Juozas Pabrėža. „Žemaičių kalba ir rašyba“

Straipsniai / Articles 267 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: składnia, semantyka i pragmatyka dawnego oraz współczesnego języka litewskiego, historia kultury Litwy i tekstów kościelnych. DOI Juozas Pabrėža JĘZYK ŻMUDZKI I PISOWNIA MONOGRAFIA NAUKOWA Szawle: Dział Wydawniczy Biblioteki Uniwersytetu Szawelskiego (Bibliotheca actorum humanitaricorum universitatis Saulensis, księga nr 17), 2017, 336 s. ISBN 978-609-8179-10-1, ISSN 1822-7278 Monografia Juozasa Pabrėžy Žemaičių kalba ir rašyba, która ukazała się pod koniec 2017 roku (dalej – ŽKR), jest ważna nie tylko dla dialektologów, lecz także dla każdej osoby zainteresowanej żmudzkością, ponieważ książka ta, jako kompendium możliwości wyrażania i rozpoznawania żmudzkości, ukazuje najważniejsze, najciekawsze i najlepiej zbadane albo, przeciwnie – wymagające dalszych badań, komponenty tego zjawiska oraz ich odrębność. ŽKR może zainteresować i jest przeznaczona dla dwóch adresatów różnego typu. Adresatem pierwszego typu jest emocjonalnie neutralny czytelnik zainteresowany lituanistyką i dialektologią: system językowy Żmudzinów opisano, przyjmując za punkt odniesienia litewski język ogólny (znajduje to odzwierciedlenie zarówno w sformułowaniach wykładu podkreślających różnice między oboma systemami językowymi, jak i w przykładach ilustrujących, które niemal zawsze1 mają odpowiednik formy lub znaczenia w języku ogólnym). Ale ŻKR ma także innego – emocjonalnie wrażliwego – adresata. Książka ta jest bardzo ważna również dla każdego Żmudzina lub osoby mającej żmudzkie korzenie, ponieważ zamieszczone w niej alfabet żmudzki (s. 167), zasady stosowanej pisowni (s. 168–194) oraz objaśnienia transkrypcji fonetycznej (s. 37–40) pozwalają zdobyć podstawy elementarnej piśmienności. ŻKR 1 Z wyjątkiem kilku przypadków całkowicie pokrywających się z językiem ogólnym, por. na przykład akcentuację południowożmudzkich form laukùs, rasà przedstawioną na s. 74. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXX zawarte w niej opisy badań nad kulturą żmudzką (s. 17–36) i językiem żmudzkim (s. 41–113), teksty reprezentujące mowę żmudzką według różnych gwar (s. 114–144) oraz zbiór żmudzkiej twórczości literackiej zatytułowany Przykłady pisowni żmudzkiej (s. 195–300), a także odsyłacze bibliograficzne poświęcone różnym aspektom przejawiania się żmudzkiej tożsamości (s. 301–309), dają czytelnikowi tej książki możliwość wszechstronnego zapoznania się z przejawami i swoistością żmudzkości. W dniach 19–20 października 2017 r. w Instytucie Języka Litewskiego odbyła się piąta konferencja Alekso Gircijasa, obejmująca w swoim opowiadaniu okres od denio (1936–2011) atminimo konferencija „Kalbų ir tarmių transformacijos“. Juozas Pabrėža šioje konferencijoje kalbėjo apie žemaitiško rašto ištakas ir tradipierwszej książki litewskiej (1547 r.) i żmudzkości Martynasa Mažvydasa aż do czasów współczesnych oraz ruchu żmudzkiego, który nadszedł wraz z Odrodzeniem, a także Żmudzkiej pisowni2 opublikowanej w 1998 r. przez Alekso Girdenisa i Juozasa Pabrėžę. Wówczas Prelegent wspomniał, że sam również miał już przygotowaną książkę o języku i pisowni żmudzkiej. Jednakże ważna była nie tylko treść tej wypowiedzi czy całego referatu – największe wrażenie na słuchaczach wywarł sam sposób prezentacji. Rozpocząwszy referat w ogólnym języku litewskim, Juozas Pabrėža przy którymś żmudzkim przykładzie ilustrującym dane twierdzenie nie powrócił już do zmienionego kodu językowego. Podobna metodyka „żmudzkiego zaklinania” została zastosowana również w recenzowanej książce: partie wykładowe ŽKR są przedstawione po litewsku, a po nich zamieszczono teksty żmudzkie ilustrujące dwa różne systemy reprezentowania żmudzkiej mowy w piśmie – dokładny i przybliżony (pierwszy jest odpowiedni zarówno