės e Ma ke ičia Kons an ino Si ydo des dic ionnai es e de l'ac uelle e minologie des aukš aičių y ų a p ou é que K. Si ydo dans des éc i u es EDMUNDAS TRUMPA 292 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX deš. XX a. 67 deš., dans lequel p ou ée que in ensi es plus condi ionginis ki čio a i aukimo dėsnis kupiškėnų pa a mėje o ma osi ela i emen a d, pas plus ô que XX a. secondes pa ée, en plus, inégalemen de la pa ie no dique e s le bo d o ien al. Au o ė a indiqué que p écédemmen p édominée ada mée ba y onine de ki chiaison pa adigme de a osenes s ūmė oxy oninium de ki chiaison o me, ėmė yškė i éminikojo e masculinojo di e niai ion ypes de accen ua ion di é umai; son ou u ba i onnie o mes de ki chiaissemen su écu da an age papli uses au sud e au sudo ien de la plo e pa pé iphé ie. T očiojo posky io Mo ologijos i sin aksės pokyčiai s aipsnyje Ry ų aukš aičių u eniškių pa a mė: XXI amžiaus p adžios si uacija au o ė Regina Rinkauskienė ap a ė idu inės i jaunosios gene acijos a minę kalbą, liudijančią apie ge okai išskalau us isus sis eminius sluoksnius. Ichaînées seulemen blankiosios ca ac é is iques (neki čiuo ų balsių o, ė a liepimas a, e; neki čiuo o d ibalsio ie éplipimas e; conse e minkš ieji p ibalsies au bou du mo , d iskai ines o mes plusci as u ilisa eu e anciennes mâ iškosios giminės daik a a džių e būd a džių galūnė -ys; da des adjec i s i an s -okas e -o ė; enco eu ilisé le dénomina eu de l'obje ). Ces secondai es ou e ines blankioses ca ac é is iques o men les u eniškių, anykš ėnų e kupiškėnų e i oi e įsi y aujančio egiolek o base. Les a iclesnyje disposées y ų hau š aičių pa a mių e imo egiolek ais endances, sans abejo, son simp omiškos beaucoupiliui d'au es Li uanies langues pa a mių. des aukš aičių y ų ne p ésen ai des cas d'hype ko ek ion de la pon i ica ion, de ce aines pa icula i és (žalininka e Ma ke ičia) ou de non-pindi ion. Examinyu ap ašu mon ée que la plupa des dic ionnai es donnés des Li u iques p ie eiksmių y ų aukš aičių a mėje main eni jusqu šiol ils ainsi ebe a iami e main enan , cependan pa ie é anoui ou changi o. Ce ains de nos jou s pas a ein s pou eiksmie é aien Si ydo c ée naujada ai. Anais emps n'é aien pas de l'o igine Li u ique, con ai emen que dans l'ac uelle eas e n aukš aičių a mėje, y en eu peu. Les au eu s inemen on classé des ypes de p ie eiksmių selon l'o igine e da omuosius o man us cela aide mieux à pe ce oi mul iialypée leu di e si é, ainsi que é alue pa siècles écousée le dé eloppemen des p incipes de da ybos des mo s. Ino a y us, in e disciplininées héo ies ondées Dai os Ka dely ės-G ine ičienės é ude Loka y inių kons ukcijų san ykiai y ų aukš aičių ilniškių pa a mėje leidoi bienokai pako egi jusqu šiol dans la li é a u e dialek ologinėje les eignis, que ilniškių plo e exama seulemen pa ienių ie ininkų (inesy o e ilia y o) des cas d in e ac ion ils examaien plus e égulia ių. Kalbininkė a dis ingué aux scien i iques li uaniens amiliè e e in e p é a ions minimą mo ologinių p ocesų (mo ologinio i sis eminio umpėjimo) nulem ą loka y ų o mų neu alizaciją, Joli a U bana ičienė, Ri u ė Pe okienė (suda y ojos) Ry ų aukš aičių a mė: kai a i pokyčiai Re iews de c i iques 293 lo sque les cons uc ions loca i es on pu cons i ue des condi ions où la o me ilia i e plu iscali e sous ai ée coïncidai a ec la o me inesy u plu iscali e, à pa i de la concu ence des o mes loka i es basées su des mo i s séman iques (ce es en subs ance une nou elle app oche p oposée pa l'au eu ), laquelle le po en iel des cons uc ions loka i ines inesy o e ilia i pou ai p oje e dans le cal ai e des si ua ions spa iales iden iques. in é essan e e ondée au o ée pensée, que loka y inės inesy o kons ukcijas į a dija mou emen dans un ce ain espace, ès des ai s de dynamique coduoja seulemen y en son u ilisés des ac ionsmajodies. [...] Puisqu'une plus g ande cha ge séman ique a non les heu eux, mais les ac ionmajodžiai, dans les discou s spon anisches inesy o e ilia i les heu eux, comme secondai es scenes spa i ines s a iquemen ou dynamiquemen indica eu s, a pu pe d e la dis inc i é de ces signes onc ion (281 p.). Au o ė a con aincu que séman iques mo i s basée la compé i ion des o mes des ie ne s ilniškiai similai es à sud des aukš aičių pa a mę. T ois de niè es eche ches, liées à l'es hau š aičių leksika e séman ique, me e dans le qua ième li e chapi es Leksikos kai a. Bi u ė Jasiūnai