dla osoby mówiącej po żmudzku, jak i dla tej, która nie mówi po żmudzku – jest to tak zwana uproszczona transkrypcja fonetyczna, „oparta na dokładnym zapisie dźwięków zgodnie z ich wymową” (s. 37); drugi system pisma – pisownia użytkowa, z którą zapoznawany jest czytelnik ŽKR, służy do utrwalania codziennego i / lub literackiego języka żmudzkiego; wizualnie ten drugi system wygląda znacznie prościej, ale właśnie on wymaga od czytającego umiejętności mówienia po żmudzku, a od osoby zaczynającej stosować go w praktyce – także niemałej znajomości prawidłowości języka żmudzkiego, które w ŽKR uzasadniono poprzez porównanie z systemem zasobu głoskowego języka ogólnego). Na końcu książki zamieszczono żmudzką autoprezentację autora ŽKR: Eso Skouda žemės žmuogos. [...] Pabrieža Jūzaps. Omawiana monografia składa się z Przedmowy, Wstępu, dwóch części wykładowych Język żmudzki i Pisownia żmudzka (obu zawierających przykłady tekstów reprezentujących te różne systemy ekspresji – mowy i pisma), wykazu literatury, indeksu nazwisk oraz streszczenia The Samogitian Language and Writing. W ocenie książki pod względem struktury pewne zastrzeżenia budzi jedynie umieszczenie podrozdziału Transkrypcja nie w części Język żmudzki, lecz we Wstępie, który, gdyby nie ten fragment poświęcony przedstawieniu podstaw transkrypcji, mógłby zostać scharakteryzowany jako przegląd badań nad pochodzeniem i samoświadomością Żmudzinów, w którym omówiono nazwę Żmudzini (s. 17–19), kulturowe 2 Zob. także Urbanavičienė, Jaroslavienė 2018: 144. Juozas Pabrėža Žemaičių kalba ir rašyba. Mokslo monografija Recenzje / Reviews 269 ruch żmudzki (s. 20–25) oraz działalność założonego 27 listopada 1988 r. Żmudzkiego Towarzystwa Kultury (s. 26–30), a także kwestie tożsamości Żmudzinów (s. 31–36). We wstępie, przedstawiając interpretacje pochodzenia słowa žemaičiai, autor ŽKR podkreśla dwa znaczenia liczby mnogiej tej nazwy: „Žemaičiai (pisane wielką literą) oznacza krainę, a žemaičiai (pisane małą literą) – mieszkańców” (s. 17). Zdaniem Juozasa Pabrėžy określenie krainy formą liczby mnogiej Žemaičiai jest znacznie starsze od W rozdziale Tożsamość Żmudzinów (s. 31–36) wskazano dwa stanowiska dotyczące pochodzenia Żmudzinów: archeolodzy Pranas Kulikauskas, Adolfas vietovardį Žemaitija (pastarasis „pradėjęs plisti po spaudos atgavimo“ (p. 19)). Tautavičius, Albinas Kuncevičius, Adomas Butrimas, Vladas Žulkus, na podstawie przeprowadzonych badań, proponują koncepcję istnienia Żmudzinów jako odrębnego plemienia bałtyckiego (lub odrębnej jednostki etnicznej), natomiast historycy Alvydas Nikžentaitis, Edvardas Gudavičius, językoznawcy Giedrius Subačius, Zigmas Zinkevičius oraz etnologas Petras Kalnius – ujęcie ich jako subetnosu, subnarodowości, podnarodu lub grupy etnicznej (s. 31). Żmudzką tożsamość i jej specyfikę Juozas Pabrėža charakteryzuje, opierając się na badaniach językoznawczyń Reginy Kliukienė, Rasos Kviklytė, Kazimierasa Župerki, Silviji Papaurėlytė, etnologów Auksuolė Čepaitienė, Vaidotasa Pakalniškisa, Petra Kalniusa, Stasysa Gutautasa, etnopsychologa Remigijusa Bliumasa oraz etnomuzykolożki Loretos Sungailienė, i szczególnie podkreślając, że „najważniejszym i najbardziej wyróżniającym elementem tradycyjnej kultury Żmudzinów, najwyraźniej charakteryzującym, identyfikującym i reprezentującym żmudzką tożsamość, jest język żmudzki” (s. 36). Rozdział Język żmudzki rozpoczyna się od kwestii jego statusu – język czy dialekt. Jako argumenty potwierdzające status języka wskazuje się wyraźne różnice języka żmudzkiego w stosunku do języka ogólnego i innych dialektów, podkreślając, że „język żmudzki ma wszystkie najważniejsze poziomy, parametry lub elementy składowe każdego języka: fonetykę, morfologię, składnię i leksykę” (s. 47). Autor podkreśla osobiste przekonanie, że sam „stanowczo trzyma się poglądu, iż istnieje język żmudzki, mający trzy wyraźne dialekty (północnożmudzki dounininkai, południowożmudzki dūnininkai, zachodniożmudzki donininkai), subdialekty telszański i kretyngijski północnych Żmudzinów oraz warniški i raseiniški południowych Żmudzinów, a także wiele drobniejszych gwar i gwar lokalnych” (s. 48). W ten sposób całościowy obraz systemu języka żmudzkiego przedstawiono również w ŽKR – omawiając najbardziej charakterystyczne dla języka żmudzkiego (a zarazem jego dialektów i gwar) cechy fonetyki, prozodii, morfologii, składni i leksyki3. W niniejszej recenzji do określenia całokształtu gwar żmudzkich również wykorzystuje się 3 Zwykle gwary opisuje się, wskazując najpierw cechy najbardziej ogólne, a następnie skupiając się na jednej konkretnej gwarze lub podgwarze. Np. w Dialektologii Zigmasa Zinkevičiusa najpierw przedstawione są najbardziej wyraziste różnice między Żmudzinami a Auksztotami (Zinkevičius 1994: 85–105), a następnie omówione zostają cechy fonetyczne i prozodyczne właściwe Żmudzinom południowym (raseiniškiai i varniškiai), Żmudzinom północnym (telšiškiai i kretingiškiai) oraz Żmudzinom zachodnim (tamże, 106–123). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXX pojęcie języka żmudzkiego, dlatego uwaga zostanie zwrócona również na to, czy dla zrozumienia statusu całości wariantów mowy żmudzkiej jako jednego języka, a nie gwary, w odniesieniu do ŽKR właściwe jest automatyczne przyjmowanie i stosowanie terminów zwyczajowych w opisach dialektologicznych. Jak już wspomniano, język żmudzki w ŽKR opisywany jest na podstawie języka ogólnego4. Taki system odniesienia jest zwyczajny w tradycji litewskich opisów dialektologicznych i w większości przypadków taka taktyka w tej monografii również wcale nie przeszkadza (ŽKR kaip mokslo monografijos statusas rodo, kad pagrindiniu adresatu yra numatytas bendrinę lietuvių kalbą mokantis ir apie jos struktūrą nusimanantis osobie). Na przykład cechy głoskowe gwar i podgwar żmudzkich omawiane są poprzez wskazanie odpowiedników głosek ogólnolitewskich uo, ie, o, ė, ai, ei, u, i5, am, an, em, en, ą, ę, ų, į, scharakteryzowanie cech wymowy miękkich č, ž i niektórych innych spółgłosek oraz redukcji końcówek. W opisie języka żmudzkiego jest wiele ilustracji wskazujących zarówno prawidłowości, jak i wyjątki. Na przykład przy omawianiu żmudzkich odpowiedników dyftongów ie, uo (s. 49–52) poruszana jest zarówno kwestia „niepodporządkowania się” prawidłowościom wymiany, jak i zachowania tych głosek w zapożyczeniach, takich jak mests, svets; wskazywane są nie tylko warianty przyrostka -ien (na przykład w nazwiskach zamężnych kobiet, por. Butkenẹ, oraz w nazwach potraw, por. bulbnẹ, lapnẹ), lecz także przypadki, gdy „zamiast uo, ie wszyscy Żmudzini mają długie samogłoski u, i albo krótkie samogłoski u, i, np. Jũzaps / Jũzọps ‘Józef’, [...] kùmèt ‘kiedy, gdy’, ktumèt ‘niegdyś’, kàžẹkumèt ‘kiedyś tam’, tùmèt ‘wtedy’, vsumèt ‘zawsze’, tùjãu ‘zaraz’, ltòs ‘deszcz’ [...]“ (s. 51), przy czym wspomina się również o realizacji omawianych uo, ie w niektórych słowach „w odwrotnej relacji“ (np.: puks ‘puch’, višn ‘wiśnia’) albo o odpowiedniku niezgodnym z prawidłowością (por.: „[m]ożliwe są także zupełnie nieoczekiwane ọu, ẹi, np.: jọukộutẹ ‘żartować’, [...] švistẹ ‘szorować’.“ (s. 52)). Pochwały godny jest prosty opis charakterystyczny dla ŽKR i oczywiste jest, że jest on celowo stosowany6. Niemniej jednak w niektórych przypadkach szczególnie uproszczone wyjaśnienie przedstawione czytelnikowi pozwala powątpiewać w sensowność takiej taktyki. Por. na przykład początek opisu odpowiedników ogólnolitewskich uo, ie w gwarze południowożmudzkiej oraz cały akapit, pozwalający przypuszczać, że sam Autor nie jest skłonny (a jako naukowiec nie powinien) aprobować wersji uproszczonej, por. : Południowi Żmudzini [...] zamiast uo, ie wymawiają głoski podobne do długich u, i, np.: dûna ‘chleb’, [...] svsts ‘masło’ [...]