ė a icle U eniškių sudu iniai pejo a i ai a con i mé con aincan que eas e n aukš aičių plo e ixuée igu dingų žmogaus pa adinimų nominacija, pa iculiè emen selon néga i s humains quali és du mode, ebė a i an e. Au o ée, u ilisan la ma iè e du ocabulai e de la langue Li uanie, u eniškių pejo a y ų signi ica ion di iss selon dėmenis, ca ac è e de ans e de signi ica ion, accen uée e nokul ū inius pa icula i és. Elle mon e que p édomine dans l'ada mée smulkie g oupées mé oniminées e mé oniminées-mé a o ines dū inées, don le second wea meny mo i e le nom d'une pa ie du co ps. La plupa des péjo a i es cons i uen des nommées humaines selon mode, ca ac è e ydas, combien moins liées a ec neg ažia épaisda, au esquels physiniais dé au s. S'il s'agi de l'a icle d'Au elija G i ėnienė, qui é end le suje , les noms des pe sonnages igu an dans les No d pane ėžiškių n'on pas blėso pasigė ėjimas i es pa les locu eu s. Dans ce e de niè e bien sulydée e uni isée é ude son examinés 300 pe sonnes nommemen s selon néga i s aožu s du mode humain. Au o ė a con i mé le connu ai, que le ondemen des nommés isuels ac ionmajodis; lui passe aukes, oublis amas e de lui se ai un imaginingasis dik a a dis. Il es aussi cons a é que ada mée sla izmai son main enikomi mieux que ge manizmai. Ap a ies exemples pe me de oi e ce ains aspec s du na ionnel mondeê aisdj e mo alè c i ique, mais pas ulga es plain o Li uu io a i ude à d'au es gens ydas la plupa leksemų a mencina eu j a spal į, mais seulemen nonpe i e pa ie niquinamieux ou ulga ų a spal į. Ri u ės Pe okienės a icle L'in luence de la langue Bend inė y ų aukš aičių leksikai discu ée ma é iau, qui cons i ue XX a. an ojoje pusėje a. publib i y ų aukš aičių a mės šnek ų žodynai e eks ai, a pa eik ų ak ų analizė, sans dou eės, ik ų XXI à la si ua ion de ous les a menes de la langue li uanien. Dans ce a icle peu peu manque des in e p é a ions plus dé aillées, cependan au o ée a co ec emen ema qué que šnek ose EDMUNDAS TRUMPA 294 Ac a Linguis ica Li huanica LXXX ik e ais a ejais konku uoja idinė (indigeni) leksika – dažniausiai an asis i s ip esnysis concu ence memb e es es mo de langue commun inée. S ip iau échuiée skolin inė leksika, bien e dans ce e couoksnyje exis a a concu ence à a spa ies mo s. L'a icle indique nécessi ébę plus dé aillémen expé inė p ocessus e dėsningumus, liés à leksinės į ai o ės mažėjimu a mėse. Des in o ma ions su une géné ale con empo aine de ansmė y os image ou ni annexés p ésen és pa ag aphes Li u iens langue dic ionnai e supplémen s ka o eka e Skai meninė a mių ka o eka a ec nuscanuées ca elles e anke ų exemples, ils papildy i Lie u ių kalbos dic ionnai e ka o ekų ie o ių san umpų są ašu. L'annexe lexicog aphique du li e n'es pas aléa oi e. Knygos idėja kilo e sub endo éalisan di e s p oje s de supplémen s de dic ionnai e de la langue Li uanien. Collec ion d'a icles c'es un pa ai exemple, quand l'é ude d'une (lexicog aphie) égion, essayan de dé e mine les endances du dé eloppemen linguis ique dans un seul e i oi e a ealiquemen dé ini, en aison de ai s e d'idées abondan es i s a dé aillée é ude des di é en s ni eaux du sys ème linguis ique, pa exemple, diach oniquemen ap épiančia ès la ges commençan pa le XVIIe siècle ( emps de K. Si ydo), inissan pa le XXIe siècle. Dans ce cas ou quel é en uel ne ien isisme de eche ches aud ai app écie non pas comme dé au , mais comme a an age, déjà a eind ai e eche chis des possibili és o ali é. Tou à jus e i e p a a mée a econnu l'éda ai e J. U bana ičienė, ema quan que ski ingi poin s de ue des che cheu s, appliquées di e ses mé hodologies, laissées bal osios dėmės (nex i i ous ada mių ous ni eaux) de ai cons i ue au lec eu non épuisé eas e n hau š aičių ableau dikslo, e plu ô appele mosaiką a ec les élémen s manquan s. Mozaiką, qui p ome en la cu iosi é, soulè e de nou elles ques ions e encou age à p end e de nou elles eche ches. Il au econnaî e, que ce ecueil d'a icles comme mosaïque es ès onde, iable e pasigė issan e. Ses p og amma iques idées pa mojais, la ge héma ique, dé aillées analyses e hau e quali é de eche ches li e impo an e non seulemen main enan čiai, mais e à eni čiai leis mieux pe ce oi géné ale des langues li uaniennes e en géné al bal es a menes dé eloppemen e moyens elle déc i e. Į eik a 2019 m. juin 12 d. EDMUNDAS TRUMPA La ijos uni e si e as Vis alža 4a, Rīga, LV-1050, La ija e [email p o ec ed]