. To prawda, niektórzy językoznawcy (A. Girdenis, J. Bukantis, D. Atkočaitytė, „Litewskie gwary 4 Prawdą jest, że niekiedy cechy języka żmudzkiego w ŽKR porównuje się także z cechami charakterystycznymi dla Auksztoty, np. s. 75–76. 5 Sporo uwagi poświęcono również omówieniu przypadków regresywnej asymilacji u, i, dzięki której podgwara telšiańska północnożmudzka różni się od podgwary kretyngiańskiej północnożmudzkiej (por. s. 57–62). 6 Odsyłacz zawarty w przedmowie pozwala uznać to za jeden z celów książki, tj. „opisać język żmudzki, jego wyjątkowość, w miarę możliwości jak najprościej, zrozumiale i przystępnie” (s. 11). Juozas Pabrėža Žemaičių kalba ir rašyba. Mokslo monografija Recenzje / Reviews 271 redaktorzy chrestomatii7) twierdzą, że nie są to tutaj długie samogłoski (monoftongi) u, i, lecz zbliżone do dyftongów połączenia (dyftongoidy) u, i, np.: dûna ‘duona’, [...] svsts ‘sviestas’ [...]. Jak bowiem dowiedziono w różnorodnych badaniach i eksperymentach, odpowiednikami ogólnolitewskich ie, uo oraz y, ū w gwarze żmudzkiej mėje nėra visai tapatūs garsai, nes skiriasi tokios formos, kaip rts ‘rietas’ południowej są rts ‘rytas’, ltẹ ‘lieti’ i ltẹ ‘lyti’ [...]. (s. 50)8 Dążąc do opisania osobliwości głosek żmudzkich, ŽKR stara się zwrócić na to uwagę nie tylko czytelników nieznających języka żmudzkiego (por. na przykład nieakceptowalność dla ogólnego języka litewskiego północnożmudzkich ou, ėi, który ma ou tylko w zapożyczeniach klounas, šou (s. 49–50)), lecz także samych Żmudzinów, dążących do poprawnego wymawiania słów ogólnolitewskich, por. : [...] większość Żmudzinów (z wyjątkiem części zachodniej) w ogóle nie ma długich, napiętych samogłosek o, ė. A nauczenie się wymawiania takich głosek, których nie ma w systemie języka ojczystego, jest niezwykle trudne. Dlatego niejeden Żmudzin, nawet całkiem dobrze opanowawszy ogólny język litewski, najczęściej zdradza swoje prawdziwe pochodzenie, dyftongizując samogłoski o, ė. (s. 53–54) Takie odsyłacze zestawiające różne systemy fonetyczne są typowe dla opisów dialektologicznych języka litewskiego9, ale godne pochwały jest to, że w ŽKR czyni się to, podając znacznie więcej przykładów (por. oczekiwane w wyrazach międzynarodowych, zapożyczeniach lub nazwach własnych zastąpienie nowszych spółgłosek f, ch, h właściwymi dla systemu odpowiednikami p, k, g (takimi jak dûlpis ‘Adolfas’ [...], kuligâns ‘chuliganas’ [...], gmnọs ‘himnas’ [...]) albo ich całkowite pominięcie (por. aktârs / ektârs ‘hektaras’ [...]), dodanie i wstawianie spółgłosek j (przed ie, e, i) lub v (przed uo) (por. jed ‘ėda’ [...], vúobộls ‘obuolys’, vobele ‘obelis’ [...]) bądź przypadki ich zaniku, zmiękczenia itp. (zob. s. 70–71). W rozdziale Cechy prozodyczne omówiono właściwe Żmudzinom cechy akcentowania (s. 74–84) oraz scharakteryzowano posiadane przez nich intonacje – łamaną i ciągłą – a także pewien wariant tej ostatniej – środkową (s. 85–86), wspominając również, że w niektórych miejscach Żmudzi „rozróżnia się intonacje akcentu wycofanego” (s. 86), a czynniki intonacyjne mogą także determinować pewne zmiany intonacji (s. 87). Wskazuje się tu również, w jaki sposób znajomość specyfiki akcentowania i intonacji żmudzińskich może być przydatna w nauczaniu (się) akcentowania języka literackiego (s. 83–84). Prawdą jest jednak, że czytelnik niezainteresowany dialektologią, a zwłaszcza Żmudzin, rozpoczynając lekturę rozdziału Akcentowanie w ŽKR (s. 74–78), musi uzbroić się w cierpliwość, ponieważ tutaj, opierając się na teorii prawidłowości wycofania akcentu jako czymś oczywistym, 7 Žr. Bacevičiūtė ir kt., sud. 2004. 8 Apie šiuos diftongoidus dar plg. Zinkevičius 1994: 105. 9 O wpływie dialektu i trudnościach w wymowie, jakie napotykają Żmudzini, posługując się literackim językiem litewskim, zob. Zinkevičius 1966: 20–21; 1994: 126–131; Grinaveckis 1973: 31–35. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXX dalyku apibūdinamos nuo bendrinės kalbos besiskiriančios žemaičių kalbos (ściślej: cechy akcentowania przejawiające się w określony sposób na określonych obszarach poszczególnych dialektów). Termin wycofania akcentu, wprowadzony bez żadnego teoretycznego wyjaśnienia i odsyłaczy, wydaje się zastawiać pułapkę na proponowane przez ŽKR rozumienie języka żmudzińskiego, ponieważ, nuorodų į akcentologams įprasto diskurso sąlygiškumą10, žemaičiams, mąstanwobec braku wstępnego teoretycznego wprowadzenia i w ramach rozumienia własnego języka ojczystego, może być trudno zrozumieć, na jakiej podstawie właściwy im, naturalny sposób akcentowania nazywa się warunkowym albo powszechnym wycofaniem akcentu (zob. punkt 4 przytoczonego niżej cytatu). Por. nieco skrócony początek rozdziału Akcentowanie: Pod względem akcentowania Żmudzini mogą być podzieleni na cztery obszary: 1. Na samym południu Żmudzi (Šilùtė, Vainùtas, Pãgramantis, Tauragė, Skaudvlė, Eržvilkas) cały system akcentowania jest bardzo podobny do języka ogólnego, tzn. akcent jest zachowywany we wszystkich przypadkach i nie jest przesuwany, np.: pugà ‘pūgà’, givà ‘gyvà’, laukùs ‘laukùs’ [...], žalts ‘žaltỹs’, ragũ ‘rag’, mažũos ‘mažõs’. Wszyscy pozostali Żmudzini mają takie czy inne przesunięcie akcentu od końcówki ku początkowi wyrazu. Wyróżnia się dwa typy przesunięcia akcentu: warunkowe i powszechne. W zależności od iloczasu sylaby, na którą przesuwa się akcent, warunkowe przesunięcie akcentu dzieli się na dwa stopnie. 2. Na bardzo niewielkim obszarze południowej Żmudzi, w okolicach Raséiniai, Vidùklė, Nemakščiùs, Lduvėnai, występuje przesunięcie akcentu drugiego stopnia: akcent przesuwa się z krótkiej końcówki na przedostatnią długą sylabę, np.: pũgà ‘pūgà’, gvà ‘gyvà’, lãũkùs ‘laukùs’ [...], lecz [...] žalts ‘žaltỹs’, ragũ ‘rag’, mažũos ‘mažõs’. 3. Idąc na północ, już na nieco większym obszarze południowej Żmudzi, w okolicach Pãkražantisu, Kražiùs, Kelmė, Kiaunoriùs, Šáukėnus, Kùrtuvėnus, akcent zostaje cofnięty zgodnie z warunkiem cofnięcia akcentu pierwszego stopnia (lub intensywniejszego warunkowego cofnięcia akcentu), tj. z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę o dowolnej długości (długą lub krótką), np.: gvà ‘żywà’, dnà ‘dzień’, lãũkùs ‘pola’ [...], lecz [...] žalts ‘żmijỹs’, ragũ ‘rogów’, mažũos ‘małõs’. (varniškiai) mają powszechne (najintensywniejsze) cofnięcie akcentu: akcent 10 Por. przedstawione przez 4. Dauguma žemaičių (visi šiaurės, didžioji dalis vakarų ir pietų žemaiVytautasa Rinkevičiusa określenie warunkowości tego terminu nie tylko za pomocą epitetu tak zwany, lecz także w omówieniu kształtowania się języka ogólnego, który stał się punktem odniesienia przy porównywaniu systemów akcentuacyjnych: „Spośród systemowych rozbieżności w miejscu akcentu między dialektami przede wszystkim należy wymienić właściwe dialektom północnej i północno-zachodniej Litwy tzw. cofnięcie akcentu z końcowych sylab wyrazu, które w innych dialektach zwykle są akcentowane. [...] Ogólny język litewski, ukształtowany na podstawie stosunkowo archaicznego dialektu zachodnioaukštaitijskiego, w którym dobrze rozróżnia się intonacje i nie występuje cofnięcie akcentu, jest dogodnym punktem odniesienia dla badań nad historią akcentuacji” (Rinkevičius 2015: 24; 25). Juozas Pabrėža Žemaičių kalba ir rašyba. Mokslo monografija Recenzijos / Reviews 273 cofnięty z krótkiej i długiej końcówki akutowej na pierwszą sylabę o dowolnej długości, np.: gvà ‘żywà’, bãiss ‘strasznỳs’, [...] šàkà ‘gałàź’, [...] žlts ‘żmijỹs’, [...] tkrã ‘prawdzwie’, tevũ ‘ojców’, [...] jukãs ‘żartam’ [...]. (s. 74–75) Co prawda, wskazawszy później, że takie przypadki nie należą do najczęstszych11 (ponieważ „[o]d końcówek akutowych Żmudzini nie cofają akcentu, np.: karklns ‘karklnas’, šabakštns ‘szabakštnas’, [...] pẹrmâm ‘pierwszému’, kẹtâm ‘innému’, [...] arklêms ‘koniom’, šimtâms ‘stuom’ [...]” (s. 75)), autor ŽKR omawia żmudzkie cofnięcie akcentu jako zjawisko związane z tak zwanym przesunięciem akcentu (s. 77) i powstawaniem akcentów pobocznych12 (s. 76–78), a także jako proces, który wywoływał dyskusje dotyczące miejsca jego powstania i datowania (s. 83–84), podkreślając, że cofnięcie akcentu nie jest „zjawiskiem całkowicie regularnym, prawidłowym, nieznającym żadnych wyjątków” (s. 78), oraz szczególnie szczegółowo przedstawiając dynamikę cofnięcia akcentu (s. 78–83). Najprawdopodobniej przypadki niezgodne z tak zwaną teorią cofnięcia akcentu13 przez pewien czas stanowiły oś zainteresowań naukowych Juozasa Pabrėžy i zadecydowały o przedstawieniu tej teorii jako rzeczy oczywistej w recenzowanej książce, ponieważ adekwatność pojęcia cofnięcia akcentu w ŽKR nie jest ani kwestionowana, ani uzasadniana. W ŽKR znajdują się również miejsca, w których charakterystyki cofnięcia akcentu jako zjawiska na pierwszy rzut oka mogą wydawać się wzajemnie sprzeczne (por. stwierdzenia: „Przez długi czas uważano, że cofnięcie akcentu jest zjawiskiem całkowicie regularnym, prawidłowym, nieuznającym żadnych wyjątków. Jednak po zbadaniu obszernego materiału empirycznego (ponad 61 000 przykładów) i opracowaniu wyników statystycznie [...], okazało się, że cofanie akcentu żmudzkiego jest zjawiskiem nie statycznym, lecz dynamicznym” (s. 78) oraz „[u]cząc lub ucząc się akcentowania, można opierać się nawet na cofaniu akcentu, ponieważ jest ono precyzyjne, ścisłe i prawidłowe” (s. 88). Iluzję takiej sprzeczności usunęłaby dodatkowa uwaga dotycząca charakteru sytuacji komunikacyjnych w drugim przypadku, odnoszącym się do akcentowania poszczególnych wyrazów, ponieważ w pierwszym przypadku na s. 78–82 mowa jest o tekście spójnym14). 11 Por.: „[Ż]mudzini mają więcej końcówek z akcentem inicjalnym niż język ogólny lub inne dialekty [...]. A zatem w języku żmudzkim, w odróżnieniu od dialektów auksztaickich czy języka ogólnego, cyrkumfleks, a nie w języku ogólnym w ogóle nie występuje (np. žũodê ‘słowa’)” (s. 77). Por. przypadki akcentowania wyrazów wyróżniających się szczególnym bogactwem akcentów: „Zdarzają się wyrazy nawet z czterema lub pięcioma akcentami, np.: [...] mòzkntùs ‘muzykántus’, dárbnŋkùs ‘robotnikùs’, [...] akūtas yra žymėtasis opozicijos narys“ (p. 75). 12 Taip vadinami atvejai, kai „po pagrindinio kirčio atsiranda naujas šalutinis kirtis, kurio bendrinàbàprgrd ‘już nie słysz’ [...]” (s. 78). 13 Por. na przykład Pabrėža 1986. 14 Por.: „W spójnym tekście żmudzkim zdarza się niemało wyrazów, w których akcent z końcówek zgodnie z obowiązującymi prawami cofania mimo wszystko czasami nie jest cofany, np.: [...] mọžks ‘mužyk’, stuogã ‘dachy’, prastã ‘kiepsko’...” (s. 78) JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXX W rozdziale Cechy morfologii (s. 89–101) omawiane są formy wyrazów różniące się wyraźniej morfologicznie (a nie fonetycznie) od języka ogólnego lub innych gwar. W ŻKR opisuje się je, zwracając uwagę na najbardziej charakterystyczne różnice właściwe poszczególnym częściom mowy – rzeczownikowi, przymiotnikowi, zaimkowi, czasownikowi, liczebnikowi, przysłówkowi – oraz omawiając specyfikę słowotwórstwa (s. 100–101) i liczby podwójnej (ponieważ Żmudzini zachowali nie tylko liczbę podwójną zaimków, np.: vẽdo, vẽd(v)ẹ, j.dọ, j. d(v)ẹ, an.do, anẹd(v)ẹ (s. 98), lecz także czasowników, rzeczowników, przymiotników, a nawet imiesłowów (zob. s. 99)). Omawiając cechy składni, w ŻKR podkreśla się zdolność Żmudzinów do swoistego opisywania sytuacji czynności, czasu i aspektu. System aspektu żmudzkiego (zwłaszcza północnego) charakteryzuje się jako trójczłonowy, obejmujący nie tylko aspekt niedokonany i dokonany, lecz także aspekt pośredni (s. 103), który „tworzy się najczęściej przez dodanie do czasownika nieprzedrostkowego przysłówków o wyblakłym znaczeniu, słów wzmacniających žẽmėn, laũk, šaliñ, lgiai, kieta, gatava, kiáurai, viršu, artie, viẽtoje i in.” (s. 102), por.: pàt in i‿bažnčẹ i‿ vãkùs vd áurâ ‘sama idziesz do kościoła i dzieci prowadzisz koniecznie’ (Židkai); [...] kàs‿tâu stuoves vitûo be‿dârba ‘kto ci wytrzyma bez pracy’ (Mósėdis); pagivên i‿lèk, nestûou vitûo ‘pagyvena ir lekia – neiškenčia ilgai’ (Lažuva) (s. 103). W tym rozdziale podkreśla się bardzo silną, charakterystyczną dla mowy żmudzkiej, opozycję użycia czasów prostych i dokonanych (s. 103–104), powszechność wyrażania ewidencjalności15, nazywanego trybem relacjonującym (s. 103), a także właściwe wyłącznie Żmudzinom swoiste połączenia konstrukcji przyimkowych (s. 104–106) oraz przypadki wyróżniającego szyku wyrazów (obejmującego nietypowe dla języka standardowego połączenie, w którym najpierw podaje się nazwisko osoby, a po nim imię, np., vêizọ, Kaubrs Kazmers baatetọs ‘patrzę – Kaubrys Kazimieras nadchodzący’ (Alsėdžiai)) (s. 106). W rozdziale poświęconym właściwościom leksyki (s. 107–113) charakteryzuje się grupy znaczeniowe wyrazów najlepiej wykazujące tendencję do zachowania się. Swoistość leksyki żmudzkiej ukazuje się poprzez przedstawienie zestawu wyrazów podzielonych na kilka grup tematycznych. Te listy wyrazów (s. 107–111) pozwolą czytelnikowi żmudzkiemu sprawdzić rzeczywistą znajomość leksyki żmudzkiej, choć najprawdopodobniej mają one zainteresować nie tylko czytelnika Żmudzina, ponieważ leksyka żmudzka została tu przedstawiona nie w transkrypcji dialektalnej, lecz, jak zwykle w słownikach, przetransponowana do języka standardowego16 (por. nazwy – pavyz- ‘międzypalcze’, pópūtė ‘roztarta pęcherz, odcisk’ (s. 107–108) – lub roślin – brándė ‘zielony džiui, žmogaus kūno dalių – šlañkai ‘kaulai’, kùštinas ‘kojos kaulelis’, šliežis strąk grochu lub fasoli’, tatárška ‘tatarak’, žąsnskulas ‘trzcina’, pliris ‘olej’ (s. 108)). Omówiono tu również, dla innych 15 Pewne formalne właściwości i funkcjonalne odrębności form ewidencjalnych, według Axela Holvoeta, utrudniają ich włączenie do systemów trybu i modalności; więcej o ewidencjalności jako „kategorii pasożytniczej” zob. Holvoet 2004: 107tt. 16 O transpozycji zob. Pabrėža, Marcišauskaitė, Leskauskaitė 2013: 17. Juozas Pabrėža Žemaičių kalba ir rašyba. Mokslo monografija Recenzje / Reviews 275 charakterystyczne dla gwar słowa, których Żmudzini używają w innym znaczeniu, np.: žgiai – żmudz. ‘prace domowe, opieka nad zwierzętami’, kálnai – żmudz. ‘modlitwy z pieśniami’ (s. 111). W rozdziale Cechy leksyki omówiono również rolę zapożyczeń oraz ich liczbę – szczególnie warto odnotować, że Żmudzini mają mniej zapożyczeń niż inne gwary litewskie (s. 112–113). Drugą część recenzowanej monografii, Żmudzka ortografia, tworzy 7 podrozdziałów: Krótka historia żmudzkiego piśmiennictwa, Alfabet żmudzki, Samogłoski, Spółgłoski, Dyftongi, Zbitki samogłoskowe, Niektóre zagadnienia morfologii, składni i leksyki oraz Przykłady żmudzkiej ortografii. Omawiając historię żmudzkiego piśmiennictwa (s. 147–166), najpierw wskazuje się przypadki użycia żmudzkich form w katechizmie Marcina Mažvydasa (1547 r.), w Postylli wolffenbüttelskiej (1574 r.), w śpiewniku przetłumaczonym przez Salomona M. Slavočinskisa (1646 r.), przedstawia się żmudzki tekst rękopiśmienny (najwcześniejsze datowanie: 1636 r.)17 oraz najważniejszy i najwybitniejszy XVIII-wieczny zabytek języka żmudzkiego – wydany drukiem w 1759 r. przez teologa św. Przekład księgi Bonawentury z języka polskiego – ZIWATAS PONA YR DIEWA MUSU JEZUSA CHRISTUSA18. Następnie uwaga skupia się na bardzo ważnym dla rozwoju piśmiennictwa żmudzkiego okresie – XIX wieku i, opierając się głównie na badaniach Giedriusa Subaciusa, przedstawione zostają dzieła najwybitniejszych XIX-wiecznych działaczy kultury żmudzkiej: Jurgisa Pabrėžy, Simona Daukantasa i Motiejusa Valančiusa, poświęcone językowi pisanemu po żmudzku, napisane w nim lub zawierające żmudzkizmy (s. 149–151), a także gramatyka Juoza Čiuldasa napisana w języku polskim w 1855 r. Krótkie rozważania o zasadach gramatyki języka żmudzkiego, „podsumowująca tradycję żmudzkiego języka pisanego, świadomie normująca i ujednolicająca niekonsekwencje piśmiennictwa żmudzkiego”19 (s. 151–152). W ŽKR podkreśla się, że na przełomie XIX i XX wieku, po uformowaniu się języka litewskiego ogólnego na podstawie południowej gwary zachodnioaukštaitskiej, potrzeba piśmiennictwa żmudzkiego nadal istniała: w ówczesnej prasie żmudzkiej – tygodnikach Žemaičių prietelius (1925–1940) i Žemaičių žemė (1940–1944) – dyskutowano i zachęcano do pisania po żmudzku (por. stwierdzenie Jonasa Jablonskisa: „Dla wspólnego dobra kultury językowej narodu byłoby džių, dainų ir eilėraščių (minėtuose leidiniuose ir 1938 m. išleistoje antologijoje Žemaičiai žemaitiškai užrašytą savo kūrybą skelbė Stasys Anglickis, Pranas Gepożyteczne, aby Żmudzini mieli równolegle do piśmiennictwa literackiego swoje własne” (s. 156)), proponowano różne warianty unormowanej ortografii żmudzkiej (J. Tautvydas, B. Jurgutis) (s. 155–156), publikowano napisane po żmudzku opowiadania, przysłowia, porzekadła, a także utwory Sofii Čiurlionienė-Kymantaitė i innych autorów (s. 156–158)). Nowa fala żmudzkiego ruchu kulturalnego, która napłynęła wraz z Odrodzeniem, skłoniła do zjednoczenia sił 17 Zob. Zinkevičius 1974. 18 Więcej zob. Girdenis, Skirmantas, oprac., 1998; Girdenis, Girdenienė 1997. 19 Subačius 1993: 5. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Holvoet Axel 2004: Kategoria evidencjalności. – Badania kategorii gramatycznych [Prace gramatyki języka litewskiego 2], Axel Holvoet, Loreta Semėnienė (red.). Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 105–120. Klicner Loreta: „Biblia” języka żmudzkiego zaprezentowana po żmudzku. Dostęp w internecie: http://www.skrastas.lt/?data=2017-11-24&rub=1065924810&id=1511187726 [dostęp 2017-11-21]. Linkevičienė Nijolė, Šinkūnienė Jolanta 2012: Zaimki osobowe w języku naukowym. – Kalbotyra 64(3), 78–102. Dostęp online: http://www.kalbotyra.flf.vu.lt/ wp-content/uploads/2012/04/Kalbotyra_64_78-102.pdf. Pabrėža Juozas 1986: Uwagi diachroniczne o wycofaniu akcentu w dialekcie północnożmudzkim. – Baltistica 22(2), 53–59. Pabrėža Juozas, Marcišauskaitė Vida, Leskauskaitė Asta, red., 2013: Północni Żmudzini telszańscy. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Pabrėža Juozas: Poudo ožsėvuožės, buobas nasorasi. Wykład publiczny 2018-0320 w Bibliotece im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk. Dostęp online: https://www.youtube.com/ watch?v=Ev5HqErYiMc. Subačius Giedrius, oprac., 1993: Studia z historii odrodzenia litewskiego 6. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Urbanavičienė Jolita, Jaroslavienė Jurgita, 2018: Konferencja ku pamięci Aleksego Girdenisa (1936– 2011) „Transformacje języków i dialektów“. – Baltistica 53(1), 143–147. Dostęp online: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/article/ view/2334. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska. Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1974: Znaczący żmudzki tekst rękopiśmienny. – Lietuvių kalbotyros klausimai 15, 171–193. Zinkevičius Zigmas 1994: Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Zinkevičius Zigmas 2006: Lietuvių tarmių kilmė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Pateikta 2019 m. sausio 15 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected]